بکر

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>بکر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2600</id>
    <revision>
      <id>417781</id>
      <parentid>314728</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44135" sha1="1dud9eibubc7pk2nn0pwrvvwmw75yj6" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعو}}
{{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|display=title}}

{{Infobox military installation
| name = بکر جو قلعو
| native_name = بکر جو قلعو
| location = [[سنڌو درياهه]]، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]
| nearest_town = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]
| country = [[پاڪستان]]
| image = Bakhar Fort 1.jpg
| caption = بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات
| coordinates = {{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|display=inline}}
| type = ٻيٽ تي اڏيل تاريخي قلعو
| condition = تاريخي باقيات
| built = غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت
| builder = نامعلوم
| site_area = تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ
| materials = پٿر ۽ سرون
| battles = سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل
| website = {{URL|https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar}}
}}

'''بکر'''، جنهن کي '''بکر جو قلعو'''، '''بکر جو ٻيٽ''' ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ ''Bukkur''، ''Bakhar'' يا ''Bhakkar'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;&gt;{{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarak2005&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|page=127|url=https://books.google.com/books?id=LvBtAAAAMAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق [[اروڙ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|page=260|url=https://books.google.com/books?id=3gINAAAAIAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web|title=Bakkhar Fort, Sukkur|url=https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar|website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;&gt;{{cite book|title=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=17|year=1880|publisher=Geological Survey of India|language=en|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memoirs_of_the_Geological_Survey_of_India_(1880)_(14597514120).jpg}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون ===

سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ [[اروڙ]] جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو.

اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;/&gt;

== قلعي جي بناوت ==

بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو.

قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;&gt;{{cite web|title=Narrative of the March and Operations of the Army of the Indus|url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html|publisher=Naval History and Heritage Command|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر]]

== نالي جي اصليت ==

بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا.

=== بگهرور ۽ بکر ===

[[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي.

[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سيد محمد مڪيءَ واري روايت ===

هڪ مشهور روايت موجب [[سيد محمد مڪي]] جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ ''بُڪرة'' استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو.

ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي ''بقر'' چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي.

اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|edition=چوٿون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=1999|language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم تاريخ ==

=== اروڙ ۽ بکر جو تعلق ===

[[اروڙ]] قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.

[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون ===

بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي.

''لب تاريخ سنڌ'' ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Lub&quot;&gt;{{cite book|title=لب تاريخ سنڌ|year=1901|location=امرتسر|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد [[شيخ ابو تراب]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور ==

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. [[سومرا خاندان|سومرن]] جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SoomraHistory&quot;&gt;{{cite book|last=وزير علي|title=تاريخ سومره سنڌ|publisher=ابن اسماعيل سومره پبليڪيشن|year=2001|language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شمس الدين التمش]] ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو.

=== ابن بطوطا جو احوال ===

[[ابن بطوطا]] چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو.

سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.

انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Battuta&quot;&gt;{{cite book|author=ابن بطوطا|title=رحلة ابن بطوطة|volume=2|pages=19–20|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== سمن جو دور ==

[[سما خاندان|سمن]] جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو.

سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو.

تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڄام نظام الدين سمو ===

[[ڄام نظام الدين سمو]]، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي.

تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو.

== ارغونن جو دور ==

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي.

شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

[[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو.

[[مرزا قليچ بيگ]] جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

ارغون دور ۾ بکر جو انتظام [[ملتان]]، [[اچ]] ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو.

== همايون ۽ بکر ==

[[همايون]] جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي.

همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي.

بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان خاندان]] جو اقتدار مضبوط ٿيو.

سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا.

سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== مغل دور ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.

[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا.

بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو.

=== بکر سرڪار ===

مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر [[بکر سرڪار]] جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو.

مغل انتظام ۾ ''سرڪار'' هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.

بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;/&gt;

=== مير معصوم شاهه بکري ===

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف ''[[تاريخ معصومي]]'' سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي.

مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور [[معصوم شاهه جو منارو|معصوم شاهه جي مناري]] سان پڻ ڳنڍيل آهي.

بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر ===

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي.

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي.

بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=حيدرآباد|year=1962|language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار ===

سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو.

سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mubarak1993&quot;&gt;{{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|page=8|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب ===

[[شاهجهان]] جي پٽن [[دارا شڪوهه]] ۽ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي.

دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

وينس جي سياح ۽ ليکڪ [[نڪولا منوڪي]] جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Manucci&quot;&gt;{{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|location=London|year=1907|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙن جو دور ==

ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو.

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه ===

1152هه (1739ع) ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي.

بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== ٽالپرن جو دور ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو.

سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي.

== برطانوي دور ==

=== برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا ===

اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي.

انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;&gt;{{cite web|title=Fortress of Bukkur from Roree|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19|publisher=National Army Museum|location=London|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== پهرين افغان جنگ ===

[[پهرين اينگلو افغان جنگ]] (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي ''آرمي آف دي انڊس'' لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;/&gt;

1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه تي فوجي پل ===

1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي.

6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا.

پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Hansard1840&quot;&gt;{{cite web|title=Thanks to the Indian Army|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1840/feb/06/thanks-to-the-indian-army|website=Historic Hansard|publisher=UK Parliament|date=1840-02-06|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

=== وڪٽوريا نالو ===

برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي ''وڪٽوريا'' سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ ===

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي.

== تاريخي تصويرون ==

[[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.]]

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا.

1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons1839&quot;&gt;{{cite web|title=The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_town_of_Roree_and_the_fortress_of_Bukker,_on_the_Indus.jpg|website=Wikimedia Commons|year=1839|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن.

== بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ ==

بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن.

=== سيد محمد مڪي ===

[[سيد محمد مڪي]] بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن.

سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== سيد صدرالدين ===

بکر جي ٻيٽ تي [[سيد صدرالدين]] جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

=== سيد حيدر حقاني ===

[[سيد حيدر حقاني]] جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو.

مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شيخ نوح بکري ===

[[شيخ نوح بکري]] کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي.

تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق [[سهرورديه سلسلو|سهرورديه سلسلي]] سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال [[بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه حاجي دريائي ===

شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو.

مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه مقصود ===

شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو.

سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالغيث ===

مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.

روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ [[مرزا پير محمد تيموري]] سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالبقا ===

مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا.

مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه قطب الدين ===

شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو.

مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه جهانگير هاشمي ===

شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو.

روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== علمي ۽ ادبي اهميت ==

بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن.

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.

=== چچ نامي جي فارسي تحرير ===

''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي.

ان جي فارسي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو.

ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ ==

بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن.

وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;CommonsModern&quot;&gt;{{cite web|title=Bakhar Fort 1.jpg|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bakhar_Fort_1.jpg|website=Wikimedia Commons|date=2016-09-18|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ ''SD-58'' طور ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsCategory&quot;&gt;{{cite web|title=Category:Bakkar Fort, Sukkur|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur|website=Wikimedia Commons|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي:

* سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛
* اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛
* سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛
* مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛
* تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛
* صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛
* برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار.

بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي.

== تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #cbd5e1;background:#ffffff;&quot;
|+ style=&quot;background:#0869a8;color:white;padding:10px;&quot; | بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا
|-
! style=&quot;background:#dbeafe;color:#1d4ed8;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#d1fae5;color:#047857;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#ede9fe;color:#6d28d9;&quot; | واقعو
|-
| 171هه
| 787ع–788ع
| شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت
|-
| 333هه
| 944ع–945ع
| قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت
|-
| 613هه
| 1216ع–1217ع
| علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور
|-
| ستين صدي هجري
| تيرهين صدي عيسوي
| سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور
|-
| نائين صدي هجري
| پندرهين صدي عيسوي
| سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور
|-
| 948هه–949هه
| 1541ع–1542ع
| همايون جو سنڌ ۾ قيام
|-
| 977هه
| 1569ع–1570ع
| شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم
|-
| 1246هه–1247هه
| 1831ع
| برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر
|-
| 1254هه
| 1838ع
| برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

== تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي.

قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي.

بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''چچ نامو''، ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[اروڙ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سکر بئراج]]
* [[معصوم شاهه جو منارو]]
* [[سيد محمد مڪي]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جا قلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}

* {{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|language=en}}

* {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|edition=چوٿون|year=1999|language=sd}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1962|language=fa}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|translator=نياز همايوني|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1979|language=sd}}

* {{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|language=en}}

* {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|year=1907|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز]
* [https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19 بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم]
* [https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان]

{{Authority control}}
{{Castles in Pakistan}}

[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا قلعا]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌو درياهه جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]]</text>
      <sha1>1dud9eibubc7pk2nn0pwrvvwmw75yj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417806</id>
      <parentid>417781</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44090" sha1="0uxbbxlxo0h0nvf6afk0h0zswad1qkm" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعو}}


{{Infobox military installation
| name = بکر جو قلعو
| native_name = بکر جو قلعو
| location = [[سنڌو درياهه]]، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]
| nearest_town = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]
| country = [[پاڪستان]]
| image = Bakhar Fort 1.jpg
| caption = بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات
| coordinates = {{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|display=inline}}
| type = ٻيٽ تي اڏيل تاريخي قلعو
| condition = تاريخي باقيات
| built = غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت
| builder = نامعلوم
| site_area = تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ
| materials = پٿر ۽ سرون
| battles = سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل
| website = {{URL|https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar}}
}}

'''بکر'''، جنهن کي '''بکر جو قلعو'''، '''بکر جو ٻيٽ''' ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ ''Bukkur''، ''Bakhar'' يا ''Bhakkar'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;&gt;{{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarak2005&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|page=127|url=https://books.google.com/books?id=LvBtAAAAMAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق [[اروڙ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|page=260|url=https://books.google.com/books?id=3gINAAAAIAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web|title=Bakkhar Fort, Sukkur|url=https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar|website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;&gt;{{cite book|title=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=17|year=1880|publisher=Geological Survey of India|language=en|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memoirs_of_the_Geological_Survey_of_India_(1880)_(14597514120).jpg}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون ===

سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ [[اروڙ]] جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو.

اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;/&gt;

== قلعي جي بناوت ==

بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو.

قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;&gt;{{cite web|title=Narrative of the March and Operations of the Army of the Indus|url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html|publisher=Naval History and Heritage Command|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر]]

== نالي جي اصليت ==

بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا.

=== بگهرور ۽ بکر ===

[[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي.

[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سيد محمد مڪيءَ واري روايت ===

هڪ مشهور روايت موجب [[سيد محمد مڪي]] جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ ''بُڪرة'' استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو.

ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي ''بقر'' چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي.

اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|edition=چوٿون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=1999|language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم تاريخ ==

=== اروڙ ۽ بکر جو تعلق ===

[[اروڙ]] قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.

[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون ===

بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي.

''لب تاريخ سنڌ'' ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Lub&quot;&gt;{{cite book|title=لب تاريخ سنڌ|year=1901|location=امرتسر|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد [[شيخ ابو تراب]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور ==

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. [[سومرا خاندان|سومرن]] جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SoomraHistory&quot;&gt;{{cite book|last=وزير علي|title=تاريخ سومره سنڌ|publisher=ابن اسماعيل سومره پبليڪيشن|year=2001|language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شمس الدين التمش]] ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو.

=== ابن بطوطا جو احوال ===

[[ابن بطوطا]] چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو.

سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.

انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Battuta&quot;&gt;{{cite book|author=ابن بطوطا|title=رحلة ابن بطوطة|volume=2|pages=19–20|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== سمن جو دور ==

[[سما خاندان|سمن]] جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو.

سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو.

تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڄام نظام الدين سمو ===

[[ڄام نظام الدين سمو]]، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي.

تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو.

== ارغونن جو دور ==

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي.

شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

[[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو.

[[مرزا قليچ بيگ]] جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

ارغون دور ۾ بکر جو انتظام [[ملتان]]، [[اچ]] ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو.

== همايون ۽ بکر ==

[[همايون]] جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي.

همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي.

بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان خاندان]] جو اقتدار مضبوط ٿيو.

سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا.

سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== مغل دور ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.

[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا.

بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو.

=== بکر سرڪار ===

مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر [[بکر سرڪار]] جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو.

مغل انتظام ۾ ''سرڪار'' هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.

بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;/&gt;

=== مير معصوم شاهه بکري ===

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف ''[[تاريخ معصومي]]'' سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي.

مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور [[معصوم شاهه جو منارو|معصوم شاهه جي مناري]] سان پڻ ڳنڍيل آهي.

بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر ===

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي.

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي.

بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=حيدرآباد|year=1962|language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار ===

سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو.

سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mubarak1993&quot;&gt;{{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|page=8|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب ===

[[شاهجهان]] جي پٽن [[دارا شڪوهه]] ۽ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي.

دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

وينس جي سياح ۽ ليکڪ [[نڪولا منوڪي]] جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Manucci&quot;&gt;{{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|location=London|year=1907|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙن جو دور ==

ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو.

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه ===

1152هه (1739ع) ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي.

بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== ٽالپرن جو دور ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو.

سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي.

== برطانوي دور ==

=== برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا ===

اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي.

انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;&gt;{{cite web|title=Fortress of Bukkur from Roree|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19|publisher=National Army Museum|location=London|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== پهرين افغان جنگ ===

[[پهرين اينگلو افغان جنگ]] (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي ''آرمي آف دي انڊس'' لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;/&gt;

1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه تي فوجي پل ===

1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي.

6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا.

پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Hansard1840&quot;&gt;{{cite web|title=Thanks to the Indian Army|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1840/feb/06/thanks-to-the-indian-army|website=Historic Hansard|publisher=UK Parliament|date=1840-02-06|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

=== وڪٽوريا نالو ===

برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي ''وڪٽوريا'' سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ ===

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي.

== تاريخي تصويرون ==

[[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.]]

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا.

1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons1839&quot;&gt;{{cite web|title=The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_town_of_Roree_and_the_fortress_of_Bukker,_on_the_Indus.jpg|website=Wikimedia Commons|year=1839|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن.

== بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ ==

بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن.

=== سيد محمد مڪي ===

[[سيد محمد مڪي]] بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن.

سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== سيد صدرالدين ===

بکر جي ٻيٽ تي [[سيد صدرالدين]] جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

=== سيد حيدر حقاني ===

[[سيد حيدر حقاني]] جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو.

مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شيخ نوح بکري ===

[[شيخ نوح بکري]] کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي.

تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق [[سهرورديه سلسلو|سهرورديه سلسلي]] سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال [[بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه حاجي دريائي ===

شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو.

مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه مقصود ===

شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو.

سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالغيث ===

مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.

روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ [[مرزا پير محمد تيموري]] سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالبقا ===

مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا.

مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه قطب الدين ===

شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو.

مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه جهانگير هاشمي ===

شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو.

روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== علمي ۽ ادبي اهميت ==

بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن.

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.

=== چچ نامي جي فارسي تحرير ===

''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي.

ان جي فارسي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو.

ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ ==

بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن.

وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;CommonsModern&quot;&gt;{{cite web|title=Bakhar Fort 1.jpg|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bakhar_Fort_1.jpg|website=Wikimedia Commons|date=2016-09-18|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ ''SD-58'' طور ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsCategory&quot;&gt;{{cite web|title=Category:Bakkar Fort, Sukkur|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur|website=Wikimedia Commons|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي:

* سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛
* اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛
* سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛
* مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛
* تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛
* صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛
* برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار.

بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي.

== تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #cbd5e1;background:#ffffff;&quot;
|+ style=&quot;background:#0869a8;color:white;padding:10px;&quot; | بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا
|-
! style=&quot;background:#dbeafe;color:#1d4ed8;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#d1fae5;color:#047857;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#ede9fe;color:#6d28d9;&quot; | واقعو
|-
| 171هه
| 787ع–788ع
| شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت
|-
| 333هه
| 944ع–945ع
| قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت
|-
| 613هه
| 1216ع–1217ع
| علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور
|-
| ستين صدي هجري
| تيرهين صدي عيسوي
| سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور
|-
| نائين صدي هجري
| پندرهين صدي عيسوي
| سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور
|-
| 948هه–949هه
| 1541ع–1542ع
| همايون جو سنڌ ۾ قيام
|-
| 977هه
| 1569ع–1570ع
| شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم
|-
| 1246هه–1247هه
| 1831ع
| برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر
|-
| 1254هه
| 1838ع
| برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

== تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي.

قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي.

بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''چچ نامو''، ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[اروڙ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سکر بئراج]]
* [[معصوم شاهه جو منارو]]
* [[سيد محمد مڪي]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جا قلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}

* {{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|language=en}}

* {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|edition=چوٿون|year=1999|language=sd}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1962|language=fa}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|translator=نياز همايوني|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1979|language=sd}}

* {{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|language=en}}

* {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|year=1907|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز]
* [https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19 بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم]
* [https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان]

{{Authority control}}
{{Castles in Pakistan}}

[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا قلعا]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌو درياهه جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]]</text>
      <sha1>0uxbbxlxo0h0nvf6afk0h0zswad1qkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417807</id>
      <parentid>417806</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45971" sha1="12xrtc8rfqx0llbo2qla8duhuwh81jv" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعو}}


{{Infobox military installation
| name = بکر جو قلعو
| native_name = بکر جو قلعو
| nativename-a = بکر جو تاريخي قلعو
| nativename-r = Bukkur Fort

&lt;!-- تصوير ۽ تفصيل --&gt;
| image = Bakhar Fort 1.jpg
| image_size = 300px
| image_alt = سنڌو درياهه جي وچ ۾ بکر ٻيٽ تي واقع تاريخي قلعي جا باقيات
| caption = [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات

&lt;!-- جاگرافيائي مقام --&gt;
| location = [[بکر ٻيٽ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]
| nearest_town = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]
| country = [[پاڪستان]]
| coordinates = {{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}

&lt;!-- نقشي ۾ مقام --&gt;
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize = 280
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بکر قلعي جو جاگرافيائي مقام
| pushpin_label = بکر جو قلعو
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_alt = سنڌ ۽ پاڪستان جي نقشي تي بکر قلعي جو مقام
| pushpin_mark = Red_pog.svg
| pushpin_marksize = 10
| pushpin_relief = yes

&lt;!-- قلعي جي نوعيت ۽ ايراضي --&gt;
| type = ٻيٽ تي اڏيل تاريخي [[قلعو]]
| code =
| site_area = تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ
| floor_area =
| height =
| length =
| gridref =

&lt;!-- انتظامي ۽ موجوده حالت --&gt;
| ownership =
| owner =
| operator =
| controlled_by =
| open_to_public =
| condition = تاريخي باقيات
| status =
| site_other_label = لاڳاپيل آثار
| site_other = بکر ٻيٽ تي موجود تاريخي عمارتن ۽ قلعي جا باقيات

&lt;!-- تعمير ۽ تاريخ --&gt;
| built = غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت
| built_for = دفاعي ۽ فوجي مقصد
| builder = نامعلوم
| architect =
| used =
| dates =
| materials = پٿر ۽ سرون
| fate =
| demolished =
| battles = سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل
| events =

&lt;!-- فوجي انتظام --&gt;
| commander =
| current_commander =
| past_commanders =
| garrison =
| occupants =

&lt;!-- وڌيڪ تصويرون ۽ نقشا --&gt;
| image2 =
| image2_size =
| caption2 =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| image3 =
| image3_size =
| caption3 =

&lt;!-- سرڪاري ويب سائيٽ ۽ حوالا --&gt;
| website = {{URL|https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar}}
| footnotes = تاريخي تعمير جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون؛ 333هه واري تاريخ کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو وڃي.
}}


'''بکر'''، جنهن کي '''بکر جو قلعو'''، '''بکر جو ٻيٽ''' ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ ''Bukkur''، ''Bakhar'' يا ''Bhakkar'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;&gt;{{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarak2005&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|page=127|url=https://books.google.com/books?id=LvBtAAAAMAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق [[اروڙ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;&gt;{{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|page=260|url=https://books.google.com/books?id=3gINAAAAIAAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web|title=Bakkhar Fort, Sukkur|url=https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar|website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;&gt;{{cite book|title=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=17|year=1880|publisher=Geological Survey of India|language=en|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memoirs_of_the_Geological_Survey_of_India_(1880)_(14597514120).jpg}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون ===

سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ [[اروڙ]] جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو.

اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Geology1880&quot;/&gt;

== قلعي جي بناوت ==

بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو.

قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;&gt;{{cite web|title=Narrative of the March and Operations of the Army of the Indus|url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html|publisher=Naval History and Heritage Command|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر]]

== نالي جي اصليت ==

بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا.

=== بگهرور ۽ بکر ===

[[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي.

[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سيد محمد مڪيءَ واري روايت ===

هڪ مشهور روايت موجب [[سيد محمد مڪي]] جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ ''بُڪرة'' استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو.

ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي ''بقر'' چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي.

اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|edition=چوٿون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=1999|language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم تاريخ ==

=== اروڙ ۽ بکر جو تعلق ===

[[اروڙ]] قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.

[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون ===

بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي.

''لب تاريخ سنڌ'' ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Lub&quot;&gt;{{cite book|title=لب تاريخ سنڌ|year=1901|location=امرتسر|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد [[شيخ ابو تراب]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور ==

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. [[سومرا خاندان|سومرن]] جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SoomraHistory&quot;&gt;{{cite book|last=وزير علي|title=تاريخ سومره سنڌ|publisher=ابن اسماعيل سومره پبليڪيشن|year=2001|language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شمس الدين التمش]] ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو.

=== ابن بطوطا جو احوال ===

[[ابن بطوطا]] چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو.

سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.

انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Battuta&quot;&gt;{{cite book|author=ابن بطوطا|title=رحلة ابن بطوطة|volume=2|pages=19–20|language=ar}}&lt;/ref&gt;

== سمن جو دور ==

[[سما خاندان|سمن]] جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو.

سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو.

تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڄام نظام الدين سمو ===

[[ڄام نظام الدين سمو]]، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي.

تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو.

== ارغونن جو دور ==

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي.

شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

[[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو.

[[مرزا قليچ بيگ]] جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

ارغون دور ۾ بکر جو انتظام [[ملتان]]، [[اچ]] ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو.

== همايون ۽ بکر ==

[[همايون]] جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي.

همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي.

بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان خاندان]] جو اقتدار مضبوط ٿيو.

سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا.

سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== مغل دور ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.

[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا.

بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو.

=== بکر سرڪار ===

مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر [[بکر سرڪار]] جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو.

مغل انتظام ۾ ''سرڪار'' هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.

بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Zahid1980&quot;/&gt;

=== مير معصوم شاهه بکري ===

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف ''[[تاريخ معصومي]]'' سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي.

مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور [[معصوم شاهه جو منارو|معصوم شاهه جي مناري]] سان پڻ ڳنڍيل آهي.

بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر ===

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي.

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي.

بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mazhar&quot;&gt;{{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=حيدرآباد|year=1962|language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار ===

سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو.

سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mubarak1993&quot;&gt;{{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|page=8|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب ===

[[شاهجهان]] جي پٽن [[دارا شڪوهه]] ۽ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي.

دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

وينس جي سياح ۽ ليکڪ [[نڪولا منوڪي]] جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Manucci&quot;&gt;{{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|location=London|year=1907|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙن جو دور ==

ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو.

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه ===

1152هه (1739ع) ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي.

بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== ٽالپرن جو دور ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو.

سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي.

== برطانوي دور ==

=== برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا ===

اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي.

انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;&gt;{{cite web|title=Fortress of Bukkur from Roree|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19|publisher=National Army Museum|location=London|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== پهرين افغان جنگ ===

[[پهرين اينگلو افغان جنگ]] (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي ''آرمي آف دي انڊس'' لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NAM&quot;/&gt;

1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ArmyIndus&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه تي فوجي پل ===

1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي.

6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا.

پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Hansard1840&quot;&gt;{{cite web|title=Thanks to the Indian Army|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1840/feb/06/thanks-to-the-indian-army|website=Historic Hansard|publisher=UK Parliament|date=1840-02-06|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

=== وڪٽوريا نالو ===

برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي ''وڪٽوريا'' سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Hasan81&quot;/&gt;

=== سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ ===

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي.

== تاريخي تصويرون ==

[[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.]]

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا.

1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons1839&quot;&gt;{{cite web|title=The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_town_of_Roree_and_the_fortress_of_Bukker,_on_the_Indus.jpg|website=Wikimedia Commons|year=1839|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن.

== بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ ==

بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن.

=== سيد محمد مڪي ===

[[سيد محمد مڪي]] بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن.

سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== سيد صدرالدين ===

بکر جي ٻيٽ تي [[سيد صدرالدين]] جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

=== سيد حيدر حقاني ===

[[سيد حيدر حقاني]] جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو.

مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شيخ نوح بکري ===

[[شيخ نوح بکري]] کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي.

تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق [[سهرورديه سلسلو|سهرورديه سلسلي]] سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال [[بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه حاجي دريائي ===

شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو.

مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه مقصود ===

شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو.

سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالغيث ===

مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.

روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ [[مرزا پير محمد تيموري]] سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مير ابوالبقا ===

مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا.

مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه قطب الدين ===

شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو.

مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== شاهه جهانگير هاشمي ===

شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو.

روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== علمي ۽ ادبي اهميت ==

بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن.

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.

=== چچ نامي جي فارسي تحرير ===

''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي.

ان جي فارسي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو.

ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;/&gt;

== موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ ==

بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن.

وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;CommonsModern&quot;&gt;{{cite web|title=Bakhar Fort 1.jpg|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bakhar_Fort_1.jpg|website=Wikimedia Commons|date=2016-09-18|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ ''SD-58'' طور ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsCategory&quot;&gt;{{cite web|title=Category:Bakkar Fort, Sukkur|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur|website=Wikimedia Commons|language=en|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي:

* سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛
* اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛
* سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛
* مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛
* تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛
* صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛
* برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار.

بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي.

== تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #cbd5e1;background:#ffffff;&quot;
|+ style=&quot;background:#0869a8;color:white;padding:10px;&quot; | بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا
|-
! style=&quot;background:#dbeafe;color:#1d4ed8;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#d1fae5;color:#047857;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#ede9fe;color:#6d28d9;&quot; | واقعو
|-
| 171هه
| 787ع–788ع
| شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت
|-
| 333هه
| 944ع–945ع
| قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت
|-
| 613هه
| 1216ع–1217ع
| علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور
|-
| ستين صدي هجري
| تيرهين صدي عيسوي
| سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور
|-
| نائين صدي هجري
| پندرهين صدي عيسوي
| سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور
|-
| 948هه–949هه
| 1541ع–1542ع
| همايون جو سنڌ ۾ قيام
|-
| 977هه
| 1569ع–1570ع
| شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم
|-
| 1246هه–1247هه
| 1831ع
| برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر
|-
| 1254هه
| 1838ع
| برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

== تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي.

قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي.

بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''چچ نامو''، ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[اروڙ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سکر بئراج]]
* [[معصوم شاهه جو منارو]]
* [[سيد محمد مڪي]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جا قلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}

* {{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|language=en}}

* {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|edition=چوٿون|year=1999|language=sd}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1962|language=fa}}

* {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|translator=نياز همايوني|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1979|language=sd}}

* {{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|language=en}}

* {{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|language=en}}

* {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|year=1907|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز]
* [https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19 بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم]
* [https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان]

{{Authority control}}
{{Castles in Pakistan}}

[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا قلعا]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌو درياهه جا ٻيٽ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]]</text>
      <sha1>12xrtc8rfqx0llbo2qla8duhuwh81jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox writer</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5608</id>
    <revision>
      <id>417752</id>
      <parentid>358329</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T18:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9379" sha1="fh1kba7jjk80pvg4uznc36buqcv6pem" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard
| bodystyle = width:{{{box_width|22em}}}; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:10px; overflow:hidden; background:#ffffff;

| child = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|yes}}

&lt;!-- =========================
     مٿيون نالو / HEADER
     ========================= --&gt;

| abovestyle = background:#064b78; color:#f7d15c; font-size:135%; font-weight:bold; padding:0.65em 0.4em; line-height:1.35; text-align:center;

| above =
{{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:77%;font-weight:normal;color:#ffffff;&quot;&gt;
{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}
&lt;/div&gt;}}
&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;
{{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}
&lt;/div&gt;
{{#if:{{{native_name|}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:70%;font-weight:normal;color:#ffffff;margin-top:0.15em;&quot;&gt;
{{{native_name}}}
&lt;/div&gt;}}
{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:77%;font-weight:normal;color:#ffffff;&quot;&gt;
{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}
&lt;/div&gt;}}
}}

&lt;!-- =========================
     تصوير
     ========================= --&gt;

| image =
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}
 |sizedefault=frameless
 |upright={{{image_upright|1}}}
 |alt={{{alt|}}}
 |title={{{caption|}}}
 |suppressplaceholder=yes
}}

| captionstyle = background:#eef6fc; padding:0.45em; font-weight:bold; line-height:1.35;
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- =========================
     عام ROW styling
     ========================= --&gt;

| labelstyle = width:32%; font-weight:bold; text-align:right; vertical-align:top; padding:0.5em 0.55em; border-top:1px solid #eaecf0;
| datastyle = line-height:1.45em; padding:0.5em 0.55em; border-top:1px solid #eaecf0;

&lt;!-- سڃاڻپ --&gt;

| label1 = &lt;div style=&quot;background:#fff1c9;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;اصلي نالو&lt;/div&gt;
| data1 = {{#if:{{{birth_name|}}}|{{{birth_name}}}|{{{native_name|}}}}}

| label2 = &lt;div style=&quot;background:#e3f5ec;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;قلمي نالو&lt;/div&gt;
| class2 = nickname
| data2 = {{{penname|{{{pseudonym|}}}}}}

| label3 = &lt;div style=&quot;background:#fff1c9;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;لقب&lt;/div&gt;
| class3 = nickname
| data3 = {{{nickname|}}}

&lt;!-- =========================
     حياتياتي معلومات
     ========================= --&gt;

| header4 = حياتياتي معلومات
| headerstyle = background:#287eb5; color:#ffffff; text-align:center; font-size:110%; padding:0.4em; line-height:1.3;

| label5 = &lt;div style=&quot;background:#ffe2d5;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;ڄمڻ&lt;/div&gt;
| data5 =
{{br separated entries
 |1={{{birth_name|}}}
 |2={{#switch:{{lc:{{{birth_date|}}}}}
    |? |?? |??? |???? |19? |19?? |18?? |17?? |u |unk |unknown =
       {{abbr|DOB|ڄمڻ جي تاريخ}}&amp;nbsp;نامعلوم
    |{{{birth_date|}}}
   }}
 |3={{{birth_place|}}}
}}

| label6 = &lt;div style=&quot;background:#ffdede;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;وفات&lt;/div&gt;
| data6 =
{{br separated entries
 |1={{#switch:{{lc:{{{death_date|}}}}}
    |? |?? |??? |???? |19? |19?? |18?? |17?? |u |unk |unknown =
       {{abbr|DOD|وفات جي تاريخ}}&amp;nbsp;نامعلوم
    |{{{death_date|}}}
   }}
 |2={{{death_place|}}}
}}

| label7 = &lt;div style=&quot;background:#e2f2d8;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;آرامگاه&lt;/div&gt;
| data7 = {{br separated entries
 |{{{resting_place|}}}
 |{{{resting_place_coordinates|}}}
}}

| label8 = &lt;div style=&quot;background:#fff0c7;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;پيشو&lt;/div&gt;
| class8 = role
| data8 = {{{occupation|}}}

| label9 = &lt;div style=&quot;background:#dff2ff;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;ٻولي&lt;/div&gt;
| data9 = {{{language|}}}

| label10 = &lt;div style=&quot;background:#f0e2ff;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;دور&lt;/div&gt;
| data10 = {{{period|}}}

| label11 = &lt;div style=&quot;background:#fff0c7;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;صنف&lt;/div&gt;
| class11 = category
| data11 = {{#if:{{{genres|}}}|{{{genres}}}|{{{genre|}}}}}

| label12 = &lt;div style=&quot;background:#e4f3dc;margin:-0.5em -0.55em;padding:0.5em 0.55em;&quot;&gt;موضوع&lt;/div&gt;
| data12 = {{#if:{{{subjects|}}}|{{{subjects}}}|{{{subject|}}}}}

| label13 = قوميت
| class13 = category
| data13 = {{{nationality|}}}

| label14 = شهريت
| data14 = {{{citizenship|}}}

| label15 = رهائش
| data15 = {{{residence|}}}

&lt;!-- =========================
     تعليم ۽ ادبي زندگي
     ========================= --&gt;

| header16 = {{#if:{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{movement|}}}{{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}|علمي ۽ ادبي زندگي}}

| label17 = تعليم
| data17 = {{{education|}}}

| label18 = مادرِ علم
| data18 = {{{alma_mater|}}}

| label19 = ادبي تحريڪ
| data19 = {{{movement|}}}

| label20 = سرگرم سال
| data20 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

&lt;!-- =========================
     نمايان تصنيفون
     ========================= --&gt;

| header21 =
{{#if:{{{notableworks|{{{notablework|}}}}}}|
&lt;div style=&quot;background:#2f8549;color:white;margin:-0.4em;padding:0.45em;&quot;&gt;
📖 نمايان تصنيفون
&lt;/div&gt;
}}

| data22 =
{{#if:{{{notableworks|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#f0f8e8;padding:0.45em;line-height:1.65;&quot;&gt;
{{{notableworks}}}
&lt;/div&gt;
|
{{#if:{{{notablework|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#f0f8e8;padding:0.45em;line-height:1.65;&quot;&gt;
{{{notablework}}}
&lt;/div&gt;
}}
}}

&lt;!-- =========================
     ادبي اصناف
     optional new parameter
     ========================= --&gt;

| header23 =
{{#if:{{{literary_genres|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#b94b50;color:#ffffff;margin:-0.4em;padding:0.45em;&quot;&gt;
✒ ادبي اصناف
&lt;/div&gt;
}}

| data24 =
{{#if:{{{literary_genres|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#fff2f2;text-align:center;padding:0.55em;line-height:1.8;&quot;&gt;
{{{literary_genres}}}
&lt;/div&gt;
}}

&lt;!-- =========================
     اهم وابستگيون
     optional new parameter
     ========================= --&gt;

| header25 =
{{#if:{{{associations|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#8173ca;color:#ffffff;margin:-0.4em;padding:0.45em;&quot;&gt;
اهم وابستگيون
&lt;/div&gt;
}}

| data26 =
{{#if:{{{associations|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#f1efff;padding:0.55em;line-height:1.6;&quot;&gt;
{{{associations}}}
&lt;/div&gt;
}}

&lt;!-- =========================
     خاندان
     ========================= --&gt;

| header27 =
{{#if:{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{children|}}}{{{parent|}}}{{{parents|}}}{{{relatives|{{{relations|}}}}}}|
&lt;div style=&quot;background:#358b52;color:#ffffff;margin:-0.4em;padding:0.45em;&quot;&gt;
خاندان
&lt;/div&gt;
}}

| label28 = زال{{#if:{{{spouses|}}}|ون}}
| data28 = {{#if:{{{spouses|}}}|{{{spouses}}}|{{{spouse|}}}}}

| label29 = ساٿي{{#if:{{{partners|}}}|ون}}
| data29 = {{#if:{{{partners|}}}|{{{partners}}}|{{{partner|}}}}}

| label30 = اولاد
| data30 = {{{children|}}}

| label31 = والدين
| data31 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{{parent|}}}}}

| label32 = مائٽ
| data32 = {{{relatives|{{{relations|}}}}}}

&lt;!-- =========================
     انعام
     ========================= --&gt;

| label33 = نمايان انعام
| data33 = {{{awards|}}}

&lt;!-- =========================
     صحيح
     ========================= --&gt;

| header34 = {{#if:{{{signature|}}}|صحيح}}

| data35 =
{{#if:{{{signature|}}}|
[[File:{{{signature}}}|frameless|upright=0.72|alt={{{signature_alt|}}}]]
}}

&lt;!-- =========================
     اضافي module
     ========================= --&gt;

| data36 = {{{misc|{{{module|}}}}}}

&lt;!-- =========================
     ويب سائيٽ
     ========================= --&gt;

| header37 =
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|
&lt;div style=&quot;background:#064b78;color:#ffffff;margin:-0.4em;padding:0.4em;&quot;&gt;
ويب سائيٽ
&lt;/div&gt;
}}

| data38 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}

}}

{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[Category:اڻڄاتل پيرا ميٽر سان ليکڪ ڄاڻخانو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
|preview=صفحو [[Template:Infobox writer]] ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ڪري ٿو
|ignoreblank=y
| alma_mater
| alt
| associations
| awards
| birth_date
| birth_name
| birth_place
| box_width
| caption
| children
| citizenship
| death_date
| death_place
| education
| embed
| genre
| genres
| home_town
| homepage
| honorific prefix
| honorific suffix
| honorific_prefix
| honorific_suffix
| honorific-prefix
| honorific-suffix
| image
| image_size
| image_upright
| imagesize
| language
| literary_genres
| misc
| module
| movement
| name
| nationality
| native_name
| native_name_lang
| nickname
| notablework
| notableworks
| occupation
| parent
| parents
| partner
| partners
| penname
| period
| pronunciation
| pseudonym
| relations
| relatives
| residence
| resting_place
| resting_place_coordinates
| signature
| signature_alt
| spouse
| spouses
| subject
| subjects
| URL
| website
| years active
| years_active
| yearsactive
}}

{{main other|
{{#if:{{{pronunciation|}}}|
[[Category:سوانح ڄاڻخانو ۾ تلفظ استعمال ڪندڙ صفحا]]
}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fh1kba7jjk80pvg4uznc36buqcv6pem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7474</id>
    <revision>
      <id>417671</id>
      <parentid>417488</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سنڌي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="q2eidweuynv5imuiff1susli1oyzn8n" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا
| logo             = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]]
| logo_size        = 85%
| logo_caption     = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان
| |screenshot       = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|250px|frameless]]

| screenshot_alt   = The homepage of the English Wikipedia
| caption          = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل
| collapsible      = yes
| url              = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}}
| commercial       = نه
| type             = آن لائين ڄاڻ چيڪلو
| registration     = 	اختياري
| num_users        = {{NUMBEROFUSERS}}
| owner            = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author           = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]&lt;ref name=foundercontroversy&gt;There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that &quot;it's preposterous&quot; to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}}
* {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}}
* {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&amp;n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}}
* {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}&lt;/ref&gt;
| launch date     = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}}
| current_status      = سرگرم
| language            = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}
'''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ  رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن.

== 2016 کان 2017ع ==
هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php&lt;/ref&gt; ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''[[جوڳي اسد راڄپر]]'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ [[مهتاب احمد سولنگي]] ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔&lt;ref&gt;[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== رڪن ۽ ترميمون ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر'''
|-
! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين
|-
|
{{NUMBEROFUSERS}}
||
[[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] 
|| 
157
|| 
{{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]]
|}
&lt;/center&gt;

== سنگ ميل ==
* [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. 
* [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا.

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]]
* {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ]
* [[وڪيپيڊيا زيرو]]

[[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:سنڌي|وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>q2eidweuynv5imuiff1susli1oyzn8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417687</id>
      <parentid>417671</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="kxnhc9se3re6tqt5weyke3v706i49xe" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا
| logo             = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]]
| logo_size        = 85%
| logo_caption     = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان
| |screenshot       = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|250px|frameless]]

| screenshot_alt   = The homepage of the English Wikipedia
| caption          = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل
| collapsible      = yes
| url              = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}}
| commercial       = نه
| type             = آن لائين ڄاڻ چيڪلو
| registration     = 	اختياري
| num_users        = {{NUMBEROFUSERS}}
| owner            = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author           = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]&lt;ref name=foundercontroversy&gt;There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that &quot;it's preposterous&quot; to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}}
* {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}}
* {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&amp;n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}}
* {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}&lt;/ref&gt;
| launch date     = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}}
| current_status      = سرگرم
| language            = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}
'''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ  رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن.

== 2016 کان 2017ع ==
هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php&lt;/ref&gt; ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''[[جوڳي اسد راڄپر]]'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ [[مهتاب احمد سولنگي]] ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔&lt;ref&gt;[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== رڪن ۽ ترميمون ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر'''
|-
! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين
|-
|
{{NUMBEROFUSERS}}
||
[[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] 
|| 
157
|| 
{{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]]
|}
&lt;/center&gt;

== سنگ ميل ==
* [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. 
* [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا.

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]]
* {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ]
* [[وڪيپيڊيا زيرو]]

[[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>kxnhc9se3re6tqt5weyke3v706i49xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو نسلي گروھ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7690</id>
    <revision>
      <id>417816</id>
      <parentid>214250</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6880" sha1="mouuiw9bqmuy4v699tsbi4s1glupae7" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Infobox ethnic group/styles.css&quot; /&gt;
{{Infobox
| bodyclass = vcard ethnic-group-modern
| bodystyle = width:24em; max-width:100%; direction:rtl; border:1px solid #b8cbdc; border-radius:10px; border-collapse:separate; border-spacing:0; overflow:hidden;
| abovestyle = background:#07548a; color:white; text-align:center; font-size:165%; font-weight:bold; padding:0.8em 0.5em;
| above = {{{group|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}{{#if:{{{subtitle|}}}|&lt;div style=&quot;font-size:65%;font-weight:normal;&quot;&gt;{{{subtitle}}}&lt;/div&gt;}}

&lt;!-- تصوير --&gt;
| image = {{#if:{{{image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image}}}
 |size={{{image_size|}}}
 |sizedefault=300px
 |alt={{{image_alt|}}}
}}}}
| caption = {{{image_caption|{{{caption|}}}}}}

&lt;!-- اضافي جهنڊو يا نشان --&gt;
| image2 = {{#if:{{{flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{flag}}}
 |size={{{flag_size|}}}
 |sizedefault=120px
 |alt={{{flag_alt|}}}
}}}}
| caption2 = {{{flag_caption|}}}

| labelstyle = text-align:right; width:36%; font-weight:bold; padding:0.7em 0.5em;
| datastyle = text-align:right; padding:0.7em 0.5em; overflow-wrap:anywhere;
| headerstyle = text-align:center; background:#16895c; color:#fff; font-weight:bold; padding:0.65em;

&lt;!-- نالا --&gt;
| rowclass1 = eg-name
| label1 = نمايان نالا
| data1 = {{#if:{{{native_name|}}}{{{other_names|}}}|{{br separated entries
 |1={{{native_name|}}}
 |2={{{other_names|}}}
}}}}

&lt;!-- آبادي --&gt;
| rowclass2 = eg-population
| label2 = ڪل آبادي
| data2 = {{#if:{{{population|}}}{{{pop|}}}{{{poptime|}}}|{{br separated entries
 |1={{ifempty|{{{population|}}}|{{{pop|}}}}}
 |2={{{poptime|}}}
}}}}

&lt;!-- آباديءَ جا علائقا --&gt;
| rowclass3 = eg-regions
| label3 = علائقا
| data3 = {{ifempty|{{{popplace|}}}|{{{regions|}}}}}

&lt;!-- قبائلي نسبت --&gt;
| rowclass4 = eg-ancestry
| label4 = نسبي نسبت
| data4 = {{{ancestry|}}}

&lt;!-- ٻوليون --&gt;
| rowclass5 = eg-languages
| label5 = ٻوليون
| data5 = {{ifempty|{{{languages|}}}|{{{langs|}}}}}

&lt;!-- مذهب --&gt;
| rowclass6 = eg-religion
| label6 = مذهب
| data6 = {{ifempty|{{{religions|}}}|{{{rels|}}}}}

&lt;!-- پيشو --&gt;
| rowclass7 = eg-occupation
| label7 = مکيه پيشا
| data7 = {{{occupations|}}}

&lt;!-- لاڳاپيل گروهه --&gt;
| rowclass8 = eg-related
| label8 = لاڳاپيل قبائلي گروهه
| data8 = {{ifempty|{{{related|}}}|{{{related-c|}}}}}

&lt;!-- تاريخي ڄاڻ --&gt;
| header9 = {{#if:{{{origin|}}}{{{history|}}}{{{genealogy|}}}|تاريخي ۽ قبائلي ڄاڻ}}

| label10 = روايتي اصل
| data10 = {{{origin|}}}

| label11 = تاريخي پسمنظر
| data11 = {{{history|}}}

| label12 = نسب نامو
| data12 = {{{genealogy|}}}

&lt;!-- نقشو --&gt;
| header13 = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}{{{map_caption|}}}|آباديءَ جو علائقو}}

| data14 = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{ifempty|{{{map|}}}|{{{map_image|}}}}}
 |size={{{map_size|}}}
 |sizedefault=300px
 |alt={{{map_alt|}}}
}}}}

| data15 = {{{map_caption|}}}

&lt;!-- علائقائي انگ اکر --&gt;
| header16 = {{#if:{{{region1|}}}|علائقائي آباديءَ جا انگ اکر}}

| data17 = {{#if:{{{region1|}}}|
&lt;table class=&quot;eg-region-table&quot;&gt;
{{#if:{{{tablehdr|}}}|&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;3&quot;&gt;{{{tablehdr}}}&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;}}
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;علائقو&lt;/th&gt;&lt;th&gt;آبادي&lt;/th&gt;&lt;th&gt;حوالو&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if:{{{region1|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region1}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop1|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref1|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region2|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region2}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop2|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref2|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region3|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region3}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop3|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref3|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region4|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region4}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop4|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref4|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region5|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region5}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop5|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref5|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region6|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region6}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop6|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref6|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region7|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region7}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop7|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref7|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region8|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region8}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop8|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref8|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region9|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region9}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop9|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref9|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region10|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region10}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop10|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref10|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region11|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region11}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop11|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref11|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region12|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region12}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop12|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref12|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region13|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region13}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop13|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref13|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region14|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region14}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop14|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref14|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region15|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region15}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop15|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref15|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region16|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region16}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop16|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref16|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region17|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region17}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop17|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref17|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region18|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region18}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop18|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref18|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region19|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region19}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop19|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref19|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region20|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region20}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop20|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref20|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region21|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region21}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop21|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref21|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region22|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region22}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop22|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref22|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region23|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region23}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop23|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref23|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region24|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region24}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop24|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref24|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region25|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region25}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop25|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref25|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region26|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region26}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop26|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref26|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region27|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region27}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop27|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref27|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region28|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region28}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop28|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref28|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region29|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region29}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop29|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref29|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region30|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region30}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop30|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref30|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region31|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region31}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop31|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref31|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{region32|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{region32}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{pop32|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{ref32|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
&lt;/table&gt;
}}

&lt;!-- نمايان ضلعا --&gt;
| header18 = {{#if:{{{districts|}}}|نمايان ضلعا ۽ علائقا}}
| data19 = {{{districts|}}}

| belowstyle = background:#edf5fb; text-align:right; padding:0.6em;
| below = {{{footnotes|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mouuiw9bqmuy4v699tsbi4s1glupae7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox royalty</title>
    <ns>10</ns>
    <id>8686</id>
    <revision>
      <id>417749</id>
      <parentid>381632</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T17:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16251" sha1="m5899roy85j9l8yx0u415jnwsmhkm7v" xml:space="preserve">{{Infobox
| child = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|yes}}
| bodyclass = vcard infobox-royalty
| bodystyle = border:1px solid #d4b76e; border-radius:12px; overflow:hidden; background:#fffdf8;

&lt;!-- =========================================================
                         نالو / مٿيون حصو
========================================================== --&gt;

| aboveclass = fn
| abovestyle = background:#073568; color:#fff; font-size:145%; font-weight:bold; padding:0.7em 0.4em 0.35em; border-radius:10px 10px 0 0; text-align:center;
| above = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||
{{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}
}}

| subheaderstyle = background:#073568; color:#f6d36b; font-size:110%; font-weight:bold; padding:0.15em 0.4em 0.65em; text-align:center;
| subheader1 = {{#if:{{{title|}}}|
{{{title}}} {{{titletext|{{#switch:{{lc:{{{more}}}}}
| no =
| austria = ''[[آسٽريا جو شهنشاهه#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| belgium = ''[[بيلجيم جي بادشاهت#لقب|(وڌيڪ...)]]''
| britain = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#برطانوي حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| china = ''[[چيني حاڪم|(وڌيڪ...)]]''
| cyprus = ''[[يوناني حاڪم جو انداز#شاهي انداز ۾ تبديلين جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| denmark = ''[[ڊينمارڪي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| en-sco = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#انگريزي ۽ اسڪاٽش حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| england = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#انگريزي حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| ethiopia = ''[[ايٿوپيا جو شهنشاهه#انداز|(وڌيڪ...)]]''
| france = ''[[فرانسيسي حاڪم جو انداز#شاهي انداز ۾ تبديلين جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| hre = ''[[پاڪ رومي شهنشاهه#تاج پوشي|(وڌيڪ...)]]''
| hungary = ''[[هنگري حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| italy = ''[[اطالوي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| jerusalem = ''[[يروشلم جا بادشاهه#يروشلم جا بادشاهه (1099–1291)|(وڌيڪ...)]]''
| luxembourg = ''[[لگزمبرگ جو گرانڊ ڊيوڪ#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| malaysia = ''[[ملايو لقب#ملايو شاهي خاندان|(وڌيڪ...)]]''
| monaco = ''[[موناڪو جي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| netherlands = ''[[هالينڊ جي بادشاهت#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| norway = ''[[نارويجي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| parma = ''[[پارما جي ڊيوڪن جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| portugal = ''[[پورچوگيزي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| russia = ''[[زار#روسي حاڪمن جو مڪمل انداز|(وڌيڪ...)]]''
| scotland = ''[[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهن جو انداز#پوئين وچئين دور کان يونين جي قانونن تائين|(وڌيڪ...)]]''
| sicilies = ''[[ٻن سسليين جي بادشاهت#ٻن سسليين جي بادشاهه جا لقب|(وڌيڪ...)]]''
| spain-crown = ''[[اسپيني تاج جي لقبن ۽ اعزازن جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| spain-heir = ''[[اسپيني تخت جي ظاهري وارث جا لقب|(وڌيڪ...)]]''
| sweden = ''[[سويڊني حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
}}}}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                              تصوير
========================================================== --&gt;

| imageclass = photo
| imagestyle = padding:0.6em 0.5em 0.2em; background:#fffaf1;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{image_size|}}}
 |sizedefault=frameless
 |upright=1.0
 |alt={{{alt|}}}
 |suppressplaceholder=yes
}}

| captionstyle = background:#382116; color:#fff; font-weight:bold; line-height:normal; padding:0.4em; margin:0 0.5em 0.6em;
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- =========================================================
                    سونهري حصو — حڪمراني
========================================================== --&gt;

| headerstyle = line-height:normal; padding:0.45em; text-align:center; font-size:110%; border-radius:7px;

| header1 = {{#if:{{{succession|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#d59b26;color:#fff;padding:0.5em;border-radius:7px;font-size:115%;font-weight:bold;&quot;&gt;
♛&amp;nbsp; حڪمراني
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background:#fff1b8;padding:0.45em;font-weight:bold;&quot;&gt;
{{{succession}}}
{{#if:{{{moretext|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline;font-weight:normal&quot;&gt;{{{moretext}}}&lt;/div&gt;}}
&lt;/div&gt;
}}

| label2 = {{ifempty|{{{reign-type|}}}|{{#switch:{{{consort|}}}|yes=مدت|{{#switch:{{{2}}}|consort=مدت|دور حڪومت}}}}}}
| data2 = {{{reign|}}}
| labelstyle = font-weight:bold; vertical-align:top; padding:0.45em;
| datastyle = padding:0.45em;

| label3 = {{#switch:{{lc:{{{cor-type|}}}}}
| britain=[[برطانوي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| france=[[فرانسيسي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| hre=[[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| hungary=[[هنگري بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| japan=[[جاپاني شهنشاهه جي تخت نشيني|تخت نشيني]]
| malaysia=[[ملائيشيا جي حاڪم جي تنصيب|تنصيب]]
| norway=[[ناروي ۾ شاهي تاج پوشيون|تاج پوشي]]
| ottoman=[[عثمان جي تلوار|تلوار ٻڌائڻ]]
| poland=[[پولينڊ ۾ تاج پوشيون|تاج پوشي]]
| russia=[[روسي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| #default={{ifempty|{{{cor-type|}}}|[[تاج پوشي]]}}
}}
| data3 = {{{coronation|}}}

| label4 = تنصيب
| data4 = {{{investiture|}}}

| label5 = {{#if:{{{pre-type|}}}|{{{pre-type}}}|پيشرو}}
| data5 = {{{predecessor|}}}

| label6 = {{#if:{{{suc-type|}}}|{{{suc-type}}}|جانشين}}
| data6 = {{{successor|}}}

| label7 = {{#if:{{{reg-type|}}}|{{{reg-type}}}|ريجنٽ}}
| data7 = {{{regent|}}}

&lt;!-- =========================================================
            اضافي حڪمرانيون — موجوده compatibility
========================================================== --&gt;

| header8 = {{#if:{{{succession1|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession1}}} {{#if:{{{moretext1|}}}|&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{moretext1}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;}}
| label9 = {{ifempty|{{{reign-type1|}}}|دور حڪومت}}
| data9 = {{{reign1|}}}
| label10 = {{#if:{{{cor-type1|}}}|{{{cor-type1}}}|تاج پوشي}}
| data10 = {{{coronation1|}}}
| label11 = {{#if:{{{pre-type1|}}}|{{{pre-type1}}}|پيشرو}}
| data11 = {{{predecessor1|}}}
| label12 = {{#if:{{{suc-type1|}}}|{{{suc-type1}}}|جانشين}}
| data12 = {{{successor1|}}}
| label13 = {{#if:{{{reg-type1|}}}|{{{reg-type1}}}|ريجنٽ}}
| data13 = {{{regent1|}}}

| header14 = {{#if:{{{succession2|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession2}}}&lt;/div&gt;}}
| label15 = {{ifempty|{{{reign-type2|}}}|دور حڪومت}}
| data15 = {{{reign2|}}}
| label16 = {{#if:{{{cor-type2|}}}|{{{cor-type2}}}|تاج پوشي}}
| data16 = {{{coronation2|}}}
| label17 = {{#if:{{{pre-type2|}}}|{{{pre-type2}}}|پيشرو}}
| data17 = {{{predecessor2|}}}
| label18 = {{#if:{{{suc-type2|}}}|{{{suc-type2}}}|جانشين}}
| data18 = {{{successor2|}}}
| label19 = {{#if:{{{reg-type2|}}}|{{{reg-type2}}}|ريجنٽ}}
| data19 = {{{regent2|}}}

| header20 = {{#if:{{{succession3|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession3}}}&lt;/div&gt;}}
| label21 = {{ifempty|{{{reign-type3|}}}|دور حڪومت}}
| data21 = {{{reign3|}}}
| label22 = {{#if:{{{cor-type3|}}}|{{{cor-type3}}}|تاج پوشي}}
| data22 = {{{coronation3|}}}
| label23 = {{#if:{{{pre-type3|}}}|{{{pre-type3}}}|پيشرو}}
| data23 = {{{predecessor3|}}}
| label24 = {{#if:{{{suc-type3|}}}|{{{suc-type3}}}|جانشين}}
| data24 = {{{successor3|}}}
| label25 = {{#if:{{{reg-type3|}}}|{{{reg-type3}}}|ريجنٽ}}
| data25 = {{{regent3|}}}

| header26 = {{#if:{{{succession4|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession4}}}&lt;/div&gt;}}
| label27 = {{ifempty|{{{reign-type4|}}}|دور حڪومت}}
| data27 = {{{reign4|}}}
| label28 = {{#if:{{{cor-type4|}}}|{{{cor-type4}}}|تاج پوشي}}
| data28 = {{{coronation4|}}}
| label29 = {{#if:{{{pre-type4|}}}|{{{pre-type4}}}|پيشرو}}
| data29 = {{{predecessor4|}}}
| label30 = {{#if:{{{suc-type4|}}}|{{{suc-type4}}}|جانشين}}
| data30 = {{{successor4|}}}
| label31 = {{#if:{{{reg-type4|}}}|{{{reg-type4}}}|ريجنٽ}}
| data31 = {{{regent4|}}}

| header32 = {{#if:{{{succession5|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession5}}}&lt;/div&gt;}}
| label33 = {{ifempty|{{{reign-type5|}}}|دور حڪومت}}
| data33 = {{{reign5|}}}
| label34 = {{#if:{{{cor-type5|}}}|{{{cor-type5}}}|تاج پوشي}}
| data34 = {{{coronation5|}}}
| label35 = {{#if:{{{pre-type5|}}}|{{{pre-type5}}}|پيشرو}}
| data35 = {{{predecessor5|}}}
| label36 = {{#if:{{{suc-type5|}}}|{{{suc-type5}}}|جانشين}}
| data36 = {{{successor5|}}}
| label37 = {{#if:{{{reg-type5|}}}|{{{reg-type5}}}|ريجنٽ}}
| data37 = {{{regent5|}}}

| header38 = {{#if:{{{succession6|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession6}}}&lt;/div&gt;}}
| label39 = {{ifempty|{{{reign-type6|}}}|دور حڪومت}}
| data39 = {{{reign6|}}}
| label40 = {{#if:{{{cor-type6|}}}|{{{cor-type6}}}|تاج پوشي}}
| data40 = {{{coronation6|}}}
| label41 = {{#if:{{{pre-type6|}}}|{{{pre-type6}}}|پيشرو}}
| data41 = {{{predecessor6|}}}
| label42 = {{#if:{{{suc-type6|}}}|{{{suc-type6}}}|جانشين}}
| data42 = {{{successor6|}}}
| label43 = {{#if:{{{reg-type6|}}}|{{{reg-type6}}}|ريجنٽ}}
| data43 = {{{regent6|}}}

| header44 = {{#if:{{{succession7|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession7}}}&lt;/div&gt;}}
| label45 = {{ifempty|{{{reign-type7|}}}|دور حڪومت}}
| data45 = {{{reign7|}}}
| label46 = {{#if:{{{cor-type7|}}}|{{{cor-type7}}}|تاج پوشي}}
| data46 = {{{coronation7|}}}
| label47 = {{#if:{{{pre-type7|}}}|{{{pre-type7}}}|پيشرو}}
| data47 = {{{predecessor7|}}}
| label48 = {{#if:{{{suc-type7|}}}|{{{suc-type7}}}|جانشين}}
| data48 = {{{successor7|}}}
| label49 = {{#if:{{{reg-type7|}}}|{{{reg-type7}}}|ريجنٽ}}
| data49 = {{{regent7|}}}

| header50 = {{#if:{{{succession8|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession8}}}&lt;/div&gt;}}
| label51 = {{ifempty|{{{reign-type8|}}}|دور حڪومت}}
| data51 = {{{reign8|}}}
| label52 = {{#if:{{{cor-type8|}}}|{{{cor-type8}}}|تاج پوشي}}
| data52 = {{{coronation8|}}}
| label53 = {{#if:{{{pre-type8|}}}|{{{pre-type8}}}|پيشرو}}
| data53 = {{{predecessor8|}}}
| label54 = {{#if:{{{suc-type8|}}}|{{{suc-type8}}}|جانشين}}
| data54 = {{{successor8|}}}
| label55 = {{#if:{{{reg-type8|}}}|{{{reg-type8}}}|ريجنٽ}}
| data55 = {{{regent8|}}}

| header56 = {{#if:{{{succession9|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession9}}}&lt;/div&gt;}}
| label57 = {{ifempty|{{{reign-type9|}}}|دور حڪومت}}
| data57 = {{{reign9|}}}
| label58 = {{#if:{{{cor-type9|}}}|{{{cor-type9}}}|تاج پوشي}}
| data58 = {{{coronation9|}}}
| label59 = {{#if:{{{pre-type9|}}}|{{{pre-type9}}}|پيشرو}}
| data59 = {{{predecessor9|}}}
| label60 = {{#if:{{{suc-type9|}}}|{{{suc-type9}}}|جانشين}}
| data60 = {{{successor9|}}}
| label61 = {{#if:{{{reg-type9|}}}|{{{reg-type9}}}|ريجنٽ}}
| data61 = {{{regent9|}}}

&lt;!-- =========================================================
                    نيرو حصو — ذاتي معلومات
========================================================== --&gt;

| header62 = &lt;div style=&quot;
background:#2879be;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♙&amp;nbsp; ذاتي معلومات&lt;/div&gt;

| label63 = جنم
| data63 = {{br separated entries
 | {{{birth_name|}}}
 | {{{birth_date|}}}
 | {{{birth_place|}}}
}}

| label64 = وفات
| data64 = {{br separated entries
 | {{{death_date|}}}
 | {{{death_place|}}}
}}

| label65 = تدفين
| data65 = {{br separated entries
 |1={{{burial_date|{{{date of burial|}}}}}}
 |2={{#if:{{{burial_place|{{{place of burial|}}}}}}|
 &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;label&quot;&gt;{{{burial_place|{{{place of burial|}}}}}}&lt;/div&gt;
 }}
}}

&lt;!-- =========================================================
                   گلابي حصو — زال / مڙس
========================================================== --&gt;

| header66 = {{#if:{{{queen|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{spouse 1|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#b94c68;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;⚭&amp;nbsp; زال / مڙس&lt;/div&gt;
}}

| data67 = {{{queen|}}}

| data68 = {{{spouse|}}}

| data69 = {{{spouses|}}}

| data70 = {{#if:{{{spouse 1|}}}|
{{unbulleted list
 | {{{spouse 1}}}
 | {{{spouse 2|}}}
 | {{{spouse 3|}}}
 | {{{spouse 4|}}}
 | {{{spouse 5|}}}
 | {{{spouse 6|}}}
 | {{{spouse 7|}}}
 | {{{spouse 8|}}}
 | {{{spouse 9|}}}
}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                       سائو حصو — اولاد
========================================================== --&gt;

| header71 = {{#if:{{{issue|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#319b5b;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♟&amp;nbsp; اولاد&lt;/div&gt;
}}

| data72 = {{#if:{{{issue|}}}|
{{{issue}}}
{{#if:{{{issue-link|}}}|
&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;
''[[{{{issue-link}}}|{{#if:{{{issue-pipe|}}}|{{{issue-pipe}}}|تفصيل}}]]''
&lt;/span&gt;
}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                       سائو حصو — خاندان
========================================================== --&gt;

| header73 = {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#398c39;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♚&amp;nbsp; خاندان&lt;/div&gt;
}}

| label74 = پيءُ
| data74 = {{{father|}}}

| label75 = ماءُ
| data75 = {{{mother|}}}

&lt;!-- =========================================================
                 واڱڻائي حصو — گهراڻو
========================================================== --&gt;

| header76 = {{#if:{{{house|}}}{{{royal house|}}}{{{dynasty|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#7954a8;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;⌂&amp;nbsp; گهراڻو&lt;/div&gt;
}}

| label77 = [[گهراڻو|{{#if:{{{house-type|}}}|{{{house-type}}}|گهر}}]]
| data77 = {{{house|}}}

| label78 = [[گهراڻو|{{#if:{{{house-type|}}}|{{{house-type}}}|شاهي گهر}}]]
| data78 = {{{royal house|}}}

| label79 = [[گهراڻو]]
| data79 = {{{dynasty|}}}

&lt;!-- =========================================================
                     هلڪو نيرو — مذهب
========================================================== --&gt;

| header80 = {{#if:{{{religion|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#1687cf;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;☪&amp;nbsp; مذهب&lt;/div&gt;
}}

| data81 = {{{religion|}}}

&lt;!-- =========================================================
                       باقي معلومات
========================================================== --&gt;

| label82 = پيشو
| data82 = {{{occupation|}}}

| label83 = {{#if:{{{signature_type|}}}|{{{signature_type}}}|صحيح}}
| data83 = {{#if:{{{signature|}}}|
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{signature|}}}
 |size=125px
 |alt={{{signature_alt|}}}
 |title={{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}} جي صحيح
}}
}}

| data84 = {{{module|}}}

}}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:تلفظ استعمال ڪندڙ سوانحي سانچو]]}}</text>
      <sha1>m5899roy85j9l8yx0u415jnwsmhkm7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417750</id>
      <parentid>417749</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T17:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16293" sha1="h1ls9u0sfh30i3rvoikuv9ip0d8s8yb" xml:space="preserve">{{Infobox
| child = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|yes}}
| bodyclass = vcard infobox-royalty
| bodystyle = border:1px solid #d4b76e; border-radius:12px; overflow:hidden; background:#fffdf8;

&lt;!-- =========================================================
                         نالو / مٿيون حصو
========================================================== --&gt;

| aboveclass = fn
| abovestyle = background:#073568; color:#fff; font-size:145%; font-weight:bold; padding:0.7em 0.4em 0.35em; border-radius:10px 10px 0 0; text-align:center;
| above = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||
{{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}
}}

| subheaderstyle = background:#073568; color:#f6d36b; font-size:110%; font-weight:bold; padding:0.15em 0.4em 0.65em; text-align:center;
| subheader1 = {{#if:{{{title|}}}|
{{{title}}} {{{titletext|{{#switch:{{lc:{{{more}}}}}
| no =
| austria = ''[[آسٽريا جو شهنشاهه#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| belgium = ''[[بيلجيم جي بادشاهت#لقب|(وڌيڪ...)]]''
| britain = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#برطانوي حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| china = ''[[چيني حاڪم|(وڌيڪ...)]]''
| cyprus = ''[[يوناني حاڪم جو انداز#شاهي انداز ۾ تبديلين جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| denmark = ''[[ڊينمارڪي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| en-sco = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#انگريزي ۽ اسڪاٽش حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| england = ''[[برطانوي حاڪم جو انداز#انگريزي حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| ethiopia = ''[[ايٿوپيا جو شهنشاهه#انداز|(وڌيڪ...)]]''
| france = ''[[فرانسيسي حاڪم جو انداز#شاهي انداز ۾ تبديلين جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| hre = ''[[پاڪ رومي شهنشاهه#تاج پوشي|(وڌيڪ...)]]''
| hungary = ''[[هنگري حاڪمن جا انداز|(وڌيڪ...)]]''
| italy = ''[[اطالوي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| jerusalem = ''[[يروشلم جا بادشاهه#يروشلم جا بادشاهه (1099–1291)|(وڌيڪ...)]]''
| luxembourg = ''[[لگزمبرگ جو گرانڊ ڊيوڪ#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| malaysia = ''[[ملايو لقب#ملايو شاهي خاندان|(وڌيڪ...)]]''
| monaco = ''[[موناڪو جي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| netherlands = ''[[هالينڊ جي بادشاهت#مڪمل لقب|(وڌيڪ...)]]''
| norway = ''[[نارويجي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| parma = ''[[پارما جي ڊيوڪن جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| portugal = ''[[پورچوگيزي حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
| russia = ''[[زار#روسي حاڪمن جو مڪمل انداز|(وڌيڪ...)]]''
| scotland = ''[[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهن جو انداز#پوئين وچئين دور کان يونين جي قانونن تائين|(وڌيڪ...)]]''
| sicilies = ''[[ٻن سسليين جي بادشاهت#ٻن سسليين جي بادشاهه جا لقب|(وڌيڪ...)]]''
| spain-crown = ''[[اسپيني تاج جي لقبن ۽ اعزازن جي فهرست|(وڌيڪ...)]]''
| spain-heir = ''[[اسپيني تخت جي ظاهري وارث جا لقب|(وڌيڪ...)]]''
| sweden = ''[[سويڊني حاڪم جو انداز|(وڌيڪ...)]]''
}}}}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                              تصوير
========================================================== --&gt;

| imageclass = photo
| imagestyle = padding:0.6em 0.5em 0.2em; background:#fffaf1;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{image_size|}}}
 |sizedefault=frameless
 |upright=1.0
 |alt={{{alt|}}}
 |suppressplaceholder=yes
}}

| captionstyle = background:#382116; color:#fff; font-weight:bold; line-height:normal; padding:0.4em; margin:0 0.5em 0.6em;
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- =========================================================
                    سونهري حصو — حڪمراني
========================================================== --&gt;

| headerstyle = line-height:normal; padding:0.45em; text-align:center; font-size:110%; border-radius:7px;

| header1 = {{#if:{{{succession|}}}|
&lt;div style=&quot;background:#d59b26;color:#fff;padding:0.5em;border-radius:7px;font-size:115%;font-weight:bold;&quot;&gt;
♛&amp;nbsp; حڪمراني
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background:#fff1b8;padding:0.45em;font-weight:bold;&quot;&gt;
{{{succession}}}
{{#if:{{{moretext|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline;font-weight:normal&quot;&gt;{{{moretext}}}&lt;/div&gt;}}
&lt;/div&gt;
}}

| label2 = {{ifempty|{{{reign-type|}}}|{{#switch:{{{consort|}}}|yes=مدت|{{#switch:{{{2}}}|consort=مدت|دور حڪومت}}}}}}
| data2 = {{{reign|}}}
| labelstyle = font-weight:bold; vertical-align:top; padding:0.45em;
| datastyle = padding:0.45em;

| label3 = {{#switch:{{lc:{{{cor-type|}}}}}
| britain=[[برطانوي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| france=[[فرانسيسي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| hre=[[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| hungary=[[هنگري بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| japan=[[جاپاني شهنشاهه جي تخت نشيني|تخت نشيني]]
| malaysia=[[ملائيشيا جي حاڪم جي تنصيب|تنصيب]]
| norway=[[ناروي ۾ شاهي تاج پوشيون|تاج پوشي]]
| ottoman=[[عثمان جي تلوار|تلوار ٻڌائڻ]]
| poland=[[پولينڊ ۾ تاج پوشيون|تاج پوشي]]
| russia=[[روسي بادشاهه جي تاج پوشي|تاج پوشي]]
| #default={{ifempty|{{{cor-type|}}}|[[تاج پوشي]]}}
}}
| data3 = {{{coronation|}}}

| label4 = تنصيب
| data4 = {{{investiture|}}}

| label5 = {{#if:{{{pre-type|}}}|{{{pre-type}}}|پيشرو}}
| data5 = {{{predecessor|}}}

| label6 = {{#if:{{{suc-type|}}}|{{{suc-type}}}|جانشين}}
| data6 = {{{successor|}}}

| label7 = {{#if:{{{reg-type|}}}|{{{reg-type}}}|ريجنٽ}}
| data7 = {{{regent|}}}

&lt;!-- =========================================================
            اضافي حڪمرانيون — موجوده compatibility
========================================================== --&gt;

| header8 = {{#if:{{{succession1|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession1}}} {{#if:{{{moretext1|}}}|&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{moretext1}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;}}
| label9 = {{ifempty|{{{reign-type1|}}}|دور حڪومت}}
| data9 = {{{reign1|}}}
| label10 = {{#if:{{{cor-type1|}}}|{{{cor-type1}}}|تاج پوشي}}
| data10 = {{{coronation1|}}}
| label11 = {{#if:{{{pre-type1|}}}|{{{pre-type1}}}|پيشرو}}
| data11 = {{{predecessor1|}}}
| label12 = {{#if:{{{suc-type1|}}}|{{{suc-type1}}}|جانشين}}
| data12 = {{{successor1|}}}
| label13 = {{#if:{{{reg-type1|}}}|{{{reg-type1}}}|ريجنٽ}}
| data13 = {{{regent1|}}}

| header14 = {{#if:{{{succession2|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession2}}}&lt;/div&gt;}}
| label15 = {{ifempty|{{{reign-type2|}}}|دور حڪومت}}
| data15 = {{{reign2|}}}
| label16 = {{#if:{{{cor-type2|}}}|{{{cor-type2}}}|تاج پوشي}}
| data16 = {{{coronation2|}}}
| label17 = {{#if:{{{pre-type2|}}}|{{{pre-type2}}}|پيشرو}}
| data17 = {{{predecessor2|}}}
| label18 = {{#if:{{{suc-type2|}}}|{{{suc-type2}}}|جانشين}}
| data18 = {{{successor2|}}}
| label19 = {{#if:{{{reg-type2|}}}|{{{reg-type2}}}|ريجنٽ}}
| data19 = {{{regent2|}}}

| header20 = {{#if:{{{succession3|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession3}}}&lt;/div&gt;}}
| label21 = {{ifempty|{{{reign-type3|}}}|دور حڪومت}}
| data21 = {{{reign3|}}}
| label22 = {{#if:{{{cor-type3|}}}|{{{cor-type3}}}|تاج پوشي}}
| data22 = {{{coronation3|}}}
| label23 = {{#if:{{{pre-type3|}}}|{{{pre-type3}}}|پيشرو}}
| data23 = {{{predecessor3|}}}
| label24 = {{#if:{{{suc-type3|}}}|{{{suc-type3}}}|جانشين}}
| data24 = {{{successor3|}}}
| label25 = {{#if:{{{reg-type3|}}}|{{{reg-type3}}}|ريجنٽ}}
| data25 = {{{regent3|}}}

| header26 = {{#if:{{{succession4|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession4}}}&lt;/div&gt;}}
| label27 = {{ifempty|{{{reign-type4|}}}|دور حڪومت}}
| data27 = {{{reign4|}}}
| label28 = {{#if:{{{cor-type4|}}}|{{{cor-type4}}}|تاج پوشي}}
| data28 = {{{coronation4|}}}
| label29 = {{#if:{{{pre-type4|}}}|{{{pre-type4}}}|پيشرو}}
| data29 = {{{predecessor4|}}}
| label30 = {{#if:{{{suc-type4|}}}|{{{suc-type4}}}|جانشين}}
| data30 = {{{successor4|}}}
| label31 = {{#if:{{{reg-type4|}}}|{{{reg-type4}}}|ريجنٽ}}
| data31 = {{{regent4|}}}

| header32 = {{#if:{{{succession5|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession5}}}&lt;/div&gt;}}
| label33 = {{ifempty|{{{reign-type5|}}}|دور حڪومت}}
| data33 = {{{reign5|}}}
| label34 = {{#if:{{{cor-type5|}}}|{{{cor-type5}}}|تاج پوشي}}
| data34 = {{{coronation5|}}}
| label35 = {{#if:{{{pre-type5|}}}|{{{pre-type5}}}|پيشرو}}
| data35 = {{{predecessor5|}}}
| label36 = {{#if:{{{suc-type5|}}}|{{{suc-type5}}}|جانشين}}
| data36 = {{{successor5|}}}
| label37 = {{#if:{{{reg-type5|}}}|{{{reg-type5}}}|ريجنٽ}}
| data37 = {{{regent5|}}}

| header38 = {{#if:{{{succession6|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession6}}}&lt;/div&gt;}}
| label39 = {{ifempty|{{{reign-type6|}}}|دور حڪومت}}
| data39 = {{{reign6|}}}
| label40 = {{#if:{{{cor-type6|}}}|{{{cor-type6}}}|تاج پوشي}}
| data40 = {{{coronation6|}}}
| label41 = {{#if:{{{pre-type6|}}}|{{{pre-type6}}}|پيشرو}}
| data41 = {{{predecessor6|}}}
| label42 = {{#if:{{{suc-type6|}}}|{{{suc-type6}}}|جانشين}}
| data42 = {{{successor6|}}}
| label43 = {{#if:{{{reg-type6|}}}|{{{reg-type6}}}|ريجنٽ}}
| data43 = {{{regent6|}}}

| header44 = {{#if:{{{succession7|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession7}}}&lt;/div&gt;}}
| label45 = {{ifempty|{{{reign-type7|}}}|دور حڪومت}}
| data45 = {{{reign7|}}}
| label46 = {{#if:{{{cor-type7|}}}|{{{cor-type7}}}|تاج پوشي}}
| data46 = {{{coronation7|}}}
| label47 = {{#if:{{{pre-type7|}}}|{{{pre-type7}}}|پيشرو}}
| data47 = {{{predecessor7|}}}
| label48 = {{#if:{{{suc-type7|}}}|{{{suc-type7}}}|جانشين}}
| data48 = {{{successor7|}}}
| label49 = {{#if:{{{reg-type7|}}}|{{{reg-type7}}}|ريجنٽ}}
| data49 = {{{regent7|}}}

| header50 = {{#if:{{{succession8|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession8}}}&lt;/div&gt;}}
| label51 = {{ifempty|{{{reign-type8|}}}|دور حڪومت}}
| data51 = {{{reign8|}}}
| label52 = {{#if:{{{cor-type8|}}}|{{{cor-type8}}}|تاج پوشي}}
| data52 = {{{coronation8|}}}
| label53 = {{#if:{{{pre-type8|}}}|{{{pre-type8}}}|پيشرو}}
| data53 = {{{predecessor8|}}}
| label54 = {{#if:{{{suc-type8|}}}|{{{suc-type8}}}|جانشين}}
| data54 = {{{successor8|}}}
| label55 = {{#if:{{{reg-type8|}}}|{{{reg-type8}}}|ريجنٽ}}
| data55 = {{{regent8|}}}

| header56 = {{#if:{{{succession9|}}}|&lt;div style=&quot;background:#e1ad42;color:#fff;padding:0.4em;border-radius:6px;&quot;&gt;{{{succession9}}}&lt;/div&gt;}}
| label57 = {{ifempty|{{{reign-type9|}}}|دور حڪومت}}
| data57 = {{{reign9|}}}
| label58 = {{#if:{{{cor-type9|}}}|{{{cor-type9}}}|تاج پوشي}}
| data58 = {{{coronation9|}}}
| label59 = {{#if:{{{pre-type9|}}}|{{{pre-type9}}}|پيشرو}}
| data59 = {{{predecessor9|}}}
| label60 = {{#if:{{{suc-type9|}}}|{{{suc-type9}}}|جانشين}}
| data60 = {{{successor9|}}}
| label61 = {{#if:{{{reg-type9|}}}|{{{reg-type9}}}|ريجنٽ}}
| data61 = {{{regent9|}}}

&lt;!-- =========================================================
                    نيرو حصو — ذاتي معلومات
========================================================== --&gt;

| header62 = &lt;div style=&quot;
background:#2879be;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♙&amp;nbsp; ذاتي معلومات&lt;/div&gt;

| label63 = جنم
| data63 = {{br separated entries
 | {{{birth_name|}}}
 | {{{birth_date|}}}
 | {{{birth_place|}}}
}}

| label64 = وفات
| data64 = {{br separated entries
 | {{{death_date|}}}
 | {{{death_place|}}}
}}

| label65 = تدفين
| data65 = {{br separated entries
 |1={{{burial_date|{{{date of burial|}}}}}}
 |2={{#if:{{{burial_place|{{{place of burial|}}}}}}|
 &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;label&quot;&gt;{{{burial_place|{{{place of burial|}}}}}}&lt;/div&gt;
 }}
}}

&lt;!-- =========================================================
                   گلابي حصو — زال / مڙس
========================================================== --&gt;

| header66 = {{#if:{{{queen|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{spouse 1|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#b94c68;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;⚭&amp;nbsp; زال / مڙس&lt;/div&gt;
}}

| data67 = {{{queen|}}}

| data68 = {{{spouse|}}}

| data69 = {{{spouses|}}}

| data70 = {{#if:{{{spouse 1|}}}|
{{unbulleted list
 | {{{spouse 1}}}
 | {{{spouse 2|}}}
 | {{{spouse 3|}}}
 | {{{spouse 4|}}}
 | {{{spouse 5|}}}
 | {{{spouse 6|}}}
 | {{{spouse 7|}}}
 | {{{spouse 8|}}}
 | {{{spouse 9|}}}
}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                       سائو حصو — اولاد
========================================================== --&gt;

| header71 = {{#if:{{{issue|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#319b5b;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♟&amp;nbsp; اولاد&lt;/div&gt;
}}

| data72 = {{#if:{{{issue|}}}|
{{{issue}}}
{{#if:{{{issue-link|}}}|
&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;
''[[{{{issue-link}}}|{{#if:{{{issue-pipe|}}}|{{{issue-pipe}}}|تفصيل}}]]''
&lt;/span&gt;
}}
}}

&lt;!-- =========================================================
                       سائو حصو — خاندان
========================================================== --&gt;

| header73 = {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#398c39;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;♚&amp;nbsp; خاندان&lt;/div&gt;
}}

| label74 = پيءُ
| data74 = {{{father|}}}

| label75 = ماءُ
| data75 = {{{mother|}}}

&lt;!-- =========================================================
                 واڱڻائي حصو — گهراڻو
========================================================== --&gt;

| header76 = {{#if:{{{house|}}}{{{royal house|}}}{{{dynasty|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#7954a8;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;⌂&amp;nbsp; گهراڻو&lt;/div&gt;
}}

| label77 = [[گهراڻو|{{#if:{{{house-type|}}}|{{{house-type}}}|گهر}}]]
| data77 = {{{house|}}}

| label78 = [[گهراڻو|{{#if:{{{house-type|}}}|{{{house-type}}}|شاهي گهر}}]]
| data78 = {{{royal house|}}}

| label79 = [[گهراڻو]]
| data79 = {{{dynasty|}}}

&lt;!-- =========================================================
                     هلڪو نيرو — مذهب
========================================================== --&gt;

| header80 = {{#if:{{{religion|}}}|
&lt;div style=&quot;
background:#1687cf;
color:#fff;
padding:0.5em;
border-radius:7px;
font-size:115%;
font-weight:bold;
text-align:center;
&quot;&gt;☪&amp;nbsp; مذهب&lt;/div&gt;
}}

| data81 = {{{religion|}}}

&lt;!-- =========================================================
                       باقي معلومات
========================================================== --&gt;

| label82 = پيشو
| data82 = {{{occupation|}}}

| label83 = {{#if:{{{signature_type|}}}|{{{signature_type}}}|صحيح}}
| data83 = {{#if:{{{signature|}}}|
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{signature|}}}
 |size=125px
 |alt={{{signature_alt|}}}
 |title={{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}} جي صحيح
}}
}}

| data84 = {{{module|}}}

}}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:تلفظ استعمال ڪندڙ سوانحي سانچو]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h1ls9u0sfh30i3rvoikuv9ip0d8s8yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوهي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10012</id>
    <revision>
      <id>417786</id>
      <parentid>409001</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T01:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94676" sha1="1vixz3z2ymaeqa0xa1f3yk4zz4nojyq" xml:space="preserve">

{{Infobox settlement
| name                    = جوهي تعلقو
| native_name             = جوهي تعلقو
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Johi Taluka
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Wahi Pandi, on Gorakh Hill.jpg
| image_size              = 260px
| image_alt               = واهي پانڌي ۽ کيرٿر جي جابلو علائقي جو منظر
| image_caption           = [[واهي پانڌي]] ڀرسان [[کيرٿر جبل]]؛ جوهي تعلقي جو وڏو حصو [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ کيرٿر جي دامن تي مشتمل آهي
| image_map               = Johi_Taluka.jpg
| mapsize                 = 240px
| map_alt                 = دادو ضلعي جي نقشي ۾ جوهي تعلقو
| map_caption             = [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي نقشي ۾ جوهي تعلقي جو هنڌ
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = جوهي
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ جوهي تعلقي جو هنڌ
Infobox ۾ هي پراڻي سٽ:
| coordinates = {{coord|26.69|67.61|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[دادو ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[جوهي]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| area_total_km2          = 3509
| population_total        = 333179
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 94.95
| population_urban        = 40086
| population_rural        = 293093
| population_demonym     =
| demographics_type1     = آبادي
| demographics1_title1   = مرد
| demographics1_info1    = 170,008
| demographics1_title2   = عورتون
| demographics1_info2    = 163,162
| demographics1_title3   = شهري آبادي
| demographics1_info3    = 12.03%
| demographics1_title4   = سراسري گهراڻي جي ماپ
| demographics1_info4    = 5.0
| blank_name_sec1        = 2017ع جي آبادي
| blank_info_sec1        = 294,389
| blank1_name_sec1       = سالياني واڌ (2017–2023ع)
| blank1_info_sec1       = 2.09%
| blank_name_sec2        = [[يونين ڪائونسل]]ون
| blank_info_sec2        = 10
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جوهي تعلقو''' ({{lang-en|Johi Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[جوهي]] شهر آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دادو ضلعي جو سڀ کان وڏو تعلقو آهي؛ [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ان جي ايراضي '''3,509 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''333,179''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt; دادو ضلعي جي سرڪاري انتظامي رڪارڊ ۾ پڻ جوهي جي جاگرافيائي ايراضي 3,509 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGov-JohiArea&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/
 |title=About Dadu – Administrative Units and Revenue Information
 |publisher=District Government Dadu
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جوهي تعلقو سنڌوءَ جي آبپاشيءَ واري ميداني علائقي ۽ [[کيرٿر جبل]] جي وچ ۾ واقع آهي. ان جو وڏو اولهندو حصو [[ڪاڇو|ڪاڇي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جتي [[نئين گاج]] سميت کيرٿر مان نڪرندڙ موسمي نئيون زمين، زراعت ۽ آباديءَ تي اهم اثر وجهن ٿيون. [[گورک هل]]، [[واهي پانڌي]]، نئين گاج ۽ ڪيترائي تاريخ کان اڳ وارا آثار قديمه جا ماڳ پڻ هن تعلقي سان لاڳاپيل آهن.

== تاريخ ==

جوهي ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[ڪاڇو]] سنڌ جي انهن علائقن مان آهي، جتي قديم آثار، جابلو لنگهه، موسمي نئيون، پراڻا زرعي نظام ۽ نوآبادياتي دور جي روينيو انتظام جا نشان گڏ ملن ٿا. موجوده [[جوهي تعلقو]] جي تاريخ رڳو [[جوهي]] شهر جي تاريخ تائين محدود نہ آهي؛ ان ۾ [[کيرٿر جبل]] جي دامن، ڪاڇي، [[نئين گاج]] جي وهڪري ۽ [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل آبادين جي ڊگهي تاريخ بہ شامل آهي. آثار قديمه جي سرڪاري رڪارڊ موجب جوهي ڀرسان ڪيترائي قديم ماڳ موجود آهن، جيڪي هن علائقي ۾ تاريخ کان اڳ واري انساني آباديءَ جا ثبوت مهيا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquities-AliMurad&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Murad Village Mound, Johi, District Dadu
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ali-murad-village-mound-johi-district-dadu/
 |website=Directorate General of Antiquities
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mound of Marikhar or or Piyao Ji Mari Named by NG Majumdar moun of Gaji Shah near Dhaunk Johi, Dadu.JPG|thumb|غازي شاهه ڀرسان قديم دڙو؛ [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي ڪاڇي واري علائقي ۾ ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن]]

=== قديم آثار ۽ شروعاتي آبادي ===
جوهي تعلقي جي ڪاڇي واري حصي ۾ قديم آباديءَ جا ڪيترائي آثار مليا آهن. انهن ۾ غازي شاهه جو دڙو، علي مراد جو دڙو ۽ [[واهي پانڌي]] ڀرسان قديم ماڳ شامل آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب '''علي مراد ڳوٺ وارو دڙو''' جوهي شهر کان لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر ڏکڻ ۽ کيرٿر جبلن کان تقريباً 18 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي. دڙي جي سطح تان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، پڪل مٽيءَ جون شيون، چقمق، اسٽياٽائيٽ، ڪارنيليئن ۽ سپن جا آثار مليا آهن، جڏهن تہ اڏاوتن ۾ پٿر جا بنياد ۽ ڪچين سرن جون ڀتيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquities-AliMurad&quot; /&gt;

[[File:Ancient Mound Pandhi Wahi.JPG|thumb|left|[[واهي پانڌي]] ڀرسان قديم دڙو، جوهي تعلقي جي آثار قديمه واري ورثي جو حصو]]

واهي پانڌي جي ڀرسان موجود قديم دڙن جي کوجنا [[ناني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ 1926ع کان 1929ع تائين ڪيل آثار قديمه جي سروي سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهن ماڳن تان [[آمري ثقافت|آمري]] ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب|هڙپائي دور]] سان لاڳاپيل ٺڪر جا نمونا ملڻ جو ذڪر آثار قديمه جي مطالعي ۾ ڪيو ويو آهي. اهڙي مواد مان معلوم ٿئي ٿو تہ جوهي ۽ ڪاڇي جو علائقو تاريخ کان اڳ واري سنڌ جي انساني آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

=== نوآبادياتي دور ۽ جوهي تعلقي جي انتظامي تشڪيل ===
اوڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[برطانوي راڄ]] هيٺ جوهي جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون ڪيون ويون. 1898ع جي روينيو سيٽلمينٽ رپورٽ ۽ ان کان اڳ جي سرڪاري روينيو دستاويزن مان جوهي جي تعلقي طور تشڪيل، زمين جي ماپ، آبپاشي، محصول، آبادي، واپار ۽ مقامي معيشت بابت تفصيلي ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;&gt;{{cite book
 |title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898
 |author=Revenue Department
 |publisher=Revenue Department
 |location=Karachi
 |year=1898
 |url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811
 |via=Internet Archive
 |access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي تحقيقي لائبريرين جي زميني سيٽلمينٽ رپورٽن جي فهرست ۾ بہ 1891ع جي ''Proposals for the introduction of an irrigational settlement into the Johi Taluka of the Karachi District'' ۽ 1898ع جي جوهي آبپاشي سيٽلمينٽ رپورٽ الڳ سرڪاري دستاويزن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;CRL-JohiSettlement&quot;&gt;{{cite web
 |title=Land Settlement Reports: Pakistan
 |url=https://www.crl.edu/sites/default/files/d6/attachments/pages/Land%20Settlement%20Reports%20Pakistan.pdf
 |publisher=Center for Research Libraries
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

1891ع ۾ مسٽر ايڇ. ڪي. ڊزني جي رپورٽ نمبر 120 موجب جوهي اڳ هڪ الڳ تعلقو هو، پر 1865ع کان روينيو انتظام جي سهولت لاءِ ان جا حصا [[دادو تعلقو|دادو]] ۽ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] تعلقن سان شامل ڪيا ويا هئا. بعد ۾ گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر 9824، مورخ 25 نومبر 1884ع، تحت 1884–85ع ۾ جوهي کي ٻيهر الڳ تعلقي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

جوهي تعلقي جون حدون 1893ع ۾ ٻيهر تبديل ٿيون. گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر 5511-A، مورخ 1 سيپٽمبر 1893ع، تحت ان وقت جي '''ڪڪڙ تعلقي''' جون 16 ديهون جوهي سان شامل ڪيون ويون. ان منتقلي کان پوءِ تعلقي جي ڪل ايراضي '''732.38 چورس ميل''' ٿي وئي، جنهن مان 640.04 چورس ميل ريعتي زمين ۽ 92.34 چورس ميل جاگيرن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #795548;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#fff8e1,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:8px;&quot; | '''جوهي تعلقي جي نوآبادياتي انتظامي ارتقا'''
|- style=&quot;background:#6d4c41; color:white;&quot;
! سال
! تبديلي
! انتظامي نتيجو
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1865ع'''
| جوهي جي الڳ تعلقائي حيثيت ختم
| روينيو انتظام لاءِ دادو ۽ سيوهڻ سان شامل&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1884–85ع'''
| گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر 9824
| جوهي ٻيهر الڳ تعلقو قائم&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1891ع'''
| ايڇ. ڪي. ڊزني جي آبپاشي سيٽلمينٽ تجويز
| زمين، آبپاشي ۽ محصول جو نئون جائزو&lt;ref name=&quot;CRL-JohiSettlement&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1893ع'''
| ڪڪڙ تعلقي جون 16 ديهون منتقل
| جوهي جي ايراضي 732.38 چورس ميل ٿي وئي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''1898ع'''
| نئون آبپاشي سيٽلمينٽ جائزو
| روينيو ۽ زرعي حالتن جي تفصيلي دستاويزبندي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|}

=== 1898ع جي سيٽلمينٽ رپورٽ ===
1898ع جي ''H.D. Settlement Report: Johi Taluka'' نوآبادياتي دور جي جوهي بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي. رپورٽ ۾ تعلقي جي زميني بناوٽ، آبپاشي، زراعت، آبادي، چوپائي مال، واپار، مواصلات، تعليم، مقامي صنعتن ۽ روينيو محصول جو تفصيلي جائزو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== زميني بناوٽ ۽ ڪاڇو ====
[[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[کيرٿر جبل]] ۾ [[گورک هل]]؛ جوهي تعلقي جو اولهندو حصو کيرٿر جي جابلو سلسلي ۽ ڪاڇي سان لاڳاپيل آهي]]

سيٽلمينٽ رپورٽ ۾ جوهي جي زميني بناوٽ کي بنيادي طور ٻن حصن ۾ بيان ڪيو ويو: اوڀر طرف سنڌو ماٿريءَ جي گاد مان ٺهيل ميداني زمين ۽ ان جي اولهه ۾ جبلن ڏانهن آهستي آهستي اوچائي وٺندڙ وسيع ميدان. اولهندي علائقي جي زمين کيرٿر مان ايندڙ جابلو وهڪرن جي آندل مٽي، بجري ۽ پٿرن جي تهن سان ٺهيل هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

زرعي ۽ آبي حالتن جي بنياد تي تعلقي کي وڌيڪ ٽن علائقن ۾ ورهايو ويو هو: [[اولهندو نارو|اولهندي ناري]] جي ساڄي ڪناري سان چانورن جي پوک وارو آبپاشي پٽو؛ ان ۽ جبلن جي وچ ۾ واقع '''[[ڪاڇو]]'''، جتي پوک برسات ۽ جابلو ٻوڏن جي پاڻيءَ تي دارومدار رکندي هئي؛ ۽ ڏکڻ وارو محدود علائقو، جنهن جي آبپاشي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

1889–90ع جي سروي ۾ ڪاڇي واري حصي کي 57 روينيو ڳوٺن ۾ ورهايو ويو، جن مان اٺ جاگيرون هيون. سروي نمبرن هيٺ ماپيل ايراضي 83,303 ايڪڙ هئي ۽ هر سروي نمبر جي سراسري ايراضي 5.82 ايڪڙ ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== جابلو ٻوڏون ۽ آبپاشي ====
[[File:Road to Gorakh Hill.jpg|thumb|left|جوهي کان [[گورک هل]] ڏانهن ويندڙ علائقو؛ ڪاڇي جي زمين کيرٿر مان ايندڙ موسمي نئينئن ۽ جابلو ٻوڏن کان متاثر ٿيندي رهي آهي]]

جوهي جي تاريخي زرعي نظام تي [[نئين گاج]] ۽ کيرٿر مان نڪرندڙ ٻين موسمي نئينئن جو وڏو اثر رهيو آهي. سيٽلمينٽ رپورٽ موجب جابلو ٻوڏون هڪ طرف ڪاڇي جي باراني زراعت لاءِ پاڻي مهيا ڪنديون هيون، پر ٻئي طرف انهن جي تيز وهڪري سبب فصل، بند ۽ آبپاشيءَ جون اڏاوتون تباهه ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

[[نئين گاج]] کيرٿر جبلن مان سنڌو ماٿريءَ ڏانهن وهندڙ اهم جابلو وهڪرن مان هڪ آهي ۽ ان جو پاڻي اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍجي ٿو.&lt;ref name=&quot;NaiGaj-Fish&quot;&gt;{{cite conference
 |title=Fish Biodiversity of Kirthar Hill Torrent Nai Gaj Johi, District Dadu
 |author=Soomro, Anila Naz
 |author2=Leghari, Zulfiqar Ali
 |book-title=Proceedings of 38th Pakistan Congress of Zoology
 |url=https://zsp.com.pk/PRO2018.pdf
 |year=2018
 |format=PDF
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اولهندي ناري سان مستقل آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو پٽو محدود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ناري کان اولهه طرف زمين آهستي آهستي اوچي ٿيندي ويندي هئي. رپورٽ موجب مستقل واهه ٺاهڻ بہ ڏکيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ جابلو وهڪرا انهن کي مٽي ۽ گاد سان ڀري ڇڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== اولهندو نارو ۽ پريچرڊ واهه ====
جوهي جي آبپاشيءَ ۾ '''[[اولهندو نارو]]''' بنيادي حيثيت رکندو هو. رپورٽ موجب ان جون لاڳاپيل شاخون لوھري، ڊنگري ۽ ساڪرو هيون. 1889ع کان اڳ ڪيترن سالن تائين اولهندي ناري ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر رهي، جنهن کي رپورٽ ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ڀرسان درياهه جي وهڪري ۽ ناري جي منهن واري صورتحال سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

[[سيوهڻ]]، [[دادو]] ۽ جوهي طرف پاڻيءَ جي فراهمي بهتر ڪرڻ لاءِ '''پريچرڊ واهه''' تعمير ڪيو ويو، جيڪو سنڌو درياهه مان اولهندي ناري کي اضافي پاڻي ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. شروعاتي سالن ۾ ان جو منهن بہ درياهي ڪٽاءَ کان متاثر ٿيو، پر 1891ع کان پوءِ پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ نمايان بهتري آئي. رپورٽ موجب 1889ع کان پوءِ اولهندي ناري ۾ سياري دوران بہ پاڻي وهڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

1890ع کان پوءِ پاڻيءَ جي سطح وڌڻ سان ڪڪڙ کان جوهي تائين ناري جي ڪنارن تي بند ٺاهڻ ضروري ٿيا. 1892–93ع ۾ '''لوبڻ واهه''' 9,088 رپين جي خرچ سان تعمير ڪيو ويو، جنهن وسيلي پاڻي [[لوھري ڍورو|لوھري ڍوري]] ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. '''ساڪرو واهه''' کي 1886ع ۾ سرڪاري انتظام هيٺ آڻڻ کان پوءِ ان جي ڪمانڊ واري علائقي ۾ پوک هيٺ زمين وڌڻ جو ذڪر پڻ رپورٽ ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

بهتر پاڻيءَ جي فراهمي باوجود چانورن جي پوک هيٺ ايراضيءَ ۾ توقع مطابق واڌ نہ ٿي. رپورٽ ۾ ايگزيڪيوٽو انجنيئر جي راءِ نقل ڪئي وئي تہ ان جو اهم سبب جابلو ٻوڏون هيون، جيڪي آباد زمين ۽ فصلن کي بار بار نقصان پهچائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== روينيو سيٽلمينٽ ====
1890ع واري ڏهاڪي ۾ جوهي جي آبپاشي سيٽلمينٽ کي ڪجهه عرصي لاءِ ملتوي ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهندي ناري جي مٿئين حصي ۾ پاڻيءَ جي استعمال سبب هيٺين جوهي واري علائقي کي مناسب پاڻي نہ ملي رهيو هو. انتظاميا پريچرڊ واهه جي ڪارڪردگي مستحڪم ٿيڻ تائين نئين بندوبست کي ملتوي رکڻ مناسب سمجهيو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

ڪاڇي جي انهن 57 ديهن، جن جي پوک برسات ۽ جابلو ٻوڏن تي دارومدار رکندي هئي، لاءِ اڳيون محصولي نظام وڏي حد تائين برقرار رکڻ جي سفارش ڪئي وئي. رپورٽ ۾ مختلف زميني قسمن لاءِ تجويز ڪيل محصول هي هئا:&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:8px;&quot; | '''1898ع جي سيٽلمينٽ ۾ تجويز ڪيل زرعي محصول'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! پاڻيءَ جو ذريعو
! في ايڪڙ محصول
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| غير بند واري باراني زمين
| برسات
| 1 رپيو
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بند واري زمين
| رڳو برساتي پاڻي
| 1 رپيو 4 آنا
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| بند واري زمين
| برسات ۽ جابلو ٻوڏ
| 1 رپيو 10 آنا
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | اهي شرحون خريف ۽ ربيع ٻنهي لاءِ هيون ۽ اصل ۾ 1892ع ۾ تجويز ٿيڻ کان پوءِ گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر 4383، مورخ 21 مئي 1892ع، تحت منظور ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|}

==== آبادي ====
1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جوهي تعلقي جي آبادي '''37,229''' ڄاڻائي وئي. 1891ع تائين اها وڌي '''51,919''' ٿي وئي، يعني ڏهن سالن ۾ 14,690 ماڻهن جو اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#e8f5e9,#fff8e1); color:#0d47a1; padding:8px;&quot; | '''جوهي تعلقي جي آبادي، 1881–1891ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! رپورٽ ڪيل گهاٽائي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1881ع'''
| 37,229
| 58 ماڻهو في چورس ميل
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1891ع'''
| 51,919
| 70.89 ماڻهو في چورس ميل
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واڌ'''
| +14,690
| —
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: ''H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898''&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|}

رپورٽ موجب 1891ع واري مجموعي آباديءَ مان پراڻي جوهي تعلقي جي آبادي 44,848 هئي، جڏهن تہ ڪڪڙ تعلقي مان شامل ڪيل 16 ديهن ۾ 7,071 ماڻهو رهندا هئا. انهيءَ ڪري 1881ع کان 1891ع تائين ڏسڻ ۾ ايندڙ واڌ جو ڪجهه حصو قدرتي آباديءَ جي واڌ ۽ ڪجهه حصو انتظامي حدن جي تبديليءَ جو نتيجو هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

رپورٽ ۾ فصل لهڻ جي موسم دوران ٻين علائقن مان عارضي مزدورن جي اچڻ جو ذڪر آهي، پر مستقل لڏپلاڻ کي وڏي پيماني جو رجحان قرار نہ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== چوپايو مال ====
چوپائي مال جي تعداد ۾ سال بہ سال تبديليءَ جو اهم سبب برسات ۽ چراگاهن جي دستيابي هئي. کيرٿر ۾ گهٽ برسات وارن سالن دوران مال جبلن کان هيٺ ميداني علائقن ڏانهن آندو ويندو هو، جڏهن تہ سٺي برسات کان پوءِ مال ٻيهر جابلو چراگاهن ڏانهن منتقل ٿيندو هو. 1894–95ع ۾ ڏاندن جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ کي انتظاميا مال جي اهڙي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو، جڏهن تہ ساڳئي عرصي ۾ رڍن ۽ ٻڪرين ۾ نمونيا جي وبا جو بہ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== واپار ۽ مواصلات ====
اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ريلوي لائين جوهي تعلقي جي حد کان ٻاهر، ان جي متوازي تقريباً 12 کان 14 ميلن جي فاصلي تي گذرندي هئي. جوهي جا مکيه واپاري رستا [[جوهي]] کان [[دادو]] ريلوي اسٽيشن ۽ [[ڀان سيد آباد|ڀان]] ڏانهن ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

ٻوڏ جي موسم ۾ ڏاکڻي حصي جا ڪجهه رستا [[منڇر ڍنڍ]] جي وڌيل پاڻي ۽ جبلن مان ايندڙ ٻوڏن سبب عارضي طور بند ٿي ويندا هئا. اناج جي مقامي آمدرفت لاءِ اُٺ، بيل گاڏيون ۽ گڏهه استعمال ٿيندا هئا، جڏهن تہ ڊگهن فاصلن لاءِ اُٺ وڌيڪ عام هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

[[File:Boat of Manchar Lake Sindh.JPG|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] ۾ ٻيڙي؛ تاريخي طور جوهي ۽ سيوهڻ جي ڏاکڻن علائقن ۾ پاڻيءَ جا رستا بہ مقامي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندا هئا]]

موسمي طور شاهه حسن ۽ [[سيوهڻ]] جي وچ ۾ ٻيڙين جي آمدرفت پڻ ٿيندي هئي. رپورٽ موجب ٻنهي هنڌن جو فاصلو لڳ ڀڳ 16 ميل هو ۽ مسافر کان هڪ طرفي سفر جا اٺ آنا ورتا ويندا هئا. سامان لاءِ في ميل في خرار ڇهه پائيون ڀاڙو مقرر هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

تعلقي اندر ڪا وڏي باقاعده منڊي نہ هئي. اناج ۽ ڪپهه گهڻو ڪري ڀان، ڦلجي ۽ سيتا روڊ جي ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائي اتان [[ڪراچي]] موڪليا ويندا هئا. واپاري يا سندن نمائندا ڳوٺن جي ڳاهه وارن پڙن تي زرعي پيداوار خريد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== واپار ۽ زرعي پيداوار ====
جوهي مان ٻاهر موڪليل اهم زرعي شين ۾ [[جوئر]]، [[ڪپهه]]، [[سرنهن]]، تيل وارا ٻج، [[تر]] ۽ [[ٻاجهري]] شامل هئا. ڪپهه، تر، تيل وارا ٻج ۽ ڪجهه اناج ڪراچي موڪليا ويندا هئا، جڏهن تہ دادو، سيوهڻ ۽ ڪڪڙ طرف بہ اناج، ٻاجهري ۽ [[تماڪ]] جي واپار جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

ٻاهران ايندڙ شين ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جا سڳداسي چانور ۽ تماڪ، دادو جي ڪڻڪ، ٻين تعلقن جون داليون، ڪراچي ۽ [[سکر]] جا ڪپڙا، ريشمي شيون، مصالحا، گاسليٽ، لوڻ ۽ گيهه شامل هئا. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سيوهڻ مان سون، چاندي، لوهه ۽ پتل جون ٺهيل شيون بہ آنديون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== قرضداري ۽ زمين جي ملڪيت ====
سيٽلمينٽ رپورٽ جو هڪ اهم حصو ڳوٺاڻي قرضداريءَ بابت آهي. رجسٽريشن جي انگن جي بنياد تي رپورٽ ۾ چيو ويو تہ پنجن سالن دوران زمين جي وڪري ۽ گروي رکڻ جا معاملا وڏي مقدار ۾ ٿيا هئا. رپورٽ انهن انگن کي مقامي مسلمان زميندارن جي قرضداري ۽ واپاري ساهوڪارن تي سندن مالي انحصار سان ڳنڍيو؛ ساڳي زمين جي هڪ کان وڌيڪ گروي معاملن سبب مجموعي انگن کي سڌي طرح منفرد ايراضي سمجهڻ کان بہ خبردار ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

اهڙي قرضداريءَ کي ان دور جي وسيع سنڌي زرعي معيشت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو، جتي نوآبادياتي روينيو نظام، فصلن جي غير يقيني پيداوار ۽ قرض ڏيندڙ واپارين سان تعلق زمين جي ملڪيت تي اثرانداز ٿيندا هئا. تاريخدان ڊيوڊ چيزمين پڻ نوآبادياتي سنڌ ۾ زميندارن، قرض ۽ ڳوٺاڻي طاقت جي لاڳاپن کي ان دور جي زرعي سماج جو اهم عنصر قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Cheesman-Sindh&quot;&gt;{{cite book
 |last=Cheesman
 |first=David
 |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9781136794490
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي صنعتون ====
1898ع جي رپورٽ موجب جوهي ۾ ميونسپلٽي موجود نہ هئي ۽ وڏي پيماني جي صنعت بہ نہ هئي. مقامي دستڪاريءَ ۾ ٿلها ڪپڙا، اوني غاليچا، اوني زين پوش، گهوڙن جون زين واريون ٿيلهيون ۽ لاک سان سينگاريل ڪاٺ جا لوڏا ۽ کٽون ٺاهيون وينديون هيون. اهي شيون گهڻو ڪري مقامي استعمال يا پاڙيسري تعلقن ۾ وڪري لاءِ تيار ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

تعلقي ۾ تيل ڪڍڻ جون 38 روايتي مشينون ۽ ڪپهه صاف ڪرڻ جون 70 هٿ سان هلندڙ جننگ مشينون درج هيون. ڄامڀيءَ مان تيل ڪڍڻ جي اجرت في مڻ 2 رپيا 8 آنا، سرنهن لاءِ 2 رپيا 4 آنا ۽ ڪپهه صاف ڪرڻ جي اجرت في مڻ اڍائي رپيا ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== تعليم ====
31 مارچ 1897ع تائين جوهي تعلقي ۾ '''26 اسڪول''' درج هئا، جن ۾ مجموعي طور '''589 شاگرد''' پڙهندا هئا. رپورٽ ۾ ڇوڪرين لاءِ ڪنهن الڳ اسڪول جو ذڪر نہ آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:8px;&quot; | '''جوهي تعلقي ۾ اسڪول، 31 مارچ 1897ع'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! اسڪول جو قسم
! انگ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| لوڪل بورڊ جا ڏينهن وارا اسڪول
| 5
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| لوڪل بورڊ جا مقامي ٻوليءَ وارا اسڪول
| 5
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| مقامي فنڊ جي مدد سان روايتي اسڪول
| 15
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| امداد حاصل ڪندڙ خانگي اسڪول
| 1
|- style=&quot;background:#eeeeee; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل اسڪول'''
| '''26'''
|- style=&quot;background:#e0f2f1; font-weight:bold;&quot;
| '''شاگرد'''
| '''589'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: ''H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898''&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;
|}

ڊپٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر جي رپورٽ موجب ان وقت کان اڳ وارن ٻن سالن ۾ اسڪولن جي تعداد ۾ اضافو ٿيو هو ۽ شاگردن جو انگ لڳ ڀڳ ٻيڻو ٿيو هو. رپورٽ ۾ تدريسي ڪارڪردگيءَ ۾ بہ بهتريءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ڇوڪرين لاءِ اسڪول جو نہ هجڻ ان دور جي تعليم ۾ واضح صنفي اڻبرابري ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

==== مذهبي ميلا ====
رپورٽ موجب فيبروري ۽ اپريل ۾ پير گاجي ۽ شاهه حسن جي ڳوٺن ۾ ترتيبوار مقامي بزرگن '''پير گاجي''' ۽ '''پير متن شاهه''' سان منسوب ننڍا ساليانا ميلا لڳندا هئا. انهن ميلن جي نوعيت بنيادي طور مذهبي هئي؛ مٺايون ۽ کاڌي پيتي جون شيون وڪرو ٿينديون هيون ۽ داخلا يا واپاري فيس وصول نہ ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

=== ويهين صديءَ ۾ انتظامي تبديليون ===
برطانوي دور ۾ جوهي [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي ضلعائي حدن جي ٻيهر ترتيب کان پوءِ جوهي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] سان شامل ٿيو. اپريل 1931ع ۾ '''[[دادو ضلعو]]''' قائم ٿيڻ وقت جوهي ان نئين ضلعي جي تعلقن مان هڪ بڻيو. سنڌ حڪومت سان لاڳاپيل ضلعي پروفائيل موجب 1931ع ۾ قائم ٿيل دادو ضلعي ۾ دادو، ڪڪڙ، ميهڙ، جوهي، سيوهڻ، ڪوٽڙي ۽ ڪوهستان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SMEDA-DaduHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile: Dadu
 |url=https://pk.smeda.org/phocadownload/Sindh/DADU_profile.pdf
 |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#ffccbc); color:#004d40; padding:8px;&quot; | '''جوهي جي جديد انتظامي وابستگي'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! دور
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 19هين صديءَ جو پڇاڙي وارو دور
| [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] جو تعلقو&lt;ref name=&quot;CRL-JohiSettlement&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 20هين صديءَ جي شروعات
| [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] سان وابسته
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1931ع کان'''
| [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو تعلقو&lt;ref name=&quot;SMEDA-DaduHistory&quot; /&gt;
|}

2004ع ۾ پراڻي دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ بہ جوهي دادو ضلعي ۾ برقرار رهيو. موجوده دادو ضلعو دادو، جوهي، [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] ۽ [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو|خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;SMEDA-DaduHistory&quot; /&gt;

=== تاريخي جاگرافيءَ جي اهميت ===
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ جوهي جي ڏاکڻي تاريخي جاگرافي منڇر جي آبي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي]]

جوهي جي تاريخ تي ان جي جاگرافيءَ جو گهرو اثر رهيو آهي. اوڀر ۾ سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشيءَ واري زمين، وچ ۾ [[ڪاڇو]] ۽ اولهه ۾ [[کيرٿر جبل]] گڏجي اهڙو علائقو ٺاهين ٿا، جتي مستقل واهه واري زراعت، باراني پوک، جابلو ٻوڏن تي ٻڌل آبادي ۽ مالداري تاريخي طور هڪٻئي سان گڏ رهيون آهن. 1898ع جي سيٽلمينٽ رپورٽ ان تعلق کي تفصيل سان دستاويز ڪري ٿي، جڏهن تہ علائقي جا قديم دڙا ان تاريخ کي هزارين سال اڳ جي انساني آبادڪاريءَ تائين وڌائين ٿا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAntiquities-AliMurad&quot; /&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Gorakh Hill- Dadu.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] ۾ [[گورک هل]]؛ جوهي تعلقي جو اولهندو حصو سنڌ جي ميداني علائقن کان بلڪل مختلف جابلو جاگرافي رکي ٿو]]

'''[[جوهي تعلقو]]''' [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي اولهندي ۽ ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ واقع آهي ۽ جاگرافيائي لحاظ کان ضلعي جي سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي. [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ايراضي '''3,509 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو موجوده دادو ضلعي جو سڀ کان وڏو تعلقو آهي.

جوهي جي جاگرافي اوڀر کان اولهه ڏانهن نمايان طور بدلجي ٿي. اوڀر ۾ نسبتاً هيٺاهين ۽ زرعي ميداني زمين آهي؛ ان کان اولهه طرف وسيع نيم خشڪ '''[[ڪاڇو]]''' پکڙيل آهي، جڏهن تہ آخري اولهندي حصي ۾ [[کيرٿر جبل]] جون قطارون سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي قدرتي سرحد بڻجن ٿيون. ان سبب هڪ ئي تعلقي ۾ آبپاشيءَ واري زمين، برساتي ميدان، جابلو نئيون، پهاڙي واديون ۽ بلند پليٽو گڏ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu
 |title=The beauty of Dadu
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |work=Dawn
 |date=8 February 2021
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جوهي تعلقي جي جاگرافيءَ جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! جاگرافيائي حصو
! خاصيت
! اهم ماڳ / عنصر
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''اوڀر وارو ميداني حصو'''
| نسبتاً هموار، زرعي ۽ تاريخي طور آبپاشيءَ سان لاڳاپيل
| [[جوهي]]، پراڻي اولهندي ناري واري زرعي پٽي
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''[[ڪاڇو]]'''
| نيم خشڪ، برسات ۽ جابلو ٻوڏن تي دارومدار رکندڙ ميدان
| [[ڇني]]، [[ٽنڊو رحيم خان]]، سوارو، [[واهي پانڌي]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''جابلو وهڪرا'''
| کيرٿر مان نڪرندڙ موسمي نئيون ۽ ٻوڏ وارا وهڪرا
| [[نئين گاج]] ۽ ٻيون نئيون
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[کيرٿر جبل]]'''
| پٿريلو، بلند ۽ ڇڊي آباديءَ وارو جابلو حصو
| [[گورک هل]]
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ڏاکڻو آبي نظام'''
| ڪاڇي جي نئينئن جو پاڻي هيٺاهين علائقن ڏانهن نيڪال
| [[منڇر ڍنڍ]] جو آبي حوض
|}

=== هنڌ ۽ حدون ===
جوهي تعلقو [[سنڌ]] جي اولهندي ڪناري تي، سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ کيرٿر جبلن جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر طرف [[دادو تعلقو]] ۽ دادو ضلعي جا وڌيڪ آباد ميداني علائقا آهن، جڏهن تہ اتر-اوڀر طرف [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]] سان لڳندڙ ڪاڇي جو علائقو جاري رهي ٿو. ڏکڻ طرف جاگرافي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام ڏانهن لاٿ کائي ٿي. اولهه طرف کيرٿر جبلن کان پار [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]]، بلوچستان جا علائقا آهن. [[گورک هل]] جي اولهندي پاسن وٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحد گذري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2014&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1115468
 |title=In sync with summer: Uphill to Gorakh
 |work=Dawn
 |date=29 June 2014
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو انتظامي مرڪز [[جوهي]] شهر تقريباً {{coord|26.69|67.61|region:PK-SD|display=inline}} تي واقع آهي. شهر ڪاڇي جي اوڀرندي ڪناري تي اهڙي جڳهه تي واقع آهي جتان اولهه طرف واهي پانڌي، نئين گاج ۽ گورک هل ڏانهن رستا نڪرن ٿا.

=== زميني بناوٽ ۽ ارضيات ===
جوهي جي زميني بناوٽ کي وڏي پيماني تي ٻن قدرتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل گاد واري ميداني زمين ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبلن جي دامن سان ٺهيل نيم خشڪ ڪاڇي وارو ميدان. 1898ع جي روينيو سيٽلمينٽ رپورٽ ۾ بہ جوهي جي زمين کي اوڀر واري گاد واري ميدان ۽ اولهه واري اهڙي زمين ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪا جبلن مان ايندڙ مٽي، بجري، پٿرن ۽ ٻين وهڪرن جي ذخيري سان ٺهي هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

زمين جو عام لاڙو اوڀر کان اولهه طرف مٿي چڙهندڙ آهي. ڪاڇي جو هموار يا ٿورو ڍلوان ميدان آهستي آهستي کيرٿر جي پٿريلي دامن ۾ تبديل ٿئي ٿو. جبلن مان نڪرندڙ موسمي وهڪرن صدين کان مٽي، واري، بجري ۽ پٿر ميداني حصن ڏانهن آڻي ڪيترائي '''[[ٻوڏ وارو پنکو|ٻوڏ وارا پنکا]]''' ۽ ننڍيون واديون ٺاهيون آهن.

[[File:Wahi Pandi, on Gorakh Hill.jpg|thumb|left|[[واهي پانڌي]] ڀرسان ڪاڇي ۽ کيرٿر جي وچ وارو جابلو منظر]]

=== ڪاڇو ===
{{Main|ڪاڇو}}

'''ڪاڇو''' جوهي تعلقي جي جاگرافيءَ جو سڀ کان نمايان علائقو آهي. هي کيرٿر جبلن جي اوڀرندي دامن ۽ سنڌوءَ جي آبپاشيءَ واري ميدان جي وچ ۾ پکڙيل وسيع نيم خشڪ پٽو آهي. ڪاڇي جا حصا جوهي سان گڏ [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو|خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] تعلقن تائين بہ پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/182771
 |title=Nai Gaj dam and the survival of Manchhar Lake
 |work=Dawn
 |date=13 March 2006
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڇي جي زراعت روايتي طور مستقل واهن جي ڀيٽ ۾ برسات ۽ کيرٿر مان ايندڙ جابلو نئينئن تي وڌيڪ ڀاڙيندي رهي آهي. برساتي موسم ۾ نئيون پاڻي ۽ نئين گاد ميدانن تائين آڻين ٿيون، جنهن سان فصل پوکڻ ممڪن ٿيندو آهي؛ ساڳي وقت شديد وهڪرو ٻوڏ، رستن جي بندش ۽ فصلن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot; /&gt;

ڪاڇي جون اهم آباديون [[واهي پانڌي]]، [[ڇني]]، [[ٽنڊو رحيم خان]]، سوارو، ڊرگهه بالا ۽ ٻيا ڳوٺ آهن. آباديءَ جي ڇڊي ورڇ، موسمي پاڻيءَ تي دارومدار ۽ جبلن سان ويجهڙائي هن علائقي جي انساني جاگرافيءَ کي به ميداني دادو کان مختلف بڻائين ٿا.

=== کيرٿر جبل ===
{{Main|کيرٿر جبل}}

[[File:Peak point of Gorakh Hill.jpg|thumb|[[گورک هل]] جي چوٽيءَ تان کيرٿر جي پهاڙي سلسلن جو منظر]]

جوهي تعلقي جي اولهندي سرحد تي '''[[کيرٿر جبل]]''' پکڙيل آهن، جيڪي سنڌ جي ميداني حصي کي بلوچستان جي پليٽو کان جدا ڪن ٿا. کيرٿر جي هن حصي ۾ پٿريليون قطارون، سوڙهيون واديون، جابلو لنگهه ۽ برسات کان پوءِ تيزيءَ سان وهندڙ نئيون عام جاگرافيائي خاصيتون آهن.

سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب سنڌ جي انتهائي اولهندي حصي ۾ کيرٿر جا خشڪ ۽ بنجر جبل واقع آهن، جڏهن تہ سنڌوءَ جي هيٺين ماٿري ان جي اوڀر طرف پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriculture-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department
 |title=Function of Department
 |publisher=Agriculture Supply &amp; Prices Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر جا جبل ڪاڇي جي پاڻيءَ جي نظام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جبلن تي پوڻ واري برسات مختلف نئينئن وسيلي اوڀر ڏانهن وهي ٿي ۽ هيٺاهين ڪاڇي جي زمينن تائين پهچي ٿي. ان سبب کيرٿر جي برسات ۽ جوهي جي ميداني زراعت وچ ۾ سڌو قدرتي تعلق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot; /&gt;

=== گورک هل ===
{{Main|گورک هل}}

[[File:Gorakh Hill- Dadu.jpg|thumb|left|[[گورک هل]] جو پليٽو، کيرٿر جبلن ۾]]

'''گورک هل''' جوهي تعلقي جي اولهندي جابلو حصي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي تقريباً '''5,688 فوٽ (1,734 ميٽر)''' سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2022&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station
 |title=A lesser hill station
 |work=Dawn
 |date=30 May 2022
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دادو شهر کان ان جو فاصلو رستي وسيلي لڳ ڀڳ 93–94 ڪلوميٽر ٻڌايو وڃي ٿو، جڏهن تہ آخري جابلو چڙهائي [[واهي پانڌي]] کان شروع ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2022&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2008&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/292123
 |title=DADU: Work on Gorakh Hill Station project comes to a halt
 |work=Dawn
 |date=4 March 2008
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

گورک جي اوچائي سبب ان جو گرمي پد جوهي ۽ دادو جي هيٺاهين ميداني حصن کان نمايان گهٽ رهي ٿو. سياري ۾ رات جو گرمي پد ٻڙي کان هيٺ وڃڻ ۽ پاڻي ڄمڻ جا واقعا بہ رپورٽ ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2014&quot; /&gt; اهڙي اوچائي ۽ ٿڌي موسم گورک کي سنڌ جي ٻين گرم ۽ خشڪ ميداني علائقن کان منفرد بڻائي ٿي.

=== نئيون ۽ قدرتي نيڪال ===
جوهي تعلقي ۾ مستقل درياهي وهڪري جي ڀيٽ ۾ '''موسمي نئيون''' قدرتي نيڪال جو بنيادي نظام ٺاهين ٿيون. اهي نئيون کيرٿر جبلن جي وادين ۽ ڍورن مان برساتي پاڻي گڏ ڪري ڪاڇي جي ميدان ڏانهن آڻين ٿيون. عام خشڪ موسم ۾ ڪيترن وهڪرن جا پيٽ خشڪ يا گهٽ پاڻي وارا هوندا آهن، پر شديد برسات دوران ساڳيا وهڪرا تيز جابلو ٻوڏ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.

دادو جي جاگرافيءَ بابت مطالعي ۾ کيرٿر مان نڪرندڙ ننڍين ۽ وڏين نئينئن کي ڪاڇي جي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو اهم جزو قرار ڏنو ويو آهي. برسات کان پوءِ اهي وهڪرا وسيع ايراضين تائين پاڻي ۽ گاد پهچائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot; /&gt;

=== نئين گاج ===
{{Main|نئين گاج}}

'''[[نئين گاج]]''' جوهي تعلقي جو سڀ کان اهم جابلو وهڪرو آهي. اها کيرٿر جبلن جي اولهندي ۽ وچين وادين مان پاڻي گڏ ڪري اوڀر طرف ڪاڇي جي ميدان ۾ داخل ٿئي ٿي. گاج جو وهڪرو تاريخي طور ڪاڇي جي وڏي حصي کي پاڻي ڏيڻ سان گڏ هيٺاهين آبي نظام ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot; /&gt;

[[File:Peak point of Gorakh Hill.jpg|thumb|گورک هل جي چوٽيءَ تان هيٺ نئين گاج جي واديءَ جو منظر؛ Commons جي اصل فائل بيان ۾ گاج جي وهڪري جو ذڪر ٿيل آهي]]

گاج جي وهڪري ۾ تمام وڏو موسمي فرق اچي سگهي ٿو. گهٽ برسات وارن سالن ۾ پاڻيءَ جي شديد کوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ کيرٿر ۾ تيز برسات دوران وهڪرو تمام تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو. 2019ع ۾ شديد برسات کان پوءِ نئين گاج جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ سبب ڪاڇي جا لڳ ڀڳ 100 ڳوٺ جوهي کان زميني رابطي کان ڪٽجڻ جي رپورٽ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gaj-2019&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1490284
 |title=Heavy rain continues to batter Khirthar range, Thar
 |work=Dawn
 |date=25 June 2019
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ ٻيهر شديد جابلو برساتن کان پوءِ گاج جي ٻوڏ ڪاڇي جي 200 کان وڌيڪ ڳوٺن جا رستا ۽ لنگهه پاڻيءَ هيٺ آڻي ڇڏيا، جن ۾ واهي پانڌي ۽ گورک هل ڏانهن ويندڙ علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gaj-2024&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1855992/flooding-in-sindhs-gaj-river-submerges-roads-in-200-kachho-villages-after-heavy-rain-in-kirthar-range
 |title=Flooding in Sindh’s Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |work=Dawn
 |date=31 August 2024
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== منڇر ڍنڍ سان آبي تعلق ===
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|ناسا جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ڪاڇي ۽ کيرٿر جي ڪيچمينٽ مان ايندڙ پاڻي منڇر جي آبي نظام جو حصو آهي]]

جوهي تعلقي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ-اوڀر واري قدرتي نيڪال جو وڏو حصو آخرڪار '''[[منڇر ڍنڍ]]''' جي آبي حوض سان ڳنڍجي ٿو. منڇر جو وڏو ڪيچمينٽ اولهندي سنڌ جي جبلن ۽ ڪاڇي تائين پکڙيل آهي ۽ [[نئين گاج]] ان جي اهم قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot; /&gt;

Wikimedia Commons تي موجود ناسا جي سيٽلائيٽ تصوير جي وضاحت موجب منڇر اولهندي سنڌ جي وسيع ڪيچمينٽ مان برساتي پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ سنڌوءَ سان واهن ۽ نيڪال جي نظام وسيلي پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-Manchar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Indus_River_and_Manchhar_Lake.jpg
 |title=Indus River and Manchhar Lake
 |publisher=NASA Earth Observatory
 |date=5 September 2010
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي 1898ع جي سيٽلمينٽ رپورٽ ۾ پڻ جوهي جي ڏاکڻي حصي ۾ اهڙي زمين جو ذڪر ٿيل آهي، جيڪا منڇر جي پاڻيءَ کان متاثر يا سيراب ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

=== آبپاشي ۽ پاڻيءَ جا وسيلا ===
جوهي ۾ پاڻيءَ جا وسيلا تعلقي جي مختلف جاگرافيائي حصن ۾ هڪجهڙا نہ آهن. اوڀر واري ميداني پٽي تاريخي طور واهن ۽ '''اولهندي ناري''' سان ڳنڍيل رهي، جڏهن تہ ڪاڇي ۾ برساتي پاڻي، جابلو ٻوڏون، مقامي بند ۽ زميني پاڻي وڌيڪ اهم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot; /&gt;

دادو ضلعي جي ڪاڇي بابت رپورٽن موجب خشڪ علائقي ۾ زيرزمين پاڻي پڻ فصلن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر ان جي دستيابي هنڌن موجب مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot; /&gt; سنڌ حڪومت دادو ضلعي کي صوبي جي انهن وچولي خشڪ زرعي علائقن مان شمار ڪري ٿي، جتي ڪپهه، سرنهن ۽ ٻين خشڪ فصلن لاءِ ماحول موزون آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriculture-Geography&quot; /&gt;

=== موسم ===
جوهي جو هيٺاهون ميداني ۽ ڪاڇي وارو حصو عام طور '''گرم ۽ خشڪ کان نيم خشڪ''' موسم رکي ٿو. دادو ضلعي لاءِ سرڪاري انگن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''120 ملي ميٽر''' ڄاڻائي وئي آهي، پر برسات جي مقدار سال بہ سال ۽ ميداني توڙي جابلو هنڌن ۾ گهڻو فرق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhPWD-Dadu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pwd.sindh.gov.pk/appreciations
 |title=Dadu
 |publisher=Works &amp; Services Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برسات جو وڏو حصو اونهاري جي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. خشڪ سالن ۾ ڪاڇي ۾ پاڻيءَ ۽ چراگاهن جي کوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ شديد چوماسي دوران ساڳيو علائقو جابلو ٻوڏن کان سخت متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot; /&gt;

گورک هل تي اوچائي سبب مقامي موسم مڪمل طور مختلف آهي. اتي اونهاري ۾ ميداني جوهي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ٿڌو ماحول هوندو آهي ۽ سياري ۾ گرمي پد ٻڙي کان هيٺ وڃڻ جي رپورٽ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2014&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''جوهي تعلقي ۾ اوچائيءَ موجب موسمي فرق'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! زميني بناوٽ
! عام موسمي خاصيت
! پاڻيءَ جو اهم ذريعو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| جوهي ۽ اوڀر وارو ميدان
| هيٺاهون هموار ميدان
| تمام گرم اونهارو، گهٽ برسات
| واهه، زميني پاڻي
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[ڪاڇو]]
| نيم خشڪ ڍلوان ميدان
| گرم ۽ خشڪ؛ چوماسي ۾ غير يقيني برسات
| برسات، نئيون، زميني پاڻي
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| کيرٿر جون واديون
| جابلو
| اوچائيءَ سان گرمي گهٽ
| جابلو چشما ۽ موسمي وهڪرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[گورک هل]]
| لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر بلند پليٽو
| ٿڌو؛ سياري ۾ ٻڙي کان هيٺ گرمي پد ممڪن
| برسات ۽ مقامي ذخيرا
|}

=== قدرتي آفتون ===
جوهي جي جاگرافي ان کي خاص طور '''جابلو ٻوڏن، ڏڪار ۽ شديد برسات''' جي خطري هيٺ رکي ٿي. کيرٿر ۾ شديد برسات جو پاڻي ننڍي وقت اندر ڪاڇي جي ميدان تائين پهچي سگهي ٿو. قدرتي نئيون اهڙين ٻوڏن لاءِ بنيادي رستا آهن، جنهن سبب روڊ، پل، ڳوٺ ۽ فصل متاثر ٿيندا آهن.

[[File:Flooding in Pakistan Sept 7th, 2010 (4976450277).jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ تصوير جي وضاحت ۾ جوهي ۽ دادو کي متاثر ڪرڻ واري ٻوڏ جو بہ ذڪر ٿيل آهي]]

2010ع جي سنڌ واري وڏي ٻوڏ دوران ناسا جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ سنڌوءَ جي اولهه طرف وسيع ٻوڏ وارو علائقو منڇر تائين پکڙيل ڏيکاريو ويو؛ ان وقت جوهي ۽ دادو جي آبادين لاءِ پڻ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Commons-Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_Sept_7th,_2010_(4976450277).jpg
 |title=Flooding in Pakistan Sept 7th, 2010
 |publisher=Wikimedia Commons
 |date=7 September 2010
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ کيرٿر جي برسات سبب سِم نالي ۽ ٻين وهڪرن ۾ ٻوڏ اچڻ کان پوءِ ٽنڊو رحيم خان، ڇني، واهي پانڌي ۽ سوارو سميت ڪيترين ڪاڇي وارين آبادين جو جوهي سان زميني رابطو متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Kachho-2023&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1763654
 |title=Man, two children electrocuted
 |work=Dawn
 |date=9 July 2023
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، ڊگهي عرصي تائين برسات نہ پوڻ تي ڪاڇي ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون پيدا ٿين ٿيون. 1997ع کان 2003ع واري عرصي ۾ ناڪافي برسات سبب گاج ۽ ڪاڇي جي علائقن ۾ پاڻيءَ جي شديد کوٽ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot; /&gt;

=== زمين جو استعمال ۽ زراعت ===
جوهي ۾ زمين جي استعمال جو نمونو ان جي قدرتي جاگرافيءَ سان سڌو لاڳاپيل آهي. اوڀر ۾ وڌيڪ مستقل زرعي زمين، ڪاڇي ۾ برساتي ۽ جابلو ٻوڏ واري زراعت، جڏهن تہ کيرٿر ۾ چراگاهه ۽ پٿريلي غير زرعي زمين غالب آهي.

2020ع جي سنڌ '''موزا مردم شماري''' ۾ جوهي تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن کي آبپاشي ۽ غير آبپاشي زرعي حالتن جي لحاظ کان واضح طور مختلف زمرا ۾ درج ڪيو ويو آهي، جيڪو تعلقي اندر پاڻيءَ جي ذريعن جي غير يڪسان ورڇ ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Mouza-2020&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2020
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڇي ۾ [[جوئر]] تاريخي طور اهم برساتي فصلن مان هڪ آهي، جڏهن تہ ٻاجهري، ڪڻڪ، سرنهن ۽ مختلف مقامي فصل پڻ حالتن مطابق پوکيا وڃن ٿا. چراگاهن سبب ٻڪريون ۽ ٻيو چوپايو مال بہ مقامي معيشت ۽ زمين جي استعمال جو اهم حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Beauty-Dadu&quot; /&gt;

=== آباديءَ جي جاگرافي ===
جوهي تعلقي جي جاگرافي آباديءَ جي ورڇ تي واضح اثر رکي ٿي. 2023ع ۾ 3,509 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ ۾ آباديءَ جي گهاٽائي '''94.95 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي، جيڪا دادو ضلعي جي وڌيڪ زرخيز ميداني تعلقن کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;

ڪل 333,179 ماڻهن مان '''293,093 ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن''' ۽ صرف '''40,086 شهري علائقن''' ۾ رهندا هئا؛ يعني تقريباً 88 سيڪڙو آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt; آبادي گهڻو ڪري جوهي شهر، ڪاڇي جي نئينئن ڀرسان ڳوٺن، روڊن ۽ پاڻيءَ تائين پهچ وارن هنڌن تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ کيرٿر جي بلند ۽ پٿريلي حصن ۾ آبادي تمام ڇڊي آهي.

=== جاگرافيائي خصوصيتن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#c8e6c9,#bbdefb,#fff9c4,#ffccbc); color:#3e2723; padding:10px;&quot; | '''جوهي تعلقي جو جاگرافيائي پروفائيل'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''ايراضي'''
| 3,509 چورس ڪلوميٽر&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بنيادي زميني حصا'''
| سنڌوءَ سان لاڳاپيل ميدان، [[ڪاڇو]] ۽ [[کيرٿر جبل]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سڀ کان نمايان جبلائي ماڳ'''
| [[گورک هل]]، اوچائي لڳ ڀڳ 5,688 فوٽ / 1,734 ميٽر&lt;ref name=&quot;Dawn-Gorakh-2022&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''اهم جابلو وهڪرو'''
| [[نئين گاج]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''اهم هيٺاهون آبي نظام'''
| [[منڇر ڍنڍ]] جو ڪيچمينٽ&lt;ref name=&quot;Dawn-NaiGaj-Manchar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''مکيه قدرتي خطرا'''
| جابلو ٻوڏ، شديد چوماسي، ڏڪار ۽ رستن جي عارضي بندش
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''آباديءَ جي گهاٽائي'''
| 94.95 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ڳوٺاڻي آبادي'''
| 293,093 (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|}

== مردم نگاري ==
[[File:Wahi Pandi, on Gorakh Hill.jpg|thumb|[[واهي پانڌي]] ۽ ڀرپاسي جو علائقو؛ جوهي تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو]]

[[پاڪستان شماريات بيورو]] جي [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي ڪل آبادي '''333,179''' هئي، جنهن ۾ '''170,008 مرد'''، '''163,162 عورتون''' ۽ 9 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. تعلقي جي ايراضي 3,509 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''94.95 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي آباديءَ جي بناوٽ گهڻي ڀاڱي ڳوٺاڻي آهي. 2023ع ۾ '''293,093 ماڻهو''' ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''40,086 ماڻهو''' شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ شهري آبادي ڪل آباديءَ جو رڳو '''12.03 سيڪڙو''' هئي. مردن ۽ عورتن جو تناسب 104.20 مرد في 100 عورتون هو، جڏهن تہ هڪ گهراڻي جي سراسري ماپ 5.0 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4,#e1bee7); color:#0d47a1; padding:8px;&quot; | '''جوهي تعلقي جا اهم آدمشماري انگ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اشارو
! انگ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڪل آبادي'''
| '''333,179'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| مرد
| 170,008
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| عورتون
| 163,162
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 9
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| 293,093
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| شهري آبادي
| 40,086
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| شهري آباديءَ جو تناسب
| 12.03%
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| آباديءَ جي گهاٽائي
| 94.95 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مرد-عورت تناسب
| 104.20 مرد في 100 عورتون
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| سراسري گهراڻي جي ماپ
| 5.0 ماڻهو
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|}

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
1998ع جي آدمشماريءَ ۾ جوهي تعلقي جي آبادي '''207,383''' هئي.&lt;ref name=&quot;Dadu-Census-1998&quot;&gt;{{cite report
 |title=1998 District Census Report of Dadu
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1999
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده سرڪاري تقابلي انگن موجب آبادي وڌي '''294,389''' ٿي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''333,179''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''2.09 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#c5cae9); color:#004d40; padding:8px;&quot; | '''جوهي تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1998ع'''
| 207,383
| پراڻي ضلعي آدمشماري رپورٽ&lt;ref name=&quot;Dadu-Census-1998&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''2017ع'''
| 294,389
| PBS جو 2023ع سان تقابلي سرڪاري انگ&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''333,179'''
| ستين آدمشماري&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|}

1998ع کان 2023ع تائين تعلقي جي آباديءَ ۾ مجموعي طور لڳ ڀڳ '''125,796 ماڻهن''' جو اضافو ٿيو. 2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ڳوٺاڻي آبادي 265,358 مان وڌي 293,093 ٿي، جڏهن تہ شهري آبادي 29,031 مان وڌي 40,086 ٿي. ان عرصي ۾ شهري آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ '''5.54 سيڪڙو''' ۽ ڳوٺاڻي آباديءَ جي واڌ 1.68 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن مان شهري آباديءَ جي نسبتاً تيز واڌ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;

&lt;!--
اهم تصحيح:
پراڻي متن ۾ 2017ع جي آبادي 294,848، ڳوٺاڻي آبادي 265,747 ۽ شهري
آبادي 29,101 لکيل هئي. PBS جي 2023ع واري سرڪاري Table 1 ۾ 2017ع لاءِ
تقابلي انگ 294,389، Rural 265,358 ۽ Urban 29,031 آهن، تنهنڪري سرڪاري
PBS انگن کي ترجيح ڏني وئي آهي.

پراڻو 3,616 km² وارو ايراضي انگ بہ PBS جي جديد سرڪاري جدول سان
تبديل ڪري 3,509 km² ڪيو ويو آهي.
--&gt;

=== ڳوٺاڻي ۽ شهري آبادي ===
2023ع ۾ جوهي تعلقي جا '''88 سيڪڙو کان وڌيڪ''' رهواسي ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. تعلقي جي وڏي ايراضي [[ڪاڇو|ڪاڇي]]، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جي دامن ۽ پکڙيل ڳوٺاڻين آبادين تي مشتمل هجڻ سبب آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ آهي. ان جي ابتڙ شهري آبادي بنيادي طور [[جوهي]] شهر ۽ ٻين شهري قرار ڏنل آبادين ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcc80,#fff9c4,#c8e6c9); color:#bf360c; padding:8px;&quot; | '''ڳوٺاڻي ۽ شهري آبادي، 2017–2023ع'''
|- style=&quot;background:#e65100; color:white;&quot;
! علائقو
! 2017ع
! 2023ع
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ڳوٺاڻو'''
| 265,358
| 293,093
| 1.68%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''شهري'''
| 29,031
| 40,086
| 5.54%
|- style=&quot;background:#eeeeee; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''294,389'''
| '''333,179'''
| '''2.09%'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023&quot; /&gt;
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
جوهي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو نمايان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جا '''56,640''' ٻار هئا، جڏهن تہ 5 کان 9 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ '''52,928''' هو. اهڙيءَ طرح رڳو 10 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_4_sindh_districts.pdf
 |title=Table 4: Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:8px;&quot; | '''ننڍي عمر جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! عمر
! آبادي
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 0–4 سال
| 56,640
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 5–9 سال
| 52,928
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| '''0–9 سال'''
| '''109,568'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Age&quot; /&gt;
|}

=== ٻولي ===
2023ع جي آدمشماريءَ موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] جوهي تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. ڪل 333,179 ماڻهن مان '''325,831''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''97.8 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Language&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي، جنهن جا 5,265 ڳالهائيندڙ درج ٿيا. ان کان سواءِ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] جا 1,017، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] جا 468، [[پشتو ٻولي|پشتو]] جا 227 ۽ [[اردو]] جا 169 مادري ڳالهائيندڙ رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Language&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''325,831'''
| '''97.79%'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,265
| 1.58%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 1,017
| 0.31%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 468
| 0.14%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 227
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[اردو]]
| 169
| 0.05%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 202
| 0.06%
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | سيڪڙا PBS جي اصل انگن مان حساب ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Language&quot; /&gt;
|}

=== مذهب ===
2023ع ۾ جوهي تعلقي جي 333,179 ماڻهن مان '''331,803 مسلمان''' هئا، يعني آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.59 سيڪڙو'''. ان کان سواءِ 782 هندو جاتي، 477 عيسائي، 36 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 3 احمدي، 2 سک، هڪ پارسي ۽ 75 ٻين مذهبي زمرا ۾ درج ٿيل ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#fff8e1,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:8px;&quot; | '''مذهبي بناوٽ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''331,803'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| هندو جاتي
| 782
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت|عيسائي]]
| 477
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 36
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| احمدي
| 3
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[سک مت|سک]]
| 2
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| [[پارسي]]
| 1
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيا
| 75
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Religion&quot; /&gt;
|}

=== خواندگي ۽ تعليم ===
2023ع ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري جوهي تعلقي جي آبادي '''223,611''' هئي، جنهن مان '''67,632 ماڻهو پڙهيل لکيل''' هئا. مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''30.25 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي 38.28 سيڪڙو ۽ عورتن جي 21.81 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 27.16 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ اها '''52.82 سيڪڙو''' هئي. ڳوٺاڻن عورتن ۾ خواندگي صرف 18.90 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري عورتن ۾ 42.72 سيڪڙو هئي، جنهن مان تعلقي اندر شهري-ڳوٺاڻي ۽ صنفي تعليمي فرق واضح ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Literacy&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#b2dfdb,#fff9c4); color:#1a237e; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''سڄو تعلقو'''
| '''30.25%'''
| 38.28%
| 21.81%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻو
| 27.16%
| 34.99%
| 18.90%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| شهري
| 52.82%
| 62.74%
| 42.72%
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | شرح 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ لاءِ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Literacy&quot; /&gt;
|}

ساڳئي آدمشماري موجب 5 کان 16 سالن جي عمر جا '''62,528 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن ۾ 29,307 ڇوڪرا ۽ 33,216 ڇوڪريون شامل هيون. انهن مان 59,233 ٻار ڳوٺاڻن ۽ 3,295 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Literacy&quot; /&gt; اهي انگ جوهي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ تعليم تائين رسائيءَ جي وڏي چئلينج جي نشاندهي ڪن ٿا.

=== گهراڻا ===
2023ع ۾ جوهي تعلقي ۾ مجموعي طور '''65,565 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. انهن مان 58,312 ڳوٺاڻن ۽ 7,253 شهري علائقن ۾ هئا. آدمشماريءَ ۾ 332,130 ماڻهو باقاعده گهرن ۾، 117 ادارتي رهائش ۾ ۽ 932 ماڻهو بي گهر زمري ۾ درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-Households&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_21_sindh_districts.pdf
 |title=Table 21: Types of Household by Population and Sex, Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون، تپا ۽ يونين ڪائونسلون ==

[[File:Dadu District.jpg|thumb|دادو ضلعي جا تعلقا؛ نقشي ۾ [[جوهي تعلقو]] ضلعي جي اولهندي ۽ ڏکڻ-اولهندي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاريل آهي]]

[[جوهي تعلقو]] انتظامي ۽ روينيو لحاظ کان ديهن، تپن ۽ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي. [[پاڪستان جي 1998ع جي آدمشماري]] جي دادو ضلعي واري سرڪاري رپورٽ موجب جوهي تعلقي ۾ '''4 سپروائيزري تپيدار سرڪل (STCs)'''، '''30 تپا/تپيدار سرڪل (TCs)'''، '''110 ديهون''' ۽ '''10 يونين ڪائونسلون''' هيون.&lt;ref name=&quot;Dadu-Census-1998-Admin&quot;&gt;{{cite report
 |title=Key Results of 1998 Census, District Dadu
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1999
 |language=en
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/15675/Brochure%20of%20District%20Dadu%20Sindh%20%20Province%201998.PDF?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |access-date=30 August 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ''List of Dehs in Sindh'' ۾ پڻ دادو ضلعي جي جوهي تعلقي جون '''110 ديهون''' الڳ الڳ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BOR-Sindh-Dehs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=List of Dehs in Sindh
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بورڊ آف روينيو جي سنڌ زمين پورٽل تي هر ديهه لاءِ وليج فارم-1، زميني رڪارڊ ۽ جتي موجود هجي اتي ديهه نقشو ڳولي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen-VF1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/VfFormVF1.aspx
 |title=Village Form 1
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روينيو انتظامي بناوٽ ===
پاڪستان جي آدمشماري ۽ روينيو رڪارڊ ۾ '''ديهه''' ڳوٺاڻي زمين ۽ روينيو انتظام جي بنيادي علائقائي يونٽ آهي. ڪيترين ديهن کي گڏ ڪري '''تپو''' يا ''Tap (= Tapedar Circle)'' ٺاهيو ويندو آهي، جڏهن تہ ڪيترائي تپا گڏجي '''سپروائيزري تپيدار سرڪل (STC)''' ٺاهيندا آهن. انهن کان مٿي تعلقو روينيو انتظام جي وڏي يونٽ طور ڪم ڪري ٿو.

1998ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوهي جي روينيو انتظامي بناوٽ هن ريت درج هئي:&lt;ref name=&quot;Dadu-Census-1998-Admin&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4,#e1bee7); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جوهي تعلقي جون روينيو ۽ مقامي انتظامي يونٽون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! انگ
! وضاحت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سپروائيزري تپيدار سرڪل (STC)'''
| '''4'''
| روينيو نگرانيءَ جون وڏيون ذيلي يونٽون
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''تپا / تپيدار سرڪل (TC)'''
| '''30'''
| ڪيترين ديهن تي مشتمل روينيو سرڪل
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ديهون'''
| '''110'''
| زميني ۽ روينيو رڪارڊ جون بنيادي علائقائي يونٽون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''يونين ڪائونسلون'''
| '''10'''
| مقامي حڪومت جون انتظامي يونٽون
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: 1998ع دادو ضلعي آدمشماري رپورٽ&lt;ref name=&quot;Dadu-Census-1998-Admin&quot; /&gt;
|}

[[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2017ع ۽ 2023ع جي ڳوٺاڻن آباديءَ وارين جدولن ۾ جوهي جون ديهون اڃا تائين STC ۽ TC جي روينيو جوڙجڪ هيٺ درج ڪيون وڃن ٿيون. مثال طور '''ڇني STC''' ۽ '''جوهي STC''' ٻنهي کي جدا سپروائيزري تپيدار سرڪل طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2017-Rural&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08423.pdf
 |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, District Dadu, Census-2017
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''ڇني STC''' هيٺ ڳوٺاڻن علائقن جي آبادي 44,925 درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023-Rural&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تپا ===
2017ع جي آدمشماريءَ جي تفصيلي ڳوٺاڻن رڪارڊ ۾ جوهي تعلقي اندر ڪيترائي تپا/تپيدار سرڪل درج ٿيل آهن. انهن ۾ ڇني، اضافي ڇني، کاراچ، پير گاجي شاهه، واهي پانڌي، بهاولپور، اضافي بهاولپور، چنا، اضافي چنا، داراماڇي، ٽنڊو رحيم خان ۽ ٻيا تپيدار سرڪل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2017-Rural&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جوهي تعلقي جا ڪجهه سرڪاري طور درج تپا / تپيدار سرڪل'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! سپروائيزري سرڪل
! تپيدار سرڪل
! مثال طور درج ديهون
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ڇني STC'''
| اضافي ڇني
| پاٽ خانھاري، سوارو
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| ڇني
| ڇني، ڪور ڪالان، ماچوڪو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| کاراچ
| کاراچ
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| پير گاجي شاهه
| ڍونڪ، ڳورانڊي، پير گاجي شاهه
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| rowspan=&quot;5&quot; | '''جوهي STC'''
| اضافي بهاولپور
| مائن جي ڪنڊي، موٺڙي، شاهه موريو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| بهاولپور
| بهاولپور، ڊرگهه هيٺين، کاٽ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اضافي چنا
| آباد، پير ڏوهاري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| چنا
| چنا، ڳاها
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| داراماڇي
| داراماڇي ۽ لاڳاپيل ديهون
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | مثال 2017ع جي ڳوٺاڻن آدمشماريءَ جي جدول مان؛ مڪمل 30 تپن جي روينيو ترتيب وقت سان انتظامي ترميمن سبب بدلجي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2017-Rural&quot; /&gt;
|}

=== يونين ڪائونسلون ===
1998ع جي آدمشماريءَ کان پوءِ دستياب ضلعي انتظامي رڪارڊ ۽ مختلف سرڪاري ۽ ترقياتي دستاويزن ۾ جوهي تعلقي لاءِ '''10 يونين ڪائونسلون''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Dadu-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/union-councils/
 |title=Union Councils – District Dadu
 |publisher=Executive District Officer, Community Development Department, District Dadu
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دادو ضلعي جي ڊزاسٽر رسڪ مينيجمينٽ پلان ۾ جوهي جون يونين ڪائونسلون بهاولپور، ڇني، ڊرگهه بالا، جوهي، ڪمال خان، پاٽ گل محمد، ڦلجي، سوارو، ٽنڊو رحيم خان ۽ توري طور درج ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dadu-DRM-UC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://spopk.org/wp-content/uploads/2019/11/dadu-drm-plan-draft-1.1.pdf
 |title=District Disaster Risk Management Plan: Dadu
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جوهي تعلقي جون 10 يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! #
! يونين ڪائونسل
! #
! يونين ڪائونسل
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1 || [[بهاولپور (جوهي)|بهاولپور]]
| 6 || [[پاٽ گل محمد]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 2 || [[ڇني]]
| 7 || [[ڦلجي]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 3 || [[ڊرگهه بالا]]
| 8 || [[سوارو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 4 || [[جوهي]]
| 9 || [[ٽنڊو رحيم خان]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 || ڪمال خان
| 10 || [[توري (جوهي)|توري]]
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: دادو ضلعي ڊزاسٽر رسڪ مينيجمينٽ پلان&lt;ref name=&quot;Dadu-DRM-UC&quot; /&gt;
|}

2019ع جي هڪ علائقائي ترقياتي پروگرام جي فهرست ۾ جوهي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلن طور توري، پاٽ گل محمد، ٿرڙي جادو شهيد، ڦلجي، ڊرگهه بالا، بهاولپور، پير مشائخ، سوارو، واهي پانڌي، ٽنڊو رحيم ۽ ڇني جا نالا پڻ ڏنا ويا آهن؛ اهڙي فرق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مختلف دورن ۾ مقامي حڪومت جي حدبندين ۽ پروگرامن جي انتظامي ڪوريج ۾ تبديليون ٿيون آهن.&lt;ref name=&quot;PINS-Johi-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/05/RSPN-PINS-ER-3-ME-Framework-Final-15-Apr-19.pdf
 |title=PINS ER-3 Monitoring &amp; Evaluation Framework
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |year=2019
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان ڪري يونين ڪائونسلن جي موجوده حدن يا نالن بابت جديد سرڪاري لوڪل گورنمينٽ نوٽيفڪيشن کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.

=== ديهون ===
بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب جوهي تعلقي ۾ '''110 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BOR-Sindh-Dehs&quot; /&gt; ديهه سنڌ جي زميني رڪارڊ جي بنيادي يونٽ آهي ۽ ان لاءِ الڳ وليج فارم، سروي نمبر ۽ روينيو رڪارڊ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen-VF1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b0bec5,#b2dfdb,#fff9c4,#ffccbc,#e1bee7); color:#263238; padding:10px; font-size:115%;&quot; | '''جوهي تعلقي جون 110 ديهون'''
|- style=&quot;background:#37474f; color:white;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| 1 || [[آباد (جوهي)|آباد]]
| 2 || [[الهيار ديرو]]
| 3 || [[آنگي]]
| 4 || [[آروڻي]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 5 || [[آراڙو (جوهي)|آراڙو]]
| 6 || [[باگڙي (جوهي)|باگڙي]]
| 7 || [[بهاولپور (جوهي)|بهاولپور]]
| 8 || [[بکر شهيد]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 9 || [[ٻيڙ ٻگهيو]]
| 10 || [[ڀاشم فقير]]
| 11 || [[بهلالي شاهه]]
| 12 || [[بئير]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 13 || [[بٺي (جوهي)|بٺي]]
| 14 || [[چاڪرڪوٽ]]
| 15 || [[چنا (جوهي)|چنا]]
| 16 || [[چڻي]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 17 || [[ڪوڪراڻي]]
| 18 || [[ڊاڀري]]
| 19 || [[دڙاماڇي]]
| 20 || [[دوآبو]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 21 || [[ڍونڪ]]
| 22 || [[دين پناهه]]
| 23 || [[ڏوهڙي ڪنڙي]]
| 24 || [[ڊرگهه بالا (جوهي)|ڊرگهه بالا]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 25 || [[ڊرگهه هيٺين (جوهي)|ڊرگهه هيٺين]]
| 26 || [[فهيرو ديرو]]
| 27 || [[گاهي چارو]]
| 28 || [[گاجي خان]]
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| 29 || [[ڳاها (جوهي)|ڳاها]]
| 30 || [[ڳورانڊي]]
| 31 || [[هائڙو خان]]
| 32 || [[حاجي خان (جوهي)|حاجي خان]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 33 || [[هاليجو]]
| 34 || [[حسناڻي]]
| 35 || [[جلاب]]
| 36 || [[ڄامپور لانڊڪي]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 37 || [[ڄامپور پنهواڙڪي]]
| 38 || [[جهلڪو]]
| 39 || [[جوهي]]
| 40 || [[ڪاٺيا باراني]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 41 || [[ڪيٽي نئين]]
| 42 || [[خانواهه (جوهي)|خانواهه]]
| 43 || [[کنڍاڻي]]
| 44 || [[کاراچ]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 45 || [[کاٽ]]
| 46 || [[کوهه ماڻو]]
| 47 || [[ڪور ڪالان]]
| 48 || [[ڪور فاجو]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 49 || [[ڪورجا مڪ]]
| 50 || [[ڪوٽ بجو]]
| 51 || [[لالهار]]
| 52 || [[لانڍو ديرو]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 53 || [[لوهڙي]]
| 54 || [[ماچوڪو]]
| 55 || [[مائن جي ڪنڊي]]
| 56 || [[مکڻ ٻيلو]]
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| 57 || [[ملهار باراني]]
| 58 || [[ملڪو جاگير]]
| 59 || [[مسوديرو (جوهي)|مسوديرو]]
| 60 || [[ميرواهه (جوهي)|ميرواهه]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 61 || [[ميراڻي ماڇي]]
| 62 || [[موٺڙي]]
| 63 || [[مريد ديرو]]
| 64 || [[نئي تڪي]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 65 || [[نائچڪي]]
| 66 || [[نالي]]
| 67 || [[نوشهرو (جوهي)|نوشهرو]]
| 68 || [[نوناري (جوهي)|نوناري]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 69 || [[نورو (جوهي)|نورو]]
| 70 || [[پهوڙ (جوهي)|پهوڙ]]
| 71 || [[پئي (جوهي)|پئي]]
| 72 || [[پاٽ گل محمد]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 73 || [[پاٽ خانھاري]]
| 74 || [[پاٽ سليمان 1]]
| 75 || [[پاٽ سليمان 2]]
| 76 || [[پاٽ سليمان 3]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 77 || [[پاٽ سليمان 4]]
| 78 || [[پاٽڙو 1]]
| 79 || [[پاٽڙو 2]]
| 80 || [[پاٽڙو 3]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 81 || [[پير ڏوهاري]]
| 82 || [[فدڪ]]
| 83 || [[ڦلجي جاگير]]
| 84 || [[ڦلجي ريعتي]]
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| 85 || [[پير گاجي شاهه]]
| 86 || [[پوٺو]]
| 87 || [[قصبو (جوهي)|قصبو]]
| 88 || [[قبو قلندر 1]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 89 || [[قبو قلندر 2]]
| 90 || [[راڄو ديرو (جوهي)|راڄو ديرو]]
| 91 || [[سڪارو]]
| 92 || [[ساڪر هالي جو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 93 || [[سرانجهڙي]]
| 94 || [[سوارو]]
| 95 || [[شاهه حسن]]
| 96 || [[شاهه دمان]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 97 || [[شاهه موريو]]
| 98 || [[شوري جاگير]]
| 99 || [[سولي جاگير]]
| 100 || [[سڪ نئين]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 101 || [[ٿرڙي جادو شهيد]]
| 102 || [[ٺل (جوهي)|ٺل]]
| 103 || [[ٽوڪ قاسم]]
| 104 || [[تور]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 105 || [[توري (جوهي)|توري]]
| 106 || [[توري 1]]
| 107 || [[توري 2]]
| 108 || [[وگجي جاگير]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 109 || [[وگجي ريعتي]]
| 110 || [[واهي پانڌي]]
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | '''ماخذ:''' بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ، ''List of Dehs in Sindh''.&lt;ref name=&quot;BOR-Sindh-Dehs&quot; /&gt;
|}

=== ديهن جي آبادي ۽ ڳوٺاڻو رڪارڊ ===
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ جوهي تعلقي جي ڳوٺاڻي آبادي '''293,093''' هئي. پاڪستان شماريات بيورو جي تفصيلي جدولن ۾ اها آبادي STC، TC ۽ انفرادي ديهن/ڳوٺاڻن آبادين جي سطح تائين ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-2023-Rural&quot; /&gt; انهن جدولن ۾ هر ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ جنس، خواندگي، تعليم، مذهب، ڪم ڪندڙ آبادي ۽ ٻين سماجي انگن اکرن سان گڏ ايراضيءَ جا انگ پڻ ڏنا ويا آهن.

مثال طور 2023ع ۾ '''ٽنڊو رحيم خان تپيدار سرڪل''' جي ڳوٺاڻي آبادي '''11,086''' هئي؛ ان جي هيٺ درج آبادين ۾ بهلي شاهه، ڀاشم فقير ۽ کنڍاڻي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Johi-TRK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=30 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Wahi Pandi, on Gorakh Hill.jpg|thumb|left|[[واهي پانڌي]]، جوهي تعلقي جي اهم ڪاڇي واري آبادي ۽ هڪ روينيو ديهه]]

واهي پانڌي، ڇني، سوارو، ڊرگهه بالا ۽ ٽنڊو رحيم خان جهڙيون ديهون ۽ ڳوٺاڻيون آباديون [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي دامن]] ۾ پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ روينيو حدبندين جي عملي اهميت زميني ملڪيت، زرعي سروي، پاڻيءَ جي استعمال، ڳوٺاڻن انفراسٽرڪچر ۽ آفتن جي انتظام ۾ پڻ رهي ٿي.

=== 1898ع واري سيٽلمينٽ ۽ ديهون ===
جوهي جي ديهن جي تاريخي روينيو بناوٽ اوڻويهين صديءَ تائين دستاويز ٿيل آهي. 1898ع جي ''H.D. Settlement Report: Johi Taluka'' موجب ان وقت ڪاڇي واري سيٽلمينٽ ۾ 57 روينيو ڳوٺ/ديهون شامل هيون، جن مان 8 جاگيرون هيون. 1893ع ۾ ڪڪڙ تعلقي جون 16 ديهون جوهي ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ تعلقي جي انتظامي ايراضي وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

انگريزن جي دور جي روينيو سيٽلمينٽ کان موجوده بورڊ آف روينيو جي نظام تائين ديهه جو تصور زمين جي حدبندي ۽ مالياتي رڪارڊ جي بنيادي يونٽ طور جاري رهيو آهي. موجوده سنڌ زمين پورٽل موجب هر ديهه لاءِ ''Village Form 1'' الڳ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سروي کاتن ۽ زمين جي اندراجن جو رڪارڊ شامل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen-VF1&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جوهي تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>1vixz3z2ymaeqa0xa1f3yk4zz4nojyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو ڪتاب</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10420</id>
    <revision>
      <id>417779</id>
      <parentid>364494</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4900" sha1="fq42ezxf0g1xqj6hc4qfgl41lzb3vfh" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #cbd5e1; border-radius:12px; border-collapse:separate; border-spacing:0; overflow:hidden; background:#ffffff; box-shadow:0 3px 12px #00000015; font-size:90%; line-height:1.6;&quot;

|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869a8; color:#ffffff; text-align:center; padding:15px 8px; font-size:150%; border:0;&quot; |
{{{name|{{PAGENAME}}}}}

{{#if:{{{title_orig|}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:65%; font-weight:normal; margin-top:5px;&quot;&gt;{{{title_orig}}}&lt;/div&gt;
}}

{{#if:{{{image|}}}|
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#fffaf5; padding:12px; border:0;&quot; |
[[File:{{{image}}}|{{{image_size|220px}}}|center|{{{name|{{PAGENAME}}}}}]]
{{#if:{{{caption|}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:90%; color:#475569; padding-top:6px;&quot;&gt;{{{caption}}}&lt;/div&gt;
}}
}}

{{#if:{{{author|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ffe4e6; color:#9f1239; padding:10px; width:34%;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#fff1f2; padding:10px;&quot; | {{{author}}}
}}

{{#if:{{{original_title|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fef3c7; color:#92400e; padding:10px;&quot; | اصل عنوان
| style=&quot;background:#fffbeb; padding:10px;&quot; | {{{original_title}}}
}}

{{#if:{{{editor|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e0e7ff; color:#3730a3; padding:10px;&quot; | مرتب
| style=&quot;background:#eef2ff; padding:10px;&quot; | {{{editor}}}
}}

{{#if:{{{translator|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dbeafe; color:#1d4ed8; padding:10px;&quot; | مترجم
| style=&quot;background:#eff6ff; padding:10px;&quot; | {{{translator}}}
}}

{{#if:{{{illustrator|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fce7f3; color:#9d174d; padding:10px;&quot; | مصور
| style=&quot;background:#fdf2f8; padding:10px;&quot; | {{{illustrator}}}
}}

{{#if:{{{cover_artist|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ffedd5; color:#9a3412; padding:10px;&quot; | سرورق جو مصور
| style=&quot;background:#fff7ed; padding:10px;&quot; | {{{cover_artist}}}
}}

{{#if:{{{country|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dbeafe; color:#1d4ed8; padding:10px;&quot; | ملڪ
| style=&quot;background:#eff6ff; padding:10px;&quot; | {{{country}}}
}}

{{#if:{{{language|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#d1fae5; color:#047857; padding:10px;&quot; | ٻولي
| style=&quot;background:#ecfdf5; padding:10px;&quot; | {{{language}}}
}}

{{#if:{{{series|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fef3c7; color:#92400e; padding:10px;&quot; | سلسلو
| style=&quot;background:#fffbeb; padding:10px;&quot; | {{{series}}}
}}

{{#if:{{{subject|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ede9fe; color:#6d28d9; padding:10px;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#f5f3ff; padding:10px;&quot; | {{{subject}}}
}}

{{#if:{{{genre|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dcfce7; color:#166534; padding:10px;&quot; | صنف
| style=&quot;background:#f0fdf4; padding:10px;&quot; | {{{genre}}}
}}

{{#if:{{{publisher|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fce7f3; color:#9d174d; padding:10px;&quot; | ڇاپيندڙ
| style=&quot;background:#fdf2f8; padding:10px;&quot; | {{{publisher}}}
}}

{{#if:{{{pub_date|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#cffafe; color:#0e7490; padding:10px;&quot; | اشاعت جي تاريخ
| style=&quot;background:#ecfeff; padding:10px;&quot; | {{{pub_date}}}
}}

{{#if:{{{release_date|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ffedd5; color:#c2410c; padding:10px;&quot; | جاري ٿيڻ جي تاريخ
| style=&quot;background:#fff7ed; padding:10px;&quot; | {{{release_date}}}
}}

{{#if:{{{english_pub_date|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e0e7ff; color:#3730a3; padding:10px;&quot; | انگريزي اشاعت
| style=&quot;background:#eef2ff; padding:10px;&quot; | {{{english_pub_date}}}
}}

{{#if:{{{media_type|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#d1fae5; color:#047857; padding:10px;&quot; | وسيلي جو قسم
| style=&quot;background:#ecfdf5; padding:10px;&quot; | {{{media_type}}}
}}

{{#if:{{{pages|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e2e8f0; color:#334155; padding:10px;&quot; | صفحا
| style=&quot;background:#f8fafc; padding:10px;&quot; | {{{pages}}}
}}

{{#if:{{{isbn|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fef3c7; color:#92400e; padding:10px;&quot; | ISBN
| style=&quot;background:#fffbeb; padding:10px;&quot; | {{{isbn}}}
}}

{{#if:{{{oclc|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dbeafe; color:#1d4ed8; padding:10px;&quot; | OCLC
| style=&quot;background:#eff6ff; padding:10px;&quot; | {{{oclc}}}
}}

{{#if:{{{preceded_by|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ede9fe; color:#6d28d9; padding:10px;&quot; | اڳيون ڪتاب
| style=&quot;background:#f5f3ff; padding:10px;&quot; | {{{preceded_by}}}
}}

{{#if:{{{followed_by|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dcfce7; color:#166534; padding:10px;&quot; | ايندڙ ڪتاب
| style=&quot;background:#f0fdf4; padding:10px;&quot; | {{{followed_by}}}
}}

{{#if:{{{website|}}}|
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#dbeafe; color:#1d4ed8; padding:10px;&quot; | ويب سائيٽ
| style=&quot;background:#eff6ff; padding:10px;&quot; | {{{website}}}
}}

|}
&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fq42ezxf0g1xqj6hc4qfgl41lzb3vfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417780</id>
      <parentid>417779</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12347" sha1="gavxmfjn1ch1b6vt58x8ualrnakav0o" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
&lt;table class=&quot;infobox vcard&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;width:{{{infoboxwidth|{{{width|24em}}}}}};max-width:100%;float:right;clear:right;margin:0 0 1em 1em;border:1px solid #cbd5e1;border-radius:12px;border-collapse:separate;border-spacing:3px;background:#ffffff;box-shadow:0 3px 12px #00000015;font-size:90%;line-height:1.7;text-align:right;&quot;&gt;

&lt;!-- عنوان --&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869a8;color:#ffffff;text-align:center;padding:16px 8px;border-radius:9px;font-size:150%;font-weight:bold;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;
{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}
&lt;/div&gt;
{{#if:{{{title_orig|}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:65%;font-weight:normal;margin-top:5px;&quot;&gt;
{{{title_orig}}}
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;

&lt;!-- ڪتاب جو سرورق --&gt;
{{#if:{{{image|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fffaf5;text-align:center;padding:12px;border-radius:8px;&quot;&gt;
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
|image={{{image|}}}
|size={{{image_size|}}}
|sizedefault=frameless
|upright=1
|alt={{{alt|}}}
|border={{{border|}}}
|suppressplaceholder=yes
}}
{{#if:{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|
&lt;div style=&quot;color:#475569;font-size:90%;padding-top:7px;&quot;&gt;
{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مرتب --&gt;
{{#if:{{{editors|{{{editor|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff1f2;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:36%;padding:10px;color:#9f1239;background:#ffe4e6;border-radius:7px;&quot;&gt;مرتب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;border-radius:7px;&quot;&gt;{{{editors|{{{editor|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ليکڪ --&gt;
{{#if:{{{authors|{{{author|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff1f2;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9f1239;background:#ffe4e6;border-radius:7px;&quot;&gt;ليکڪ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;border-radius:7px;&quot;&gt;{{{authors|{{{author|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- آڊيو پڙهندڙ --&gt;
{{#if:{{{audio_read_by|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;آڊيو پڙهندڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{audio_read_by}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- عارضي عنوان --&gt;
{{#if:{{{title_working|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;عارضي عنوان&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;''{{{title_working}}}''&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مترجم --&gt;
{{#if:{{{translators|{{{translator|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;مترجم&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{translators|{{{translator|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مصور --&gt;
{{#if:{{{illustrators|{{{illustrator|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;مصور&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{illustrators|{{{illustrator|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- سرورق جو مصور --&gt;
{{#if:{{{cover_artist|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff7ed;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9a3412;background:#ffedd5;&quot;&gt;سرورق جو مصور&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{cover_artist}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ملڪ --&gt;
{{#if:{{{country|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;ملڪ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{country}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ٻولي --&gt;
{{#if:{{{language|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;ٻولي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{language}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- سلسلو --&gt;
{{#if:{{{series|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;سلسلو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{series}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعتي نمبر --&gt;
{{#if:{{{release_number|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;اشاعتي نمبر&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{release_number}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- موضوع --&gt;
{{#if:{{{subjects|{{{subject|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;موضوع&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{subjects|{{{subject|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- صنف --&gt;
{{#if:{{{genres|{{{genre|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f0fdf4;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#166534;background:#dcfce7;&quot;&gt;صنف&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|getValue|P136|{{{genres|{{{genre|}}}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- واقعن جو هنڌ --&gt;
{{#if:{{{set_in|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;واقعن جو هنڌ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{set_in}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعت --&gt;
{{#if:{{{published|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfeff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#0e7490;background:#cffafe;&quot;&gt;اشاعت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{published}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ڇاپيندڙ --&gt;
{{#if:{{{publisher|}}}{{{publisher2|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;ڇاپيندڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{{publisher|}}}{{#if:{{{publisher2|}}}|، {{{publisher2}}}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعت جي تاريخ --&gt;
{{#if:{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfeff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#0e7490;background:#cffafe;&quot;&gt;اشاعت جي تاريخ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|getValue|P577|{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- انگريزي اشاعت --&gt;
{{#if:{{{english_pub_date|{{{english_release_date|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eef2ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#3730a3;background:#e0e7ff;&quot;&gt;انگريزي اشاعت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{english_pub_date|{{{english_release_date|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- وسيلي جو قسم --&gt;
{{#if:{{{media_type|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;وسيلو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{media_type}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- صفحا --&gt;
{{#if:{{{pages|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;صفحا&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|getValue|P1104|{{{pages|}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اعزاز --&gt;
{{#if:{{{awards|{{{award|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;اعزاز&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{awards|{{{award|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ISBN --&gt;
{{#if:{{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;[[ISBN (identifier)|ISBN]]&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}|FETCH_WIKIDATA
|{{#if:{{#property:P212}}|{{#invoke:ISBNT|link|{{#property:P212}}}}[[Category:Pages using ISBN values obtained from wikidata]]}}
|{{ISBNT|1={{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}}} {{{isbn_note|{{{ISBN_note|}}}}}}
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- OCLC --&gt;
{{#if:{{{oclc|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;[[OCLC (identifier)|OCLC]]&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc}}}}} {{{oclc}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- Dewey --&gt;
{{#if:{{{dewey|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;[[Dewey Decimal Classification|ڊيوئي درجابندي]]&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|getValue|P1036|{{{dewey|}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- Library of Congress --&gt;
{{#if:{{{congress|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;[[LCC (identifier)|لائبريري آف ڪانگريس]]&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|getValue|P1149|{{{congress|}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اڳيون ڪتاب --&gt;
{{#if:{{{preceded_by|}}}{{{preceded_by_quotation_marks|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;اڳيون ڪتاب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#if:{{{preceded_by|}}}|''{{{preceded_by}}}''|«{{{preceded_by_quotation_marks}}}»}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ايندڙ ڪتاب --&gt;
{{#if:{{{followed_by|}}}{{{followed_by_quotation_marks|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f0fdf4;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#166534;background:#dcfce7;&quot;&gt;ايندڙ ڪتاب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#if:{{{followed_by|}}}|''{{{followed_by}}}''|«{{{followed_by_quotation_marks}}}»}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اصل متن --&gt;
{{#if:{{{native_wikisource|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;اصل متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[s:{{{orig_lang_code|}}}:{{{native_wikisource}}}|{{{title_orig|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]]
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
|{{#if:{{{native_external_url|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;اصل متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[{{{native_external_url}}} {{{title_orig|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}}}

&lt;!-- ترجمو يا آن لائن متن --&gt;
{{#if:{{{wikisource|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;وڪي ذريعو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[[s:{{{wikisource}}}|{{{name|{{PAGENAME}}}}}]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
|{{#if:{{{external_url|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;آن لائن متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[{{{external_url}}} {{{name|{{PAGENAME}}}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}}}

&lt;!-- ويب سائيٽ --&gt;
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;ويب سائيٽ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|FETCH_WIKIDATA
|{{#if:{{#property:P856}}|{{Url|1={{#invoke:Wikidata|getValue|P856|FETCH_WIKIDATA}}}}}}
|{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اضافي نوٽ --&gt;
{{#if:{{{notes|{{{note|}}}}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top:1px solid #cbd5e1;background:#f8fafc;padding:10px;font-size:90%;text-align:center;&quot;&gt;
{{{notes|{{{note|}}}}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;/table&gt;

&lt;!-- COinS ڪتابياتي ميٽاڊيٽا --&gt;
&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;amp;rft_val_fmt={{urlencode:info:ofi/fmt:kev:mtx:book}}&amp;amp;rft.genre=book&amp;amp;rft.btitle={{urlencode:{{{name|}}}}}{{#if:{{{author|}}}|&amp;amp;rft.author={{urlencode:{{{author}}}}}}}{{#if:{{{last|}}}|&amp;amp;rft.aulast={{urlencode:{{{last}}}}}}}{{#if:{{{first|}}}|&amp;amp;rft.aufirst={{urlencode:{{{first}}}}}}}{{#if:{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}|&amp;amp;rft.date={{urlencode:{{{pub_date|{{{release_date}}}}}}}}}}{{#if:{{{publisher|}}}|&amp;amp;rft.pub={{urlencode:{{{publisher}}}}}}}{{#if:{{{location|}}}|&amp;amp;rft.place={{urlencode:{{{location}}}}}}}{{#if:{{{pages|}}}|&amp;amp;rft.pages={{urlencode:{{{pages}}}}}}}{{#if:{{{series|}}}|&amp;amp;rft.series={{urlencode:{{{series}}}}}}}{{#if:{{{oclc|}}}|&amp;amp;rft_id=info:oclcnum/{{{oclc}}}}}&quot;&gt;&lt;/span&gt;

{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox book with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
|preview=Page using [[Template:Infobox book]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
|ignoreblank=y
|alt|audio_read_by|author|authors|award|awards|border|caption|congress|country|cover_artist|dewey|editor|editors|english_pub_date|english_release_date|exclude_cover|external_host|external_url|first|followed_by|followed_by_quotation_marks|genre|genres|homepage|illustrator|illustrators|image|image_caption|image_size|infoboxwidth|isbn|ISBN|isbn_note|ISBN_note|italic title|language|last|location|media_type|name|native_external_host|native_external_url|native_wikisource|nocat_wdimage|note|notes|oclc|orig_lang_code|pages|preceded_by|preceded_by_quotation_marks|pub_date|published|publisher|publisher2|release_date|release_number|series|set_in|subject|subjects|title_orig|title_working|translator|translators|URL|website|width|wikisource
}}

{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}

&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gavxmfjn1ch1b6vt58x8ualrnakav0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اردو وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11724</id>
    <revision>
      <id>417670</id>
      <parentid>345026</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اردو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="soupxw91aae9caawatfcop4y5z8x1n4" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} اردو وڪيپيڊيا
|logo=[[فائل:Wikipedia-logo-en-flag.gif|thumb|left|upright=4|]]
| caption = اردو وڪيپيڊيا مک صفحي جو اسڪرين شاٽ۔
| screenshot =[[فائل:Urdu Wikipedia.PNG|280px]]
| caption = اردو وڪيپيڊيا مک صفحي جو اسڪرين شاٽ
| caption = اردو وڪيپيڊيا مک صفحي جو اسڪرين شاٽ۔
| url = [http://ur.wikipedia.org/ ur.wikipedia.org]
| commercial = نه
| location = [[ميامي]]
| type = [[:en:Internet encyclopedia project|جالبين وڪيپيڊيا]]
| language = [[اردو]]
| registration = اختياري
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]
| author = 
}}
اردو وڪيپيڊيا، [[وڪيپيڊيا]] جو [[اردو]] نسخو آهي جنهن جي شروعات مارچ &lt;small&gt;'''2004ء'''&lt;/small&gt; ۾ ٿي. هن وقت اردو وڪيپيڊيا ۾ &lt;span&gt;&lt;small&gt;'''2,36,000'''&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; کان وڌيڪ مضمون موجود آهن&lt;ref&gt;اردو وکیپیڈیا، ماخذ 24 نومبر 2025&lt;/ref&gt; ۽ اردو وڪيپيڊيا مضمون جي تعداد جي  لحاظ کان 49هين درجي تي آهي.

== تاريخ ==

== ارتقا ==

== 2004 کان 2006 تائين ==

== 2007 کان 2010 تائين ==

== 2011 کان 2013 تائين ==

== 2014 ۽ 2015 ۾ ==

== صارف ۽ سڌارا ==
&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''اردو وڪيپيڊيا جا انگ اکر'''

! صارفن جي تعداد&lt;br&gt;
! مضمونن جي تعداد&lt;br&gt;
! عڪسن جي تعداد &lt;br&gt;
!منتظمين جي تعداد&lt;br&gt;
|-
| &lt;span&gt;45,119&lt;/span&gt; 
| &lt;span&gt;80,353&lt;/span&gt; 
| &lt;span&gt;4,446&lt;/span&gt; 
| &lt;span&gt;16&lt;/span&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== سنگ ميل ==
* 15 مارچ، [[2007|2007ء]] تي 5,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 12 نومبر، 2008ء تي 9,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 29 مارچ، 2009ء تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 18 فيبروري، 2013ء تي 20,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 15 مارچ 2014ء تي 30,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 24 اپريل،  2014ء تي 50,000 مضمون مڪمل ٿيا. &lt;ref&gt;ویکیپیڈیا:پچاس ہزاری جشن&lt;/ref&gt;
* ڊسمبر، 2014ء تي 60,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 12 آگسٽ 2015ء تي 75,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* 9 سيپٽبر 2015ء تي 80,000 مضمون مڪمل ٿيا.
* [[29 ڊسمبر]] [[2015ء]] تي [[1,00,000]] مضمون مڪمل ٿيا.&lt;ref&gt;[[Wikipedia:هڪ لک مضمون]]&lt;/ref&gt;
* [[فيبروري|7 فيبروري]] [[2024ع]] تي [[2,00,000]] مضمون مڪمل ٿيا.&lt;ref&gt;[[Wikipedia: لک مضمون]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
&lt;div class=&quot;reflist&quot; style=&quot; list-style-type: decimal;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;&lt;/div&gt;

== خارجي ڳنڍڻا ==
* (اردو) اردو وڪيپيڊيا
* (اردو) [http://ur.m.wikipedia.org/ اردو وڪيپيڊيا نسخو محمول]
* وڪيپيڊيا زيرو


[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:اردو]]</text>
      <sha1>soupxw91aae9caawatfcop4y5z8x1n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انگريزي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11780</id>
    <revision>
      <id>417672</id>
      <parentid>330359</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:انگريزي]]; added [[Category:انگريزي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="4rw9cwleadncu9h23ie243bv6mfuc0o" xml:space="preserve">[[انگريزي وڪيپيڊيا]] آزاد [[وڪيپيڊيا]] جو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نسخو آهي جنهن جي شروعات 15 جنوري 2001ء تي ٿي۔ آگسٽ 2009ء تائين هن ۾ ٽيهه لکن کان وڌيڪ مقالا موجود هيا۔&lt;ref&gt;{{cite news |first=Bobbie |last=Johnson |date=17 August 2009 |title=English Wikipedia hits three million articles |url= http://www.guardian.co.uk/technology/blog/2009/aug/17/wikipedia-three-million |work=The Guardian |location=UK | accessdate=17 August 2009}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} انگريزي وڪيپيڊيا
| logo = [[فائل:Wikipedia-logo-v2-en.svg|انگريزي وڪيپيڊيا جو شارو]]
| screenshot = [[فائل:English_Wikipedia_screenshot.png|280px| انگريزي وڪيپيڊيا جو 31 جنوري 2009ء تي [[مک صفحو]]]]
| collapsible = yes
| slogan = آزاد انسائيڪلوپيڊيا
| url = {{URL|http://en.wikipedia.org}}
| commercial = خيراتي
| launch date = 15 جنوري 2001ء
| type = [[:en:Internet encyclopedia project|جالبين وڪيپيڊيا]]
| registration = اختياري (مقالا لکڻ جي لاء درڪار آهي)
| content license = 
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author=[[جمي ويلز]], [[ليري سانگر]]&lt;ref name=foundercontroversy&gt;There is some controversy over who founded Wikipedia. Wikipedia's official [https://web.archive.org/web/20011104094947/http://www.wikipedia.com/wiki/Wikipedia personnel page from September 2001] states Wales and Sanger were the two co-founders, and that there was no editor-in-chief. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that &quot;it's preposterous&quot; to call Sanger the co-founder. However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia at least as early as September 2001 and referred to himself that way as early as January 2002.
* {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004}}
* {{Cite news|author=Peter Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fC%2fComputer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}}
* {{Cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate =12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}&lt;/ref&gt;
}}

{{-}}

== صارف ۽ ترميمون ==

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ '''انگريزي وڪيپيڊيا انگ اکر'''
|-
! صارفن جي تعداد !!مقالن جي تعداد!!عڪسن جي تعداد  !! منتظمين جي تعداد
|-
| 17,012,273 || 3,981,664 || 791,552 || 1,468
|}
&lt;/center&gt;

{| align=&quot;left&quot;
|-
| {{bar box
|title=ترميمن جي جڳهه (04/10 - 03/11) [http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm مآخذ]
|titlebar=#ddd
|width=250px
|bars=
{{bar percent|[[گڏيل آمريڪي رياستون آمريڪا|آمريڪا]]|Black|43.6}}
{{bar percent|[[برطانيه]]|Blue|16.3}}
{{bar percent|[[ڪينيڊا]]|Red|6.2}}
{{bar percent|[[آسٽريليا]]|Purple|4.2}}
{{bar percent|[[ڀارت]]|Orange|3.6}}
{{bar percent|[[جرمني]]|Green|2.0}}
{{bar percent|[[فلپائن]]|DeepPink|1.2}}
{{bar percent|[[نيوزي لينڊ]]|Black|0.9}}
{{bar percent|[[نيدرلينڊز]]|Purple|1.2}}
{{bar percent|[[جمهوريه آئرستان|آئرلينڊ]]|Orange|0.8}}
{{bar percent|ٻيا|grey|11.3}}
}}
|}

{{حوالا}}

[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:انگريزي ٻولي|وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:انگريزي ڄاڻ چيڪلو]]</text>
      <sha1>4rw9cwleadncu9h23ie243bv6mfuc0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آبادگار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12234</id>
    <revision>
      <id>417703</id>
      <parentid>238371</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GeertivpBot</username>
        <id>16853</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>#pwb Copy label image</comment>
      <origin>417703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="debk2kadob2o0o6vmk6vuwphd37gt2y" xml:space="preserve">[[فائل:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|thumb|آبادگار]]
'''آبادگار''' جي لفظي معنيٰ آبادي ڪندڙ آھي. يعني اھو شخص، جيڪو [[زمين]] کي ٺاھي ۽ سنواري، پوکي راھي ڪري، ان جي سار سنڀال لھي ۽ زمين آباد ڪري. ان کي آبادگار چئبو آهي.</text>
      <sha1>debk2kadob2o0o6vmk6vuwphd37gt2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13910</id>
    <revision>
      <id>417704</id>
      <parentid>50704</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="cg6v2r72g7ctqk2sobgymrr9v75ivgj" xml:space="preserve">[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ بولي]]</text>
      <sha1>cg6v2r72g7ctqk2sobgymrr9v75ivgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417705</id>
      <parentid>417704</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:زمرا بلحاظ بولي]]; added [[Category:زمرا بلحاظ ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="o6wtsh3ls6rgigutz0q8b9x9lzzgpuz" xml:space="preserve">[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]</text>
      <sha1>o6wtsh3ls6rgigutz0q8b9x9lzzgpuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13914</id>
    <revision>
      <id>417677</id>
      <parentid>91830</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ويب سائيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="f0mxyp71txazlicmdaxn6yhmrilssgb" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي-ٻولي ميڊيا]]
[[زمرو:ويب سائيٽ]]</text>
      <sha1>f0mxyp71txazlicmdaxn6yhmrilssgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417678</id>
      <parentid>417677</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="exktltrgz86o16hp6t5nzz48b64ct6s" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي-ٻولي ميڊيا]]
[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]</text>
      <sha1>exktltrgz86o16hp6t5nzz48b64ct6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417679</id>
      <parentid>417678</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زمرا بلحاظ ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="1ddfy0d0qywlbf2rb412zam6u794ozx" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي-ٻولي ميڊيا]]
[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]</text>
      <sha1>1ddfy0d0qywlbf2rb412zam6u794ozx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417680</id>
      <parentid>417679</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="321" sha1="9c78ehrc0z00ic9atxj7sp3y9sdazxk" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي-ٻولي ميڊيا]]
[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>9c78ehrc0z00ic9atxj7sp3y9sdazxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417681</id>
      <parentid>417680</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سنڌي-ٻولي ميڊيا]]; added [[Category:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="i632sneykmzthnvc0y8gukxg40v4kj3" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>i632sneykmzthnvc0y8gukxg40v4kj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417682</id>
      <parentid>417681</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="h3mhszl1vdrufcqq5pnbcqg70tmchr6" xml:space="preserve">

[[زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس]]
[[زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]</text>
      <sha1>h3mhszl1vdrufcqq5pnbcqg70tmchr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جرمن وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14477</id>
    <revision>
      <id>417716</id>
      <parentid>254444</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:جرمن]]; added [[Category:جرمن ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1562" sha1="km65b9n1gdaif5e8ry1n61kkb699gzx" xml:space="preserve">[[فائل:Wikipedia-logo-en-flag.gif|thumb|left|upright=50|]]

{{infobox website
| name         = {{Wiki favicon}} جرمن وڪيپيڊيا
| logo         = [[فائل:Wikipedia-logo-v2-de.svg|German Wikipedia logo]]
| screenshot   = [[فائل:German Wikipedia screenshot.png|380px|جرمن وڪيپيڊيا مک صفحو]]
| collapsible  = yes
| caption      = 
| url          = [http://de.wikipedia.org/ de.wikipedia.org]
| commercial   = نہ
| launch date  = 16 مارچ 2001ء
| type         = [[:en:Internet encyclopedia project|جالبين انسائيڪلوپيڊيا]]
| language     = [[جرمن ٻولي|جرمن]]
| registration = اختياري
| owner        = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author       = جرمن وڪي سماج
}}
'''جرمن وڪيپيڊيا''' ({{lang-de|deutschsprachige Wikipedia}}) کليل ڄاڻ [[وڪيپيڊيا]] جو [[جرمن ٻولي|جرمن]] نسخو آهي جنهن جو آغاز مارچ 2001ع ۾ ٿيو۔ ان ۾ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|de}} round -3}}}} مقالا موجود آهن ۽ هي [[انگريزي وڪيپيڊيا]] کان بعد ٻي وڏي وڪيپيڊيا آهي۔
۔&lt;ref&gt;. [[meta:List of Wikipedias|Wikimedia list of Wikipedias and their statistics ]] . Retrieved 12 2009.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;جمي&quot; &gt; http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000049.html&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا|2}}

[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:جرمن ٻولي|وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>km65b9n1gdaif5e8ry1n61kkb699gzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417717</id>
      <parentid>417716</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="apzdb6g9pghiee3zx5pux359r07odky" xml:space="preserve">[[فائل:Wikipedia-logo-en-flag.gif|thumb|left|upright=50|]]

{{infobox website
| name         = {{Wiki favicon}} جرمن وڪيپيڊيا
| logo         = [[فائل:Wikipedia-logo-v2-de.svg|German Wikipedia logo]]
| screenshot   = [[فائل:German Wikipedia screenshot.png|380px|جرمن وڪيپيڊيا مک صفحو]]
| collapsible  = yes
| caption      = 
| url          = [http://de.wikipedia.org/ de.wikipedia.org]
| commercial   = نہ
| launch date  = 16 مارچ 2001ء
| type         = [[:en:Internet encyclopedia project|جالبين انسائيڪلوپيڊيا]]
| language     = [[جرمن ٻولي|جرمن]]
| registration = اختياري
| owner        = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author       = جرمن وڪي سماج
}}
'''جرمن وڪيپيڊيا''' ({{lang-de|deutschsprachige Wikipedia}}) کليل ڄاڻ [[وڪيپيڊيا]] جو [[جرمن ٻولي|جرمن]] نسخو آهي جنهن جو آغاز مارچ 2001ع ۾ ٿيو۔ ان ۾ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|de}} round -3}}}} مقالا موجود آهن ۽ هي [[انگريزي وڪيپيڊيا]] کان بعد ٻي وڏي وڪيپيڊيا آهي۔
۔&lt;ref&gt;. [[meta:List of Wikipedias|Wikimedia list of Wikipedias and their statistics ]] . Retrieved 12 2009.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;جمي&quot; &gt; http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000049.html&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جرمن وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:جرمن ٻولي|وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>apzdb6g9pghiee3zx5pux359r07odky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لسانيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18295</id>
    <revision>
      <id>417789</id>
      <parentid>414246</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T04:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83504" sha1="ri5sdkps1k49hrv1qn5bvcib1nud28o" xml:space="preserve">'''لسانيات''' يا '''علمِ لسان''' ('''Linguistics''') [[ٻولي]] جي سائنسي اڀياس کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ٻولين جي بناوت، آوازن، لفظن، معنائن، جملن جي جوڙجڪ، استعمال ۽ ارتقا جو منظم ۽ علمي جائزو ورتو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |title=Language and Linguistics: The Key Concepts |url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras |year=2007 |publisher=Taylor &amp; Francis |page=[https://archive.org/details/languagelinguist0000tras/page/156 156]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Halliday |first1=Michael A. K. |last2=Webster |first2=Jonathan |title=On Language and Linguistics |year=2006 |publisher=Continuum International Publishing Group |page=vii}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is Linguistics? |website=Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics}}&lt;/ref&gt;

لسانيات جي بنيادي شاخن ۾ [[صوتيات]] (ڳالهائڻ جا آواز)، [[فونيميات]] (ٻوليءَ جو صوتي نظام)، [[صرف (لسانيات)|صرف]] (لفظن جي بناوت)، [[نحو]] (جملن جي جوڙجڪ)، [[معنيات]] (لفظن ۽ جملن جون معنائون) ۽ [[عملي معنيات]] (استعمال جي حوالي سان معنيٰ) شامل آهن. ان کان سواءِ [[نفسي لسانيات]]، [[حياتي لسانيات]]، [[رياضياتي لسانيات]] ۽ [[حسابي لسانيات]] جهڙيون بين الشعبائي شاخون پڻ هن علم جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;akmajian&quot; /&gt;

لسانيات ۾ ٻولين جو اڀياس نظرياتي ۽ عملي ٻنهي رخن کان ڪيو ويندو آهي. '''نظرياتي لسانيات''' ٻوليءَ جي بنيادي اصولن ۽ انساني ٻوليءَ جي عام خاصيتن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن⁠تہ '''عملي لسانيات''' ٻولين جي سکيا، ترجمي، خواندگي، لغت نويسي، ٻوليءَ جي منصوبابندي ۽ ٻين عملي معاملن ۾ لسانياتي اصولن کي استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Studying Linguistics |website=Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics}}&lt;/ref&gt;
لساني تحقيق مختلف طريقن سان ڪئي ويندي آهي، جيئن ڪنهن ٻوليءَ جو هڪ مخصوص دور ۾ اڀياس (هم وقتي لسانيات)، ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا جو جائزو (تاريخي لسانيات)، هڪ يا گهڻ لساني سماجن جو مطالعو، ٻولي سکڻ ۽ حاصل ڪرڻ جا عمل، زباني ۽ لکت واري مواد جو تجزيو، ۽ ميداني تحقيق.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=François |first1=Alex |last2=Ponsonnet |first2=Maïa |chapter=Descriptive Linguistics |title=Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia |year=2013 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt;
جديد لسانيات جو بنياد تاريخي طور [[فلالاجي]] (علمِ متن ۽ ٻولي) مان نڪتو، پر وقت سان گڏ اهو هڪ خودمختيار علمي شعبي جي صورت اختيار ڪري ويو. اڄڪلهه لسانيات جو ويجهو لاڳاپو [[ٻوليءَ جو فلسفو]]، [[اسلوبيات]]، [[بلاغت]]، [[نشانيات]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[ترجمو]] جهڙن علمن سان پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter=Philosophy of Linguistics |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2022 |publisher=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

== اهم ذيلي شعبا ==
[[File:Citation de Ferdinand de Saussure.jpg|thumb|سوئس لسانيات دان [[فرڊينانڊ ڊي سوسور]] کي [[نشانيات]] (Semiotics) جو باني تصور ڪيو ويندو آهي.]]

=== تاريخي لسانيات ===
{{Main|تاريخي لسانيات}}

'''تاريخي لسانيات''' (ھسٽاريڪل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا وقت سان گڏ ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي، خاص طور تي ڪنهن مخصوص ٻولي يا ٻولين جي ڪنهن گروهه جي حوالي سان. [[مغربي دنيا|مغربي]] تاريخي لسانيات جي روايتن جي شروعات لڳ ڀڳ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي، جڏهن هي علم [[فلالاجي]] ( مان ارتقا ڪري نڪتو، جيڪا قديم متنن ۽ زباني روايتن جي مطالعي سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/historicallingui0000camp |publisher=Edinburgh University Press |year=1998 |isbn=978-0-7486-4601-2 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/historicallingui0000camp/page/n412 391]}}&lt;/ref&gt;

تاريخي لسانيات، لسانيات جي شروعاتي اهم ذيلي شعبن مان هڪ هئي، ۽ خاص طور تي اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ دوران وڏي پيماني تي ان تي تحقيق ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Amsterdamska |first1=Olga |title=Schools of Thought |chapter=The Idea System of the Early Comparative Grammarians |date=1987 |pages=32–62 |doi=10.1007/978-94-009-3759-8_2 |isbn=978-94-010-8175-7 }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ تحقيق جو مرڪز [[رسميت (لسانيات)|رسميت]] (فارملئزم) ۽ [[توليدي گرامر]] (جنريٽو گرامر) ڏانهن منتقل ٿي ويو، جيڪي ٻوليءَ جي [[آفاقي گرامر|آفاقي]] خاصيتن جو مطالعو ڪن ٿا، تنهن هوندي به تاريخي لسانيات اڄ به لساني تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي. هن شعبي جي ذيلي شاخن ۾ [[ٻوليءَ جي تبديلي]] (لينگئيج چينج) ۽ [[گرامري ٿيڻ]] (گريميٽيڪلائيزيشن) شامل آهن.

تاريخي لسانيات ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو مطالعو ٻن طريقن سان ڪري ٿي: يا ته '''تاريخي (ڊائڪرونڪ)''' انداز ۾، جنهن ۾ ماضي ۽ حال جي مختلف دورن جي ڀيٽ ڪئي ويندي آهي، يا '''هم وقتي (سنڪرونڪ)''' انداز ۾، جنهن ۾ ڪنهن ٻوليءَ جي موجوده مرحلي اندر موجود مختلف قسمن يا لهجن جي وچ ۾ ٿيندڙ فرقن ۽ ترقيءَ جو جائزو ورتو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=de Saussure |first1=Ferdinand |chapter=Synchronic Linguistics |pages=101–139 |chapter-url={{GBurl|ffzWX9LeeykC|p=101}} |jstor=10.7312/saus15726.11 |editor1-last=Meisel |editor1-first=Perry |editor2-last=Saussy |editor2-first=Haun |translator-last1=Baskin |translator-first1=Wade |title=[[عام لسانيات جو ڪورس]] |publisher=Columbia University Press |date=2011 |oclc=826479070 |isbn=978-0-231-52795-8 }}&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ تاريخي لسانيات جو بنيادي مرڪز [[تقابلي لسانيات]] هئي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو اڀياس ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Routledge introduction&quot;&gt;&quot;Editors' Introduction: Foundations of the new historical linguistics.&quot; In: ''The Routledge Handbook of Historical Linguistics'' Routledge p.&amp;nbsp;25.&lt;/ref&gt; ان وقت جا محقق بنيادي طور ٻولين جي مختلف [[ٻولين جو خاندان|ٻولي خاندانن]] جي درجابندي ۽ [[قبل از تاريخ|قبل از تاريخي]] بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي ٻيهر تعمير تي ڌيان ڏيندا هئا، جنهن لاءِ [[تقابلي طريقو]] (ڪمپريٽو ميٿڊ) ۽ [[داخلي ٻيهر تعمير]] (انٽرنل ريڪنسٽرڪشن) جا طريقا استعمال ڪيا ويندا هئا. داخلي ٻيهر تعمير اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن عنصر کي، جنهن جي معنيٰ ساڳي هجي، مختلف ماحولن يا حالتن ۾ وري استعمال ڪري ان جي صوتياتي يا قياسي (انالاجي) تبديلين جي بنياد تي اڳوڻي صورت جو اندازو لڳايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Routledge introduction&quot; /&gt;{{better source needed|date=December 2020}}

ان جو بنيادي سبب اهو هو ته [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي وضاحت ڪئي وڃي، ڇو ته انهن مان گهڻين ٻولين جا تفصيلي لکيل رڪارڊ ۽ ڊگهيون تاريخون موجود هيون. تاريخي لسانيات جي ماهرن [[يورالي ٻوليون|يورالي ٻولين]] جو پڻ مطالعو ڪيو، جيڪي يورپ جي هڪ ٻي ٻولي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ان وقت انهن بابت لکيل مواد تمام ٿورو موجود هو. ان کان پوءِ ٻين ٻولين جي [[متني مجموعو|متني مجموعن]] (ڪارپورا) تي پڻ اهم تحقيق ڪئي وئي، جهڙوڪ [[آسٽرونيشي ٻوليون]] ۽ [[آمريڪي مقامي ٻوليون|آمريڪا جي مقامي ٻولين]] جا خاندان.

تاريخي لسانيات ۾ عام طور تي [[يونيفارميٽيرين اصول (لسانيات)|يونيفارميٽيرين اصول]] (يونيفارمٽيريئن پرنسپل) بنيادي مفروضو طور قبول ڪيو ويندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو واضح اظهار به ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Labov |first=William |title=Principles of Linguistic Change, Volume 1: Internal Factors |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Malden, MA |pages=21–23}}&lt;/ref&gt; هن اصول جو ابتدائي اظهار [[وليم ڊوائيٽ وِٽني]] ڪيو، جنهن جو خيال هو ته تاريخي لسانيات لاءِ لازمي آهي ته &quot;ٻوليءَ جي تاريخ جي بلڪل شروعاتي مرحلن ۾ به اهي ئي اصول ڪارفرما سمجهيا وڃن، جيڪي اڄ مشاهدو ڪيا وڃن ٿا.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Whitney |first=William Dwight |url=https://books.google.com/books?id=LOANAAAAYAAJ&amp;q=Continuous |title=Language and the Study of Language |publisher=Scribener |year=1867 |page=428 |archive-date=12 February 2025 |access-date=9 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212060745/https://books.google.com/books?id=LOANAAAAYAAJ&amp;q=Continuous |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

بهرحال، لسانيات ۾ تقابليت وارو هي روايتي طريقو هاڻي تاريخي لسانيات جي تمام وسيع شعبي جو صرف هڪ ننڍڙو حصو رهجي ويو آهي. اڄڪلهه مخصوص هند-يورپي ٻولين جو تقابلي اڀياس هڪ انتهائي تخصصي ميدان سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته تقابلي تحقيق گهڻو ڪري ڪنهن ٻوليءَ جي اندروني ارتقا تي مرڪوز هوندي آهي؛ خاص طور تي معياري ٻولين جي جديد قسمن جي ترقي ۽ معياري صورت مان مختلف لهجن ۽ صورتن جي ارتقا تي.{{citation needed|date=June 2024}}

مثال طور، ڪجهه محققن اهڙن [[ٻولين جو مٿانهون خاندان|مٿانهين خاندانن]] (ميڪرو فيمليز) کي قائم ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي، جن ۾ هند-يورپي، يورالي ۽ ٻين ٻولين جي خاندانن کي هڪ مفروضي [[ناسٽراٽڪ ٻوليون|ناسٽراٽڪ ٻولي خاندان]] سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quiles |first=Carlos |date=29 December 2019 |title=Early Uralic – Indo-European contacts within Europe |url=https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707073955/https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |archive-date=7 July 2022 |access-date=10 June 2022 |website=Indo-European.eu}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، اهڙيون ڪوششون اڃا تائين وڏي پيماني تي معتبر علمي طريقا نٿيون سمجهيون وڃن. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته تقابلي لساني تحقيق لاءِ لڳ ڀڳ 10,000 سالن تائين جو عرصو عملي حد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Baldi |first=Philip |author-link=Philip Baldi |year=2012 |title=Historical Linguistics and Cognitive Science |url=http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |journal=Rheis, International Journal of Linguistics, Philology and Literature |volume=3 |issue=1 |pages=5–27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717020630/http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |archive-date=Jul 17, 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217040906/http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |date=December 17, 2019 }} p.&amp;nbsp;11.&lt;/ref&gt; مختلف بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي عمر جو صحيح تعين ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪيترائي طريقا موجود آهن، پر انهن ٻولين جي تاريخ صرف اندازي طور ئي مقرر ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Benj |date=11 August 2019 |title=History of Historical Linguistics Essay on History, Linguistics |url=https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002042131/https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics/ |archive-date=2 October 2022 |access-date=10 June 2022 |work=Essay Examples}}&lt;/ref&gt;

جديد تاريخي لسانيات ۾ اهو اڀياس ڪيو ويندو آهي ته ٻوليون وقت سان ڪيئن تبديل ٿين ٿيون، ۽ خاص طور تي ڪنهن مخصوص دور اندر مختلف لهجن جي پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. ان ۾ صرفياتي، نحوي ۽ صوتياتي تبديلين جو مطالعو شامل هوندو آهي، جڏهن ته ماضي ۽ حال جي لهجن جي وچ ۾ موجود لاڳاپن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Acadmia Morphology&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fábregas |first=Antonio |date=January 2005 |title=The definition of the grammatical category in a syntactically oriented morphology |url=https://www.academia.edu/529248 |url-status=live |journal=Unpublished Ph. D. Dissertation. Madrid: Universidad Autónoma |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114350/https://www.academia.edu/529248 |archive-date=10 February 2023 |access-date=10 June 2022}}&lt;/ref&gt;

=== نحو ===
{{Main|نحو}}

'''نحو''' (سنٽيڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا لفظن ۽ [[صرفيو|صرفين]] (مارفيمز) جي پاڻ ۾ گڏجڻ جي اصولن جو اڀياس ڪري ٿي، جن جي ذريعي وڏيون لساني وحدتون، جهڙوڪ [[فقرو|فقرا]] ۽ [[جملو|جملا]]، ٺهن ٿا. نحو جا بنيادي موضوع [[لفظن جي ترتيب]]، [[گرامري لاڳاپا]]، [[جملي جا جزا]]،&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Luuk |first1=Erkki |title=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |chapter=Syntax–Semantics Interface |date=2015 |pages=900–905 |doi=10.1016/b978-0-08-097086-8.57035-4 |isbn=978-0-08-097087-5 }}&lt;/ref&gt; [[مطابقت (لسانيات)|مطابقت]]، مختلف ٻولين جي نحوي اختلافن جي نوعيت، ۽ صورت ۽ معنيٰ جي وچ ۾ لاڳاپو آهن.

نحو بابت ڪيترائي مختلف نظريا ۽ طريقا موجود آهن، جيڪي پنهنجن بنيادي مفروضن، تحقيقاتي طريقن ۽ مقصدن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ڪي نظريا جملن جي بناوت ۽ گرامري قاعدن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا معنيٰ، استعمال يا ذهني عملن سان سندن لاڳاپي تي زور ڏين ٿا. تنهن هوندي به، سڀني نحوي نظرين جو بنيادي مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ٻوليءَ ۾ لفظ منظم نموني سان ڪيئن گڏجي معنيٰ خيز جملا ٺاهين ٿا.

=== صرف (مارفولاجي) ===
{{Main|صرف (لسانيات)}}

'''صرف''' (مارفولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا [[لفظ|لفظن]] جي بناوت، انهن جي تشڪيل جي اصولن، ۽ ڪنهن ٻوليءَ ۾ لفظن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Anderson |first=Stephen R. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=n.d. |publisher=Macmillan Reference, Ltd., Yale University |chapter=Morphology |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |archive-date=29 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729153028/http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Aronoff |first1=Mark |title=What is Morphology? |last2=Fudeman |first2=Kirsten |date=n.d. |publisher=Blackwell Publishing |chapter=Morphology and Morphological Analysis |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227235159/https://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-date=27 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

صرف بابت گهڻا نظريا لفظن جي بناوت جو تجزيو '''[[صرفيو|صرفين]]''' (مارفيمز) جي بنياد تي ڪن ٿا، جيڪي ٻوليءَ جون اهڙيون سڀ کان ننڍيون وحدتون آهن، جن کي پنهنجو آزاد معنوي قدر حاصل هوندو آهي. صرفين ۾ '''[[پاڙ (لسانيات)|پاڙون]]''' (روٽس) شامل آهن، جيڪي پاڻ به مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهڙا عنصر پڻ شامل آهن، جهڙوڪ '''[[لاحقو|لاحقا]]''' (ايفڪسز)، جيڪي رڳو ڪنهن وڏي لفظ جو حصو بڻجي ظاهر ٿيندا آهن.
مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ ''ڪيچ'' هڪ پاڙ (روٽ) آهي ۽ ''-ing'' هڪ لاحقو (سفڪس) آهي. ''ڪيچ'' پاڻ هڪ مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ان سان ''-ing'' ملائڻ سان نئون لفظ ''ڪيچنگ'' ٺهي ٿو.

صرف ۾ اهو پڻ اڀياس ڪيو ويندو آهي ته لفظ [[لفظن جا قسم|لفظن جي قسمن]] (پارٽس آف اسپيچ) طور ڪيئن ڪم ڪن ٿا، ۽ اهي [[صرفي ڦيرڦار]] (انفليڪشن) جي ذريعي مختلف [[گرامري درجا|گرامري درجن]] جو اظهار ڪيئن ڪن ٿا، جن ۾ [[عدد]] (گريميٽيڪل نمبر)، [[گرامري زمان|زمان]]، ۽ [[گرامري پهلو|پهلو]]  شامل آهن.
صرف ۾ '''[[پيداواريت (لسانيات)|پيداواريت]]''' (پراڊڪٽوٽي) جهڙا تصور پڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جيڪي اهو اڀياس ڪن ٿا ته ڳالهائيندڙ مخصوص حالتن ۾ نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا، ۽ اهڙي لفظ سازي وقت سان گڏ ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا دوران ڪيئن تبديل ٿيندي رهي ٿي.
صرف جي اها ذيلي شاخ، جيڪا صرفين جي گڏجڻ سبب پيدا ٿيندڙ صوتياتي تبديلين جو خاص طور تي اڀياس ڪري ٿي، '''[[صرفياتي صوتيات]]''' (مارفوفونولاجي) سڏجي ٿي.

=== معنويات ۽ عمليات ===
{{Main|معنويات|عمليات}}

'''معنويات''' (سمينٽڪس) ۽ '''عمليات''' (پريگميٽڪس) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ ۾ '''معنيٰ'''  جي اڀياس سان واسطو رکن ٿيون. روايتي طور انهن ٻنهي ذيلي شعبن ۾ فرق معنيٰ جي مختلف پهلوئن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي: '''معنويات''' گرامري ۽ لغوي معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، جڏهن ته '''عمليات'''  معنيٰ کي ان جي استعمال واري '''سياق ۽ سباق''' (ڪنٽيڪسٽ) جي حوالي سان سمجهي ٿي.

لسانيات ۾ '''[[رسمي معنويات (قدرتي ٻولي)|رسمي معنويات]]''' (فارمل سمينٽڪس) جو ذيلي شعبو جملن جي '''[[مدلول]]''' (ڊنوٽيشنس) جو مطالعو ڪري ٿو، ۽ اهو پڻ جاچي ٿو ته جملن جي معنيٰ انهن جي جزوي اظھارن جي معنائن مان [[ترڪيبيت (لسانيات)|ترڪيبي اصول]] (ڪمپوزيشنلٽي) تحت ڪيئن ٺهي ٿي. رسمي معنويات تي [[لساني فلسفو|ٻوليءَ جي فلسفي]] جو گهرو اثر آهي، ۽ ان ۾ [[منطق]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا رسمي طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.
ان جي ابتڙ، '''[[ادراڪي معنويات]]''' (ڪاگنيٽو سمينٽڪس) لساني معنيٰ کي انساني ادراڪ (ڪاگنيشن) جي عام خاصيتن جي روشنيءَ ۾ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هيءَ شاخ ادراڪي سائنس (ڪاگنيٽو سائنس) جي نظرين، جهڙوڪ [[نمونياتي نظريو]] (پروٽو ٽائيپ ٿيوري)، مان گهڻو فائدو وٺي ٿي.

'''عمليات''' (پريگميٽڪس) اهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿي، جهڙوڪ [[گفتاري عمل]]، [[اشاري معنا]] (امپليڪيچر)، ۽ [[ڳالهه ٻولهه جو تجزيو]].&lt;ref name=&quot;Mey&quot;&gt;Mey, Jacob L. (1993). ''Pragmatics: An Introduction''. Oxford: Blackwell (2nd ed. 2001).&lt;/ref&gt; معنويات جي برعڪس، جيڪا ڪنهن ٻوليءَ ۾ روايتي يا &quot;رمزي طور مقرر ٿيل&quot; (ڪوڊيڊ) معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، عمليات اهو جاچي ٿي ته معنيٰ جي منتقلي صرف ڳالهائيندڙ ۽ ٻڌندڙ جي لساني ڄاڻ (جهڙوڪ گرامر، لغت وغيره) تي ئي دارومدار نٿي رکي، پر اظهار جي سياق ۽ سباق،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Meaning (Semantics and Pragmatics) {{!}} Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924233822/https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |archive-date=24 September 2017 |access-date=25 August 2017 |website=www.linguisticsociety.org}}&lt;/ref&gt; ڳالهائيندڙن بابت اڳواٽ موجود ڄاڻ، ڳالهائيندڙ جي ارادي بابت ڪيل اندازن، ۽ ٻين ڪيترن ئي سماجي ۽ ابلاغي عنصرن تي پڻ منحصر هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shaozhong |first=Liu |title=What is pragmatics? |url=http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307222541/http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |archive-date=7 March 2009 |access-date=18 March 2009}}&lt;/ref&gt;

=== صوتيات ۽ صوتياتي نظام ===
{{Main|صوتيات|صوتياتي نظام}}

'''صوتيات''' (فونيٽڪس) ۽ '''صوتياتي نظام''' (فونولاجي) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ جي آوازن (يا اشاري ٻولين ۾ انهن جي هم منصب صوتياتي خصوصيتن) جي اڀياس سان لاڳاپيل آهن.

'''صوتيات''' بنيادي طور آوازن جي طبعياتي ۽ جسماني خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جهڙوڪ انهن جي [[آرٽيڪوليٽري صوتيات|ادائگي يا اچار]] (آرٽيڪيوليشن)، صوتي لهرن جون خاصيتون (اڪائسٽڪس)، آوازن جي پيداوار، ۽ انهن جي ادراڪ يا ٻڌڻ (پرسيپشن).

ٻئي طرف، '''[[صوتياتي نظام]]''' (فونولاجي) ٻوليءَ جي آوازن جي تجريدي (ايبسٽريڪٽ) لساني تنظيم، درجابندي ۽ ڪردار جو اڀياس ڪري ٿي. هيءَ شاخ وضاحت ڪري ٿي ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز موجود آهن، اهي آواز لفظن جي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي سان ڪهڙي نموني گڏجي سگهن ٿا، ۽ ڇو ڪجهه صوتياتي خاصيتون ڪنهن لفظ جي سڃاڻپ ۽ معنيٰ ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Szczegielniak |first=Adam |title=Introduction to Linguistic Theory – Phonology: The Sound Patterns of Language |url=https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |access-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322153405/https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |archive-date=22 March 2023 |url-status=live |publisher=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

=== لساني نوعيات ===
{{Main|لساني نوعيات}}

'''لساني نوعيات''' (لنگئسٽڪ ٽائپولاجي) يا '''ٻولين جي نوعياتي درجابندي''' (لينگئيج ٽائپولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا ٻولين جو سندن بناوتي (اسٽرڪچرل) خاصيتن جي بنياد تي اڀياس، درجابندي ۽ ڀيٽ ڪري ٿي. هن شعبي جو بنيادي مقصد دنيا جي ٻولين ۾ موجود بناوتي تنوع (اسٽرڪچرل ڊائورسٽي) ۽ انهن جي گڏيل يا آفاقي خاصيتن جي وضاحت ۽ تشريح ڪرڻ آهي.
لساني نوعيات جون ڪيترين ئي ذيلي شاخون آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود نه آهن:

* '''صوتياتي نوعيات''' (فونولاجيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي صوتياتي خاصيتن ۽ آوازن جي نظام جو اڀياس ڪري ٿي.
* '''نحوي نوعيات''' (سنٽيڪٽڪ ٽائپولاجي)، جيڪا لفظن جي ترتيب، جملي جي بناوت ۽ نحوي صورتن جو تقابلي مطالعو ڪري ٿي.
* '''لغوي نوعيات''' (ليڪسيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي لفظي ذخيري ۽ لغوي خصوصيتن جو اڀياس ڪري ٿي.
* '''نظرياتي نوعيات'''، جنهن جو مقصد ٻولين ۾ موجود آفاقي رجحانن ۽ انهن جي سببن جي وضاحت ڪرڻ آهي.

== بناوٽون ==


لساني بناوٽون  معنيٰ ۽ صورت جي گڏيل جوڙجڪ (پيئرنگس) تي مشتمل هونديون آهن. معنيٰ ۽ صورت جي هر مخصوص جوڙجڪ کي [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]] جي نظريي موجب [[نشاني (سيميا)|لساني نشاني]] (''لنگئسٽڪ سائن'') چيو ويندو آهي. مثال طور، &quot;ٻلي&quot; جي معنيٰ دنيا جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صوتي نمونن (ڳالهايل ٻولين ۾)، هٿن ۽ چهري جي حرڪتن (اشارتي ٻولين ۾)، يا لکيل نشانين (تحريري ٻولين ۾) وسيلي ظاهر ڪئي ويندي آهي.
لساني نمونن علمي معلومات جي انجنيئرنگ ([[علمي انجنيئرنگ]]) جي شعبي ۾ به وڏي اهميت حاصل ڪئي آهي، خاص طور تي ان ڪري جو دستياب ڊيٽا جو مقدار تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.
لساني بناوتن تي ڌيان ڏيندڙ ماهر اها سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ ڪهڙن اصولن مطابق ٻولي استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي گهڻا اصول کين شعوري طور معلوم نه هوندا آهن. هر لساني بناوت کي ڪيترن ئي تجزياتي سطحن تي ننڍن جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي شعوري يا غير شعوري قاعدن موجب پاڻ ۾ ملي وڏيون بناوتون ٺاهين ٿا.
مثال طور، انگريزي لفظ ٽينٿ ''tenth'' جي بناوت کي ٻن مختلف تجزياتي سطحن تي ڏسي سگهجي ٿو.
لفظ جي اندروني بناوت (جنهن کي [[صرفيات]] (مارفولاجي) چيو وڃي ٿو) جي سطح تي، ''ٽينٿ'' ٻن لساني عنصرن تي مشتمل آهي: هڪ عنصر عدد (نمبر) جي معنيٰ ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو عنصر ترتيبي (آرڊنلٽي) معنيٰ ظاهر ڪري ٿو. انهن ٻنهي عنصرن جي ميلاپ لاءِ هڪ قاعدو مقرر آهي، جنهن مطابق ترتيبي لاحقو ''-th'' هميشه عدد ''ٽين'' کان پوءِ ايندو آهي.
ٻئي طرف، صوتياتي بناوت (جنهن کي [[صوتيات (لسانيات)|صوتيات]] يا [[فونالاجي]]  چيو وڃي ٿو) جي سطح تي تجزيو ڏيکاري ٿو ته ''ٽينٿ'' ۾ موجود /n/ جو آواز، اڪيلي لفظ ''ٽين'' ۾ اچڻ واري /n/ جي آواز کان مختلف انداز سان ادا ڪيو ويندو آهي.

انگريزي ڳالهائيندڙن مان گهڻا ماڻهو لفظ ''ٽينٿ'' جي اندروني بناوت سان لاڳاپيل قاعدن کان ته شعوري طور واقف هوندا آهن، پر ان جي صوتياتي تبديليءَ بابت قاعدن کان اڪثر اڻواقف هوندا آهن. لساني بناوتن جو مطالعو ڪندڙ ماهر اهڙن ئي قاعدن جي سڃاڻپ ۽ تجزيو ڪندا آهن، جيڪي بيان ڪن ٿا ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ عملي طور ٻولي ڪيئن استعمال ڪن ٿا.{{fact|date=February 2026}}

=== گرامر ===
{{main|گرامر}}

گرامر قاعدن جو اهڙو نظام آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ٻوليءَ ۾ اظهار جي ٺهڻ ۽ استعمال کي منظم ڪري ٿو. اهي قاعدا نه رڳو آوازن تي لاڳو ٿين ٿا،&lt;ref&gt;هن مقالي ۾ آوازن بابت سڀئي حوالا اشارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هٿن ۽ چهري جي اشارن تي پڻ لاڳو سمجهيا وڃن.&lt;/ref&gt; پر معنيٰ تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا. گرامر ۾ ڪيترائي جزوي نظام شامل هوندا آهن، جهڙوڪ [[فونالاجي]] (صوتياتي نظام جي تنظيم)، [[صرفيات]] (لفظن جي بناوت ۽ جوڙجڪ)، ۽ [[نحو]] (جملي ۽ فقري جي جوڙجڪ).&lt;ref name=&quot;akmajian&quot;&gt;{{Cite book |last1=Akmajian, Adrian |url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&amp;tid=12240 |title=Linguistics |last2=Richard A. Demers |last3=Ann K. Farmer |last4=Robert M. Harnish |publisher=The MIT Press |year=2010 |isbn=978-0-262-51370-8 |edition=6th |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&amp;tid=12240 |archive-date=14 December 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جديد [[گرامر#Theoretical frameworks|گرامري نظريا]]، جيڪي گرامر جي اصولن جو مطالعو ڪن ٿا، انهن ۾ [[بناوتي لسانيات]] (اسٽرڪچرل لنگئسٽڪس)، [[فعالي لسانيات]] (فنڪشنل لنگئسٽڪس) ۽ [[تخليقي لسانيات]] (جنريٽو لنگئسٽڪس) شامل آهن.&lt;ref&gt;''Syntax: A Generative Introduction'' (2nd ed.), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.&lt;/ref&gt;
ٻوليءَ جي گرامري اڀياس سان لاڳاپيل اهم ذيلي شعبا هي آهن:

* '''[[صوتيات (لسانيات)|صوتيات]]''' (فونيٽڪس): تقريري آوازن جي پيداوار، ادائگي ۽ ادراڪ جي جسماني خاصيتن جو مطالعو، جنهن ۾ انهن جون صوتياتي (اڪائوسٽڪس) ۽ ادائيگيءَ واريون (آرٽيڪيوليٽري) خاصيتون شامل آهن.

* '''[[فونالاجي]]''': آوازن جو ذهني ۽ تجريدي نظام طور مطالعو، جيڪو اهو واضح ڪري ٿو ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز (''فونيمز'') معنيٰ ۾ فرق پيدا ڪن ٿا، اهي پاڻ ۾ ڪيئن ملي لفظ ٺاهين ٿا، ۽ ڪهڙيون صوتياتي خاصيتون لفظ جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهن.

* '''[[صرفيات]]''' (مارفولاجي): مورفيم (''مارفيمز'') يا لفظن جي اندروني بناوت جو مطالعو، ۽ اهو ته اهي ڪيئن تبديل ٿين ٿا يا نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا.

* '''[[نحو]]''' (سنٽيڪس): لفظن جي گڏجڻ سان گرامري لحاظ کان درست فقرا ۽ [[جملو (لسانيات)|جملا]] ٺهڻ جي اصولن جو مطالعو.

* '''[[معنيات]]''' (سمينٽڪس): لفظي ۽ گرامري معنيٰ جي مختلف پهلوئن جو مطالعو.&lt;ref name=&quot;Meaning and Grammar: An Introductio&quot;&gt;{{Cite book |last1=Chierchia, Gennaro |title=Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics |last2=Sally McConnell-Ginet |publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts |year=2000 |isbn=978-0-262-53164-1 |name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt;

* '''[[عملي معنيات]]''' (پريگميٽڪس): اظهارن جي رابطي واري عمل  ۾ استعمال، ۽ معنيٰ جي منتقليءَ ۾ صورتحال، سماجي پسمنظر ۽ غير لساني ڄاڻ جي ڪردار جو مطالعو.&lt;ref name=&quot;Meaning and Grammar: An Introductio&quot; /&gt;

* '''[[گفتاري تجزيو]]''' (ڊسڪورس اينالائسس): ڳالهيل، لکيل يا اشارتي متنن ۾ ٻوليءَ جي استعمال جو تجزيو.

* '''[[اسلوبيات]]''' (اسٽائلٽڪس): لساني عنصرن، جهڙوڪ بيان بازي (رھيٽورڪ)، لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، لهجي (اسٽريس) ۽ اسلوب جي مطالعي ذريعي متن يا گفتگو کي ان جي سماجي ۽ ادبي پسمنظر ۾ سمجهڻ.

* '''[[سيميا]]''' (سيميوٽڪس): نشانين، نشانين جي عمل (سيميوسس)، اشاري، نمائندگي، مشابهت، تمثيل، استعارو، علامت، دلالت ۽ ابلاغ جي مطالعي وارو علم.

=== گفتگو ===
گفتگو (''ڊسڪورس'') سماجي عمل جي حيثيت سان ٻوليءَ جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي ( بينھم، 1995)، ۽ هڪ گهڻ-سطحي  تصور آهي. سماجي عمل جي حيثيت سان گفتگو لکيل ۽ ڳالهايل متنن ذريعي مختلف نظرين کي پاڻ ۾ سموئي ٿي. [[گفتاري تجزيو]] اهڙن نظرين جو جائزو وٺي سگهي ٿو يا انهن کي ظاهر ڪري سگهي ٿو.
گفتگو نه رڳو صنف (جينر) تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪا مخصوص سماجي ۽ ابلاغي حالتن مطابق چونڊي ويندي آهي، پر ننڍي سطح  تي ٻوليءَ کي متن (ڳالهايل يا لکيل) جي صورت ۾ پڻ ترتيب ڏئي ٿي، جنهن ۾ صوتياتي (فونولاجيڪل) ۽ لفظي-گرامري (ليڪسيڪو-گريميٽيڪل) پهلو شامل آهن. گرامر ۽ گفتگو هڪ ئي نظام جا لاڳاپيل حصا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ariel |first=Mira |year=2009 |title=Discourse, grammar, discourse |journal=Discourse Studies |volume=11 |issue=1 |pages=5–36 |doi=10.1177/1461445608098496 |jstor=24049745 }}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪنهن خاص مقصد لاءِ مخصوص انداز ۾ گفتگو استعمال ڪئي وڃي ٿي ته اها ٻوليءَ جو هڪ قسم  بڻجي وڃي ٿي، جنهن کي [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽر]]  چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Leckie-Tarry, Helen (1995). ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, p.&amp;nbsp;6. {{ISBN|1-85567-272-3}}&lt;/ref&gt;
ڪنهن مخصوص علمي يا پيشاور شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن جي مهارت سبب ٻوليءَ ۾ نوان لفظ  به شامل ٿيندا آهن. اهڙيءَ ريت رجسٽر ۽ گفتگو پاڻ ۾ رڳو خاص اصطلاحن ذريعي نه، پر ڪيترين حالتن ۾ مخصوص اسلوبي خصوصيتن  ذريعي پڻ هڪ ٻئي کان ممتاز ٿيندا آهن. مثال طور، طبي شعبي سان لاڳاپيل ماڻهو پنهنجي رابطن ۾ اهڙا طبي اصطلاح استعمال ڪندا آهن، جيڪي صرف طب سان واسطو رکن ٿا. اهڙي قسم جي ٻوليءَ کي عام طور &quot;طبي گفتگو&quot;  سڏيو ويندو آهي، ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شعبن جون به پنهنجون مخصوص گفتگوي روايتون هونديون آهن.

=== لفظيات ===
لفظيات (''ليڪسيڪن'') لفظن ۽ اصطلاحن جو اهو ذخيرو آهي، جيڪو ڳالهائيندڙ جي ذهن ۾ محفوظ هوندو آهي. لفظياتي ذخيري ۾ مڪمل لفظن سان گڏ [[مقيد مورفيم]] (بائونڊ مارفيمز) پڻ شامل هوندا آهن، جيڪي لفظ جا اهڙا جزا آهن، جيڪي پاڻ الڳ لفظ طور استعمال نٿا ٿي سگهن، جهڙوڪ [[واڌارا]] (affixes). ڪن لساني تجزين ۾ [[مرڪب لفظ]]، محاوراتي اظهار جا ڪي قسم، ۽ ٻيون گڏيل لفظي ترڪيبون پڻ لفظياتي ذخيري جو حصو سمجهيون وينديون آهن.

لغتون ڪنهن ٻوليءَ جي لفظياتي ذخيري کي الف بائي ترتيب سان مرتب ڪرڻ جي ڪوشش هونديون آهن، پر عام طور تي انهن ۾ مقيد مورفيم شامل نه ڪيا ويندا آهن. [[لغت نويسي]] (ليڪسيڪوگرافي)، جيڪا معنيات (سمينٽڪس) سان ويجهو لاڳاپيل آهي، اهڙو علم آهي جيڪو لفظن کي لغت يا انسائيڪلوپيڊيا جي صورت ۾ ترتيب ڏئي ٿو.
ٻوليءَ ۾ نون لفظن جي تخليق يا شامل ٿيڻ کي [[نئون لفظ ٺاهڻ]] (''نيولاگزيشن'') يا ''ڪوائننگ'' چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |author-link=Ghil'ad Zuckermann |url=http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=978-1-4039-1723-2 |pages=2ff |access-date=15 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827112758/http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |archive-date=27 August 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته اهڙن نون لفظن کي [[نئون لفظ]] (''نيولاگئزم'') سڏيو ويندو آهي.

عام خيال اهو آهي ته ڪنهن ماڻهوءَ جي لساني صلاحيت سندس ذهن ۾ محفوظ لفظن جي تعداد تي دارومدار رکي ٿي، پر ڪيترن ئي لسانيات جي ماهرن موجب اهو تصور درست ناهي. سندن خيال ۾ ٻولي استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت بنيادي طور گرامر جي دائري سان لاڳاپيل آهي، ۽ اها [[لساني قابليت]] (لنگئسٽڪ ڪامپيٽنس) سان وابسته آهي، نه ته صرف لفظن جي تعداد سان. نظرياتي طور تي، تمام محدود لفظياتي ذخيرو به لامحدود تعداد ۾ جملا ٺاهڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو.

تنهن هوندي به، [[لفظن جو ذخيرو]] (ووڪبيولري) متن جي سمجهه کي ماپڻ لاءِ اهم معيار سمجهيو ويندو آهي. عام طور تي اهو اتفاق موجود آهي ته انگريزيءَ ۾ ڪنهن لکيل متن کي صحيح نموني سمجهڻ لاءِ پڙهندڙ کي متن ۾ موجود لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو لفظن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي، يعني هو متن جي تقريباً 98 سيڪڙو لفظن جي معنيٰ ڄاڻي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schmitt |first1=Norbert |last2=Cobb |first2=Tom |last3=Horst |first3=Marlise |last4=Schmitt |first4=Diane |title=How much vocabulary is needed to use English? Replication of van Zeeland &amp; Schmitt (2012), Nation (2006) and Cobb (2007) |journal=Language Teaching |date=April 2017 |volume=50 |issue=2 |pages=212–226 |doi=10.1017/S0261444815000075 }}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري، گهربل لفظي ذخيري جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته ڪهڙي قسم جا متن يا ڳالهيون سمجهڻيون آهن. هڪ عام اندازي موجب، روزمره جي مختلف قسمن جي ڳالهين کي سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 6٬000 کان 7٬000 لفظي خاندان ضروري آهن، جڏهن ته مختلف قسمن جي لکيل متنن کي آسانيءَ سان پڙهڻ ۽ سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8٬000 کان 9٬000 لفظي خاندانن جي ڄاڻ گهربل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nation |first=Paul |date=2006 |title=How large a vocabulary is needed for reading and listening? |url=https://archive.org/details/sim_canadian-modern-language-review_2006-09_63_1/page/59 |journal=Canadian Modern Language Review |volume=63 |pages=59–82 |doi=10.3138/cmlr.63.1.59 }}&lt;/ref&gt;

=== اسلوبيات ===
[[اسلوبيات]] (''اسٽائلسٽڪس'') ۾ مختلف گفتگوي برادرين، ادبي صنفن، ۽ اشاعتي يا بياني اندازن جي تناظر ۾ لکيل، اشارتي يا ڳالهايل متنن  جو مطالعو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ عوامي ذرائع ابلاغ (ماس ميڊيا) ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي به شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Stylistics&quot; by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |archive-date=4 October 2013 |access-date=4 October 2013}}&lt;/ref&gt;
هن شعبي ۾ متنن جو انهن جي لساني ۽ اسلوبي خصوصيتن جي بنياد تي تجزيو ۽ تشريح ڪئي ويندي آهي. اسلوبي تجزئي  ۾ مخصوص [[لهجو|لهجن]] ۽ [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽرن]] جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي، جيڪي مختلف گفتگوي برادرين طرفان استعمال ڪيا ويندا آهن. اسلوبي خصوصيتن ۾ [[بيان بازي]] (Rhetoric)،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Richards, I. A. |title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |publisher=Oxford University Press (New York) |year=1965}}&lt;/ref&gt; لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، زور يا اسٽريس، طنز (سٽائر)، [[طعنو]] (آئرني)، مڪالما (ڊائلاگ)، ۽ صوتياتي تبديليءَ (فونيٽڪ ويريئيشن) جون ٻيون صورتون شامل آهن.

اسلوبي تجزئي ۾ ادبي شاهڪارن، عوامي ادب (پاپولر فڪشن)، خبرن، اشتهارن، ۽ عوامي ثقافت (پاپولر ڪلچر) ۾ رابطي جي ٻين صورتن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوليءَ جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي. عام طور تي اسلوب کي رابطي جي اهڙي تبديلي سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ڳالهائيندڙن ۽ مختلف سماجن جي لحاظ کان بدلجندي رهندي آهي. مختصر طور، اسلوبيات متن جي تشريح جو علم آهي.
1960ع واري ڏهاڪي ۾، مثال طور، [[جيڪ دريدا]] (Jacques Derrida) تقرير ۽ تحرير جي وچ ۾ فرق کي وڌيڪ نمايان ڪيو، ۽ اهو دليل پيش ڪيو ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پنهنجي حيثيت ۾ هڪ آزاد لساني وسيلي  طور ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Derrida, Jacques (1967). ''[[Writing and Difference]]'' and ''[[Of Grammatology]]''.&lt;/ref&gt;
انهيءَ تناظر ۾ [[قديم رسم الخطيات]] (پالائيوگرافي) اهڙو علم آهي، جيڪو ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ لکيل رسم الخط، نشانين ۽ علامتن جي ارتقا جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Chapter 1, section 1.1 in {{Cite book |last=Antonsen, Elmer H. |url=https://books.google.com/books?id=gvSi3JVNRF

== طريقهٔ ڪار ==


جديد لسانيات بنيادي طور تي [[وضاحتي لسانيات]] (ڊيسڪرپٽو لنگئسٽڪس) تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Martinet&quot;&gt;{{Cite book |last=Martinet |first=André |author-link=André Martinet |title=Elements of General Linguistics |publisher=Faber |year=1960 |series=Studies in General Linguistics, vol. i. |location=London |page=15 |translator-last=Elisabeth Palmer Rubbert}}&lt;/ref&gt; لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جي خاصيتن کي بغير ڪنهن ذاتي قدرشناسيءَ جي بيان ۽ وضاحت ڪن ٿا؛ يعني اهي اهو فيصلو نٿا ڪن ته ڪو خاص لساني عنصر يا استعمال &quot;سٺو&quot; آهي يا &quot;خراب&quot;. اهو طريقو ٻين سائنسن جيان آهي؛ مثال طور، هڪ [[حيوانيات]] جو ماهر (زولاجسٽ) جانورن جي دنيا جو مطالعو ڪندي اهو نٿو چوي ته هڪ نسل ٻي نسل کان &quot;بهتر&quot; يا &quot;بدتر&quot; آهي.

ٻئي طرف، [[لساني تجويزيت]] (لنگئسٽڪ پرسڪرپشن) جو مقصد ڪجهه مخصوص لساني صورتن يا استعمالن کي ٻين تي ترجيح ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اڪثر ڪنهن خاص لهجي يا &quot;[[اڪرو ليڪٽ]]&quot; (acrolect) کي معياري حيثيت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان جو مقصد هڪ [[معياري ٻولي]]  قائم ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو، جيڪا وسيع جاگرافيائي علائقن ۾ رابطي کي آسان بڻائي. بهرحال، اهو پڻ ممڪن آهي ته هڪ ٻولي يا لهجي جا ڳالهائيندڙ ٻين ٻولين يا لهجن جي ڳالهائيندڙن تي پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪن (ڏسو: [[لساني سامراج]]).

تجويزيت (پرسڪرپٽوئزم) جي انتهائي صورت [[سينسرشپ]] ۾ ڏسي سگهجي ٿي، جتي ڪجهه لفظن يا نحوي بناوتن کي سماج لاءِ نقصانڪار سمجهي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. تنهن هوندي به، ٻوليءَ جي تعليم ([[ٻولي جي تعليم]]) ۾ تجويزيت مناسب نموني استعمال ڪئي ويندي آهي، جيئن [[انگريزي ٻوليءَ جي تدريس]] (ELT) دوران، جتي ٻي ٻولي سکڻ وارن کي بنيادي گرامري قاعدا ۽ لفظي ذخيرو سيکارڻ ضروري هوندو آهي، ته جيئن هو [[ٻوليءَ جي حصول]]  جي عمل ۾ ڪامياب ٿي سگهن.{{citation needed|date=May 2023}}

=== ذريعا ===

اڪثر جديد لسانيات جا ماهر اهو فرض ڪن ٿا ته [[ڳالهايل ٻولي]]  ۽ [[اشارتي ٻولي]] جا انگ اکر [[لکيل ٻولي]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي اهميت رکن ٿا. ان جا ڪيترائي سبب آهن:

* ڳالهائڻ انساني سماجن جي تقريباً سڀني ثقافتن ۾ موجود آهي، جڏهن ته تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا سماج ۽ لساني برادريون رهيون آهن، جن وٽ لکڻ جو نظام موجود نه هو.

* ڳالهايل ٻوليءَ ۾ اهڙيون خاصيتون ملن ٿيون، جيڪي هميشه لکڻ ۾ محفوظ ناهن ٿينديون، جهڙوڪ [[فونالاجي]] جا قاعدا، [[آوازن جي تبديلي]]، ۽ [[تقريري غلطيون]].

* سڀئي قدرتي رسم الخط  ڪنهن نه ڪنهن ڳالهايل يا اشارتي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ تصويري رسم الخط، جهڙوڪ [[ڊونگبا رسم الخط]] (Dongba writing)، به [[ناڪسي ٻولي]] (Naxi language) جي هڪجهڙن اچارن (ھوموفونز) کي ساڳئي تصويري نشانيءَ سان ظاهر ڪن ٿا، ۽ جڏهن هڪ ئي رسم الخط ٻن ٻولين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ته ان ۾ پڻ ڳالهائيندڙ ٻوليءَ موجب تبديليون اينديون آهن.

* انسانن ۾ ڳالهائڻ جي صلاحيت لکڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ وجود ۾ آئي.

* ماڻهو لکڻ سکڻ کان اڳ ۽ وڌيڪ آسانيءَ سان ڳالهائڻ ۽ ڳالهايل ٻوليءَ کي سمجهڻ سکندا آهن.

تنهن هوندي به، لسانيات جا ماهر ان ڳالهه تي متفق آهن ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پڻ اهم ۽ فائديمند آهي. خاص طور تي [[ڪارپس لسانيات]] ۽ [[حسابياتي لسانيات]]  ۾ لکيل متنن تي ٻڌل تحقيق وڏي مقدار ۾ لساني ڊيٽا جي تجزيي لاءِ وڌيڪ موزون هوندي آهي. ڳالهايل ٻوليءَ جا وڏا ڪارپس تيار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ۽ اهي آسانيءَ سان دستياب به ناهن هوندا؛ تنهن ڪري انهن کي اڪثر [[لساني نقل نويسي]] ذريعي لکيل صورت ۾ آندو ويندو آهي.
ان کان علاوه، لسانيات جا ماهر ڪمپيوٽر وسيلي ٿيندڙ رابطن جي مختلف صورتن ۾ موجود متنن کي پڻ لساني تحقيق لاءِ اهم ذريعو سمجهندا آهن.
رسم الخط جي نظامن جو پاڻ ۾ مطالعو، جنهن کي [[گرافيميات]] چيو وڃي ٿو، به لسانيات جي هڪ شاخ آهي.

=== تجزيو ===

ويهين صديءَ کان اڳ لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جو مطالعو بنيادي طور [[تاريخي يا ڊائڪرونڪ لسانيات]] جي نقطهٔ نظر کان ڪندا هئا، جنهن جو مرڪز تاريخي تبديليون هونديون هيون. اهي مختلف لساني خاصيتن جو پاڻ ۾ مقابلو ڪري اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته ٻولي وقت سان گڏ ڪيئن تبديل ٿي آهي.
پر ويهين صديءَ ۾ [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]]  جي نظرين جي اثر هيٺ لسانيات ۾ هڪ اهم تبديلي آئي، جنهن کان پوءِ ڌيان [[هم وقتي لسانيات]]  ڏانهن منتقل ٿيو. هن طريقي ۾ ٻولين يا انهن جي مختلف صورتن جو ساڳئي وقت واري مرحلي ۾ هڪ ٻئي سان مقابلو ۽ تجزيو ڪيو ويندو آهي.
لساني تجزيي جي هڪ ٻي سطح تي [[سنتگمي تجزيو]]  ڪيو ويندو آهي، جيڪو جملن ۾ لفظن جي ترتيب ۽ انهن جي باهمي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو. مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ حرفِ تعريف ''دي'' کان پوءِ اسم (نائون) ايندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ هڪ سنتگمي تعلق موجود هوندو آهي.
ان جي ابتڙ، [[پيراڊائمي تجزيو]] متن ۾ موجود تصورن يا پيراڊائمن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ساڳئي قسم يا ساڳئي درجي جا لفظ هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته متن جي بنيادي مفهوم ۾ ڪا خاص تبديلي نه ايندي آهي.

== تاريخ ==
{{main|لسانيات جي تاريخ}}

ٻوليءَ جي منظم وضاحت جون سڀ کان اوائليون سرگرميون عام طور ڇهين صدي ق.م. جي هندستاني وياڪرڻ دان [[پاڻني]] (Pāṇini) ڏانهن منسوب ڪيون وڃن ٿيون،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=[[Rens Bod]] |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&amp;pg=PA14 |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-966521-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |date=1908 |volume=2 |page=263 |chapter=Chapter VI: Sanskrit Literature |chapter-url=https://archive.org/details/imperialgazette02hunt}}&lt;/ref&gt; جنهن پنهنجي ڪتاب {{IAST|[[اَشٽاڌيايي]]}} ۾ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي هڪ باضابطه [[رسمي گرامر]]  تيار ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aṣṭādhyāyī 2.0 |url=http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005527/http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |archive-date=15 April 2021 |access-date=2021-02-27 |website=panini.phil.hhu.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=S.C. Vasu (Tr.) |url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |publisher=Vedic Books |year=1996 |isbn=978-81-208-0409-8 |access-date=17 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327172935/http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |archive-date=27 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جديد [[تخليقي گرامر]] جا ڪيترائي اصول اڄ به پاڻنيءَ جي پيش ڪيل بنيادي نظرين تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Penn |first1=Gerald |last2=Kiparski |first2=Paul |title=On Panini and the Generative Capacity of Contextualised Replacement Systems |url=https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |journal=Proceedings of COLING 2012 |pages=943–950 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005455/https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |archive-date=15 April 2021}}&lt;/ref&gt;

=== اصطلاحي تاريخ (نامنڪليچر) ===

ويهين صديءَ کان اڳ ''[[لسانياتِ قديمه]]'' (فلولاجي) جو اصطلاح، جنهن جو پهريون معلوم استعمال 1716ع ۾ ملي ٿو،&lt;ref name=&quot;Etymonline Definition of Philology&quot;&gt;{{OEtymD|philology|accessdate=5 March 2018}}&lt;/ref&gt; عام طور ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري تاريخي نوعيت جو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Nichols 65-1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nichols |first1=Stephen G. |title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1 |journal=Speculum |date=1990 |volume=65 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.2307/2864468 |jstor=2864468 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Understanding&quot;&gt;{{Cite book |last=McMahon |first=A.M.S. |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-44665-5 |pages=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n24 9], 19}}&lt;/ref&gt;

پر [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]]  جي [[هم وقتي لسانيات]]  جي اهميت تي زور ڏيڻ کان پوءِ لسانيات جو رخ تبديل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Understanding&quot; /&gt; ان کان پوءِ ''فلولاجي'' جو اصطلاح گهڻو ڪري &quot;ٻوليءَ جي گرامر، تاريخ ۽ ادبي روايت جي مطالعي&quot; لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، خاص طور تي آمريڪا ۾،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Morpurgo Davies |first=A. |title=Nineteenth-Century Linguistics |date=1998 |series=History of Linguistics |volume=4}}&lt;/ref&gt; جتي ''فلولاجي'' کي ڪڏهن به &quot;ٻوليءَ جي سائنس&quot; جي معنيٰ ۾ وڏي پيماني تي استعمال نه ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Etymonline Definition of Philology&quot; /&gt;

''لنگئسٽ'' (لسانيات جو ماهر) جو اصطلاح &quot;ٻوليءَ جي شاگرد&quot; جي معنيٰ ۾ 1641ع کان استعمال ۾ اچي ويو هو،&lt;ref name=&quot;etymonline linguist&quot; /&gt; جڏهن ته ''لنگئسٽڪس'' (لسانيات) جو پهريون معلوم استعمال 1847ع ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;etymonline linguist&quot;&gt;{{OEtymD|linguist|accessdate=5 March 2018}}&lt;/ref&gt; اڄ انگريزيءَ ۾ ٻوليءَ جي سائنسي مطالعي لاءِ ''Linguistics'' سڀ کان عام اصطلاح آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shahhoseiny |first=Hajar |year=2013 |title=Differences between Language and Linguistic in the ELT Classroom |url=https://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol03/12/12.pdf |access-date=December 10, 2023 |publisher=Theory and Practice in Language Studies |archive-date=9 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409042258/https://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol03/12/12.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is Linguistics? |url=https://www.bcu.ac.uk/english/news/blog/what-is-linguistics |access-date=December 10, 2023 |website=Birmingham City University |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210135842/https://www.bcu.ac.uk/english/news/blog/what-is-linguistics |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ''لنگئسٽڪ سائنس'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

لسانيات هڪ [[بين الشعبائي]] علم آهي، جيڪو قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، [[رسمي سائنسن]] ۽ انسانيات جي اوزارن ۽ طريقن کي گڏ ڪري استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Spolsky |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&amp;pg=PA13 |title=The Handbook of Educational Linguistics |last2=Hult |first2=Francis M. |date=February 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-4443-3104-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berns |first=Margie |url=https://books.google.com/books?id=EUMqGSbeEXAC&amp;pg=PA23 |title=Concise Encyclopedia of Applied Linguistics |date=20 March 2010 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-096503-1 |pages=23–25 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Science of Linguistics |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417192211/https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |archive-date=17 April 2018 |access-date=17 April 2018 |website=Linguistic Society of America}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Behme, Christina; Neef, Martin. ''Essays on Linguistic Realism'' (2018). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. pp. 7–20&lt;/ref&gt; ڪيترائي لسانيات جا ماهر، جهڙوڪ [[ڊيوڊ ڪرسٽل]]، لسانيات کي بنيادي طور هڪ سائنسي علم قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=Linguistics |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=978-0-14-013531-2}}&lt;/ref&gt;

''لنگئسٽڪ'' (لسانيات جو ماهر) ان شخص کي چيو ويندو آهي، جيڪو ٻوليءَ جو مطالعو ڪري، لسانيات ۾ تحقيق ڪري، يا لسانيات جي طريقن کي استعمال ڪندي مخصوص ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو ڪري.&lt;ref name=&quot;American Heritage 2000&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Linguist |encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7 |isbn=978-0-395-82517-4}}&lt;/ref&gt;

=== ابتدائي وياڪرڻ دان ===


ٻوليءَ جو ابتدائي باضابطه مطالعو ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان جي وياڪرڻ دان [[پاڻني]] ڪيو، جنهن سنسڪرت جي [[صرفيات]] (مارفولاجي) بابت 3,959 قاعدا ترتيب ڏنا. پاڻني سنسڪرت جي آوازن کي باقاعدي نموني صامتن (ڪانسوننٽس) ۽ مصوتن (واولز) ۾ ورهايو، ۽ لفظن کي اسم، فعل وغيره جي قسمن ۾ تقسيم ڪيو، جيڪو پنهنجي نوعيت جو سڀ کان پهريون معلوم لساني درجابندي وارو ڪم هو.

وچ اوڀر ۾ فارسي عالم [[سيبويه]] (Sibawayh) 760ع ڌاري پنهنجي مشهور ڪتاب ''الكتاب في النحو'' ({{lang|ar|الكتاب في النحو}}) ۾ عربي ٻوليءَ جي انتهائي تفصيلي وضاحت پيش ڪئي. هو پهريون معلوم عالم هو، جنهن [[فونيات]] (Phonetics) ۽ [[فونيم]] (Phoneme) جي وچ ۾ واضح فرق بيان ڪيو.

اولهه ۾ ٻولين جي مطالعي ۾ دلچسپي اوڀر جي ڀيٽ ۾ ڪجهه دير سان پيدا ٿي،&lt;ref&gt;{{harvnb|Bloomfield|1983|p=307}}.&lt;/ref&gt; ۽ قديم يوناني ۽ رومي وياڪرڻ دانن نه ته هندستاني عالمن جا طريقا اختيار ڪيا ۽ نه ئي ساڳين نتيجن تي پهتا. اولهه ۾ ٻوليءَ جو ابتدائي مطالعو گهڻو ڪري فلسفي جو حصو هو، نه ڪي لساني وضاحت جو.

معنيٰ (سيميٽڪس) بابت ابتدائي نظرين جو ذڪر [[افلاطون]] پنهنجي مشهور مڪالمي ''[[ڪريٽلس (گفتگو)|ڪريٽلس]]'' ۾ ڪيو، جتي هن دليل ڏنو ته لفظ دائمي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪي خيالن جي دنيا ۾ موجود آهن. اهو ئي پهريون معلوم متن آهي، جنهن ۾ ''اٽيمولاجي'' (اشتقاق) جو لفظ ڪنهن لفظ جي تاريخ ۽ معنيٰ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيو.

280 ق.م. ڌاري [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هڪ [[اسڪندريه]] ۾ [[ميوزيم]]  قائم ڪيو، جتي علمائن جي هڪ جماعت قديم يوناني متنن جو مطالعو ڪندي هئي ۽ غير يوناني ماڻهن کي يوناني ٻولي سيکاريندي هئي. هي اهو پهريون ادارو هو، جنهن گرامر جو اصطلاح موجوده معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، جڏهن ته افلاطون ان کان اڳ ''téchnē grammatikḗ'' ({{script|Greek|Τέχνη Γραμματική}}) کي &quot;لکڻ جي فن&quot; جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو هو. اهو ئي عنوان بعد ۾ [[ڊيونيشيس ٿريڪس]] (Dionysius Thrax) جي مشهور ڪتاب جو پڻ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Seuren, Pieter A. M. |title=Western linguistics: An historical introduction |url=https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur |publisher=Wiley-Blackwell |year=1998 |isbn=978-0-631-20891-4 |pages=[https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur/page/n19 2]–24}}&lt;/ref&gt;

[[وچئين دور]] ۾ ٻوليءَ جو مطالعو گهڻو ڪري لسانياتِ قديمه (Philology) جو حصو رهيو، جنهن ۾ قديم ٻولين ۽ متنن جو مطالعو ڪيو ويندو هو. هن دور ۾ [[راجر ايسڪم]]، [[وولفگانگ راٽڪي]] ۽ [[جان ايموس ڪومينس]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bloomfield|1983|p=308}}.&lt;/ref&gt;

=== تقابلي لسانياتِ قديمه ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[وليم جونز]] پاران [[تقابلي طريقو]] استعمال ڪرڻ سان [[تقابلي لسانيات]] جو بنياد پيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bloomfield|1983|p=310}}.&lt;/ref&gt; ليونارڊ بلومفيلڊ جي خيال موجب دنيا جي پهرين وڏي سائنسي لسانياتي تصنيف [[جيڪب گريم]] جي ''ڊوئچي گراماٽڪ'' (جرمن گرامر) هئي.&lt;ref name=&quot;Bloomfield 1914 311&quot;&gt;{{harvnb|Bloomfield|1983|p=311}}.&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ يورپ جي ٻين لساني خاندانن بابت به اهڙا تقابلي مطالعو لکيا ويا. [[ولهم فان همبولٽ]] ٻوليءَ جي مطالعي کي صرف [[هند-يورپي ٻولين]] تائين محدود نه رکيو، پر ان کي سڀني انساني ٻولين تائين وسيع ڪيو. بلومفيلڊ سندس باري ۾ لکي ٿو:

{{blockquote|هن مطالعي کي پروشيا جي عالم ۽ سياستدان ولهم فان همبولٽ (1767–1835ع) بنيادي شڪل ڏني، خاص طور سندس ڪتاب ''Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts'' (&quot;انساني ٻولين جي بناوت جي تنوع ۽ انساني ذهني ترقيءَ تي ان جي اثر&quot;) جي پهرين جلد ذريعي، جيڪو جاوا جي ادبي ٻولي ڪاوي بابت لکيو ويو هو.}}

=== ويهين صديءَ جون ترقيون ===

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لسانيات جو مرڪز تاريخي ۽ تقابلي مطالعي مان هم وقتي تجزيي  ڏانهن منتقل ٿي ويو. [[ليونارڊ بلومفيلڊ]]، [[لوئس يلمسليف]] ۽ [[زيلگ هيرس]] لساني بناوت جي نظريي کي وڌيڪ ترقي ڏني، جڏهن ته هيرس [[گفتاري تجزيي]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا.

[[پراگ لسانياتي حلقو]]  ۽ [[آندري مارٽينيه]]  فعالي لسانيت کي ترقي ڏني.

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آواز رڪارڊ ڪرڻ واري ٽيڪنالاجي عام ٿيڻ سان مختلف لهجن جون رڪارڊنگون تيار ڪري محفوظ ڪيون ويون، ۽ [[آڊيو-لساني طريقو]] پرڏيهي ٻولين جي سکيا لاءِ هڪ نئون ٽيڪنالاجي تي ٻڌل حل بڻيو.

ساڳئي ڏهاڪي ۾ [[لساني قسم بندي]]  جي ذريعي [[ٻولين جي آفاقيت]]  بابت تقابلي تحقيق ۾ پڻ نئين دلچسپي پيدا ٿي.

ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[ٻوليءَ جي ٽيڪنالاجي]]  ۽ ڊجيٽل [[ڪارپس لسانيات]]  جي ترقيءَ سبب لسانيات ڪيترن ئي نون ذيلي شعبن ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jensen |first=Kim Ebensgaard |date=December 19, 2014 |title=Linguistics in the digital humanities: (computational) corpus linguistics |journal=MedieKultur: Journal of Media and Communication Research |volume=30 |issue=57 |doi=10.7146/mediekultur.v30i57.15968 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McEnery |first=Tony |year=2019 |title=Corpus Linguistics, Learner Corpora, and SLA: Employing Technology to Analyze Language Use |journal=Annual Review of Applied Linguistics |publisher=Cambridge University Press |volume=39 |pages=74–92 |doi=10.1017/S0267190519000096 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hunston |first1=S. |title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |chapter=Corpus Linguistics |date=2006 |pages=234–248 |doi=10.1016/b0-08-044854-2/00944-5 |isbn=978-0-08-044854-1 }}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي شعبا ==


=== سماجي لسانيات ===
{{main|سماجي لسانيات}}

'''سماجي لسانيات''' (سوشيولنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا اڀياس ڪري ٿي ته ٻولي سماجي عنصرن جي اثر هيٺ ڪيئن شڪل اختيار ڪري ٿي. هي ذيلي شعبي بنيادي طور لسانيات جي [[هم وقتي لسانيات|هم وقتي]] نقطهٔ نظر تي ڌيان ڏئي ٿو، ۽ اهو ڏسي ٿو ته ڪنهن خاص وقت تي هڪ ٻولي يا ٻولين جو مجموعو ڪهڙي نموني تبديلي، تنوع ۽ مختلف قسمن جو اظهار ڪري ٿو.

ٻوليءَ جي تبديلي ۽ ان جي مختلف صورتن، جهڙوڪ [[لهجو|لهجن]]، [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽرن]] ۽ [[آئيڊيو ليڪٽ]] (Idiolects)، جو مطالعو اسلوب جي اڀياس ۽ [[گفتاري تجزيو|گفتاري تجزيي]] ذريعي ڪري سگهجي ٿو. سماجي لسانيات جا ماهر ٻوليءَ ۾ اسلوب ۽ گفتاري ٻنهي جو مطالعو ڪن ٿا، گڏوگڏ انهن نظرياتي عنصرن جو به جائزو وٺن ٿا، جيڪي ٻولي ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿا.

=== ترقياتي لسانيات ===
{{main|ترقياتي لسانيات}}

'''ترقياتي لسانيات''' (ڊولپمينٽل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا فردن ۾ لساني صلاحيت جي ارتقا ۽ واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي، خاص طور تي [[ٻوليءَ جي حصول]] دوران ننڍپڻ ۾ ٻولي سکڻ جي عمل جو. هن شعبي ۾ اهڙن سوالن جو جائزو ورتو ويندو آهي، جيئن ٻار مختلف ٻوليون ڪيئن حاصل ڪن ٿا، بالغ ماڻهو ٻي ٻولي ڪيئن سکن ٿا، ۽ ٻولي حاصل ڪرڻ جو عمل ڪهڙي نموني پيش اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bailey |first1=Charles-James N. |title=Developmental Linguistics |journal=Folia Linguistica |date=1981 |volume=15 |issue=1–2 |pages=29–38 |doi=10.1515/flin.1981.15.1-2.29 }}&lt;/ref&gt;

=== عصبي لسانيات ===
{{main|عصبي لسانيات}}

'''عصبي لسانيات''' (نيورو لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا انساني دماغ جي انهن بناوتن ۽ نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي گرامر ۽ رابطي  جي بنياد بڻجن ٿا. هن شعبي ۾ مختلف علمي پسمنظر رکندڙ محقق ڪم ڪن ٿا، جيڪي مختلف تجربي وارا طريقا ۽ نظرياتي نقطهٔ نظر استعمال ڪن ٿا.
عصبي لسانيات ۾ ٿيندڙ گهڻي تحقيق [[نفسياتي لسانيات]] (سائڪو لنگئسٽڪس) ۽ [[نظرياتي لسانيات]] (ٿيوريٽيڪل لنگئسٽڪس) جي ماڊلن تي ٻڌل هوندي آهي، ۽ ان ڳالهه جي جاچ تي مرڪوز هوندي آهي ته دماغ انهن عملن کي ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو، جن کي نظرياتي لسانيات ۽ نفسياتي لسانيات ٻوليءَ جي پيداوار ۽ فهم  لاءِ ضروري قرار ڏين ٿيون.

عصبي لسانيات جا ماهر انهن جسماني طريقن جو مطالعو ڪن ٿا، جن جي ذريعي دماغ ٻوليءَ سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪري ٿو. اهي [[افيزيا جي علم]] (افيزيالاجي)، [[دماغي تصويرڪاري]] (برين اميجنگ)، [[برقي فعليات]] (اليڪٽروفزيولاجي) ۽ ڪمپيوٽري ماڊلنگ جي مدد سان لسانياتي ۽ نفسياتي لسانياتي نظرين جو جائزو وٺن ٿا.

دماغ جي انهن بناوتن مان، جيڪي عصبي لسانيات جي عملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، [[ننڍو دماغ]] (سيريبلم) نمايان حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سڀ کان وڌيڪ نيورون موجود هوندا آهن ۽ اهو ٻولي پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل اڳڪٿين ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mariën |first1=Peter |last2=Manto |first2=Mario |title=Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability |journal=The Cerebellum |date=April 2018 |volume=17 |issue=2 |pages=101–103 |doi=10.1007/s12311-017-0894-1 |pmid=29071518 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== اطلاقي لسانيات ===


لسانيات جا ماهر بنيادي طور تي مخصوص ٻولين ۽ سمورين ٻولين ۾ موجود مشترڪ خاصيتن ۽ تنوع کي ڳولڻ، بيان ڪرڻ ۽ سمجهڻ سان واسطو رکن ٿا. '''اطلاقي لسانيات''' (اپلائيڊ لنگئسٽڪس) انهن تحقيقاتي نتيجن کي عملي ميدانن ۾ استعمال ڪري ٿي. انهن ۾ [[ٻوليءَ جي تعليم]]، [[لغت نگاري]]، [[ترجمو]]، [[ٻوليءَ جي رٿابندي]]، جنهن ۾ ٻوليءَ جي استعمال بابت سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد شامل هوندو آهي، ۽ [[قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ]] جهڙا شعبا شامل آهن. &quot;اطلاقي لسانيات&quot; جي اصطلاح کي ڪن عالمن مناسب اصطلاح نه پڻ قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barbara Seidlhofer |title=Controversies in Applied Linguistics (pp. 288) |url=https://archive.org/details/controversiesina0000unse_k4p3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-437444-6}}&lt;/ref&gt; انهن جي راءِ موجب اطلاقي لسانيات جا ماهر رڳو موجود لساني علم کي &quot;لاڳو&quot; نٿا ڪن، بلڪه حقيقي دنيا ۾ پيش ايندڙ لساني مسئلن کي سمجهڻ ۽ انهن جا حل تيار ڪرڻ تي ڌيان ڏين ٿا. ان کان علاوه، اهي اڪثر ڪري سماجيات (جهڙوڪ [[گفتاري تجزيو]]) ۽ بشريات (اينٿروپولاجي) سميت ڪيترن ئي ٻين علمن مان به فني ڄاڻ حاصل ڪري استعمال ڪن ٿا. ([[مصنوعي ٻولي]] پڻ اطلاقي لسانيات جي دائري ۾ اچي ٿي.)

اڄڪلهه اطلاقي لسانيات جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪمپيوٽرن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[گفتار جي ترڪيب]] ۽ [[گفتار جي سڃاڻپ]] فونياتي ۽ فونيمي ڄاڻ کي استعمال ڪندي ڪمپيوٽرن لاءِ [[آوازي رابطا]]  مهيا ڪن ٿيون. [[حسابياتي لسانيات]] جون [[مشيني ترجمو]]، [[ڪمپيوٽر جي مدد سان ترجمو]] ۽ [[قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ]] واريون اطلاقون اطلاقي لسانيات جا اهڙا شعبا آهن، جيڪي تازن سالن ۾ نمايان اهميت حاصل ڪري چڪا آهن. انهن ترقيَن ڪمپيوٽرن تي نحوي ۽ معنوي نظرين جي ماڊلنگ ذريعي انهن نظرين جي تشڪيل ۽ ارتقا تي پڻ اثر وڌو آهي.

'''لساني تجزيو''' اطلاقي لسانيات جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جنهن کي ڪيترائي ملڪ انهن پناهگيرن جي دعوائن جي جاچ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيڪي پنهنجي شهريت ثابت ڪرڻ لاءِ گهربل دستاويز پيش نٿا ڪري سگهن.&lt;ref name=&quot;Linguistic Analysis&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eades |first=Diana |year=2005 |title=Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases |url=http://songchau.googlepages.com/503.pdf |url-status=dead |journal=Applied Linguistics |volume=26 |issue=4 |pages=503–26 |doi=10.1093/applin/ami021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327083553/http://songchau.googlepages.com/503.pdf |archive-date=27 March 2009 |access-date=31 January 2009}}&lt;/ref&gt; اهو عمل عام طور تي اميگريشن کاتي جي عملي طرفان ورتل انٽرويو تي ٻڌل هوندو آهي. ملڪ جي نظام مطابق، اهو انٽرويو يا ته درخواست ڏيندڙ جي [[مادري ٻولي]] ۾ ترجمان جي وسيلي ورتو ويندو آهي، يا وري انگريزي جهڙي ڪنهن بين الاقوامي ''[[لساني رابطائي ٻولي]]''  ۾.&lt;ref name=&quot;Linguistic Analysis&quot; /&gt; مثال طور آسٽريليا پهريون طريقو اختيار ڪري ٿو، جڏهن ته جرمني ٻيو طريقو استعمال ڪري ٿو؛ جڏهن ته نيدرلينڊ ٻنهي طريقن مان مناسب طريقو چونڊي سگهي ٿو، جيڪو استعمال ٿيندڙ ٻولين تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Linguistic Analysis&quot; /&gt;

انٽرويو جون آڊيو رڪارڊنگون بعد ۾ لساني تجزيي لاءِ موڪليون وينديون آهن، جيڪو يا ته نجي ادارا انجام ڏيندا آهن يا وري حڪومت جا لاڳاپيل شعبا. هن تجزيي دوران ماهر درخواست ڏيندڙ جي ٻوليءَ جون خاصيتون، لهجو، لفظن جي چونڊ ۽ ٻيون لساني علامتون جانچي سندس ممڪن قوميت بابت راءِ قائم ڪندا آهن. لساني تجزيي جون هيون رپورٽون پناهگير جي حيثيت بابت حڪومت جي فيصلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Linguistic Analysis&quot; /&gt;

=== ٻوليءَ جي دستاويزڪاري ===


'''ٻوليءَ جي دستاويزڪاري'''  ۾ [[بشرياتي]]  تحقيق، جيڪا ٻوليءَ جي تاريخ ۽ ثقافت جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ لساني تحقيق کي گڏايو ويندو آهي، ته جيئن ٻولين ۽ انهن جي گرامر جي جامع وضاحت تيار ڪري سگهجي. [[لغت نگاري]] (ليڪسيڪوگرافي) انهن لفظن جي دستاويزڪاري سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن ٻوليءَ جي لفظي ذخيري  کي ٺاهين ٿا. ڪنهن خاص ٻوليءَ جي لفظي ذخيري جي اهڙي دستاويزڪاري عام طور هڪ [[لغت]]  جي صورت ۾ مرتب ڪئي ويندي آهي.

[[حسابياتي لسانيات]]  قدرتي ٻوليءَ جي شمارياتي يا قاعدن تي ٻڌل ڪمپيوٽري ماڊلنگ سان واسطو رکي ٿي. ٻوليءَ بابت مخصوص ڄاڻ ترجمي، [[زباني ترجمي]]، [[ٻوليءَ جي تعليم]] ۽ ٻي يا پرڏيهي ٻولي سيکارڻ دوران پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. پاليسي ساز سرڪاري ادارن سان گڏجي لساني تحقيق جي بنياد تي تعليم ۽ تدريس بابت نيون پاليسيون ۽ منصوبا تيار ڪندا آهن.

لسانيات جي شعبي جي شروعات کان وٺي لسانيات جي ماهرن جو هڪ اهم مقصد انهن ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو رهيو آهي، جن جي اڳ ۾ ڪا به دستاويزڪاري نه ٿي هئي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[فرانز بواس]] جي ڪم کان پوءِ، هيءَ آمريڪي لسانيات جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو، جيستائين ويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[رسمي لسانيات]]  وڌيڪ نمايان نه ٿي.

ٻولين جي دستاويزڪاري تي اهو زور جزوي طور انهيءَ خدشي سبب به هو ته مقامي قومن جون ڪيتريون ئي ٻوليون تيزيءَ سان [[ٻوليءَ جي زوال]] جو شڪار ٿي رهيون هيون. بواسي (Boasian) طريقي ۾ موجود بشرياتي رخ بعد ۾ [[سماجي لسانيات]]، [[بشرياتي لسانيات]]  ۽ [[لساني بشريات]] جهڙن شعبن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي ٻولي، ثقافت ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا.

ٻولين جي وضاحت ۽ دستاويزڪاري تي زور اتر آمريڪا کان ٻاهر به وڌيو آهي، ۽ تيزيءَ سان ختم ٿيندڙ مقامي ٻولين جي دستاويزڪاري دنيا جي ڪيترين ئي يونيورسٽين جي لسانيات جي پروگرامن جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي.

ٻوليءَ جي وضاحت هڪ محنت طلب ۽ وقتائتو عمل آهي، جنهن لاءِ لسانيات جي ماهر کي لاڳاپيل ٻوليءَ جي ماحول ۾ ڪيترائي سال ميداني تحقيق ڪرڻي پوندي آهي، ته جيئن هو ان ٻوليءَ بابت ڪافي درست ۽ جامع حوالاتي گرامر  تيار ڪري سگهي.

دستاويزڪاري جي عمل ۾ لسانيات جي ماهر کي ان ٻوليءَ جو هڪ وڏو [[ڪارپس]] پڻ گڏ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن ۾ لکيل متن، آڊيو رڪارڊنگون ۽ وڊيو رڪارڊنگون شامل هونديون آهن. اهي سڀئي مواد اهڙي رسائي لائق ۽ کليل ذخيرن  ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن، جتان مستقبل جي تحقيق لاءِ به انهن مان فائدو وٺي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Himmelmann |first1=Nikolaus P. |title=Essentials of Language Documentation |url=https://archive.org/details/essentialsoflang0000unse |chapter=Language documentation: What is it and what is it good for? |date=2006 |pages=[https://archive.org/details/essentialsoflang0000unse/page/1 1]–30 |doi=10.1515/9783110197730.1 |isbn=978-3-11-018864-6 }}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{portal|لسانيات|ٻولي}}
* [[ٻولي]]
* [[اردو]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[ايٿنولوگ]]
* [[بياني لسانيات]]
* [[فطري ٻوليءَ جي سڃاڻپ]]
* [[لسانيات جو خاڪو]]
* [[List of schools of linguistics]]

==خارجي لنڪس==
{{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}}
* [https://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily
* [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210081627/http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm |date=10 February 2013 }} by [[SIL International]] (last updated 2004)
* [http://www.glottopedia.org Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction
* [https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] – according to the Linguistic Society of America
* Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium]
* [https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html &quot;Linguistics&quot; section] – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J.A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)
* {{Cite book |last1=Isac |first1=Daniela |url=https://archive.org/details/ilanguageintrodu00dani |title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science |last2=Charles Reiss |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-953420-3 |edition=2nd}}
{{Authority control}}

[[Category:Linguistics| ]]
[[Category:Cognitive science]]
[[Category:Communication studies]]
[[Category:Language]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٻولي]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:ربطيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ادراڪ جو علم]]</text>
      <sha1>ri5sdkps1k49hrv1qn5bvcib1nud28o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايني بيسنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22711</id>
    <revision>
      <id>417785</id>
      <parentid>415527</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10461" sha1="2kc6c8s8uupf195qpud0hiqtcj23m2i" xml:space="preserve">[[فائل:ZieglerBesant.jpg|thumb|ايني بيسنت]]
'''ايني بسئنت''' (Annie Besant)، 1847ع ڌاري [[لنڊن]] ([[انگلينڊ]]) ۾ ڄائي. سندس پيءُ جو نالو ”پيچ وُڊ“ ۽ ماءُ جو نالو ”ايميلي“ هو. هوءَ هڪ انگريز سوشلسٽ، ٿياسوفسٽ، فري ميسن، عورتن جي حقن ۽ هوم رول ڪارڪن، تعليمدان ۽ هندستاني قوم پرستي جي مهم هلائيندڙ هئي. هوءَ آئرش ۽ هندستاني خود حڪمراني جي پرجوش حامي هئي. هوءَ 1917ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي پهرين عورت صدر بڻجي وئي.

1867ع ۾ هڪ ڪرسچن پادري ”فرئنڪ بيسنت“ سان ويهن ورهين جي ڄمار ۾ سندس وِهانءُ ٿيو، جنهن مان کيس ٻه پٽ ٿيا، پر ذهني هم آهنگي نه ٿيڻ سبب ڇهن سالن جي عرصي ۾ ٻئي هڪ ٻئي کان ڌار ٿي ويا. پادري ڪٽر خيال هو ۽ ايني بيسنت آزاد خيال هئي. ايني بيسنت انگلينڊ، [[فرانس]] ۽ [[جرمني|جرمنيءَ]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن مڙس کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ ٻارن جي تربيت لاءِ مزدوري ڪري وقت گذاريو ۽ ايئن کيس مزدور طبقي جي مشڪلاتن جو احساس ٿيو. 1874ع ڌاري هن جي انگلينڊ جي نامور اڳواڻ ۽ پارليامينٽ جي ميمبر چارلس براڊلا سان ملاقات ٿي ۽ هوءَ سندس اخبار ”نيشنل رفارمر“ جي ڪيترو وقت اسسٽنٽ ايڊيٽر به ٿي رهي. هن ساڻس گڏجي ٽريڊ يونين سرگرمين ۾ حصو ورتو. مسٽر براڊلا ۽ ايني بيسنت مظلومن جا حامي هئا، ان ڪري اقتدار جا ڌڻي سندن قلم ۽ تقريرن کان ڪؤ کائيندا هئا. ان ئي زماني ۾ هنن ٻنهي گڏجي ”برٿ ڪنٽرول“ (ڄم روڪ) بابت هڪ ڪتابڙو لکيو، جنهن انگلينڊ جهڙي قدامت پسند ملڪ ۾ ٻڙڌول مچائي ڇڏيو. مٿن ڪيس هليو ۽ کين هڪ سال سزا ملي، پر پوءِ اپيل تي آزاد ٿيا. ايني بيسنت بنيادي طرح سوشلسٽ خيال هئي، جڏهن ته مسٽر براڊلا سوشلزم کي شخصي آزاديءَ لاءِ ڇيهي ڪار سمجهيو ٿي، -ان- ڪري سندن اختلاف ٿي پيا. ايني بيسنت سوشل خيال ”فيبن سوسائٽي“ ۾ 14 سال ڪم ڪيو ۽ سوشلزم جي حمايت ۾ ڪيترا رسالا ڪڍيا، هن ئي پارٽيءَ اڳتي هلي ”ليبر پارٽيءَ“ کي جنم ڏنو.

ايني بيسنت 2 مئي 1889ع تائين مادام بلئوٽسڪيءَ جي ”ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ“ جي ميمبر رهي. سوسائٽيءَ جي خواهش تي 16 نومبر 1893ع تي ٽيو ٽيڪورن، [[مدراس رياست|مدراس]] ۽ ان کانپوءِ 15 مارچ 1894ع تي [[ممبئي|ممبئيءَ]] پهچي [[هندستان جو ورهاڱو|هندستان]] ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ لاءِ ڪم شروع ڪيائين. هوءَ غير معمولي صلاحيت جي مالڪ ۽ بهترين مقرر هئي. هن ڪيترائي ڪتاب لکيا، [[جواهر لال نهرو|جواهر لعل نهرو]] سندس تقريرن جو معترف هو ۽ [[مھاتما گانڌي|مهاتما گانڌي]] سندس بي بها خدمتن جو قائل هو ۽ سڀاش چندر بوس کيس مشرق ۽ مغرب جو سنگم سمجهندو هو.

ٿياسافيڪل سوسائٽي جي صدر ڪرنل الڪاٽ جي وفات (17 فيبروري 1907ع) کان پوءِ ايني بيسنت دنيا جي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي صدر چونڊي وئي ۽ ان منصب تي وفات (20 سيپٽمبر 1933ع) تائين 26 سال ڪم ڪيائين. هن انڊين بواءِ اسڪائوٽ ايسوسيئيشن پڻ قائم ڪئي.

ايني بيسنت هفتيوار ”ڪامن ويلٿ“ سان گڏ ”مدراس اسٽينڊرڊ“ کي خريد ڪري ان جو نالو بدلائي روزاني اخبار ”نيو انڊيا“ جاري ڪئي. هن 1917ع ۾ هوم رول تحريڪ هلائي، جنهن دوران نظربندي ۾ رهي. هوءَ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي ميمبر پڻ رهي ۽ هندستان جي مکيه سياسي، سماجي ۽ تعليمي تحريڪن جي رهبر رهي.

ايني بيسنت ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي صدر هئڻ دوران سوسائٽيءَ جي پليٽ فارم تان ”نيشنل ايجوڪيشن موومينٽ“ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد هندستان جي سماجي ۽ تعليمي ترقي هئي. ان تحريڪ نيشنل ايجوڪيشنل ٽرسٽ قائم ڪري تعليمي ادارا قائم ڪيا، جيئن ته سوسائٽيءَ جو هيڊ ڪوارٽر مدراس ۾ هو، ان ڪري هن اتي ”مدن پالي ڪاليج“ قائم ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سينٽرل هندو يونيورسٽيءَ ۾ تبديل ٿيو. هن ٽرسٽ مختصر عرصي ۾ بنارس گرلز ڪاليج، ڪانپور هاءِ اسڪول، بانڪي پور هاءِ اسڪول، گورکپور هاءِ اسڪول، ڀاونگر هاءِ اسڪول ۽ ٻيا 19 تعليمي ادارا قائم ڪيا.

ايني بيسنت جو [[سنڌ]] جي تعليمي ترقيءَ ۾ تمام اڳڀرو ڪردار آهي. موجوده گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد (سنڌ نيشنل ڪاليج) جو قيام ان جو مثال آهي. هن ڪاليج لاءِ حيدرآباد جي دانوير شخص پرتاب راءِ سنگهه پنهنجي زمين ”ڪاري ڦڙدي“ (ڪاري موريءَ) ڀرسان ڏني ۽ سنڌ جي اهم ٿياسافسٽ عالمن [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]]، ديوان هيرانند سنتو ڪرام، ديوان سندر داس منگهارام وڪيل، جهمٽ مل جگتياڻي ۽ ڏيارام گدومل جي مدد سان هي ڪاليج قائم ٿيو. جڏهن سيپٽمبر 1917ع ۾ ايني بيسنت حيدرآباد سنڌ ۾ آئي ته مٿين ٿياسافسٽ عالمن سان گڏجي هن موجوده ريڊيو [[پاڪستان]] [[حيدرآباد]] ڀرسان بيسنت لاج يا بيسنت هال جو بنياد رکيو. ان موقعي تي ديوان بولچند جي گهر ۾ مٿئين ڪاليج لاءِ رٿا جڙي ۽ ايني بيسنت پهرين -آڪٽوبر- 1917ع تي پنهنجي 70 هين سالگرهه تي هن ڪاليج جو پنهنجي هٿن سان بنياد رکيو ۽ ان جو نالو ”سنڌ نيشنل ڪاليج“ تجويز ڪيو ويو. هن ڪاليج جي استادن ۾ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي ۽ ڪلياڻ آڏواڻي به شامل رهيا آهن.

== ديهانت ==
ايني بيسنت هندو ڌرم جو به وسيع مطالعو ڪيو ۽ ڀڳوت گيتا جو انگريزيءَ ۾ ترجمو به ڪيو هئائين. هن جون ڪيتريون يادگار تصنيفون آهن. پاڻ 20 سيپٽمبر 1933ع تي لاڏاڻو ڪيائين. سندس ميت کي هندومت جي رسمن موجب اديار (مدراس) ۾ اگني سنسڪار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايني بيسنت : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%86%D9%8A%20%D8%A8%D9%8A%D8%B3%D9%86%D8%AA |access-date=2020-07-09 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920185113/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%86%D9%8A%20%D8%A8%D9%8A%D8%B3%D9%86%D8%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{wikisource|works=or|Annie Wood Besant}}
{{wikiquote}}

*[http://www.varanasi.org.in/annie-besant Annie Besant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413134906/http://www.varanasi.org.in/annie-besant |date=2019-04-13 }} Biography at [http://www.varanasi.org.in varanasi.org.in]
*[http://www.victorianweb.org/authors/besant/diniejko.html Annie Besant's Multifaceted Personality. A Biographical Sketch]
*[https://web.archive.org/web/20130517232540/http://www.alpheus.org/html/articles/theosophy/bevir3.html Annie Besant's Quest for Truth: Christianity, Secularism, and New Age Thought]
*Framke, Maria: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/besant_annie/ Besant, Annie], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War].
*[https://www.freemasonryformenandwomen.co.uk/ The British Federation of the International Order of Freemasonry for Men and Women, Le Droit Humain, founded by Annie Besant in 1902]
*[https://ledroithumain.international/?lang=en The International Order of Freemasonry for Men and Women, Le Droit Humain]
*[https://jobalert360.com/annie-besant-in-odia/ Annie Besant perused 2000 words in the Odia language] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076005046201;view=1up;seq=9 Thought power, its control, and culture] Cornell University Library Historical Monographs Collection.
*[[William Thomas Stead]], [http://www.attackingthedevil.co.uk/reviews/besant.php &quot;Character Sketch: October of Mrs. Annie Besant&quot; 349–367 in ''Review of Reviews'' IV:22, October 1891.]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Besant, Annie}}
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:صوفي]]
[[زمرو:ليکڪ]] 
[[زمرو:هندستان]] 
[[زمرو:روحانيت]]
[[زمرو:سياستدان]]
[[زمرو:انگريز عورتون]]
[[زمرو:فيمينزم ۽ روحانيت]]
[[زمرو:1847ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1933ع جون فوتگيون]]

[[Category:English women]]
[[Category:English reformers]]
[[Category:English activists]]
[[Category:British suffragists]]
[[Category:English Theosophists]]
[[Category:English women activists]]
[[Category:Esoteric Christianity]]
[[Category:History of Chennai]]
[[Category:People from Clapham]]
[[Category:People from Sibsey]]
[[Category:Victorian writers]]
[[Category:Malthusians]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>2kc6c8s8uupf195qpud0hiqtcj23m2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جتوئي (قبيلو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30276</id>
    <revision>
      <id>417812</id>
      <parentid>316524</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28483" sha1="kugnde2hso7i2ntezqfmi5ee79m2di4" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}}
{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| native_name = جتوئي
| native_name_lang = sd
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| languages = [[سنڌي ٻولي]]، [[سرائيڪي ٻولي]]، [[بلوچي ٻولي]]
| religions = [[اسلام]]
| related_groups = [[بلوچ]]، [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]]
}}

'''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ ==
جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نسب ۽ قبائلي روايتون ==

=== مير جلال خان سان نسبت ===
بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b5c9d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;&quot; | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | روايتي شخصيت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | قبيلو
|-
| رند
| پٽ
| [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]
|-
| لاشار
| پٽ
| [[لاشاري]]
|-
| هوت
| پٽ
| [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]
|-
| ڪورائي
| پٽ
| [[ڪورائي]]
|-
| جتو
| ڌيءَ
| '''جتوئي'''
|}
''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

=== ٻين نسب نامن ۾ اختلاف ===
[[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== جاگرافيائي پکيڙ ==
جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;&gt;{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن.

=== بلوچستان ===
بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== پنجاب ===
پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===
بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو.

=== ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== مير چاڪر رند ۽ مغل دور ===
جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا.

هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون.

=== برطانوي دور ===
برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;&gt;{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== قبائلي شاخون ۽ پاڙا ==
جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9eee5; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
|-
| عارباڻي || بُلا || بڊاڻي
|-
| بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي
|-
| ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري
|-
| هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي
|-
| تڙت || ڪوش || کيرا
|-
| خشڪ || کروس || نوچاڻي
|-
| نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر
|-
| سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا
|}
''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي.

== ٻوليون ==
جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي.

== سماجي ۽ معاشي زندگي ==
تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== مذهب ==
جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مهدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي.

== جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق ==
اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherring&quot;&gt;{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.

== سرداري ۽ مقامي قيادت ==
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== مشهور شخصيتون ==

=== سياسي شخصيتون ===
جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت.
* عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت.

=== علمي ۽ مذهبي شخصيتون ===
* '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;GhulamRasool&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي فوجي شخصيتون ===
* '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==
جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e4dcf3; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | نوعيت
|-
| ''Encyclopaedia Iranica''
| بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون
| علمي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''Panjab Castes''
| پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو
|-
| ''Glossary of the Tribes and Castes''
| قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري
| تاريخي حوالاتي ڪتاب
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار
| سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''
| سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت
| مقامي تاريخي ڪتاب
|-
| ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind''
| سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار
| جديد تاريخي تحقيق
|-
| ''Hindu Tribes and Castes''
| اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو مطالعو
|}

انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلوچ]]
* [[بلوچ قبيلا]]
* [[مير جلال خان بلوچ]]
* [[مير چاڪر خان رند]]
* [[رند (بلوچ قبيلو)]]
* [[لاشاري]]
* [[جمالي]]
* [[ڪڇي ميدان]]
* [[جتوئي تعلقو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}}
* {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}}
* {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}
* {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}}
* {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}
* {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}
* {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}}
* {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون]

{{بلوچ قبيلا}}

[[زمرو:بلوچ قبيلا]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا قبيلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>kugnde2hso7i2ntezqfmi5ee79m2di4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417817</id>
      <parentid>417812</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29661" sha1="7n1ncv5ujwyh7xqlsbu11qtbt5scm57" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}}


{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| subtitle = نمايان آبادي وارو بلوچ قبيلو
| native_name = جتوئي، جاتوئي (Jatoi)
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| ancestry = [[بلوچ]] قبيلو
| languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| religions = [[اسلام]]
| occupations = تاريخي طور زراعت، زمينداري ۽ فوجي خدمتون
| related = [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]] ۽ ٻيا بلوچ قبيلا
| origin = بلوچي لوڪ روايتن موجب [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان نسبت
| history = سنڌ، ڪڇي ميدان ۽ پنجاب سان تاريخي وابستگي
| districts = [[شڪارپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[دادو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[ملتان]]، [[مظفرڳڙهه]]، [[جهنگ]] ۽ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ميدان]]
}}


{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| native_name = جتوئي
| native_name_lang = sd
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| languages = [[سنڌي ٻولي]]، [[سرائيڪي ٻولي]]، [[بلوچي ٻولي]]
| religions = [[اسلام]]
| related_groups = [[بلوچ]]، [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]]
}}

'''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ ==
جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نسب ۽ قبائلي روايتون ==

=== مير جلال خان سان نسبت ===
بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b5c9d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;&quot; | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | روايتي شخصيت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | قبيلو
|-
| رند
| پٽ
| [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]
|-
| لاشار
| پٽ
| [[لاشاري]]
|-
| هوت
| پٽ
| [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]
|-
| ڪورائي
| پٽ
| [[ڪورائي]]
|-
| جتو
| ڌيءَ
| '''جتوئي'''
|}
''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

=== ٻين نسب نامن ۾ اختلاف ===
[[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== جاگرافيائي پکيڙ ==
جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;&gt;{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن.

=== بلوچستان ===
بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== پنجاب ===
پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===
بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو.

=== ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== مير چاڪر رند ۽ مغل دور ===
جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا.

هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون.

=== برطانوي دور ===
برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;&gt;{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== قبائلي شاخون ۽ پاڙا ==
جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9eee5; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
|-
| عارباڻي || بُلا || بڊاڻي
|-
| بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي
|-
| ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري
|-
| هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي
|-
| تڙت || ڪوش || کيرا
|-
| خشڪ || کروس || نوچاڻي
|-
| نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر
|-
| سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا
|}
''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي.

== ٻوليون ==
جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي.

== سماجي ۽ معاشي زندگي ==
تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== مذهب ==
جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مهدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي.

== جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق ==
اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherring&quot;&gt;{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.

== سرداري ۽ مقامي قيادت ==
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== مشهور شخصيتون ==

=== سياسي شخصيتون ===
جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت.
* عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت.

=== علمي ۽ مذهبي شخصيتون ===
* '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;GhulamRasool&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي فوجي شخصيتون ===
* '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==
جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e4dcf3; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | نوعيت
|-
| ''Encyclopaedia Iranica''
| بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون
| علمي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''Panjab Castes''
| پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو
|-
| ''Glossary of the Tribes and Castes''
| قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري
| تاريخي حوالاتي ڪتاب
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار
| سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''
| سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت
| مقامي تاريخي ڪتاب
|-
| ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind''
| سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار
| جديد تاريخي تحقيق
|-
| ''Hindu Tribes and Castes''
| اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو مطالعو
|}

انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلوچ]]
* [[بلوچ قبيلا]]
* [[مير جلال خان بلوچ]]
* [[مير چاڪر خان رند]]
* [[رند (بلوچ قبيلو)]]
* [[لاشاري]]
* [[جمالي]]
* [[ڪڇي ميدان]]
* [[جتوئي تعلقو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}}
* {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}}
* {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}
* {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}}
* {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}
* {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}
* {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}}
* {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون]

{{بلوچ قبيلا}}

[[زمرو:بلوچ قبيلا]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا قبيلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>7n1ncv5ujwyh7xqlsbu11qtbt5scm57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417818</id>
      <parentid>417817</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29158" sha1="f6mdjzz0cwk6z1uxk8evxn5ctciat6j" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}}


{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| subtitle = نمايان آبادي وارو بلوچ قبيلو
| native_name = جتوئي، جاتوئي (Jatoi)
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| ancestry = [[بلوچ]] قبيلو
| languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| religions = [[اسلام]]
| occupations = تاريخي طور زراعت، زمينداري ۽ فوجي خدمتون
| related = [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]] ۽ ٻيا بلوچ قبيلا
| origin = بلوچي لوڪ روايتن موجب [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان نسبت
| history = سنڌ، ڪڇي ميدان ۽ پنجاب سان تاريخي وابستگي
| districts = [[شڪارپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[دادو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[ملتان]]، [[مظفرڳڙهه]]، [[جهنگ]] ۽ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ميدان]]
}}

'''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ ==
جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نسب ۽ قبائلي روايتون ==

=== مير جلال خان سان نسبت ===
بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b5c9d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;&quot; | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | روايتي شخصيت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | قبيلو
|-
| رند
| پٽ
| [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]
|-
| لاشار
| پٽ
| [[لاشاري]]
|-
| هوت
| پٽ
| [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]
|-
| ڪورائي
| پٽ
| [[ڪورائي]]
|-
| جتو
| ڌيءَ
| '''جتوئي'''
|}
''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

=== ٻين نسب نامن ۾ اختلاف ===
[[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== جاگرافيائي پکيڙ ==
جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;&gt;{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن.

=== بلوچستان ===
بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== پنجاب ===
پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===
بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو.

=== ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== مير چاڪر رند ۽ مغل دور ===
جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا.

هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون.

=== برطانوي دور ===
برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;&gt;{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== قبائلي شاخون ۽ پاڙا ==
جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9eee5; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
|-
| عارباڻي || بُلا || بڊاڻي
|-
| بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي
|-
| ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري
|-
| هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي
|-
| تڙت || ڪوش || کيرا
|-
| خشڪ || کروس || نوچاڻي
|-
| نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر
|-
| سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا
|}
''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي.

== ٻوليون ==
جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي.

== سماجي ۽ معاشي زندگي ==
تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== مذهب ==
جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مهدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي.

== جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق ==
اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherring&quot;&gt;{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.

== سرداري ۽ مقامي قيادت ==
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== مشهور شخصيتون ==

=== سياسي شخصيتون ===
جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت.
* عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت.

=== علمي ۽ مذهبي شخصيتون ===
* '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;GhulamRasool&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي فوجي شخصيتون ===
* '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==
جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e4dcf3; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | نوعيت
|-
| ''Encyclopaedia Iranica''
| بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون
| علمي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''Panjab Castes''
| پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو
|-
| ''Glossary of the Tribes and Castes''
| قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري
| تاريخي حوالاتي ڪتاب
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار
| سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''
| سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت
| مقامي تاريخي ڪتاب
|-
| ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind''
| سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار
| جديد تاريخي تحقيق
|-
| ''Hindu Tribes and Castes''
| اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو مطالعو
|}

انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلوچ]]
* [[بلوچ قبيلا]]
* [[مير جلال خان بلوچ]]
* [[مير چاڪر خان رند]]
* [[رند (بلوچ قبيلو)]]
* [[لاشاري]]
* [[جمالي]]
* [[ڪڇي ميدان]]
* [[جتوئي تعلقو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}}
* {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}}
* {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}
* {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}}
* {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}
* {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}
* {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}}
* {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون]

{{بلوچ قبيلا}}

[[زمرو:بلوچ قبيلا]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا قبيلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>f6mdjzz0cwk6z1uxk8evxn5ctciat6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417819</id>
      <parentid>417818</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29156" sha1="nfs4mebkd92e11j5wcec800s97cx6ql" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}}


{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| subtitle = نمايان آبادي وارو بلوچ قبيلو
| native_name = جتوئي، جاتوئي (Jatoi)
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| ancestry = [[بلوچ]] قبيلو
| languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| religions = [[اسلام]]
| occupations = تاريخي طور زراعت، زمينداري ۽ فوجي خدمتون
| related = [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]] ۽ ٻيا بلوچ قبيلا
| origin = بلوچي لوڪ روايتن موجب [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان نسبت
| history = سنڌ، ڪڇي ميدان ۽ پنجاب سان تاريخي وابستگي
| districts = [[شڪارپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[دادو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[ملتان]]، [[مظفرڳڙھ]]، [[جھنگ]] ۽ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ميدان]]
}}

'''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ ==
جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نسب ۽ قبائلي روايتون ==

=== مير جلال خان سان نسبت ===
بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b5c9d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;&quot; | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | روايتي شخصيت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | قبيلو
|-
| رند
| پٽ
| [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]
|-
| لاشار
| پٽ
| [[لاشاري]]
|-
| هوت
| پٽ
| [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]
|-
| ڪورائي
| پٽ
| [[ڪورائي]]
|-
| جتو
| ڌيءَ
| '''جتوئي'''
|}
''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

=== ٻين نسب نامن ۾ اختلاف ===
[[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== جاگرافيائي پکيڙ ==
جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;&gt;{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن.

=== بلوچستان ===
بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== پنجاب ===
پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===
بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو.

=== ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== مير چاڪر رند ۽ مغل دور ===
جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا.

هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون.

=== برطانوي دور ===
برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;&gt;{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== قبائلي شاخون ۽ پاڙا ==
جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9eee5; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
|-
| عارباڻي || بُلا || بڊاڻي
|-
| بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي
|-
| ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري
|-
| هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي
|-
| تڙت || ڪوش || کيرا
|-
| خشڪ || کروس || نوچاڻي
|-
| نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر
|-
| سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا
|}
''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي.

== ٻوليون ==
جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي.

== سماجي ۽ معاشي زندگي ==
تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== مذهب ==
جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مهدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي.

== جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق ==
اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherring&quot;&gt;{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.

== سرداري ۽ مقامي قيادت ==
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== مشهور شخصيتون ==

=== سياسي شخصيتون ===
جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت.
* عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت.

=== علمي ۽ مذهبي شخصيتون ===
* '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;GhulamRasool&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي فوجي شخصيتون ===
* '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==
جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e4dcf3; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | نوعيت
|-
| ''Encyclopaedia Iranica''
| بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون
| علمي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''Panjab Castes''
| پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو
|-
| ''Glossary of the Tribes and Castes''
| قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري
| تاريخي حوالاتي ڪتاب
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار
| سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''
| سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت
| مقامي تاريخي ڪتاب
|-
| ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind''
| سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار
| جديد تاريخي تحقيق
|-
| ''Hindu Tribes and Castes''
| اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو مطالعو
|}

انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلوچ]]
* [[بلوچ قبيلا]]
* [[مير جلال خان بلوچ]]
* [[مير چاڪر خان رند]]
* [[رند (بلوچ قبيلو)]]
* [[لاشاري]]
* [[جمالي]]
* [[ڪڇي ميدان]]
* [[جتوئي تعلقو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}}
* {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}}
* {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}
* {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}}
* {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}
* {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}
* {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}}
* {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون]

{{بلوچ قبيلا}}

[[زمرو:بلوچ قبيلا]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا قبيلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>nfs4mebkd92e11j5wcec800s97cx6ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417820</id>
      <parentid>417819</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29156" sha1="tesh125c7g6ma2iruqvn1dehonsu1fy" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}}


{{Infobox ethnic group
| group = جتوئي
| subtitle = نمايان آبادي وارو بلوچ قبيلو
| native_name = جتوئي، جاتوئي (Jatoi)
| popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| ancestry = [[بلوچ]] قبيلو
| languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| religions = [[اسلام]]
| occupations = تاريخي طور زراعت، زمينداري ۽ فوجي خدمتون
| related = [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]] ۽ ٻيا بلوچ قبيلا
| origin = بلوچي لوڪ روايتن موجب [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان نسبت
| history = سنڌ، ڪڇي ميدان ۽ پنجاب سان تاريخي وابستگي
| districts = [[شڪارپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[دادو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[ملتان]]، [[مظفرڳڙھ]]، [[جھنگ]] ۽ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ميدان]]
}}

'''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ بڻ ==
جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نسب ۽ قبائلي روايتون ==

=== مير جلال خان سان نسبت ===
بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b5c9d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;&quot; | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | روايتي شخصيت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#d7e9f7;&quot; | قبيلو
|-
| رند
| پٽ
| [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]
|-
| لاشار
| پٽ
| [[لاشاري]]
|-
| هوت
| پٽ
| [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]
|-
| ڪورائي
| پٽ
| [[ڪورائي]]
|-
| جتو
| ڌيءَ
| '''جتوئي'''
|}
''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

=== ٻين نسب نامن ۾ اختلاف ===
[[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== جاگرافيائي پکيڙ ==
جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;&gt;{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ===
سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن.

=== بلوچستان ===
بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== پنجاب ===
پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===
بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Spooner&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو.

=== ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== مير چاڪر رند ۽ مغل دور ===
جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا.

هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
[[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون.

=== برطانوي دور ===
برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;&gt;{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== قبائلي شاخون ۽ پاڙا ==
جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#d9eee5; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
! style=&quot;background:#c6e5d7;&quot; | پاڙا
|-
| عارباڻي || بُلا || بڊاڻي
|-
| بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي
|-
| ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري
|-
| هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي
|-
| تڙت || ڪوش || کيرا
|-
| خشڪ || کروس || نوچاڻي
|-
| نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر
|-
| سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا
|}
''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي.

== ٻوليون ==
جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي.

== سماجي ۽ معاشي زندگي ==
تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ibbetson&quot;/&gt;

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Cheesman&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== مذهب ==
جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مھدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي.

== جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق ==
اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sherring&quot;&gt;{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.&lt;ref name=&quot;Jamali&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.

== سرداري ۽ مقامي قيادت ==
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== مشهور شخصيتون ==

=== سياسي شخصيتون ===
جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير.
* غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت.
* عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت.

=== علمي ۽ مذهبي شخصيتون ===
* '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;GhulamRasool&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي فوجي شخصيتون ===
* '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tajo&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==
جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e4dcf3; padding:8px;&quot; | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#d8c9ed;&quot; | نوعيت
|-
| ''Encyclopaedia Iranica''
| بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون
| علمي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''Panjab Castes''
| پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو
|-
| ''Glossary of the Tribes and Castes''
| قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري
| تاريخي حوالاتي ڪتاب
|-
| ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''
| جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار
| سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا
|-
| ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو''
| سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت
| مقامي تاريخي ڪتاب
|-
| ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind''
| سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار
| جديد تاريخي تحقيق
|-
| ''Hindu Tribes and Castes''
| اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي
| نوآبادياتي دور جو مطالعو
|}

انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بلوچ]]
* [[بلوچ قبيلا]]
* [[مير جلال خان بلوچ]]
* [[مير چاڪر خان رند]]
* [[رند (بلوچ قبيلو)]]
* [[لاشاري]]
* [[جمالي]]
* [[ڪڇي ميدان]]
* [[جتوئي تعلقو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}}
* {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}}
* {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}
* {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}}
* {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}
* {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}
* {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}}
* {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون]

{{بلوچ قبيلا}}

[[زمرو:بلوچ قبيلا]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا قبيلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>tesh125c7g6ma2iruqvn1dehonsu1fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد مراد علي شاهہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30515</id>
    <revision>
      <id>417788</id>
      <parentid>417438</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T02:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26725" sha1="lzp6ufl7kun8t2k1iuvd8dfj75cd3o6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پاڪستاني سياستدان ۽ سنڌ جو وڏو وزير}}

{{Infobox officeholder
| name                = سيد مراد علي شاهه
| native_name         = {{nobold|سيد مراد علي شاهه لڪياري}}
| image               = Charles Goodman and Murad Ali Shah, Aug 2025 (cropped).jpg
| caption             = مراد علي شاهه، 2025ع
| office              = [[سنڌ جو وڏو وزير]]
| term_start          = 27 فيبروري 2024ع
| predecessor         = [[مقبول باقر]] (نگران)
| governor            = [[ڪامران ٽيسوري]]&lt;br /&gt;[[نهال هاشمي]]
| term_start1         = 18 آگسٽ 2018ع
| term_end1           = 17 آگسٽ 2023ع
| predecessor1        = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران)
| successor1          = [[مقبول باقر]] (نگران)
| term_start2         = 29 جولاءِ 2016ع
| term_end2           = 28 مئي 2018ع
| predecessor2        = [[قائم علي شاهه]]
| successor2          = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران)
| office3             = سنڌ جو صوبائي وزير خزانه
| term_start3         = 2013ع
| term_end3           = 2016ع
| office4             = سنڌ جو صوبائي وزير آبپاشي
| term_start4         = 2008ع
| term_end4           = 2013ع
| office5             = [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر
| term_start5         = 25 فيبروري 2024ع
| constituency5       = [[PS-77 Jamshoro-I|پي ايس-77 ڄامشورو-I]]
| term_start6         = 13 آگسٽ 2018ع
| term_end6           = 11 آگسٽ 2023ع
| constituency6       = پي ايس-80 ڄامشورو-I
| term_start7         = 29 مئي 2013ع
| term_end7           = 28 مئي 2018ع
| constituency7       = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو
| term_start8         = 2008ع
| term_end8           = 2013ع
| constituency8       = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو
| term_start9         = 2002ع
| term_end9           = 2007ع
| constituency9       = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو
| birth_date          = {{birth date and age|1962|8|11|df=yes}}
| birth_place         = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| citizenship         = پاڪستاني
| party               = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| father              = [[عبدالله شاهه (سياستدان)|سيد عبدالله شاهه]]
| education           = [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]&lt;br /&gt;[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]
| occupation          = سياستدان، سول انجنيئر
}}

'''سيد مراد علي شاهه لڪياري''' (پيدائش 11 آگسٽ 1962ع) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] سياستدان ۽ [[سول انجنيئر]] آهي، جيڪو فيبروري 2024ع کان ٽيون ڀيرو [[سنڌ جو وڏو وزير]] آهي. هو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکي ٿو ۽ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ پي ايس-77 ڄامشورو-I جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/leader-of-house |website=Provincial Assembly of Sindh |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt; هن ان کان اڳ 2016ع کان 2018ع ۽ ٻيهر 2018ع کان 2023ع تائين سنڌ جي وڏي وزير طور ڪم ڪيو. فيبروري 2024ع ۾ سنڌ اسيمبلي کيس 112 ووٽن سان ٽيون ڀيرو وڏو وزير چونڊيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سياست ۾ اچڻ کان اڳ شاهه انجنيئرنگ، سرڪاري انتظام ۽ بئنڪنگ جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سياست ۾ اچڻ کان پوءِ هن آبپاشي، خزاني، توانائي ۽ منصوبابندي ۽ ترقي سميت سنڌ حڪومت جا مختلف اهم قلمدان سنڀاليا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==

مراد علي شاهه [[ڪراچي]] ۾ هڪ سنڌي سيد خاندان ۾ ڄائو. سندس خاندان جو سياسي ۽ سماجي تعلق [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۽ [[سيوهڻ]] واري علائقي سان آهي. سندس والد '''سيد عبدالله شاهه''' پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو سياستدان هو ۽ 1993ع کان 1996ع تائين سنڌ جو وڏو وزير رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Abdullah Shah dies of cancer |url=https://www.dawn.com/news/242461/abdullah-shah-dies-of-cancer |work=Dawn |date=15 April 2007 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

شاهه جو خاندان لڪياري سيد خاندان سان تعلق رکي ٿو. شايع ٿيل سوانحي احوالن موجب خاندان پنهنجي نسبت سيوهڻ ڀرسان لکي شاهه صدر جي نالي سان مشهور صوفي شخصيت شاهه صدرالدين لڪياري سان ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who is Murad Ali Shah? |url=https://tribune.com.pk/story/1150274/syed-murad-ali-shah |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

مراد علي شاهه جي ڄم جي تاريخ بابت مختلف شايع ٿيل ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. سنڌ جي وڏي وزير جي سرڪاري ويب سائيٽ ۽ سنڌ اسيمبليءَ سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ ۾ سندس ڄم جي تاريخ 11 آگسٽ 1962ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

شاهه پنهنجي ابتدائي تعليم ڪراچي ۾ حاصل ڪئي. هن [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ ان کان پوءِ [[ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] ۾ پڙهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=CM Murad recounts college days during pedestrian bridge inauguration ceremony at DJ Science College |url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2017/12/09/cm-murad-recounts-college-days-during-pedestrian-bridge-inauguration-ceremony-at-dj-science-college/ |work=Pakistan Today |date=9 December 2017 |access-date=6 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008070844/https://archive.pakistantoday.com.pk/2017/12/09/cm-murad-recounts-college-days-during-pedestrian-bridge-inauguration-ceremony-at-dj-science-college/ |archive-date=8 October 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] مان [[سول انجنيئرنگ]] ۾ بيچلر آف انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. هو پنهنجي گريجوئيشن دوران سلور ميڊلسٽ پڻ رهيو. بعد ۾ اعليٰ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] ويو، جتي [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] مان اسٽرڪچرل انجنيئرنگ ۾ ماسٽرز جي ڊگري حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان اقتصادي نظامن سان لاڳاپيل شعبي ۾ ٻي ماسٽرز ڊگري پڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who is Murad Ali Shah? |url=https://tribune.com.pk/story/1150274/syed-murad-ali-shah |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== پيشورانه زندگي ==

سياست ۾ اچڻ کان اڳ مراد علي شاهه انجنيئر ۽ مالياتي شعبي جي ماهر طور سرڪاري ۽ خانگي ادارن ۾ ڪم ڪيو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري سوانح موجب هن پنهنجي پيشورانه زندگي [[واپڊا]] ۾ جونيئر انجنيئر طور شروع ڪئي ۽ بعد ۾ [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]]، [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] ۽ فش هاربر اٿارٽي سان پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ هن بئنڪنگ ۽ سيڙپڪاري جي شعبي ۾ ڪم ڪيو. مختلف سوانحي ذريعن موجب هن [[سٽي بئنڪ]] ۾ سنڌ ۽ لنڊن ۾ ڪم ڪيو ۽ ڪويت جي گلف انويسٽمينٽ ڪارپوريشن سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== سياسي زندگي ==

=== سنڌ اسيمبلي ۾ شروعات ===

مراد علي شاهه 2002ع جي عام چونڊن ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو. هن پي ايس-73 دادو-III تان چونڊ وڙهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hussain |first=Zahid |title=Profile: Murad Ali Shah sets precedent in Sindh by inheriting father's mantle |url=https://www.dawn.com/news/1273393 |work=Dawn |date=27 July 2016 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2008ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر سنڌ اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[قائم علي شاهه]] جي صوبائي حڪومت ۾ کيس آبپاشي جو قلمدان ڏنو ويو. بعد ۾ هن سنڌ حڪومت ۾ خزاني ۽ ٻين شعبن جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hussain |first=Zahid |title=Profile: Murad Ali Shah sets precedent in Sindh by inheriting father's mantle |url=https://www.dawn.com/news/1273393 |work=Dawn |date=27 July 2016 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪينيڊين شهريت وارو معاملو ===

مراد علي شاهه وٽ هڪ وقت [[ڪينيڊا]] جي شهريت پڻ هئي. پاڪستان ۾ پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جي رڪنيت لاءِ ٻٽي شهريت بابت آئيني پابندين سبب سندس اهليت جو معاملو عدالتن تائين پهتو. هن پنهنجي ڪينيڊين شهريت ترڪ ڪئي ۽ ان کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊ ۾ ٻيهر حصو ورتائين.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah to contest elections after giving up Canadian nationality |url=https://tribune.com.pk/story/537481/murad-ali-shah-to-contest-elections-after-giving-up-canadian-nationality |work=The Express Tribune |date=18 April 2013 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ عدالت آڏو سندس ڪينيڊين شهريت ترڪ ڪرڻ جي ثبوت بابت معاملو پڻ اٿاريو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=PPP's Murad Ali Shah asked to prove he renounced Canadian nationality |url=https://www.dawn.com/news/1142457 |work=Dawn |date=5 November 2014 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جو وڏو وزير ==

=== پهريون دور، 2016ع–2018ع ===

جولاءِ 2016ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير [[قائم علي شاهه]] کي تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ مراد علي شاهه کي سندس جانشين نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Murad Ali Shah will be new Sindh CM |url=https://tribune.com.pk/story/1150273/murad-ali-shah-will-new-sindh-cm |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt; 29 جولاءِ 2016ع تي سنڌ اسيمبلي کيس وڏو وزير چونڊيو.

سندس پهرين دور ۾ ڪراچي لاءِ خصوصي ترقياتي پيڪيج، شهري روڊن ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن سان گڏ ٿر ۾ ڪوئلي ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل منصوبن تي ڪم جاري رهيو. سندس پهرين وڏ وزارت مئي 2018ع ۾ اسيمبليءَ جو مدو پورو ٿيڻ سان ختم ٿي.

=== ٻيو دور، 2018ع–2023ع ===

2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٻيهر اڪثريت حاصل ڪئي. 16 آگسٽ 2018ع تي مراد علي شاهه 97 ووٽ حاصل ڪري ٻيو ڀيرو وڏو وزير چونڊيو ويو ۽ 18 آگسٽ تي عهدي جو حلف کنيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah gets second term to rule Sindh |url=https://tribune.com.pk/story/1782026/1-sindh-assembly-elect-chief-minister-today |work=The Express Tribune |date=16 August 2018 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah sworn in as Sindh CM |url=https://tribune.com.pk/story/1783848/murad-ali-shah-sworn-29th-sindh-chief-minister |work=The Express Tribune |date=18 August 2018 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ٿر ڪوئلو ۽ توانائي ===

شاهه جي حڪومت دوران [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] مان بجلي پيدا ڪرڻ وارن منصوبن ۾ واڌ ٿي. 2019ع ۾ ٿر بلاڪ-II مان بجلي جي تجارتي پيداوار شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪوئلي جي کاڻ ۽ بجلي گهرن جي وڌيڪ توسيع ڪئي وئي.

2021ع ۾ سنڌ حڪومت ٿر ڪول مائن جي ٽئين توسيعي مرحلي لاءِ 15.8 ارب رپين جي منصوبي جي منظوري ڏني. منصوبي جو مقصد ڪوئلي جي سالياني پيداوار وڌائڻ ۽ ٿر جي ڪوئلي تي ٻڌل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ۾ اضافو ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Murad Ali Shah approves Rs15.8bn third expansion project of Thar coal |url=https://www.dawn.com/news/1653532 |work=Dawn |date=23 October 2021 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

صوبائي حڪومت جي 2024ع واري ڪارڪردگيءَ بابت بيان موجب ٿر جي ڪوئلي تي ٻڌل منصوبن مان 3,240 ميگاواٽ تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش قائم ٿي چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=CM highlights efforts of PPP during 15 years of rule in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1843903 |work=Dawn |date=5 July 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪورونا وائرس جي وبا ===

2020ع ۾ [[پاڪستان ۾ ڪورونا وائرس جي وبا]] دوران شاهه جي حڪومت سنڌ ۾ وبا کي روڪڻ لاءِ تعليمي ادارن جي بندش، قرنطينه، اسپتالن جي تياري ۽ سماجي رابطن کي محدود ڪرڻ سميت مختلف قدم کنيا. وبا جي شروعاتي مرحلي ۾ شاهه وفاقي سطح تي گڏيل قومي حڪمت عملي جي کوٽ بابت پڻ خدشن جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=No national-level plan to tackle coronavirus, laments Murad |url=https://www.dawn.com/news/1540413 |work=Dawn |date=13 March 2020 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ پيپلز بس سروس ===

2022ع ۾ سندس حڪومت [[ڪراچي]] ۾ '''سنڌ پيپلز بس سروس''' شروع ڪئي. جون 2022ع ۾ ان جو پهريون روٽ ماڊل ڪالوني کان ٽاور تائين تجارتي بنيادن تي شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ وڌيڪ روٽ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hasan |first=Shazia |title=Peoples bus service starts commercial operation on one of seven routes |url=https://www.dawn.com/news/1697019 |work=Dawn |date=28 June 2022 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ بس سروس کي سنڌ جي ٻين شهرن تائين پڻ وڌايو ويو.

=== 2022ع جون ٻوڏون ===

[[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] سنڌ جي وڏي حصي کي سخت متاثر ڪيو. شاهه جي حڪومت کي وڏي پيماني تي بي گهر ٿيل ماڻهن جي امداد، عارضي رهائش، خوراڪ، صحت ۽ بعد ۾ بحاليءَ جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.

سيپٽمبر 2022ع ۾ شاهه چيو ته سنڌ ۾ 12.5 ملين کان وڌيڪ ماڻهو بي گهر ٿيا هئا ۽ عالمي برادري کان خيمن ۽ ٻين هنگامي امدادي شين جي فراهميءَ جي اپيل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sindh chief minister appeals for provision of tents for 12.5 million people displaced by floods |url=https://www.arabnews.com/node/2160771/pakistan |work=Arab News |date=12 September 2022 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[گڏيل قومن جو پناهگيرن وارو ادارو]] پڻ سنڌ حڪومت کي خيما ۽ ٻيون هنگامي امدادي شيون فراهم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UNHCR hands over thousands of tents, other emergency relief items to Sindh government |url=https://www.unhcr.org/pk/news/stories/unhcr-hands-over-thousands-tents-other-emergency-relief-items-sindh-government |publisher=UNHCR Pakistan |date=6 September 2022 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[عالمي بئنڪ]] سنڌ سميت ٻوڏ متاثر علائقن جي بحالي ۽ تعمير نو لاءِ پاڪستان سان مختلف منصوبن تي ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Bank Vice President Visits Pakistan, Assures Support for Flood Relief and Recovery |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/09/24/world-bank-vice-president-visits-pakistan-assures-support-for-flood-relief-and-recovery |publisher=World Bank |date=24 September 2022 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ٽيون دور، 2024ع کان ===

[[2024ع پاڪستاني عام چونڊون|8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ مراد علي شاهه کي ٻيهر وڏي وزير لاءِ نامزد ڪيو.

26 فيبروري 2024ع تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ شاهه 112 ووٽ حاصل ڪري ٽيون ڀيرو وڏو وزير چونڊيو، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]] جي اميدوار علي خورشيدي کي 36 ووٽ مليا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=PPP's Murad Ali Shah elected Sindh chief minister for third time in a row |url=https://www.dawn.com/news/1817289 |work=Dawn |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

27 فيبروري 2024ع تي سنڌ جي گورنر [[ڪامران ٽيسوري]] کانئس عهدي جو حلف ورتو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Murad Ali Shah takes oath as chief minister of Pakistan's Sindh province amid opposition protest |url=https://www.arabnews.com/node/2467616/pakistan |work=Arab News |date=27 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي چونڊن جي نتيجن خلاف [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] ۽ ٻين مخالف ڌرين سنڌ ۾ چونڊ ڌانڌليءَ جا الزام هڻي احتجاج ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Rallies held across Sindh against 'massive rigging', 'stolen mandate' |url=https://www.dawn.com/news/1817644 |work=Dawn |date=28 February 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt; اهي الزام مخالف سياسي جماعتن جا دعوائون هئا.

=== ڪراچي سيف سٽي منصوبو ===

شاهه جي ٽئين دور جي شروعات ۾ سنڌ حڪومت ڊگهي عرصي کان التوا هيٺ رهندڙ [[ڪراچي]] سيف سٽي منصوبي کي اڳتي وڌايو. مارچ 2024ع ۾ منصوبي جي پهرين مرحلي لاءِ لڳ ڀڳ 5.5 ارب رپين جي منظوري ڏني وئي، جنهن ۾ شهر جي اهم هنڌن تي 1,300 نگراني ڪيمرائون لڳائڻ شامل هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ayub |first=Imran |title=Karachi's Safe City Project inching towards reality as Murad approves Rs5.5bn for initial phase |url=https://www.dawn.com/news/1822789 |work=Dawn |date=21 March 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سنڌ حڪومت منصوبي جي ٻئي مرحلي لاءِ 9.98 ارب رپين جي منظوري ڏني، جنهن ۾ وڌيڪ 2,314 ڪيمرائون لڳائڻ جي رٿ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=CM Sindh okays Rs9.98bn Phase-II of Karachi Safe City Project |url=https://www.dawn.com/news/1990696 |work=Dawn |date=11 April 2026 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪراچي جو پاڻي ۽ ڪي-فور ===

شاهه جي ٽئين دور ۾ [[ڪي-فور پاڻي منصوبو|ڪي-فور]] ۽ ان سان لاڳاپيل پاڻي پهچائڻ جي منصوبن تي ڪم جاري رهيو. منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ڪراچيءَ جي پاڻي فراهمي ۾ روزانو 260 ملين گيلن اضافو ڪرڻ آهي.

اپريل 2026ع ۾ سنڌ ڪابينا ڪي-فور جي بجليءَ واري حصي لاءِ 13.9 ارب رپين جي گرانٽ منظور ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Sindh cabinet okays Rs13.9bn for K-IV power component |url=https://www.dawn.com/news/1987314 |work=Dawn |date=1 April 2026 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2026ع ۾ عالمي بئنڪ طرفان ڪي-فور augmentation منصوبي جي خريداريءَ واري عمل لاءِ مشروط منظوري ملڻ کان پوءِ منصوبي تي وڌيڪ ڪم جو رستو کليو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Karachi K-IV Augmentation Project work to begin soon after World Bank go-ahead |url=https://www.dawn.com/news/2018849 |work=Dawn |date=28 July 2026 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تنقيد ۽ تڪرار ==

مراد علي شاهه جي حڪومتن کي مخالف سياسي جماعتن طرفان حڪمراني، شهري بنيادي ڍانچي، تعليم، صحت، امن امان، بلدياتي نظام ۽ ڪراچيءَ جي مسئلن بابت تنقيد جو منهن ڏسڻو پيو آهي. خاص طور تي ڪراچي ۾ ڏوهن ۽ سنڌ جي ڪچي وارن علائقن ۾ ڌاڙيلن جي سرگرمين سبب امن امان جو مسئلو سندس حڪومت لاءِ هڪ اهم چئلينج رهيو آهي.

مارچ 2024ع ۾ شاهه پاڻ به سنڌ جي امن امان جي صورتحال تي عدم اطمينان ظاهر ڪندي پوليس ۽ انتظاميا ۾ تبديلين جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Major reshuffle in police, bureaucracy on the anvil in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1820140 |work=Dawn |date=9 March 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

مخالف ڌرين طرفان سنڌ ۾ ترقياتي ڪمن، تعليم، صحت ۽ بنيادي ڍانچي بابت پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت تي تنقيد ڪئي وئي آهي، جڏهن ته شاهه ۽ سندس حڪومت اهڙين تنقيدن جي جواب ۾ ٿر توانائي منصوبن، روڊن، اسپتالن، ٽرانسپورٽ، پاڻي فراهمي ۽ ٻوڏ کان پوءِ گهرن جي تعمير سميت مختلف منصوبن کي پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو حصو قرار ڏيندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=CM highlights efforts of PPP during 15 years of rule in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1843903 |work=Dawn |date=5 July 2024 |access-date=6 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌ جو وڏو وزير]]
* [[سنڌ حڪومت]]
* [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]]
* [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
* [[عبدالله شاهه (سياستدان)]]
* [[قائم علي شاهه]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://cm.sindh.gov.pk/ سنڌ جي وڏي وزير جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.pas.gov.pk/ سنڌ صوبائي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

{{S-start}}
{{S-off}}

{{Succession box
| title = [[سنڌ جو وڏو وزير]]
| years = 2016ع–2018ع
| before = [[قائم علي شاهه]]
| after = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران)
}}

{{Succession box
| title = [[سنڌ جو وڏو وزير]]
| years = 2018ع–2023ع
| before = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران)
| after = [[مقبول باقر]] (نگران)
}}

{{Succession box
| title = [[سنڌ جو وڏو وزير]]
| years = 2024ع–هاڻوڪو
| before = [[مقبول باقر]] (نگران)
| after = موجوده
}}

{{S-end}}

{{سنڌ جا وڏا وزير}}
{{پاڪستان جا موجوده وڏا وزير}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:شاهه، مراد علي}}

[[زمرو:1962ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا وڏا وزير]]
[[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني سول انجنيئر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جا شاگرد]]
[[زمرو:اسٽينفورڊ يونيورسٽي جا شاگرد]]
[[زمرو:سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي جا شاگرد]]
[[زمرو:ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج جا شاگرد]]
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:21هين صدي جا پاڪستاني سياستدان]]</text>
      <sha1>lzp6ufl7kun8t2k1iuvd8dfj75cd3o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي شير قانع ٺٽوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35973</id>
    <revision>
      <id>417751</id>
      <parentid>369219</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T17:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25907" sha1="csy2gymm2g911zgsyr26t6s165jbf24" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي مورخ، شاعر ۽ تذڪره نگار}}

{{Infobox writer
| name = مير علي شير قانع ٺٽوي
| native_name = مير علي شير قانع ٺٽوي
| image =
| caption =
| birth_name = مير سيد علي شير
| pseudonym = قانع، مظهري
| birth_date = 1140هه / 1727–1728ع
| birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| death_date = 1203هه / 1788–1789ع
| death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| resting_place = شڪرالاهي سادات جو قبرستان، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]، ٺٽو
| occupation = [[مورخ]]، [[شاعر]]، [[تذڪره نگار]]، مصنف
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| genre = تاريخ، تذڪرو، مثنوي، غزل، قصيدو
| father = سيد عزت الله حسيني شيرازي
| notable_works = ''[[تحفة الڪرام]]''&lt;br /&gt;''مقالات الشعراء''&lt;br /&gt;''مڪلي نامو''&lt;br /&gt;''معيار سالڪان طريقت''&lt;br /&gt;''نصاب البلغاء''
| relatives = سيد شڪرالله شيرازي (جد)
}}

'''مير علي شير قانع ٺٽوي''' (1140هه / 1727–1728ع – 1203هه / 1788–1789ع)، تخلص '''قانع'''، ارڙهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي [[مورخ]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعر، تذڪره نگار ۽ گهڻ تصنيفي عالم هو. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ گذريو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جي اهم علمي ۽ ادبي مرڪزن مان هو. هو شڪرالاهي سادات جي ان خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جا وڏا [[شيراز]] ۽ [[هرات]] کان سنڌ آيا هئا. قانع سنڌ جي سياسي تاريخ، جاگرافي، شهرن، عالمن، شاعرن، صوفين ۽ مذهبي شخصيتن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس سڀ کان مشهور تصنيف ''[[تحفة الڪرام]]'' آهي، جڏهن ته ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامو'' ۽ ''معيار سالڪان طريقت'' پڻ سنڌ جي ادبي، سماجي ۽ صوفيانه تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mīr ‘Alī Sher Qānī on Shāh ‘Abd al-Latīf Bhitā’ī |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=25 |issue=2 |url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2025-2%202004/6-Mir.pdf |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web |title=مير علي شير قانع ٺٽوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مير%20علي%20شير%20قانع%20ٺٽوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

قانع جي تاريخ نويسيءَ جي اهميت صرف واقعن جي بيان تائين محدود نه آهي؛ سندس تحريرن ۾ ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي علمي ۽ سماجي ڍانچي بابت به وڏي مقدار ۾ مواد محفوظ ٿيو آهي. جديد مؤرخن ''تحفة الڪرام'' کي پڙهندي اهو به واضح ڪيو آهي ته قانع جي سماجي درجابنديءَ تي سندس سيد خانداني پس منظر ۽ ٺٽي جي فارسي خواهه اشرافي علمي ماحول جو اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;&gt;{{cite journal |last=Rajani |first=Shayan |title=Competing for Distinction: Lineage and Individual Recognition in Eighteenth-Century Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=30 |issue=3 |year=2020 |pages=397–416 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1356186320000251}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
مير علي شير قانع سيد عزت الله حسيني شيرازيءَ جو پٽ هو. سندس خاندان جو تعلق اصل ۾ شيراز سان ٻڌايو وڃي ٿو، جڏهن ته سندس جد قاضي سيد شڪرالله شيرازي هرات ۽ قنڌار وسيلي ارغون دور ۾ سنڌ پهتو. جديد تحقيقي ادب ۾ قانع جو نسب هن ترتيب سان ڏنو ويو آهي: علي شير قانع بن عزت الله بن محمد ڪاظم بن محمد مقيم بن ظهيرالدين ثاني بن شڪرالله ثاني بن ظهيرالدين اول؛ هي خاندان اڳتي قاضي سيد شڪرالله شيرازيءَ سان وڃي ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع جي پنهنجي خانداني روايت موجب سيد شڪرالله شيرازي ارغونن جي سنڌ فتح ڪرڻ واري دور ۾ ٺٽي آيو. سنڌي ماخذ سندس آمد 927هه يا 928هه (1520–1522ع جي لڳ ڀڳ) ڄاڻائين ٿا. شاهه حسن ارغون جي زماني ۾ کيس ٺٽي جي قضا سان لاڳاپيل اعليٰ منصب مليو. ان کان پوءِ سندس اولاد ٺٽي جي علمي، مذهبي ۽ انتظامي زندگيءَ ۾ نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع جي خاندان کي مختلف حڪمرانن جي دورن ۾ جاگيرون، وظيفا ۽ مددِ معاش پڻ ملندي رهي. خاندان جا فرد ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا ۽ پوءِ ٽالپر دور تائين سنڌ جي علمي ۽ مذهبي اشرافيه سان لاڳاپيل رهيا.

== پيدائش ۽ تعليم ==
مير علي شير قانع 1140هه ۾ ٺٽي ۾ پيدا ٿيو. هجري سال جي عيسوي سالن سان مطابقت سبب مختلف ماخذ سندس پيدائش 1727ع يا 1728ع ڏين ٿا؛ تنهنڪري وڌيڪ محتاط تاريخي صورت '''1140هه / 1727–1728ع''' آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

قانع جي نوجوانيءَ ۾ ٺٽو درسگاهن، مدرسن، خانقاهن، شاعرن ۽ فارسي ادبي مجلسن جو اهم مرڪز هو. هن ميان نعمت الله، ميان محمد صادق، آخوند محمد شفيع ۽ ٻين مقامي عالمن کان تعليم ورتي. آخوند ابوالحسن ”بي تڪلف“ سان به سندس فارسي تعليم جو تعلق ڄاڻايو وڃي ٿو.

[[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|250px|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو هڪ تاريخي مقبرو؛ مڪلي قانع جي ''مڪلي نامي'' ۽ سنڌ جي تاريخ بابت سندس لکڻين ۾ اهم جاءِ رکي ٿي.]]

== شاعري ==
قانع ننڍي عمر کان شعر چوڻ شروع ڪيو. سندس سوانحي ماخذن موجب هو لڳ ڀڳ ٻارهن ورهين جي ڄمار، يعني 1152هه (1739–1740ع) ڌاري، شاعري ڪرڻ لڳو. پنهنجي شروعاتي دور ۾ هن هزارين شعرن تي مشتمل ديوان مرتب ڪيو، پر پوءِ اهو پاڻ ضايع ڪري ڇڏيائين. بعد ۾ مير حيدرالدين ابو تراب ”ڪامل“ جي صحبت کان پوءِ ٻيهر شاعري شروع ڪيائين. شروعاتي دور ۾ ”مظهري“ ۽ پوءِ مستقل طور ”قانع“ تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;RashdiBio&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفة الڪرام |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ غزل، قصيدا، مثنويون، منقبتون، تاريخي قطعا ۽ ٻين فارسي صنفن جا مثال ملن ٿا. تاريخ گوئي، يعني لفظن ۽ مصرعن جي ابجدي قيمت مان ڪنهن واقعي جو سال ڪڍڻ، سندس ادبي مهارتن مان هڪ هئي.

== ڪلهوڙا درٻار سان تعلق ==
قانع جو علمي دور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومت سان گهڻو ڪري همعصر هو. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] 1175هه (1761–1762ع) ڌاري کيس ڪلهوڙا خاندان جي تاريخ لکڻ جو ڪم سونپيو. ان منصوبي هيٺ قانع نثر ۽ نظم ٻنهي ۾ ''تاريخ عباسيه'' لکڻ شروع ڪئي؛ منظوم تاريخ کي فردوسيءَ جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جي طرز سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻئي منصوبا مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا.&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Ḳāniʿ |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3867}}&lt;/ref&gt;

قانع ڪجهه وقت لاءِ ٺٽي کان [[خدا آباد]] ويو، پر 1180هه (1766–1767ع) کان اڳ سرڪاري خدمت ڇڏي واپس ٺٽي موٽي آيو. ان کان پوءِ سندس تصنيف ۽ تحقيق جو سلسلو جاري رهيو.

== علمي ۽ تاريخي ڪم ==
قانع جي لکڻين جو دائرو روايتي سياسي تاريخ کان گهڻو وسيع هو. هن سنڌ جي شهرن، ڳوٺن، درگاهن، قبرستانن، صوفين، سيدن، عالمن، شاعرن، حڪمرانن ۽ مقامي روايتن کي قلمبند ڪيو. انهيءَ سبب سندس ڪتاب بعد جي سنڌي تاريخ نويسيءَ لاءِ بنيادي ماخذ بڻيا.

''تحفة الڪرام'' جهڙن ڪتابن کي استعمال ڪندي به جديد محقق ماخذ تنقيد تي زور ڏين ٿا. شايان راجانيءَ جي مطالعي موجب ''تحفة الڪرام'' ۾ سماجي گروهن جي ترتيب رڳو غيرجانبدار سماجي تصوير نه، پر قانع جي دور جي سيد ۽ فارسي خواهه اشرافي تصور سان به ڳنڍيل آهي؛ خاص طور تي عورتن ۽ غير مسلم آباديءَ بابت ڪتاب جون خاموشيون ان جي تاريخي حدن کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

ٻئي طرف قانع جي اهميت ان ڪري به غيرمعمولي آهي جو سندس ڪيترائي بيان اهڙن ماڻهن، ماڳن ۽ ادبي حلقن بابت آهن جن بابت ٻيا همعصر ماخذ تمام گهٽ آهن. مثال طور شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شروعاتي سوانح لاءِ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''مقالات الشعراء'' کي اهم همعصر يا قريب العهد ماخذن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

== ''مقالات الشعراء'' ==
''مقالات الشعراء'' قانع جو فارسي شاعرن بابت اهم تذڪرو آهي. هن ان جي ترتيب 1169هه (1755–1756ع) ڌاري شروع ڪئي ۽ 1174هه (1760–1761ع) ۾ مڪمل ڪئي. ڪتاب سنڌ سان تعلق رکندڙ يا سنڌ ۾ اچي رهندڙ فارسي گو شاعرن بابت سوانحي ۽ ادبي مواد محفوظ ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهو سنڌ ۾ فارسي ادب جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع شاعرن بابت رڳو مختصر سوانح نه ڏني، پر ڪيترن هنڌن تي سندن شعر، ادبي لاڳاپا، استاد، شاگرد ۽ تاريخي پس منظر پڻ محفوظ ڪيو. بعد ۾ پير حسام الدين راشدي هن متن جي علمي تدوين ۽ تحقيق ۾ اهم ڪم ڪيو.

== ''مڪلي نامو'' ==
''مڪلي نامو''، جنهن کي ''بوستان بهار'' سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مڪليءَ جي ٽڪري، مقبرن، بزرگن ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي ماحول بابت قانع جي اهم تصنيف آهي. اها 1174هه (1760–1761ع) جي لڳ ڀڳ مرتب ٿي. جديد آثار قديمه ۽ مڪلي بابت تحقيق ۾ پڻ هن ڪتاب کي تاريخي شاهدي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Makli, once a resplendent city now stands in dire need of preservation |url=https://www.dawn.com/news/1345517 |website=Dawn |date=16 July 2017 |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

قانع جي بيانن مان ارڙهين صديءَ جي مڪليءَ جي مذهبي ۽ يادگاري حيثيت جو اندازو ملي ٿو. جديد مطالعي ۾ مڪليءَ جي اڏاوتي روايت کي سنڌي، ايراني، وچ ايشيائي ۽ گجراتي فني اثرن جي سنگم طور ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Makli: Symphonies in Stone |url=https://www.mohattapalacemuseum.org/exhibitions/makli-symphonies-in-stone |website=Mohatta Palace Museum |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ''تحفة الڪرام'' ==
قانع جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''[[تحفة الڪرام]]''''' آهي، جيڪا فارسيءَ ۾ لکيل تاريخي، جاگرافيائي ۽ سوانحي مجموعو آهي. ڪتاب 1180هه (1766–1767ع) ڌاري شروع ٿيو ۽ 1181هه (1767–1768ع) ۾ ان جي بنيادي ترتيب مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;BL&quot;&gt;{{cite web |title=Tuhfat al-Kiram of Qani' Shirazi – IO Islamic 4535 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342014 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTuhfa&quot;&gt;{{cite web |title=تحفة الڪرام |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تحفة%20الڪرام |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ٽن وڏن حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو سنڌ بابت حصو سنڌ جي سياسي تاريخ سان گڏ شهرن، ماڳن، عالمن، صوفين، سيدن، شاعرن ۽ ٻين مشهور شخصيتن جو احوال ڏئي ٿو. قانع اڳين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ''[[چچ نامو]]''، ''[[تاريخ معصومي]]''، ''تاريخ طاهري''، ''بيگلار نامو'' ۽ ''ترخان نامو'' مان پڻ مواد ورتو، پر پنهنجي دور ۽ ٺٽي بابت ڪيترن هنڌن تي ذاتي يا قريب العهد معلومات شامل ڪئي.

British Library وٽ ''تحفة الڪرام'' جي ٽئين جلد جو فارسي مخطوطو **IO Islamic 4535** محفوظ آهي. فهرست موجب هي جلد سنڌ لاءِ مخصوص آهي ۽ عام تاريخ جي منصوبي جو حصو هو، جيڪو 1180هه/1766–67ع ۾ شروع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ بابت جديد علمي ادب ۾ ''تحفة الڪرام'' کي مغل دور کان پوءِ جي اهم علائقائي تاريخن مان شمار ڪيو ويو آهي. هڪ يونيورسٽي تاريخي مطالعي ۾ ان جي ٽئين جلد کي سنڌ بابت موجود تاريخن مان انتهائي جامع ماخذ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of India, c. 1526–1757 |url=https://www.wbnsou.ac.in/online_services/SLM_UGC_DEB/UG/SOSS/HHI/2nd%20Year/CC-HI-07.pdf |publisher=Netaji Subhas Open University |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ''معيار سالڪان طريقت'' ==
قانع پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ''معيار سالڪان طريقت'' مرتب ڪيو. هي ڪتاب سنڌ ۽ سنڌ کان ٻاهر جي صوفين ۽ مذهبي بزرگن بابت تذڪرو آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج سئو شخصيتن جي زماني يا ولادت ۽ وفات بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هي تصنيف 1202هه (1787–1788ع) سان منسوب آهي ۽ ''تحفة الڪرام'' جي صوفيانه سوانحن کي وڌيڪ منظم صورت ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

== ٻين تصنيفن ==
قانع جي تصنيفن جو صحيح انگ مختلف فهرستن ۾ مختلف ملي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ڪتاب گم ٿي ويا، ڪي نامڪمل رهيا ۽ ڪي رڳو ٻين ڪتابن ۾ ذڪر ٿيل آهن. سندس سوانحي ماخذن ۽ ''مقالات الشعراء'' جي فهرستن مان چاليهن کان وڌيڪ عنوان معلوم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | عيسوي عرصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | موضوع / نوعيت
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | حالت
|-
| ''ديوان علي شير''
| 1152هه
| 1739–1740ع
| شاعري
| مصنف پاڻ ضايع ڪيو
|-
| ''مثنوي شمع از قدرت''
| 1165هه
| 1751–1752ع
| مثنوي
| نسخو اڻلڀ
|-
| ''مثنوي قضا و قدر''
| 1167هه
| 1753–1754ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''نو آئين خيالات''
| 1169هه
| 1755–1756ع
| نثر
| اڻلڀ
|-
| ''قصه ڪامروپ''
| 1169هه
| 1755–1756ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''مڪلي نامو / بوستان بهار''
| 1174هه
| 1760–1761ع
| مڪلي، تاريخ ۽ ادب
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''مقالات الشعراء''
| 1174هه
| 1760–1761ع
| فارسي شاعرن جو تذڪرو
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''تاريخ عباسيه''
| 1175هه
| 1761–1762ع
| ڪلهوڙا تاريخ
| نامڪمل/گهڻو حصو اڻلڀ
|-
| ''تحفة الڪرام''
| 1181هه
| 1767–1768ع
| تاريخ، جاگرافي ۽ تذڪرو
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''اعلان غم''
| 1192هه
| 1778–1779ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''زبدة المناقب''
| 1192هه
| 1778–1779ع
| مناقب
| —
|-
| ''مختار نامو''
| 1194هه
| 1780ع
| مختار ثقفي بابت مثنوي
| نسخو محفوظ
|-
| ''نصاب البلغاء''
| 1198هه
| 1783–1784ع
| لغت/دائرة المعارف
| مخطوطو ڄاڻايل
|-
| ''مثنوي ختم السلوڪ''
| 1199هه
| 1784–1785ع
| تصوف
| محفوظ
|-
| ''طومار سلاسل گزيده''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| صوفي سلسلا
| محفوظ
|-
| ''شجره اطهر اهل بيت''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| نسب/تذڪرو
| اڻلڀ
|-
| ''معيار سالڪان طريقت''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| صوفي تذڪرو
| محفوظ
|}

ٻين منسوب تصنيفن ۾ ''ديوان غم''، ''ساقي نامو''، ''واقعات حضرت شاهه''، ''چهار منزله''، ''تزويج نامه حسن و عشق''، ''اشعار متفرقه در صنايع و تاريخ''، ''مثنوي ختم السلوڪ''، ''مثنوي ڪان جواهر''، ''زينت الاخلاق''، ''ميزان الافڪار''، ''ميزان فارسي''، ''قصاب نامو''، ''سرفراز نامو''، ''بياض محڪ الشعراء''، ''انشاء قانع'' ۽ ''محبت نامو'' شامل آهن.

== تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت ==
قانع جي تصنيفن جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته هن سنڌ جي اڳوڻين تاريخن کي پنهنجي زماني تائين پهچايو. ''تحفة الڪرام'' اڳين سياسي تاريخن مان مواد وٺڻ سان گڏ سماجي، علمي ۽ مذهبي تاريخ پڻ قلمبند ڪري ٿو. ''ترخان نامي'' بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ به نشاندهي ڪئي وئي آهي ته قانع جو ''تحفة الڪرام'' سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهڙو مواد ڏئي ٿو جيڪو اڳين خالص سياسي تاريخن ۾ گهڻو گهٽ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت سندس ڪتابن کي جديد تاريخي تنقيد سان پڙهيو وڃي ٿو. ''تحفة الڪرام'' ۾ نسب، سيد خاندانن ۽ علمي اشرافيه کي ڏنل اهميت قانع جي پنهنجي سماجي ماحول جي به عڪاسي ڪري ٿي. ان ڪري جديد محقق سندس لکڻين کي هڪ ئي وقت تاريخي معلومات جو اهم ذخيرو ۽ ارڙهين صديءَ جي ٺٽي جي اشرافي فڪري دنيا جو متن سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

== مڪلي ۽ آثار قديمه جي مطالعي ۾ اثر ==
قانع جو ''مڪلي نامو'' اڄ جي مڪلي بابت تاريخي ۽ آثار قديمه جي تحقيق لاءِ پڻ اهم آهي. ڪتاب ۾ مڪليءَ جي مزارن، بزرگن، روايتن ۽ يادگارن بابت اهڙو مواد ملي ٿو جيڪو ڪيترن هاڻوڪن ماڳن جي سڃاڻپ ۽ تاريخي پس منظر ۾ استعمال ٿيو آهي. جديد مڪلي epigraphy بابت تحقيق ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تدوين ڪيل ''مڪلي نامي'' ۾ محفوظ ڪتبن ۽ تاريخي نوٽن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Epigraphy of Makli |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=38 |issue=2 |year=2025 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |publisher=University of the Punjab}}&lt;/ref&gt;

== آخري دور ۽ وفات ==
قانع جي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿيو ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جو دور شروع ٿيو. ان سياسي تبديليءَ باوجود سندس علمي سرگرمي جاري رهي؛ 1202هه (1787–1788ع) ۾ ''طومار سلاسل گزيده''، ''شجره اطهر اهل بيت'' ۽ ''معيار سالڪان طريقت'' جهڙا ڪتاب سندس آخري دور سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مير علي شير قانع 1203هه، يعني 1788–1789ع جي عرصي ۾ وفات ڪئي. سنڌيانا 1788ع ڏئي ٿي، جڏهن ته ڪجهه علمي ماخذ 1727–89ع واري تاريخي حد استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سندس قبر جي صحيح جاءِ بابت غيريقيني اظهار ملندو هو، پر جديد سڃاڻپ موجب قانع [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي شڪرالاهي سادات جي خانداني قبرستان ۾ دفن آهي. Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh سندس قبر جي بحاليءَ جو منصوبو فيبروري 2020ع ۾ شروع ڪيو ۽ جنوري 2023ع ۾ مڪمل ڪيو؛ قبر کي ٻين قبرن کان نمايان ڪرڻ لاءِ ان مٿان ڇٽي پڻ تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;EFTgrave&quot;&gt;{{cite report |title=2020–2025: Five Years Report |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |pages=73 |url=https://eftsindh.org.pk/wp-content/uploads/2026/03/2020-2025-EFT-5-years-report-web_.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ورثو ==
قانع جو بنيادي علمي ورثو سنڌ بابت تاريخي ڄاڻ جي حفاظت آهي. سندس ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء'' ۽ ''مڪلي نامو'' نه رڳو سياسي تاريخ، پر سنڌ جي فارسي ادبي روايت، صوفي سلسلن، مقامي خاندانن، شهرن ۽ مڪليءَ جي تاريخ بابت به بنيادي ماخذ آهن. British Library، سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين ادارن ۾ سندس تصنيفن جا مخطوطا ۽ ڇاپا محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

جديد تحقيق قانع کي صرف ”سنڌ جو مورخ“ نه، پر ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي فارسي خواهه علمي ثقافت جو نمائندو به سمجهي ٿي. سندس لکڻين مان ان دور جي علمي نيٽ ورڪن، نسب جي سماجي اهميت، صوفي روايتن ۽ ٺٽي جي شهري علمي زندگيءَ جو مطالعو ممڪن ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تحفة الڪرام]]
* [[مڪلي جو قبرستان]]
* [[ٺٽو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ راشدي، سيد حسام الدين (مرتب)، ''مقالات الشعراء''، سنڌي ادبي بورڊ، 1957ع.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير، ''تحفة الڪرام''، سنڌي ادبي بورڊ.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ راشدي، سيد حسام الدين (مرتب)، ''مڪلي نامو''، سنڌي ادبي بورڊ.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ نوشاهي، سيد خضر (مرتب)، ''معيار سالڪان طريقت''، ايران-پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پرشن اسٽڊيز، 2001ع.

{{Authority control}}

[[زمرو:1720ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1780ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا مورخ]]
[[زمرو:سنڌ جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جا ليکڪ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا مورخ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان]]
[[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]]</text>
      <sha1>csy2gymm2g911zgsyr26t6s165jbf24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417753</id>
      <parentid>417751</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T18:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26149" sha1="90qdetiwyncw7ofr42d0z7pkf5wuv2o" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي مورخ، شاعر ۽ تذڪره نگار}}

{{Infobox writer
| name = مير علي شير قانع ٺٽوي
| native_name = Mir Ali Sher Qaniʿ Thattvi
| birth_name = مير سيد علي شير
| penname = قانع، مظهري
| birth_date = 1140هه / 1727–1728ع
| birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| death_date = 1203هه / 1788–1789ع
| death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| resting_place = شڪراللهي سادات جو قبرستان، [[مڪلي]]
| occupation = [[مورخ]]، [[شاعر]]، تذڪره نگار، مصنف
| language = [[فارسي]]
| genre = تاريخ، تذڪرو، مثنوي، غزل، قصيدو
| parents = سيد عزت الله شيرازي
| notableworks =
* ''[[تحفة الڪرام]]''
* ''[[مقالات الشعراء]]''
* ''بوستان بهار (مڪلي نامو)''
* ''تاريخ عباسيه''
* ''نصاب البلغا''
* ''معيار سالڪان طريقت''
* ''طومار سلاسل گزيده''
* ''مختار نامو''
| literary_genres = تاريخ • تذڪرو • مثنوي • غزل • قصيدو • تصوف
| associations =
'''[[ٺٽو]]''' — جنم ۽ علمي زندگي&lt;br&gt;
'''[[مڪلي]]''' — تاريخي ۽ صوفيانه تحقيق&lt;br&gt;
'''ڪلهوڙا درٻار''' — تاريخ نويس
}}

'''مير علي شير قانع ٺٽوي''' (1140هه / 1727–1728ع – 1203هه / 1788–1789ع)، تخلص '''قانع'''، ارڙهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي [[مورخ]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعر، تذڪره نگار ۽ گهڻ تصنيفي عالم هو. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ گذريو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جي اهم علمي ۽ ادبي مرڪزن مان هو. هو شڪرالاهي سادات جي ان خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جا وڏا [[شيراز]] ۽ [[هرات]] کان سنڌ آيا هئا. قانع سنڌ جي سياسي تاريخ، جاگرافي، شهرن، عالمن، شاعرن، صوفين ۽ مذهبي شخصيتن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس سڀ کان مشهور تصنيف ''[[تحفة الڪرام]]'' آهي، جڏهن ته ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامو'' ۽ ''معيار سالڪان طريقت'' پڻ سنڌ جي ادبي، سماجي ۽ صوفيانه تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mīr ‘Alī Sher Qānī on Shāh ‘Abd al-Latīf Bhitā’ī |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=25 |issue=2 |url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2025-2%202004/6-Mir.pdf |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web |title=مير علي شير قانع ٺٽوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مير%20علي%20شير%20قانع%20ٺٽوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

قانع جي تاريخ نويسيءَ جي اهميت صرف واقعن جي بيان تائين محدود نه آهي؛ سندس تحريرن ۾ ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي علمي ۽ سماجي ڍانچي بابت به وڏي مقدار ۾ مواد محفوظ ٿيو آهي. جديد مؤرخن ''تحفة الڪرام'' کي پڙهندي اهو به واضح ڪيو آهي ته قانع جي سماجي درجابنديءَ تي سندس سيد خانداني پس منظر ۽ ٺٽي جي فارسي خواهه اشرافي علمي ماحول جو اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;&gt;{{cite journal |last=Rajani |first=Shayan |title=Competing for Distinction: Lineage and Individual Recognition in Eighteenth-Century Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=30 |issue=3 |year=2020 |pages=397–416 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1356186320000251}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
مير علي شير قانع سيد عزت الله حسيني شيرازيءَ جو پٽ هو. سندس خاندان جو تعلق اصل ۾ شيراز سان ٻڌايو وڃي ٿو، جڏهن ته سندس جد قاضي سيد شڪرالله شيرازي هرات ۽ قنڌار وسيلي ارغون دور ۾ سنڌ پهتو. جديد تحقيقي ادب ۾ قانع جو نسب هن ترتيب سان ڏنو ويو آهي: علي شير قانع بن عزت الله بن محمد ڪاظم بن محمد مقيم بن ظهيرالدين ثاني بن شڪرالله ثاني بن ظهيرالدين اول؛ هي خاندان اڳتي قاضي سيد شڪرالله شيرازيءَ سان وڃي ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع جي پنهنجي خانداني روايت موجب سيد شڪرالله شيرازي ارغونن جي سنڌ فتح ڪرڻ واري دور ۾ ٺٽي آيو. سنڌي ماخذ سندس آمد 927هه يا 928هه (1520–1522ع جي لڳ ڀڳ) ڄاڻائين ٿا. شاهه حسن ارغون جي زماني ۾ کيس ٺٽي جي قضا سان لاڳاپيل اعليٰ منصب مليو. ان کان پوءِ سندس اولاد ٺٽي جي علمي، مذهبي ۽ انتظامي زندگيءَ ۾ نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع جي خاندان کي مختلف حڪمرانن جي دورن ۾ جاگيرون، وظيفا ۽ مددِ معاش پڻ ملندي رهي. خاندان جا فرد ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا ۽ پوءِ ٽالپر دور تائين سنڌ جي علمي ۽ مذهبي اشرافيه سان لاڳاپيل رهيا.

== پيدائش ۽ تعليم ==
مير علي شير قانع 1140هه ۾ ٺٽي ۾ پيدا ٿيو. هجري سال جي عيسوي سالن سان مطابقت سبب مختلف ماخذ سندس پيدائش 1727ع يا 1728ع ڏين ٿا؛ تنهنڪري وڌيڪ محتاط تاريخي صورت '''1140هه / 1727–1728ع''' آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

قانع جي نوجوانيءَ ۾ ٺٽو درسگاهن، مدرسن، خانقاهن، شاعرن ۽ فارسي ادبي مجلسن جو اهم مرڪز هو. هن ميان نعمت الله، ميان محمد صادق، آخوند محمد شفيع ۽ ٻين مقامي عالمن کان تعليم ورتي. آخوند ابوالحسن ”بي تڪلف“ سان به سندس فارسي تعليم جو تعلق ڄاڻايو وڃي ٿو.

[[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|250px|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو هڪ تاريخي مقبرو؛ مڪلي قانع جي ''مڪلي نامي'' ۽ سنڌ جي تاريخ بابت سندس لکڻين ۾ اهم جاءِ رکي ٿي.]]

== شاعري ==
قانع ننڍي عمر کان شعر چوڻ شروع ڪيو. سندس سوانحي ماخذن موجب هو لڳ ڀڳ ٻارهن ورهين جي ڄمار، يعني 1152هه (1739–1740ع) ڌاري، شاعري ڪرڻ لڳو. پنهنجي شروعاتي دور ۾ هن هزارين شعرن تي مشتمل ديوان مرتب ڪيو، پر پوءِ اهو پاڻ ضايع ڪري ڇڏيائين. بعد ۾ مير حيدرالدين ابو تراب ”ڪامل“ جي صحبت کان پوءِ ٻيهر شاعري شروع ڪيائين. شروعاتي دور ۾ ”مظهري“ ۽ پوءِ مستقل طور ”قانع“ تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;RashdiBio&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفة الڪرام |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ غزل، قصيدا، مثنويون، منقبتون، تاريخي قطعا ۽ ٻين فارسي صنفن جا مثال ملن ٿا. تاريخ گوئي، يعني لفظن ۽ مصرعن جي ابجدي قيمت مان ڪنهن واقعي جو سال ڪڍڻ، سندس ادبي مهارتن مان هڪ هئي.

== ڪلهوڙا درٻار سان تعلق ==
قانع جو علمي دور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومت سان گهڻو ڪري همعصر هو. [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] 1175هه (1761–1762ع) ڌاري کيس ڪلهوڙا خاندان جي تاريخ لکڻ جو ڪم سونپيو. ان منصوبي هيٺ قانع نثر ۽ نظم ٻنهي ۾ ''تاريخ عباسيه'' لکڻ شروع ڪئي؛ منظوم تاريخ کي فردوسيءَ جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جي طرز سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻئي منصوبا مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا.&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Ḳāniʿ |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3867}}&lt;/ref&gt;

قانع ڪجهه وقت لاءِ ٺٽي کان [[خدا آباد]] ويو، پر 1180هه (1766–1767ع) کان اڳ سرڪاري خدمت ڇڏي واپس ٺٽي موٽي آيو. ان کان پوءِ سندس تصنيف ۽ تحقيق جو سلسلو جاري رهيو.

== علمي ۽ تاريخي ڪم ==
قانع جي لکڻين جو دائرو روايتي سياسي تاريخ کان گهڻو وسيع هو. هن سنڌ جي شهرن، ڳوٺن، درگاهن، قبرستانن، صوفين، سيدن، عالمن، شاعرن، حڪمرانن ۽ مقامي روايتن کي قلمبند ڪيو. انهيءَ سبب سندس ڪتاب بعد جي سنڌي تاريخ نويسيءَ لاءِ بنيادي ماخذ بڻيا.

''تحفة الڪرام'' جهڙن ڪتابن کي استعمال ڪندي به جديد محقق ماخذ تنقيد تي زور ڏين ٿا. شايان راجانيءَ جي مطالعي موجب ''تحفة الڪرام'' ۾ سماجي گروهن جي ترتيب رڳو غيرجانبدار سماجي تصوير نه، پر قانع جي دور جي سيد ۽ فارسي خواهه اشرافي تصور سان به ڳنڍيل آهي؛ خاص طور تي عورتن ۽ غير مسلم آباديءَ بابت ڪتاب جون خاموشيون ان جي تاريخي حدن کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

ٻئي طرف قانع جي اهميت ان ڪري به غيرمعمولي آهي جو سندس ڪيترائي بيان اهڙن ماڻهن، ماڳن ۽ ادبي حلقن بابت آهن جن بابت ٻيا همعصر ماخذ تمام گهٽ آهن. مثال طور شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شروعاتي سوانح لاءِ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''مقالات الشعراء'' کي اهم همعصر يا قريب العهد ماخذن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

== ''مقالات الشعراء'' ==
''مقالات الشعراء'' قانع جو فارسي شاعرن بابت اهم تذڪرو آهي. هن ان جي ترتيب 1169هه (1755–1756ع) ڌاري شروع ڪئي ۽ 1174هه (1760–1761ع) ۾ مڪمل ڪئي. ڪتاب سنڌ سان تعلق رکندڙ يا سنڌ ۾ اچي رهندڙ فارسي گو شاعرن بابت سوانحي ۽ ادبي مواد محفوظ ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهو سنڌ ۾ فارسي ادب جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

قانع شاعرن بابت رڳو مختصر سوانح نه ڏني، پر ڪيترن هنڌن تي سندن شعر، ادبي لاڳاپا، استاد، شاگرد ۽ تاريخي پس منظر پڻ محفوظ ڪيو. بعد ۾ پير حسام الدين راشدي هن متن جي علمي تدوين ۽ تحقيق ۾ اهم ڪم ڪيو.

== ''مڪلي نامو'' ==
''مڪلي نامو''، جنهن کي ''بوستان بهار'' سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مڪليءَ جي ٽڪري، مقبرن، بزرگن ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي ماحول بابت قانع جي اهم تصنيف آهي. اها 1174هه (1760–1761ع) جي لڳ ڀڳ مرتب ٿي. جديد آثار قديمه ۽ مڪلي بابت تحقيق ۾ پڻ هن ڪتاب کي تاريخي شاهدي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Makli, once a resplendent city now stands in dire need of preservation |url=https://www.dawn.com/news/1345517 |website=Dawn |date=16 July 2017 |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

قانع جي بيانن مان ارڙهين صديءَ جي مڪليءَ جي مذهبي ۽ يادگاري حيثيت جو اندازو ملي ٿو. جديد مطالعي ۾ مڪليءَ جي اڏاوتي روايت کي سنڌي، ايراني، وچ ايشيائي ۽ گجراتي فني اثرن جي سنگم طور ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Makli: Symphonies in Stone |url=https://www.mohattapalacemuseum.org/exhibitions/makli-symphonies-in-stone |website=Mohatta Palace Museum |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ''تحفة الڪرام'' ==
قانع جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''[[تحفة الڪرام]]''''' آهي، جيڪا فارسيءَ ۾ لکيل تاريخي، جاگرافيائي ۽ سوانحي مجموعو آهي. ڪتاب 1180هه (1766–1767ع) ڌاري شروع ٿيو ۽ 1181هه (1767–1768ع) ۾ ان جي بنيادي ترتيب مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;BL&quot;&gt;{{cite web |title=Tuhfat al-Kiram of Qani' Shirazi – IO Islamic 4535 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342014 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTuhfa&quot;&gt;{{cite web |title=تحفة الڪرام |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تحفة%20الڪرام |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ٽن وڏن حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو سنڌ بابت حصو سنڌ جي سياسي تاريخ سان گڏ شهرن، ماڳن، عالمن، صوفين، سيدن، شاعرن ۽ ٻين مشهور شخصيتن جو احوال ڏئي ٿو. قانع اڳين تاريخي ماخذن، جهڙوڪ ''[[چچ نامو]]''، ''[[تاريخ معصومي]]''، ''تاريخ طاهري''، ''بيگلار نامو'' ۽ ''ترخان نامو'' مان پڻ مواد ورتو، پر پنهنجي دور ۽ ٺٽي بابت ڪيترن هنڌن تي ذاتي يا قريب العهد معلومات شامل ڪئي.

British Library وٽ ''تحفة الڪرام'' جي ٽئين جلد جو فارسي مخطوطو **IO Islamic 4535** محفوظ آهي. فهرست موجب هي جلد سنڌ لاءِ مخصوص آهي ۽ عام تاريخ جي منصوبي جو حصو هو، جيڪو 1180هه/1766–67ع ۾ شروع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ بابت جديد علمي ادب ۾ ''تحفة الڪرام'' کي مغل دور کان پوءِ جي اهم علائقائي تاريخن مان شمار ڪيو ويو آهي. هڪ يونيورسٽي تاريخي مطالعي ۾ ان جي ٽئين جلد کي سنڌ بابت موجود تاريخن مان انتهائي جامع ماخذ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of India, c. 1526–1757 |url=https://www.wbnsou.ac.in/online_services/SLM_UGC_DEB/UG/SOSS/HHI/2nd%20Year/CC-HI-07.pdf |publisher=Netaji Subhas Open University |language=en |access-date=7 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ''معيار سالڪان طريقت'' ==
قانع پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ''معيار سالڪان طريقت'' مرتب ڪيو. هي ڪتاب سنڌ ۽ سنڌ کان ٻاهر جي صوفين ۽ مذهبي بزرگن بابت تذڪرو آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج سئو شخصيتن جي زماني يا ولادت ۽ وفات بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هي تصنيف 1202هه (1787–1788ع) سان منسوب آهي ۽ ''تحفة الڪرام'' جي صوفيانه سوانحن کي وڌيڪ منظم صورت ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

== ٻين تصنيفن ==
قانع جي تصنيفن جو صحيح انگ مختلف فهرستن ۾ مختلف ملي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ڪتاب گم ٿي ويا، ڪي نامڪمل رهيا ۽ ڪي رڳو ٻين ڪتابن ۾ ذڪر ٿيل آهن. سندس سوانحي ماخذن ۽ ''مقالات الشعراء'' جي فهرستن مان چاليهن کان وڌيڪ عنوان معلوم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | عيسوي عرصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | موضوع / نوعيت
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | حالت
|-
| ''ديوان علي شير''
| 1152هه
| 1739–1740ع
| شاعري
| مصنف پاڻ ضايع ڪيو
|-
| ''مثنوي شمع از قدرت''
| 1165هه
| 1751–1752ع
| مثنوي
| نسخو اڻلڀ
|-
| ''مثنوي قضا و قدر''
| 1167هه
| 1753–1754ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''نو آئين خيالات''
| 1169هه
| 1755–1756ع
| نثر
| اڻلڀ
|-
| ''قصه ڪامروپ''
| 1169هه
| 1755–1756ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''مڪلي نامو / بوستان بهار''
| 1174هه
| 1760–1761ع
| مڪلي، تاريخ ۽ ادب
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''مقالات الشعراء''
| 1174هه
| 1760–1761ع
| فارسي شاعرن جو تذڪرو
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''تاريخ عباسيه''
| 1175هه
| 1761–1762ع
| ڪلهوڙا تاريخ
| نامڪمل/گهڻو حصو اڻلڀ
|-
| ''تحفة الڪرام''
| 1181هه
| 1767–1768ع
| تاريخ، جاگرافي ۽ تذڪرو
| محفوظ/ڇپيل
|-
| ''اعلان غم''
| 1192هه
| 1778–1779ع
| مثنوي
| اڻلڀ
|-
| ''زبدة المناقب''
| 1192هه
| 1778–1779ع
| مناقب
| —
|-
| ''مختار نامو''
| 1194هه
| 1780ع
| مختار ثقفي بابت مثنوي
| نسخو محفوظ
|-
| ''نصاب البلغاء''
| 1198هه
| 1783–1784ع
| لغت/دائرة المعارف
| مخطوطو ڄاڻايل
|-
| ''مثنوي ختم السلوڪ''
| 1199هه
| 1784–1785ع
| تصوف
| محفوظ
|-
| ''طومار سلاسل گزيده''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| صوفي سلسلا
| محفوظ
|-
| ''شجره اطهر اهل بيت''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| نسب/تذڪرو
| اڻلڀ
|-
| ''معيار سالڪان طريقت''
| 1202هه
| 1787–1788ع
| صوفي تذڪرو
| محفوظ
|}

ٻين منسوب تصنيفن ۾ ''ديوان غم''، ''ساقي نامو''، ''واقعات حضرت شاهه''، ''چهار منزله''، ''تزويج نامه حسن و عشق''، ''اشعار متفرقه در صنايع و تاريخ''، ''مثنوي ختم السلوڪ''، ''مثنوي ڪان جواهر''، ''زينت الاخلاق''، ''ميزان الافڪار''، ''ميزان فارسي''، ''قصاب نامو''، ''سرفراز نامو''، ''بياض محڪ الشعراء''، ''انشاء قانع'' ۽ ''محبت نامو'' شامل آهن.

== تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت ==
قانع جي تصنيفن جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته هن سنڌ جي اڳوڻين تاريخن کي پنهنجي زماني تائين پهچايو. ''تحفة الڪرام'' اڳين سياسي تاريخن مان مواد وٺڻ سان گڏ سماجي، علمي ۽ مذهبي تاريخ پڻ قلمبند ڪري ٿو. ''ترخان نامي'' بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ به نشاندهي ڪئي وئي آهي ته قانع جو ''تحفة الڪرام'' سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهڙو مواد ڏئي ٿو جيڪو اڳين خالص سياسي تاريخن ۾ گهڻو گهٽ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت سندس ڪتابن کي جديد تاريخي تنقيد سان پڙهيو وڃي ٿو. ''تحفة الڪرام'' ۾ نسب، سيد خاندانن ۽ علمي اشرافيه کي ڏنل اهميت قانع جي پنهنجي سماجي ماحول جي به عڪاسي ڪري ٿي. ان ڪري جديد محقق سندس لکڻين کي هڪ ئي وقت تاريخي معلومات جو اهم ذخيرو ۽ ارڙهين صديءَ جي ٺٽي جي اشرافي فڪري دنيا جو متن سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

== مڪلي ۽ آثار قديمه جي مطالعي ۾ اثر ==
قانع جو ''مڪلي نامو'' اڄ جي مڪلي بابت تاريخي ۽ آثار قديمه جي تحقيق لاءِ پڻ اهم آهي. ڪتاب ۾ مڪليءَ جي مزارن، بزرگن، روايتن ۽ يادگارن بابت اهڙو مواد ملي ٿو جيڪو ڪيترن هاڻوڪن ماڳن جي سڃاڻپ ۽ تاريخي پس منظر ۾ استعمال ٿيو آهي. جديد مڪلي epigraphy بابت تحقيق ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تدوين ڪيل ''مڪلي نامي'' ۾ محفوظ ڪتبن ۽ تاريخي نوٽن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Epigraphy of Makli |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=38 |issue=2 |year=2025 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |publisher=University of the Punjab}}&lt;/ref&gt;

== آخري دور ۽ وفات ==
قانع جي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿيو ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جو دور شروع ٿيو. ان سياسي تبديليءَ باوجود سندس علمي سرگرمي جاري رهي؛ 1202هه (1787–1788ع) ۾ ''طومار سلاسل گزيده''، ''شجره اطهر اهل بيت'' ۽ ''معيار سالڪان طريقت'' جهڙا ڪتاب سندس آخري دور سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مير علي شير قانع 1203هه، يعني 1788–1789ع جي عرصي ۾ وفات ڪئي. سنڌيانا 1788ع ڏئي ٿي، جڏهن ته ڪجهه علمي ماخذ 1727–89ع واري تاريخي حد استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سندس قبر جي صحيح جاءِ بابت غيريقيني اظهار ملندو هو، پر جديد سڃاڻپ موجب قانع [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي شڪرالاهي سادات جي خانداني قبرستان ۾ دفن آهي. Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh سندس قبر جي بحاليءَ جو منصوبو فيبروري 2020ع ۾ شروع ڪيو ۽ جنوري 2023ع ۾ مڪمل ڪيو؛ قبر کي ٻين قبرن کان نمايان ڪرڻ لاءِ ان مٿان ڇٽي پڻ تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;EFTgrave&quot;&gt;{{cite report |title=2020–2025: Five Years Report |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |pages=73 |url=https://eftsindh.org.pk/wp-content/uploads/2026/03/2020-2025-EFT-5-years-report-web_.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ورثو ==
قانع جو بنيادي علمي ورثو سنڌ بابت تاريخي ڄاڻ جي حفاظت آهي. سندس ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء'' ۽ ''مڪلي نامو'' نه رڳو سياسي تاريخ، پر سنڌ جي فارسي ادبي روايت، صوفي سلسلن، مقامي خاندانن، شهرن ۽ مڪليءَ جي تاريخ بابت به بنيادي ماخذ آهن. British Library، سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين ادارن ۾ سندس تصنيفن جا مخطوطا ۽ ڇاپا محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar2004&quot;/&gt;

جديد تحقيق قانع کي صرف ”سنڌ جو مورخ“ نه، پر ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي فارسي خواهه علمي ثقافت جو نمائندو به سمجهي ٿي. سندس لکڻين مان ان دور جي علمي نيٽ ورڪن، نسب جي سماجي اهميت، صوفي روايتن ۽ ٺٽي جي شهري علمي زندگيءَ جو مطالعو ممڪن ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rajani2020&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تحفة الڪرام]]
* [[مڪلي جو قبرستان]]
* [[ٺٽو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ راشدي، سيد حسام الدين (مرتب)، ''مقالات الشعراء''، سنڌي ادبي بورڊ، 1957ع.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير، ''تحفة الڪرام''، سنڌي ادبي بورڊ.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ راشدي، سيد حسام الدين (مرتب)، ''مڪلي نامو''، سنڌي ادبي بورڊ.
* قانع ٺٽوي، مير علي شير؛ نوشاهي، سيد خضر (مرتب)، ''معيار سالڪان طريقت''، ايران-پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پرشن اسٽڊيز، 2001ع.

{{Authority control}}

[[زمرو:1720ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1780ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا مورخ]]
[[زمرو:سنڌ جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جا ليکڪ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا مورخ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان]]
[[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]]</text>
      <sha1>90qdetiwyncw7ofr42d0z7pkf5wuv2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>37524</id>
    <revision>
      <id>417675</id>
      <parentid>94352</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:2006ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="l88wr3wep7uhy59a21z0sv0dqle42bo" xml:space="preserve">[[زمرو:2006ع]]</text>
      <sha1>l88wr3wep7uhy59a21z0sv0dqle42bo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417676</id>
      <parentid>417675</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انٽرنيٽ ملڪيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="92z7x0vqcfp4b0vmgm8ofe84pcjop8u" xml:space="preserve">[[زمرو:2006ع]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون]]</text>
      <sha1>92z7x0vqcfp4b0vmgm8ofe84pcjop8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاريخ مظهر شاهجهاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38292</id>
    <revision>
      <id>417778</id>
      <parentid>360236</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22599" sha1="bvv2h5398qyw57alnlxakyvq7e9mwsw" xml:space="preserve">
{{Short description|يوسف ميرڪ جو سنڌ جي مغل دور بابت فارسي تاريخي ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = تاريخ مظهر شاهجهاني
| title_orig = تاریخ مظهر شاهجهانی
| author = [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]]
| country = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، مغل دور جي سياست ۽ انتظام
| genre = [[تاريخ نويسي]]
| pub_date = 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ تاليف
| publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| release_date = 1962ع (فارسي متن)
| pages = 383 (1962ع جو فارسي متن)
}}

'''تاريخ مظهر شاهجهاني''' (فارسي: ''تاریخ مظهر شاهجهانی'') [[سنڌ]] جي [[مغل سلطنت|مغل دور]] جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] بکري هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ هن تصنيف کي مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين سنڌ ۾ مغل حڪمراني، سرڪاري عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن، شهرن، پرڳڻن ۽ عوام جي حالتن جو احوال ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=2
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو مڪمل فارسي عنوان '''تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته''' آهي، جنهن جو مطلب سنڌ جي بکر کان ٺٽي تائين علائقن جي حالتن جو بيان آهي. هيءُ ڪتاب مغل حڪمرانن جي درٻاري تاريخ کان علاوه مقامي سماج، انتظامي نظام، محصولي بندوبست ۽ حڪمرانيءَ جي عملي مسئلن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNiiPersian&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاریخ مظهر شاهجهانی: در بیان احوال ولایت سند از بهکر تا به تهته
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457
 |website=CiNii Books
 |publisher=National Institute of Informatics
 |language=en
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن تاريخ جو فارسي متن [[پير حسام الدين راشدي]] جي تصحيح، مقدمي ۽ حاشين سان [[سنڌي ادبي بورڊ]] پاران 1962ع ۾ شايع ٿيو. بعد ۾ [[نياز همايوني]] ان جو سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ ڇپيو. سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiNiiSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429
 |website=CiNii Books
 |publisher=National Institute of Informatics
 |language=en
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مصنف ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين بکري سنڌ جي هڪ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جا مغل سلطنت جي انتظامي ۽ سياسي حلقن سان لاڳاپا هئا. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين مغل دور جو هڪ اهم عملدار هو، جيڪو بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=9
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

يوسف ميرڪ پاڻ به مغل دور ۾ [[سيوهڻ]] جي انتظامي ماحول سان لاڳاپيل رهيو. انهيءَ پسمنظر سبب کيس سنڌ جي حڪومتي عملدارن، جاگيردارن، مقامي زميندارن ۽ انتظامي معاملن بابت سڌي ڄاڻ حاصل هئي. سندس تصنيف ۾ ذاتي مشاهدي، سرڪاري معاملن جي ڄاڻ ۽ مقامي حالتن بابت بيانن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مصنف جو تعلق حڪمران طبقي سان هجڻ سندس تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿيو. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي مغل حڪمرانيءَ جي حمايت ۽ مقامي مزاحمتي قبيلن بابت تنقيدي راءِ ملي ٿي. ساڳئي وقت هو مغل عملدارن جي بدانتظامي، عوام سان زيادتين ۽ مقامي حالتن بابت به معلومات ڏئي ٿو. انهيءَ ڪري ڪتاب کي پڙهندي مصنف جي سياسي ۽ سماجي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تصنيف جو تاريخي پسمنظر ==

سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ سنڌ جا مختلف علائقا مرحليوار مغل سلطنت جي انتظام هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 1000هه–1001هه (1591ع–1592ع) دوران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي شڪست کان پوءِ ٺٽي ۽ سنڌ جي ڏاکڻن علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

سنڌ جي انتظامي نظام ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم مرڪز هئا. مغل دور ۾ انهن علائقن جي انتظام لاءِ جدا جدا عملدار، جاگيردار ۽ محصولي اهلڪار مقرر ٿيندا هئا. انهن جي اختيارن، زميني محصولن ۽ مقامي آبادين سان لاڳاپن جو سنڌ جي سياسي ۽ معاشي زندگيءَ تي اثر پوندو هو.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' اهڙي سياسي ماحول ۾ لکيو ويو، جڏهن [[جهانگير]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ [[شاهجهان]] تخت تي ويٺو هو. شاهجهان جي حڪومت 1037هه (1628ع) ۾ شروع ٿي. ڪتاب جي تاليف جو آخري دور پڻ شاهجهان جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو.

ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان جي تصنيف جو دور تقريباً 1039هه (1629ع–1630ع) کان 1044هه تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ڪتاب جو نالو ۽ موضوع ==

ڪتاب جي عنوان ۾ ''مظهر'' جي معنيٰ ظاهر ڪندڙ يا نمايان ڪندڙ آهي، جڏهن ته ''شاهجهاني'' مغل بادشاهه شاهجهان ڏانهن نسبت ڏيکاري ٿو.

فارسي عنوان جي وضاحتي حصي ''در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته'' مان ڪتاب جي جاگرافيائي دائري جي خبر پوي ٿي. مصنف سنڌ جي اترئين حصي ۾ بکر کان ڏاکڻي حصي ۾ ٺٽي تائين مختلف علائقن جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;CiNiiPersian&quot;/&gt;

== ڪتاب جي جوڙجڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بنيادي طور ٻن حصن تي مشتمل آهي. پهريون حصو حڪمرانيءَ، سياسي تدبير ۽ رياستي انتظام جي اصولن بابت آهي، جڏهن ته ٻيو حصو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ، مقامي حالتن ۽ انتظامي مسئلن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;BoardReview&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |date=29 July 2019
 |language=sd
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پهريون حصو: حڪمرانيءَ جا اصول ===

ڪتاب جي پهرئين حصي ۾ حڪمرانن لاءِ سياسي ۽ انتظامي هدايتون ڏنل آهن. هن حصي جو موضوع فارسي سياسي ادب جي مشهور صنف ''سياست نامه'' سان مشابهت رکي ٿو.

هن حصي ۾ حڪومت هلائڻ، حڪمران جي ذميوارين، سياسي تدبير، سرڪاري عملدارن جي ڪردار ۽ رياستي معاملن بابت اصول بيان ڪيا ويا آهن. سنڌ بابت ڪجهه مختصر اشارا پڻ موجود آهن، پر هن حصي جو بنيادي مقصد تاريخي واقعن جي ترتيبوار بيان بدران حڪمرانيءَ بابت رهنمائي ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;BoardReview&quot;/&gt;

=== ٻيو حصو: سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ===

ڪتاب جو ٻيو حصو سنڌ جي تاريخ جي لحاظ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ بکر کان ٺٽي تائين مغل انتظام، سرڪاري عملدارن، جاگيردارن، مقامي قبيلن ۽ عام آباديءَ بابت احوال موجود آهي.

هن حصي ۾ سنڌ جي انتظامي نظام سان گڏ سياسي ڇڪتاڻ، مقامي مزاحمت، حڪومتي پاليسين ۽ عملدارن جي روين بابت پڻ معلومات ملي ٿي. مصنف ڪيترن واقعن کي پنهنجي مشاهدي ۽ سرڪاري ماحول سان واقفيت جي بنياد تي بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BoardReview&quot;/&gt;

== سنڌ جي انتظامي ورهاست ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صديءَ جي سنڌ جي انتظامي ورهاست بابت معلومات موجود آهي. ان دور ۾ سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ سرڪار، پرڳڻو، جاگير ۽ ڳوٺ اهم حيثيت رکندا هئا.

مغل انتظام ۾ سرڪار هڪ علائقائي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ٿي سگهندا هئا. پرڳڻو زميني محصول ۽ مقامي انتظام جي هڪ وحدت طور ڪم ڪندو هو.

=== بکر سرڪار ===

[[بکر سرڪار]] سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. [[بکر]] مغل دور ۾ فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندڙ مرڪز هو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، پرڳڻن، مقامي آبادين ۽ تاريخي شهرن بابت معلومات ڏنل آهي. ان ۾ روهڙي ۽ سکر جي ڀرپاسي وارن علائقن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharSindhi&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ سرڪار ===

[[سيوهڻ]] مغل دور ۾ سنڌ جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سيوهڻ سرڪار ۾ مختلف پرڳڻا، ڳوٺ ۽ زرعي آباديون شامل هيون.

يوسف ميرڪ جي خاندان جو سيوهڻ جي انتظام سان تعلق هجڻ ڪري ڪتاب ۾ هن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت خاص معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ٺٽو سرڪار ===

[[ٺٽو]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جو اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو. مغل دور ۾ ٺٽي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي انتظام لاءِ صوبيدار ۽ ٻيا سرڪاري عملدار مقرر ٿيندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي جي انتظامي حالتن، مقامي آبادين ۽ حڪومتي معاملن بابت معلومات ڏنل آهي. [[لاهري بندر]] جي انتظامي حيثيت پڻ مغل دور جي سنڌ جي تاريخ ۾ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;MughalSindh&quot;/&gt;

== مغل حڪمراني ۽ مقامي سماج ==

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف قبيلن، زميندارن ۽ مقامي برادرين جو ذڪر ملي ٿو. مصنف انهن جي سياسي سرگرمين، حڪومتي عملدارن سان لاڳاپن ۽ مقامي حالتن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.

مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سرڪاري اختيارن ۽ مقامي طاقتور گروهن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيندا رهيا. انهن اختلافن جو تعلق زميني محصول، انتظامي اختيارن ۽ حڪومتي عملداريءَ سان هوندو هو.

يوسف ميرڪ ڪيترن مقامي قبيلن جي مزاحمت کي مغل حڪمرانيءَ جي نقطه نظر سان بيان ڪيو آهي. تنهنڪري سندس استعمال ڪيل سياسي ۽ سماجي اصطلاحن کي تاريخي تناظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== معاشي ۽ سماجي حالتون ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي سياسي واقعن سان گڏ مقامي سماج جي مطالعي لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي. ڪتاب ۾ مختلف علائقن جي آبادين، ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، رسم ۽ رواج ۽ مقامي حالتن بابت بيان موجود آهن.

سنڌ جي زرعي معيشت ۾ زمين، آبپاشي ۽ محصولي نظام کي اهم حيثيت حاصل هئي. مغل انتظام ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. انهيءَ سبب جاگيردارن، عاملن ۽ ٻين محصولي اهلڪارن جا مقامي آبادين سان سڌا لاڳاپا هئا.

مصنف جي بيانن مان سنڌ جي ان دور جي سماجي ۽ معاشي حالتن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي، پر انهن بيانن جي تجزيي وقت سندس ذاتي مشاهدن ۽ سياسي موقف ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تاريخ نويسيءَ جي خصوصيت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته ان ۾ حڪمرانن ۽ فوجي واقعن سان گڏ مقامي انتظام ۽ عوام جي حالتن جو پڻ احوال ڏنو ويو آهي.

سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ تبصري موجب ڪتاب جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته مصنف مغل حڪمرانن ۽ گورنرن سان گڏ عام ماڻهن، مقامي سماج ۽ ملڪ جي انتظامي حالتن جو به نقشو پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BoardReview&quot;/&gt;

هيءُ ڪتاب سنڌ جي تاريخ بابت ٻين فارسي ماخذن، جهڙوڪ ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[بيگلارنامو]]'' ۽ ''[[ترخان نامو]]'' سان گڏ پڙهڻ سان مغل دور جي سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تبديلين کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== مصنف جو نقطه نظر ۽ تاريخي تنقيد ==

يوسف ميرڪ جو تعلق مغل انتظام سان وابسته خاندان سان هو، تنهنڪري سندس تاريخي بيانن ۾ مغل حڪمرانيءَ جي حمايت نظر اچي ٿي. ڪتاب ۾ ڪجهه مقامي قبيلن ۽ مزاحمتي گروهن لاءِ سخت ۽ منفي اصطلاح استعمال ڪيا ويا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مصنف ڪيترن مقامي قبيلن کي فسادي ۽ ملڪ دشمن قرار ڏنو، پر ساڳئي وقت سندس ڪتاب ۾ مغل عملدارن جي ظلمن ۽ سختين جا بيان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ڪتاب کي هڪ اهم بنيادي تاريخي ماخذ هجڻ باوجود مڪمل غيرجانبدار احوال نٿو سمجهي سگهجي. ان ۾ بيان ٿيل واقعن ۽ شخصيتن جي جائزي لاءِ ٻين همعصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== ڪتاب جي دريافت ۽ اشاعت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تصنيف کان پوءِ هي ڪتاب ڊگهي عرصي تائين عام تاريخي مطالعي ۾ گهڻو مشهور نه رهيو. سنڌ جي تاريخ تي ڪم ڪندڙ محققن لاءِ ان جي متن جي اشاعت هڪ اهم علمي اڳڀرائي هئي.

[[پير حسام الدين راشدي]] ڪتاب جي فارسي متن جي تصحيح ڪئي ۽ ان سان مقدمو ۽ حاشيا شامل ڪيا. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو پهريون فارسي ڇاپو شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1962ع واري فارسي ڇاپي جو مڪمل عنوان ''تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته'' هو. جاپان جي قومي علمي معلوماتي اداري جي ڪتابياتي فهرست موجب هن ڇاپي ۾ فارسي متن، اردو مقدمو، فهرستون ۽ ٻيا تحقيقي اضافا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNiiPersian&quot;/&gt;

=== سنڌي ترجمو ===

[[نياز همايوني]] ڪتاب جو فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ اهو ترجمو شايع ڪيو. ترجمي سان سنڌي پڙهندڙن ۽ تاريخ جي شاگردن لاءِ مغل دور جي سنڌ بابت هي اهم ماخذ وڌيڪ آسانيءَ سان دستياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌي ترجمي ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تصحيح ۽ تحقيقي ڪم سان گڏ [[محمد حسين پنهور]] جو پيش لفظ ۽ فرهنگ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CiNiiSindhi&quot;/&gt;

=== ٻيو ڇاپو ===

سنڌي ادبي بورڊ پاران سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ شايع ڪيو ويو. ڪتابياتي فهرست موجب هن ڇاپي ۾ 413 صفحا، شروعاتي مواد ۽ تصويري ضميما شامل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNiiSindhi&quot;/&gt;

=== انگريزي ترجمو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڊاڪٽر سليم اختر ڪيو، جيڪو 1990ع ۾ اسلام آباد مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي انتظامي جوڙجڪ، سياسي لاڳاپن، مقامي قبيلن، زميندارن ۽ حڪومتي عملدارن بابت معلومات موجود آهي.

ڪتاب جي اهميت خاص طور انهن موضوعن جي مطالعي ۾ آهي:

* سترهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي تاريخ؛
* مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي ورهاست؛
* جاگيرداري ۽ زميني محصولي نظام؛
* مغل عملدارن ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا؛
* سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي تاريخ؛
* مقامي سماج، رسم ۽ رواج ۽ معاشي حالتون؛
* سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي انتظامي مسئلن جو مطالعو.

ڪتاب جي معلومات کي ٻين فارسي تاريخن، سرڪاري دستاويزن ۽ جديد تحقيقي مطالعي سان ڀيٽڻ سان سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صديءَ جي تاريخ جو وڌيڪ جامع جائزو وٺي سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]]
* [[پير حسام الدين راشدي]]
* [[نياز همايوني]]
* [[محمد حسين پنهور]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[بيگلارنامو]]
* [[ترخان نامو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[بکر]]
* [[سيوهڻ]]
* [[ٺٽو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته
 |editor=پير حسام الدين راشدي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1962
 |language=fa
}}

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |edition=2
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=1994
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457 فارسي ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ — سي نِيئي ڪتاب]
* [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 سنڌي ترجمي جي ٻئي ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ — سي نِيئي ڪتاب]
* [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book51/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريري]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:1962ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>bvv2h5398qyw57alnlxakyvq7e9mwsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39380</id>
    <revision>
      <id>417848</id>
      <parentid>415554</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪارل لينيئس پاران ناليل نباتاتي ٽيڪسا]]; added [[Category:ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51046" sha1="p0zs7p4grtfnwyhwgli00fym6qavyz0" xml:space="preserve">{{Taxobox
| image = Lablabpod.jpg
| image_caption = ميوو
| regnum = [[ٻوٽو]]
| unranked_divisio = [[اينجيوسپرمس]]
| unranked_classis = [[ايوڊيڪاٽس]]
| unranked_ordo = [[روسڊس]]
| ordo = [[روساليز]]
| familia = [[فبيشيا]]
|subfamilia = [[فبوئاڊيا]]
| genus = '''''ليبليب'''''
| species = '''''ايل.پرپريس'''''
| binomial = ''ليبليب پرپريس''
| binomial_authority = ([[ڪارل لينيوئس|ايل.]]) [[رابرٽ سويٽ|سويٽ]]
| synonyms = ''ڊوليڪاس ليبليب'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Dolichos purpureus'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab niger'' &lt;small&gt;Medikus&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab lablab'' &lt;small&gt;(L.) Lyons&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab vulgaris'' &lt;small&gt;(L.) Savi&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Vigna aristata'' &lt;small&gt;Piper&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref&gt;[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Lablab.html#purpureus ''Lablab purpureus''] at Multilingual taxonomic information from the [[University of Melbourne]]&lt;/ref&gt;
}}


'''سيم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lablab '''}}  چئونري جي ذات مان آهي. هندستانيءَ ۾ ته چئونري کي سيم چوندا آهن، پر هن وڏي قسم کي مَکن سيم سڏيندا آهن. هن جي ڦري وڏي، موڪري، ترار وانگي ٿيندي آهي ۽ اڪثر نو انچ ڊگهي، انچ سوا ويڪري ٿيندي آهي. ڏسڻ ۾ ٿلهي ۽ سخت آهي، مگر جڏهن وڍي ٽڪر ٽڪر ڪري اُٻاربي آهي، تڏهن تمام نرم ۽ لذيذ ٿيندي آهي. هيءَ ول وانگي وڏن وڏن وڻن تي چڙهي ويندي آهي. هيءَ جون ۾ پوکبي آهي.

سيم جا به گهڻا قسم آهن. ڪن جا گل توڙي ٻج ڳاڙها ٿيندا آهن. ڪن جا گل اَڇا ۽ ٻج ڳاڙها. ڪن جا گل توڙي ٻج اَڇا. ڪن جون ته ڦريون ٻه فوٽ ڊگهيون به ٿينديون آهن.

هنن قسمن مان هندستانيءَ ۾ ڪنهن کي ”کماچ“ ، ڪنهن کي ”بَربطي“ ۽ ”لوبيا“، ڪنهن کي ”پنچ سيم“ ، ڪنهن کي ”چار ڪوني سيم“ چوندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

[[File:Leiden University Library - Seikei Zusetsu vol. 18, page 038 - 白花稨豆 - Lablab purpureus (L.) Sweet, 1804.jpg|thumb|''Lablab purpureus''، جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا [[سيڪي زوسيٽسو]] (1804ع) مان تصوير]]

'''''ليبلاب پرپوريئس''''' [[ڦرين]] جي خاندان [[فابيسيائي]] (Fabaceae) جي هڪ نوع آهي. هيءَ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڏيهي آهي ۽ خوراڪ لاءِ سڄي [[استوائي علائقا|استوائي علائقن]] ۾ پوکي ويندي آهي.&lt;ref name=powo/&gt;&lt;ref name=tf&gt;[https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm ''Lablab purpureus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604155714/https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm |date=2021-06-04 }} Tropical Forages.&lt;/ref&gt;

انگريزي ۾ هن جا عام نالا '''هائيسنٿ بين''' (''hyacinth bean'')،&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=LAPU6|taxon=Lablab purpureus|access-date=22 January 2016}}&lt;/ref&gt; '''ليبلاب بين''' (''lablab bean'')، '''بوناوسٽ بين/مٽر''' (''bonavist bean/pea'')، '''ڊوليڪوس بين''' (''dolichos bean'')، '''سيم''' يا '''سيم بين''' (''seim'' يا ''sem bean'')، '''مصري ڪڊني بين''' (''Egyptian kidney bean'')، '''انڊين بين''' (''Indian bean'')، '''بتاو''' (''bataw'') ۽ '''آسٽريلين مٽر''' (''Australian pea'') آهن.&lt;ref name=bang&gt;[http://www.lablablab.org/ ''Lablab purpureus'' L. (Sweet).] University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.&lt;/ref&gt;

'''''Lablab''''' هڪ [[يڪ جنسي ٽيڪسان]] جنس آهي.&lt;ref name=tf/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lablablab.org/html/general-information.html ''Lablab purpureus'', general information.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715163913/http://www.lablablab.org/html/general-information.html |date=2020-07-15 }} University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.&lt;/ref&gt;

==درجا بندي==
سيم جو سائنسي نالو ''ليبلاب'' (''Lablab'') نالو، جيڪو هن جي جنس (genus) جو نالو پڻ آهي، [[رابرٽ سويٽ]] طرفان [[ڪارل لينيئس]] جي اڳوڻي نالي ''[[ڊوليڪوس|ڊوليڪوس]] ليبلاب'' مان ڏنو ويو. هن جو نوعي نالو (epithet) عربي لفظ {{langx|ar|لَبْلَاب|lablāb}} مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Allen |first1=O. N. |last2=Allen |first2=Ethel Kullmann |title=The Leguminosae: A Source Book of Characteristics, Uses, and Nodulation |url=https://books.google.com/books?id=6gUXRNc6sDoC&amp;dq=%22lablab%22&amp;pg=PA370 |date=1981 |location=Madison, Wisconsin, USA |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-08400-4 |page=370 }}&lt;/ref&gt;

===ذيلي درجا بندي===
برطانوي حياتيات دان ۽ ٻوٽن جي درجا بندي ڪندڙ [[برنارڊ ورڊڪورٽ]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verdcourt |first1=B. |title=Studies in the Leguminosae-Papilionoïdeae for the 'Flora of Tropical East Africa': III |journal=Kew Bulletin |date=1970 |volume=24 |issue=3 |pages=379–447 |doi=10.2307/4102845 |jstor=4102845 |bibcode=1970KewBu..24..379V }}&lt;/ref&gt;

''Lablab purpureus'' (L.) Sweet جون ٻه پوکيل ذيلي نوعون آهن:
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Verdc.
: (هم معنيٰ: ''ڊوليڪوس بينگالينسس'' Jacq.، ''ڊوليڪوس ليبلاب'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Rivals، ''ليبلاب نائجر'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Cuf.)
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''پرپيوريس''

ان کان علاوه هڪ جهنگلي ذيلي نوع پڻ آهي:
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''اَنڪينيٽس''

جنهن جي پنن جي کَڏيدار (lobed) پنڙين واري هڪ خاص قسم صرف [[نيميبيا]] ۾ ملي ٿي:
* ''ليبلاب پرپوريئس'' var. ''rhomboïdeus'' (Schinz)

==وضاحت==
هي ٻوٽو گهڻي عرصي کان پوک ۽ افزائش (breeding) سبب گهڻو تبديل ٿيندڙ آهي، پر عام طور تي هي [[ساليانو ٻوٽو|ساليانو]] يا ٿوري عرصي تائين جيئرو رهندڙ گهڻ سالي [[ول]] هوندو آهي، جڏهن ته ان جي جهنگلي قسم گهڻ سالي هوندي آهي. ان جا ٿلها تنَ تقريباً {{Convert|6|m|ft|sp=us}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا. پن ٽن نوڪدار [[پنڙي]]ن (leaflets) تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جي ڊيگهه {{Convert|15|cm|sp=us|frac=4}} تائين ٿي سگهي ٿي. پنن جي هيٺئين پاسي تي ڪڏهن ڪڏهن وار به هوندا آهن.

هن جو [[گلن جو مجموعو]] ([[انفلوريسنس]]) ڪيترن ئي گلن وارن [[ريسيم]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ڪجهه [[قسم (پوک)|پوکيل قسمن]] جا گل اڇا هوندا آهن، جڏهن ته ٻين جا گل واڱڻائي يا نيرا ٿي سگهن ٿا.

هن جو ڦر [[ليگوم]] (ڦلي) جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو شڪل، ماپ ۽ رنگ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. اهو عام طور تي ڪيترائي سينٽي ميٽر ڊگهو هوندو آهي ۽ ان جو رنگ چمڪندڙ واڱڻائي کان هلڪي سائي تائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=fl&gt;[https://floridata.com/plant/612 ''Dolichos lablab'']. Floridata.&lt;/ref&gt; هر ڦليءَ ۾ وڌ ۾ وڌ چار ٻج ٿيندا آهن. پوکيل قسم موجب ٻجن جو رنگ اڇو، ناسي، ڳاڙهو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو، ۽ ڪڏهن انهن تي اڇو [[هيلم (ٻوٽا)|هيلم]] به هوندو آهي. جهنگلي ٻوٽن جا ٻج اڪثر چٽيدار هوندا آهن. هر ٻج جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ سينٽي ميٽر هوندي آهي.

==اصل ۽ ورڇ==
ليبلاب جي اصل بابت اڃا تائين پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۾ هن جي جهنگلي قسمن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي علائقا ئي هن جا امڪاني اصل ماڳ آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maass |first1=B |title=Domestication, origin and global dispersal of Lablab purpureus (L.) Sweet (Fabaceae): current understanding |journal=Legume Perspectives |date=30 July 2016 |volume=13 |pages=5–8 |url=https://www.researchgate.net/publication/283634749 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه نظرين موجب هن جو اصل [[ڀارت]] آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;USDA NRCS. &quot;Plant Guide for Lablab (Lablab purpureus).&quot; USDA Natural Resources Conservation Service, October 2007, https://plants.usda.gov/DocumentLibrary/plantguide/pdf/pg_lapu6.pdf.&lt;/ref&gt;

صدين دوران ليبلاب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پکڙجي ويو آهي. جيتوڻيڪ هي گرم ۽ نيم گرم آبهوا کي وڌيڪ پسند ڪري ٿو، پر اهو [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن، جهڙوڪ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اٽلي]] ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف آبهوا سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هن فصل جي زرعي اهميت کي وڌيڪ وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-90537-4.00018-1 |chapter=Lablab bean (Lablab purpureus L.)—An untapped resilient protein reservoir |title=Neglected and Underutilized Crops |date=2023 |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Aftab |first3=Tariq |last4=Khan |first4=M. Masroor A. |pages=391–411 |isbn=978-0-323-90537-4 }}&lt;/ref&gt;

==زرعي پوک==
سيم (ليبلاب)  اڄ به سڀ کان وڌيڪ گرم ۽ نيم گرم علائقن، خاص طور تي اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ پوکيو وڃي ٿو. انهن علائقن ۾ هي ڦرين وارو ٻوٽو بنيادي طور خوراڪ ۽ چوپائي مال جي چاري لاءِ پوکيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;North Carolina State University Extension. &quot;Lablab purpureus (Lablab).&quot; Accessed November 6, 2024. https://plants.ces.ncsu.edu/plants/lablab-purpureus/.&lt;/ref&gt; پر آفريڪا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ان جي پوک ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، جيتوڻيڪ گهڻ فصلي زرعي نظامن ۾ زمين جي زرخيزي بهتر ڪرڻ لاءِ ان ۾ نئين سر دلچسپي وڌي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reidsma |first1=Pytrik |last2=Tekelenburg |first2=Tonnie |last3=van den Berg |first3=Maurits |last4=Alkemade |first4=Rob |date=2006 |title=Impacts of land-use change on biodiversity: An assessment of agricultural biodiversity in the European Union |url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2006-05_114_1/page/86 |journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment |series=Scenario-Based Studies of Future Land Use in Europe |volume=114 |issue=1 |pages=86–102 |doi=10.1016/j.agee.2005.11.026 |bibcode=2006AgEE..114...86R }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mugwira |first1=L. M. |last2=Haque |first2=I. |date=1993 |title=Screening forage and browse legumes germplasm to nutrient stress I: Tolerance of Medicago sativa L. to aluminum and low phosphorus in soils and nutrient solutions |url=https://archive.org/details/journal-of-plant-nutrition_1993_16_1/page/17 |journal=Journal of Plant Nutrition |volume=16 |issue=1 |pages=17–35 |doi=10.1080/01904169309364512 |bibcode=1993JPlaN..16...17M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-90-481-2543-2_29 |chapter=The Effect of Organic-Based Nutrient Management Strategies on Soil Nutrient Availability and Maize Performance in Njoro, Kenya |title=Innovations as Key to the Green Revolution in Africa |date=2011 |last1=Lelei |first1=J.J. |last2=Onwonga |first2=R.N. |last3=Freyer |first3=B. |pages=299–308 |isbn=978-90-481-2541-8 }}&lt;/ref&gt; ان گهٽتائي جو هڪ اهم سبب ڪيترن ئي علائقن ۾ سيم (ليبلاب) جي جاءِ تي [[عام ڀاڄي]] (common bean) جي پوک آهي، جڏهن ته گهڻن مرحلن واري پروسيسنگ ۽ غذائيت گهٽائيندڙ جزن کي پڻ ممڪن سببن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=Robertson1997&gt;{{Cite journal |last=Robertson |first=Claire C. |date=1997 |title=Black, White, and Red All over: Beans, Women, and Agricultural Imperialism in Twentieth-Century Kenya |url=https://archive.org/details/sim_agricultural-history_summer-1997_71_3/page/259 |journal=Agricultural History |volume=71 |issue=3 |pages=259–299 |jstor=3744315 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، سيم (ليبلاب) گهڻو ڪري گهريلو باغن يا گڏيل پوکيءَ وارن نظامن، جهڙوڪ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، پوکيو ويندو آهي، جنهن ڪري ان جي عالمي پيداوار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |date=2010 |title=Lablab purpureus—A Crop Lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–135 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1 |pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}&lt;/ref&gt;

===واڌ ويجهه جون گهرجون===
سيم (ليبلاب) وارياسي کان وٺي چيڪڻي مٽيءَ تائين مختلف قسمن جي زمينن ۾، جن جو پي ايڇ 4.5 کان 7.5 جي وچ ۾ هجي، سٺي نموني وڌي سگهي ٿو. هي گهڻين ٻين ڦرين وارن ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ تيزابي زمين ۾ وڌيڪ سٺو وڌي ٿو، پر خراب نيڪال واري يا لوڻياٺ واري زمين ۾ سٺو نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Ansari |first3=Abid Ali |last4=Aftab |first4=Tariq |last5=Khan |first5=M. Masroor A. |last6=Uddin |first6=Moin |date=October 2020 |title=Hyacinth bean (Lablab purpureus L.) – An underutilised crop with future potential |journal=Scientia Horticulturae |volume=272 |article-number=109551 |doi=10.1016/j.scienta.2020.109551 |bibcode=2020ScHor.27209551N }}&lt;/ref&gt; روزانو سراسري 18–30°سينٽي گريڊ گرمي پد ۽ سالياني 700–3000 ملي ميٽر برسات ان جي پوک لاءِ موزون آهي. بهرحال، هي ٿوري وقت لاءِ 4°سينٽي گريڊ تائين گهٽ گرمي پد به برداشت ڪري سگهي ٿو. شروعاتي مرحلي ۾ ٻوٽو آهستي وڌي ٿو، پر هڪ ڀيرو مضبوط ٿي وڃي ته جهنگلي گاهن سان چڱي طرح مقابلو ڪري ٿو ۽ خشڪي يا ڇانوَ کي به برداشت ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ واري حالت هي ٻوٽو برداشت نٿو ڪري، تنهن ڪري سٺي نيڪال واري زمين ضروري آهي.

===پوک، لابارو ۽ ذخيرو===
سيم (ليبلاب) ۾ قسمن جي گهڻي تنوع موجود آهي، جنهن ۾ پچڻ جو وقت، پيداوار، جيتن جي حملي جي حساسيت ۽ خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت شامل آهن؛ تنهن ڪري ان جي پوک جو طريقو به قسم ۽ ماحول موجب مختلف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-319-93336-8_102 |chapter=Cultivar Selection and Management Strategies for Lablab purpureus (L.) Sweet in Africa |title=Handbook of Climate Change Resilience |date=2020 |last1=Miller |first1=Neil R. |last2=Mariki |first2=Wilfred |last3=Nord |first3=Alison |last4=Snapp |first4=Sieglinde |pages=1083–1096 |isbn=978-3-319-93335-1 }}&lt;/ref&gt; شروعاتي پوک وقت ٻجن کي خاص ''رائزوبيئم'' بيڪٽيريا سان ٽيڪو ڏيڻ (inoculation) فائديمند هوندو آهي. ٻج يا ته ڇٽا اڇلايا وڃن ٿا ۽ پوءِ مٽي سان ڍڪيا وڃن ٿا، يا لڳ ڀڳ 5 سينٽي ميٽر کوٽائي تي ڊرل ذريعي پوکيا وڃن ٿا. واڌ جي شروعاتي مرحلي ۾ ٻني کي جهنگلي گاهن کان پاڪ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ننڍا ٻوٽا آسانيءَ سان انهن جي مقابلي ۾ ڪمزور ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Chakoma |first1=Irenie |last2=Manyawu |first2=Godfrey J. |last3=Gwiriri |first3=Lovemore C. |last4=Moyo |first4=Siboniso |last5=Dube |first5=Sikhalazo |date=December 2016 |title=The agronomy and use of Lablab purpureus in smallholder farming systems of southern Africa |publisher=International Livestock Research Institute |hdl=10568/78513 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valenzuela, H.; Smith J. (2002). Lablab. ''Departments of Tropical Plant and Soil Sciences and Natural Resources and Environmental Management''. https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/greenmanurecrops/lablab.pdf&lt;/ref&gt;

عام طور تي چاري جي فصل جو لابارو ان وقت بهتر سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ٻوٽو سبزياتي واڌ ۽ گلجڻ جي وچ واري مرحلي ۾ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ فائبر ۽ لِگنن وڌي وڃن ٿا ۽ پروٽين گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان چاري جي هضم ٿيڻ ۽ مال جي قبوليت گهٽجي ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mogotsi |first1=Kabo |last2=Madzonga |first2=Zibani |date=August 2024 |title=Production, harvest and conservation of Lablab Purpureus (L) Sweet forage in semi arid livestock regions: The case of east central Botswana |url=https://www.researchgate.net/publication/273136784 |journal=Journal of Animal and Plant Sciences |volume=24 |issue=4 |pages=1085–1090 }}&lt;/ref&gt;

جڏهن سيم (ليبلاب) کي سڪي گاهه (hay) طور ذخيرو ڪيو وڃي ٿو ته سڀ کان وڏو مسئلو پنن مان خشڪ مادو ضايع ٿيڻ هوندو آهي. هارين موجب ان کي پيسي ٿيل صورت ۾ ٿيلهن ۾ محفوظ ڪرڻ سان سڌي سج جي روشني ۽ مينهن کان به بچاءُ ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===زمين جي زرخيزي ۾ بهتري===
رائزوبيئم بيڪٽيريا سان همزيستي سبب سيم (ليبلاب) کي زمين ۾ گهڻي نائٽروجن جي ضرورت نه هوندي آهي، ۽ اهو زرعي نظام ۾ زمين جي نائٽروجن وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته فاسفورس ڀاڻ سان گڏ پوکڻ وقت نائٽروجن جي تثبيت جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فاسفورس رائزوبيئم کي پاڙن سان ڳنڍڻ لاءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kharbamon |first1=B. |last2=Jha |first2=A. K. |last3=Verma |first3=V. K. |last4=Choudhury |first4=B. U. |last5=Nath |first5=Amit |last6=Deka |first6=B. C. |title=Response of Planting Time and Phosphorus Dosage on Yield and Nutrient uptake in Dolichos Bean (Lablab Purpureus L.) |journal=Indian Journal of Hill Farming |date=18 August 2017 |volume=30 |issue=1 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IJHF/article/view/73289 }}&lt;/ref&gt; ان جي پوک سان زمين ۾ پوٽاشيم ۽ فاسفورس جي دستيابي پڻ وڌي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abera |first1=Girma |last2=Gerkabo |first2=Hailu |title=Effects of green manure legumes and their termination time on yield of maize and soil chemical properties |journal=Archives of Agronomy and Soil Science |date=23 February 2021 |volume=67 |issue=3 |pages=397–409 |doi=10.1080/03650340.2020.1733536 |bibcode=2021ArASS..67..397A }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mthimunye |first1=Latoya Miranda |last2=Managa |first2=Gudani Millicent |last3=Nemadodzi |first3=Lufuno Ethel |date=2023 |title=The Influence of Lablab Purpureus Growth on Nitrogen Availability and Mineral Composition Concentration in Nutrient Poor Savanna Soils |journal=Agronomy |volume=13 |issue=3 |page=622 |doi=10.3390/agronomy13030622 |doi-access=free |bibcode=2023Agron..13..622M }}&lt;/ref&gt; انهن خاصيتن سبب سيم (ليبلاب) گڏيل پوک، بين الفصل پوک ۽ [[سبز ڀاڻ]] طور تمام اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; مثال طور، مڪئي سان گڏ ليب پوکڻ سان مٽيءَ جي حياتياتي تنوع سميت ڪيترائي زميني خاصيتون بهتر ٿين ٿيون، جڏهن ته مڪئي جي پيداوار ۾ تمام ٿوري يا ڪا به گهٽتائي نٿي اچي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dörr de Quadros |first1=Patricia |last2=R. Martin |first2=Adam |last3=Zhalnina |first3=Kateryna |last4=Dias |first4=Raquel |last5=Giongo |first5=Adriana |last6=Fulthorpe |first6=Roberta |last7=Bayer |first7=Cimelio |last8=W. Triplett |first8=Eric |last9=A. de O. Camargo |first9=Flávio |date=2019 |title=Lablab Purpureus Influences Soil Fertility and Microbial Diversity in a Tropical Maize-Based No-Tillage System |journal=Soil Systems |volume=3 |issue=3 |page=50 |doi=10.3390/soilsystems3030050 |doi-access=free |bibcode=2019SoiSy...3...50D |hdl=1807/96257 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gott |first1=Jordan |last2=Massawe |first2=Prosper |last3=Miller |first3=Neil R. |last4=Goerndt |first4=Michael |last5=Streubel |first5=Jason |last6=Burton |first6=Michael G. |title=Little or no maize ( Zea mays ) grain yield loss occurred in intercrop with mid-maturity lablab ( Lablab purpureus ) in northeastern Tanzania |journal=Crop Science |date=January 2024 |volume=64 |issue=1 |pages=413–421 |doi=10.1002/csc2.20916 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===نسل ڪشي===
تحقيق موجب سيم (ليبلاب) جي جينياتي تنوع (جرمپلازم) ۾ چونڊ ۽ نسل ڪشي ذريعي هن کي مستقبل جي هڪ اهم متبادل فصل طور ترقي ڏيڻ جي وڏي صلاحيت موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Letting |first1=Fanuel K. |last2=Venkataramana |first2=Pavithravani B. |last3=Ndakidemi |first3=Patrick A. |date=December 2021 |title=Breeding potential of lablab [Lablab purpureus (L.) Sweet]: a review on characterization and bruchid studies towards improved production and utilization in Africa |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=68 |issue=8 |pages=3081–3101 |doi=10.1007/s10722-021-01271-9 |pmc=8457029 |pmid=34580565 |bibcode=2021GRCEv..68.3081L }}&lt;/ref&gt;

في الحال گهڻيون روايتي پوکيل قسم غير متعين واڌ رکن ٿيون، جنهن سبب هاري ڊگهي عرصي تائين ڦريون حاصل ڪري سگهن ٿا. جديد صنعتي زراعت ۾ اهڙيون قسمون گهٽ ڪارائتيون آهن، تنهن ڪري اهڙيون قسمون تيار ڪرڻ تي زور ڏنو پيو وڃي جيڪي هڪ ئي وقت ٻج پچائن، جيئن سموري فصل جو هڪ ئي ڀيري لابارو ٿي سگهي. پر اهڙي نسل ڪشي جو هڪ اثر اهو به ٿيو آهي ته سبزياتي واڌ جو عرصو گهٽجي ويو آهي، جنهن سان پيداوار ۽ اقتصادي اهميت ۾ گهٽتائي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-030-23400-3_8 |chapter=Hyacinth Bean (Lablab purpureus L. Sweet): Genetics, Breeding and Genomics |title=Advances in Plant Breeding Strategies: Legumes |date=2019 |last1=Vaijayanthi |first1=Panichayil V. |last2=Chandrakant |last3=Ramesh |first3=Sampangi |pages=287–318 |isbn=978-3-030-23399-0 }}&lt;/ref&gt; نسل ڪشي جا مقصد پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. مثال طور، [[آسٽريليا]] ۾ جهنگلي آفريقي قسمن کي خالص قسمن سان پارائي بهتر چارو پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته [[بنگلاديش]] ۽ آفريڪا جا محقق خوراڪي نظام ۾ موجود قسمن جي پيداوار وڌائڻ تي ڪم ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sennhenn |first1=A. |last2=Njarui |first2=D. M. G. |last3=Maass |first3=B. L. |last4=Whitbread |first4=A. M. |title=Understanding growth and development of three short-season grain legumes for improved adaptation in semi-arid Eastern Kenya |journal=Crop and Pasture Science |date=2017 |volume=68 |issue=5 |page=442 |doi=10.1071/CP16416 |url=https://oar.icrisat.org/10104/1/Sennhenn_etal_Legumes_Kenya_Crop%26PastureSc_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

== استعمال ==
{{nutritional value
| name= هائيسنٿ ڀاڄي، ڪچا ٻج، تيار ڪيل
| kJ=209
| protein=2.95 g
| fat=0.27 g
| carbs=9.2 g
| calcium_mg=41
| iron_mg=0.76
| magnesium_mg=42
| phosphorus_mg=49
| potassium_mg=262
| zinc_mg=0.38
| manganese_mg=0.21
| vitC_mg=5.1
| thiamin_mg=0.056
| riboflavin_mg=0.088
| niacin_mg=0.48
| folate_ug=47
| source_usda = 1
| note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169235/nutrients USDA ڊيٽابيس جي داخلا ڏانهن ڳنڍڻو]&lt;br/&gt;پچايل، اوٻاريل، پاڻي ڪڍيل، لوڻ کان سواءِ
}}

هائيسنٿ ڀاڄي هڪ پراڻو گهريلو بڻايل [[دال وارو فصل]] ۽ گهڻ مقصدن وارو فصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smartt |first1=John |year=1985 |title= Evolution of grain legumes. II. Old and new world pulses of lesser economic importance |journal=Experimental Agriculture |volume=21 |issue=3 |pages=1–18 |doi=10.1017/S0014479700012205 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shivashankar |first1=G. |last2=Kulkarni |first2=R. S. |year=1992 |editor1-last= van der Maesen |title=Plant Resources of South-East Asia, No. 1, Pulses |publisher=Pudoc |location=Wageningen, The Netherlands |pages=48–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PROTA&gt;{{cite web |title=PROTA (Plant Resources of Tropical Africa) |url=http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&amp;t=lablab,purpureus&amp;p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110055827/http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&amp;t=lablab,purpureus&amp;p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-date=2016-01-10 }}&lt;/ref&gt; ''سيم (ليبلاب) پرپيوريس'' جي پوک [[ڀارت]] ۾ 2500 ق.م. کان به اڳ ٿيندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Prance |editor1-first=Ghillean |editor2-last=Nesbitt |editor2-first=Mark |last1=Pearman |first1=Georgina |date=2005 |title=The Cultural History of Plants |publisher=Routledge |page=144 |isbn=0-415-92746-3}}&lt;/ref&gt;

چاري واري هڪ پوکيل قسم، ''رونگائي''، جا ٻج آسانيءَ سان دستياب هجڻ سبب هن ٻوٽي کي گهڻو ڪري چوپائي مال جي [[چارو|چاري]] لاءِ پوکيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/data/Pf000047.HTM ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |date=2005-01-30 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |access-date=2026-07-29 |archive-date=2005-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |url-status=dead}} Grassland Species Profiles. [[خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]].&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[سينگار وارو ٻوٽو|سينگار جي ٻوٽي]] طور پڻ پوکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629014357/http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 |date=2011-06-29 }} [[مسوري نباتاتي باغ]].&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، هن کي [[دوائن وارو ٻوٽو]] ۽ [[زهريلو ٻوٽو]] ٻنهي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab+purpureus ''Lablab purpureus''.] [[مستقبل لاءِ ٻوٽا]]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213090452/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab%20purpureus |date=December 13, 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nc&gt;[http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm ''Dolichos lablab'' (''Lablab purpureus'').] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410010848/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm |date=2007-04-10 }} Poisonous Plants of North Carolina. [[اتر ڪيرولائنا رياستي يونيورسٽي]].&lt;/ref&gt;

هن جا ڦر ۽ ڀاڄيون ڪيترائي ڀيرا پاڻي مٽائي چڱيءَ ريت اوٻارڻ کان پوءِ کائڻ لائق ٿين ٿا.&lt;ref name=nc/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.localseeds.com.au/product/hyacinth-bean-seeds-lablab-bean-indian-bean-avarakkai-2/|title=Lablab bean/Indian Bean/Avarakkai|access-date=2020-10-12|website=Local Seeds|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ٻي صورت ۾، [[سائانائيڊ|سائانوجينڪ]] گلائڪوسائيڊن جي موجودگيءَ سبب اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا. اهي [[گلائڪوسائيڊ]] کائڻ کان پوءِ [[هائڊروجن سائانائيڊ]] ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. زهريلي اثر جون نشانيون ڪمزوري، الٽي، [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]]، عضون جي ڇڪ، [[بيهوشي جهڙي حالت]] ۽ [[دورا]] شامل آهن.&lt;ref name=nc/&gt; مختلف قسمن ۾ سائانوجينڪ زهريت جي صلاحيت ۾ گهڻو فرق مليو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Guretzki |first1=Sebastian |last2=Papenbrock |first2=Jutta |year=2014 |title= Characterization of ''Lablab purpureus'' Regarding drought tolerance, trypsin inhibitor activity and cyanogenic potential for selection in breeding programmes |journal=Journal of Agronomy and Crop Science |volume=200 |issue=1 |pages=24–35 |doi=10.1111/jac.12043 |doi-access=free |bibcode=2014JAgCS.200...24G }}&lt;/ref&gt;

هن جا پن ڪچا يا [[پالڪ]] وانگر پچائي کاڌا ويندا آهن.&lt;ref name=PROTA/&gt; گل ڪچا يا ٻاڦ تي پچائي کائي سگهجن ٿا. پاڙ کي اوٻاري يا سيڪي کاڌي طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان [[توفو]] ۽ [[ٽيمپي]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=fl/&gt;

=== ڏکڻ ايشيا ۾ خوراڪي استعمال ===
[[بنگلاديش]] ۽ [[اولهه بنگال]] ۾ ساين ڦرين ۽ ٻجن کي ''شيم'' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: {{Lang|bn|শিম}}) چيو ويندو آهي. انهن کي ڀاڄي طور پچايو ويندو آهي يا مڇيءَ سان گڏ [[ڪري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[گجرات]] ۾ ليب ليب کي {{Lang|gu|surti papdi}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/olpad-farmers-revive-farming-of-surti-papdi/articleshow/56509992.cms|title=Olpad farmers revive farming of Surti papdi|author=Melvyn Reggie Thomas|date=Jan 12, 2017|work=[[ٽائمز آف انڊيا]]|access-date=2019-11-20}}&lt;/ref&gt; يا {{Lang|gu|valor}} چيو ويندو آهي. [[مهاراشٽر]] ۾ ان کي ''وال پاپڙي'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Amit |first=Dassana |date=2023-02-14 |title=Papdi Bhaji Recipe |url=https://www.vegrecipesofindia.com/papdi-bhaji-recipe-val-papdi-bhaji/#:~:text=More%20on%20My%20Recipe&amp;text=They%20are%20also%20known%20as,Sem%20ki%20Phalli%20in%20Hindi. |access-date=2025-01-24 |website=Dassana's Veg Recipes |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ٻنهي رياستن ۾ انهن مان عام طور مصالحيدار، هلڪي تريل ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، جنهن کي ''سبزي'' چيو ويندو آهي.

[[ڪيرالا]] ۾ هن کي ''{{Lang|ml|amarakka}}''، ''{{Lang|ml|avara}}'' يا ''{{Lang|ml|amara payar}}'' ([[مليالم ٻولي|مليالم]]: {{Lang|ml|അമര പയർ}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://papanasini.blogspot.com/2014/01/amara-payar.html|title=papanasini: AMARA PAYAR ( അമര പയർ )|last=Nair|first=Manu|date=2014-01-01|website=papanasini|access-date=2018-11-14}}&lt;/ref&gt; ان جا ٻج ۽ ڦريون ٻئي ڪري ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry|title=Amarapayar Curry (Snowpeas Curry)|access-date=2018-11-14|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224146/https://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry}}&lt;/ref&gt; ڦرين کي مصالحن سان گڏ هلڪو تري ''{{Lang|ml|[[ٿوران]]}}'' نالي ڀاڄي پڻ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nammuderuchikal.com/amara-thoran/|title=Amara Thoran|work=Nammude Ruchikal|access-date=2018-11-14|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[تامل ناڊو]] ۾ هن کي ''اورائي'' يا ''اورائي ڪائي'' (تامل: அவரைக்காய் / அவரை) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vegetable names in Tamil and English|url=https://ilearntamil.com/vegetable-names-tamil-english/|access-date=2020-07-17|website=Learn Tamil Online|language=en-US}}&lt;/ref&gt; سڄي ڦري کي سڪي ڪري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Amit|first=Dassana|date=2019-02-06|title=avarakkai poriyal {{!}} avarakkai recipe|url=https://www.vegrecipesofindia.com/avarakkai-poriyal-recipe/|access-date=2020-07-17|website=Dassana Amit Recipes|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[سامبر (کاڌو)|سامبر]]'' جهڙين چٽڻين يا رسدار ڀاڄين ۾ پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2015-10-17|title=Avarakkai Sambar {{!}} Broad Beans Sambar {{!}} Easy Sambar Recipe|url=https://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017123647/http://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-date=October 17, 2015|access-date=2020-07-17|website=Revi's Foodography|language=en-US}}&lt;/ref&gt; صرف ٻج کي ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ''موچائي'' (تامل: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-01-10|title=Mochai Kottai Kootu Recipe-Field Beans Kootu|url=https://www.padhuskitchen.com/2019/01/mochai-kottai-kootu-recipe-field-beans.html|access-date=2020-07-17|website=Padhuskitchen|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[مهاراشٽر]] ۾ انهن ساين ڀاڄين جي مختلف قسمن مان سائي مسالي سان سڪا کاڌا تيار ڪيا ويندا آهن، خاص ڪري چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ [[شراون (مهينو)|شراون]] مهيني جي ورت وارن ڏڻن دوران.{{citation needed|date=August 2013}}

[[ڪرناٽڪ]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي مان ڪري، جنهن کي ''اورڪالو سارو'' ({{langx|kn|ಅವರೆಕಾಳು ಸಾರು}}) چيو وڃي ٿو، سلاد ''اورڪالو اوسلي''، اپما ۾ ''اورڪالو [[اپٽو]]''، ۽ [[اڪي روٽي]] لاءِ ذائقي طور استعمال ٿيندي آهي. ڪڏهن ٻج جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''هٽاڪوبيلي اورڪالو'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي، ۽ کل لٿل ٻجن مان ''هٽيڪيدا اورڪالو سارو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}}

[[تلنگانا]] ۽ [[آنڌرا پرديش]] ۾ ڦرين کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽي [[پونگل (ڏڻ)|پونگل]] جي موسم ۾ مصالحيدار ڪري طور پچايو ويندو آهي. ڪڏهن نرم ٻجن کي رات ڀر ڀڄائي انهن جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''پٽڪا پپو هانوپا/اناپا'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي. کل لٿل ٻجن مان ''پٽڪينا اناپاگنجالا چارو'' يا ''پٽڪا پپو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[ٻاجهري]] جي مانيءَ سان کاڌي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}}

=== ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا ۾ خوراڪي استعمال ===
[[ميانمار]] ۾ سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان آهستي پچائي برمي ڪري ''هنات'' ({{lang|my|ပဲကြီးနှပ်}}) تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ် |url=https://www.howtocook.com.mm/recipes/အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ်.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110000334/https://www.howtocook.com.mm/recipes/%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%95%E1%80%BA.html |archive-date=2021-01-10 |access-date=2021-01-08 |website=How to Cook |language=my}}&lt;/ref&gt; انهن کي کرڪرو تري [[لاپهيٽ|برمي اچاريل چانهه جي پنن واري سلاد]] ۾ پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.

[[هُئي]]، [[ويٽنام]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي ''چي دائو وان'' نالي مٺي سوپ جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Vietnamese Food Team.|title=Hyacinth Bean Sweet Soup Recipe (Chè Đậu Ván)|url=http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902225544/http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-date=2 September 2013|website=vietnamesefood.com|publisher=Vietnamese Food|access-date=30 May 2015}}&lt;/ref&gt;

[[چين]] ۾ هن جا ٻج ''بائي بيان ڊو'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. روايتي چيني جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ استعمال ڪرڻ کان اڳ انهن کي عام طور سڪايو ۽ سيڪيو ويندو آهي. انهن کي تِلي کي مضبوط ڪرڻ، جسم جي گرمي ۽ آلاڻ گهٽائڻ ۽ بک وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hyacinth bean (bai bian dou) |url=https://www.acupuncturetoday.com/herbcentral/hyacinthbean.php |website=Acupuncture Today |access-date=1 February 2019|date=February 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== اوڀر آفريڪا ۾ خوراڪي روايت ===
[[ڪينيا]] ۾ هن ڀاڄي کي ''نجاهي'' يا ''نجاهي'' چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Njahi Wars: Behind Kenya's Controversial Black Bean|url=https://www.seriouseats.com/njahi-wars-kenyan-black-beans-5184204|access-date=2021-05-15|website=Serious Eats|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ڪيترين ئي برادرين، خاص طور [[ڪيڪويو ماڻهو|ڪيڪويو ماڻهن]] ۾ مشهور آهي. ماضي ۾ هڪ موسم کي پڻ هن ڀاڄي سان منسوب ڪيو ويندو هو، جنهن کي ''ڪيميرا ڪيا نجاهي''، يعني ”نجاهي جي موسم“، چيو ويندو هو. روايتي طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته هي ڀاڄي کير جي پيداوار وڌائي ٿي، تنهن ڪري اها ٻارن کي کير پياريندڙ مائرن جي اهم خوراڪ هئي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}

ٻجن کي اوٻاري پڪل يا نيم پڪل ڪيلن سان گڏ ميس ڪري کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هلڪو مٺو ذائقو حاصل ٿيندو آهي. هن وقت اوڀر آفريڪا ۾ ان جي پيداوار گهٽجي رهي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |year=2010 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – a crop lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–35 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1|pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ سبب اهو به ڄاڻايو وڃي ٿو ته ڪينيا ۾ نوآبادياتي دور دوران هارين کي مقامي ڀاڄي ڇڏي برآمد لاءِ عام ڀاڄي، ''[[فاسيولس ولگاريس]]''، پوکڻ تي مجبور ڪيو ويو.&lt;ref name=Robertson1997/&gt;

=== طبي استعمال ===
تائيوان جي محققن معلوم ڪيو ته سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان حاصل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ سان ڳنڍجندڙ پروٽين، يعني [[ليگوم ليڪٽن]]، انفلوئنزا وائرسن ۽ SARS-CoV-2 جي انفيڪشن کي اثرائتي نموني روڪي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=A carbohydrate-binding protein from the edible Lablab beans effectively blocks the infections of influenza viruses and SARS-CoV-2|year=2020 |publisher=CellReports|doi=10.1016/j.celrep.2020.108016 |last1=Liu |first1=Yo-Min |last2=Shahed-Al-Mahmud |first2=Md. |last3=Chen |first3=Xiaorui |last4=Chen |first4=Ting-Hua |last5=Liao |first5=Kuo-Shiang |last6=Lo |first6=Jennifer M. |last7=Wu |first7=Yi-Min |last8=Ho |first8=Meng-Chiao |last9=Wu |first9=Chung-Yi |last10=Wong |first10=Chi-Huey |last11=Jan |first11=Jia-Tsrong |last12=Ma |first12=Che |journal=Cell Reports |volume=32 |issue=6 |article-number=108016 |pmid=32755598 |pmc=7380208 }}&lt;/ref&gt;

فنلينڊ ۽ آمريڪا جي محققن معلوم ڪيو ته ليب ليب جي ٻجن مان تيار ڪيل چيونگ گم جا عرق ڪيترن قسمن جي وائرسن خلاف اثر ڏيکارين ٿا. اهو اثر شايد Flt3 ريسيپٽر انٽرايڪٽنگ ليڪٽن (FRIL) جي وائرسن سان ڳنڍجڻ واري عمل سبب هجي. هن عرق جو وائرس مخالف اثر پاڪ ڪيل FRIL جي اثر سان ملندڙ جلندڙ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daniell |first1=Henry |last2=Guo |first2=Yuwei |last3=Singh |first3=Rahul |last4=Karki |first4=Uddhab |last5=Kulchar |first5=Rachel J. |last6=Wakade |first6=Geetanjali |last7=Pihlava |first7=Juha-Matti |last8=Khazaei |first8=Hamid |last9=Cohen |first9=Gary H. |title=Debulking influenza and herpes simplex virus strains by a wide-spectrum anti-viral protein formulated in clinical grade chewing gum |journal=Molecular Therapy |date=8 January 2025 |volume=33 |issue=1 |pages=184–200 |doi=10.1016/j.ymthe.2024.12.008 |doi-access=free |pmid=39663701 |pmc=11764783 }}&lt;/ref&gt;

== تصويري نمائش ==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:BCBG lablab purpureus 02.jpg|پن
File:Lablab purpureus.JPG|گل
Image:Lablab purpureus Steve Hurst 1.jpg|ٻج
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ مطالعي لاءِ==
* {{cite journal |last1=Devaraj |first1=V. Rangaiah |year=2016 |title=Hyacinth bean: A gem among legumes. State of the art in ''Lablab purpureus'' research. |journal=Legume Perspectives |volume=13 |issue=2016–07 |pages=1–42 |url=https://www.legumesociety.org/wp-content/uploads/2019/12/legum_perspect_13.pdf}}
* {{cite journal |last1=Fakhoury |first1=A. M. |last2=Woloshuk |first2=C. P. |year=2001 |pmid=11497467 |title=Inhibition of Growth of ''Aspergillus'' flavus and Fungal α-Amylases by a Lectin-Like Protein from ''Lablab purpureus'' |url=https://archive.org/details/molecular-plant-microbe-interactions_2001-08_14_8/page/955 |journal=Molecular Plant-Microbe Interactions |volume=14 |issue=8 |pages=955–61 |doi=10.1094/MPMI.2001.14.8.955 |doi-access=free |bibcode=2001MPMI...14..955F}}
* {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. |last2=Minson |first2=D. J. |year=2009 |title=The feed intake and grazing behaviour of cattle grazing a crop of ''Lablab purpureus'' cv. Rongai |journal=The Journal of Agricultural Science |volume=95 |issue=3 |pages=547–54 |doi=10.1017/S0021859600087955}}
* {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. E. |last2=Poppi |first2=D. P. |last3=Minson |first3=D. J. |year=1981 |title=The voluntary intake, digestibility and retention time by cattle and sheep of stem and leaf fractions of a tropical legume (''Lablab purpureus'') |url=https://archive.org/details/sim_australian-journal-of-agricultural-research_1981_32_2/page/389 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=32 |issue=2 |pages=389–98 |doi=10.1071/AR9810389}}
* {{cite journal |last1=Humphry |first1=E. |last2=Konduri |first2=V. |last3=Lambrides |first3=J. |last4=Magner |first4=T. |last5=McIntyre |first5=L. |last6=Aitken |first6=B. |last7=Liu |first7=J. |year=2002 |title=Development of a mungbean (''Vigna radiata'') RFLP linkage map and its comparison with lablab (''Lablab purpureus'') reveals a high level of colinearity between the two genomes |url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-genetics_2002-07_105_1/page/160 |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=105 |issue=1 |pages=160–166 |pmid=12582573 |doi=10.1007/s00122-002-0909-1}}
* {{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |year=1996 |title=Genetic diversity and relationships among ''Lablab purpureus'' genotypes evaluated using RAPD as markers |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_1996_90_1/page/115 |journal=Euphytica |volume=90 |issue=1 |pages=115–119 |doi=10.1007/BF00025167 |bibcode=1996Euphy..90..115L}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |year=2006 |title=Changes in seed morphology, dormancy and germination from wild to cultivated germplasm of the hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=53 |issue=6 |pages=1127–1135 |doi=10.1007/s10722-005-2782-7}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Jamnadass |first2=Ramni H. |last3=Hanson |first3=Jean |last4=Pengelly |first4=Bruce C. |year=2005 |title=Determining sources of diversity in cultivated and wild ''Lablab purpureus'' related to provenance of germplasm using amplified fragment length polymorphism (AFLP) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=52 |issue=5 |pages=683–695 |doi=10.1007/s10722-003-6019-3}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Robotham |first2=Oliver |last3=Chapman |first3=Marc A. |year=2017 |title=Evidence for two domestication events of hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet): a comparative analysis of population genetic data |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=64 |issue=6 |pages=1221–1230 |doi=10.1007/s10722-016-0431-y |bibcode=2017GRCEv..64.1221M |url=https://eprints.soton.ac.uk/399955/1/Maass_etal2016Lablab_Comparative_accepted.pdf}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Usongo |first2=Macalister F. |year=2007 |title=Changes in seed characteristics during the domestication of the lablab bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet: Papilionoideae) |url=https://archive.org/details/australian-journal-of-agricultural-research_2007_58_1/page/9 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=58 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1071/AR05059}}
* {{cite journal |last1=Pengelly |first1=Bruce C. |last2=Maass |first2=Brigitte L. |year=2001 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – diversity, potential use and determination of a core collection of this multi-purpose tropical legume |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=48 |issue=3 |pages=261–272 |doi=10.1023/A:1011286111384 |bibcode=2001GRCEv..48..261P}}
* {{cite journal |last1=Trinick |first1=M. J. |year=1980 |title=Relationships Amongst the Fast-growing Rhizobia of ''Lablab purpureus'', ''Leucaena leucocephala'', ''Mimosa'' spp., ''Acacia farnesiana'' and ''Sesbania grandiflora'' and their Affinities with Other Rhizobial Groups |journal=Journal of Applied Bacteriology |volume=49 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1111/j.1365-2672.1980.tb01042.x |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Vanlauwe |first1=B. |last2=Nwoke |first2=O. C. |last3=Diels |first3=J. |last4=Sanginga |first4=N. |last5=Carsky |first5=R. J. |last6=Deckers |first6=J. |last7=Merckx |first7=R. |year=2000 |title=Utilization of rock phosphate by crops on a representative toposequence in the Northern Guinea savanna zone of Nigeria: Response by ''Mucuna pruriens'', ''Lablab purpureus'' and maize |url=https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_2000-12_32_14/page/2063 |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=32 |issue=14 |pages=2063–2077 |doi=10.1016/S0038-0717(00)00149-8 |bibcode=2000SBiBi..32.2063V}}

==حوالا==
{{Reflist}}

==ذريعا==
* {{cite book |last1=Maundu |first1=Patrick M. |last2=Ngugi |first2=Grace W. |last3=Kabuye |first3=Christine H. S. |author-link3=Christine H. Sophie Kabuye |title=Traditional Food Plants of Kenya |url=https://archive.org/details/traditionalfoodp0000maun |date=1999 |publisher=Kenya Resource Centre for Indigenous Knowledge, National Museums of Kenya |isbn=978-9966-9861-4-6}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lablab purpureus|Lablab purpureus&lt;br /&gt;(Hyacinth bean)}}
* [http://www.lablablab.org/ Dolichos bean, ''Lablab purpureus'' (L.) Sweet] ــ يونيورسٽي آف ايگريڪلچرل سائنسز، بنگلور، ڀارت
* {{cite web |last=Avadhani |first=Ramesh |url=http://www.moodindico.com/index.php?token=story&amp;id=116 |title=The Bangalore Beans |website=Mood Indico |volume=1 |issue=2 |date=Spring 2006 |access-date=2007-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724100107/http://www.moodindico.com/index.php?token=story&amp;id=116 |archive-date=2013-07-24 }}
* [http://plants.jstor.org/taxon/Lablab.purpureus JSTOR Global Plants: ''Lablab purpureus'']

{{Taxonbar|from=Q1077410}}

[[زمرو:Phaseoleae]]
[[زمرو:يڪ جنسي فابيسيائي جنس]]
[[زمرو:کاڌي لائق ڦريون]]
[[زمرو:مالديپ جي نباتات]]
[[زمرو:چاري جا فصل]]
[[زمرو:نائيٽروجن مقرر ڪندڙ فصل]]
[[زمرو:استوائي زراعت]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا]]
[[زمرو:1763ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]]
[[زمرو:ڀارت جي نباتات]]
[[زمرو:افروٽراپيڪل حياتياتي خطي جي نباتات]]

[[sa:निष्पावः]]</text>
      <sha1>p0zs7p4grtfnwyhwgli00fym6qavyz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417852</id>
      <parentid>417848</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51115" sha1="9l9ry9pqhygkhc39bzfmdm1axlo6zu8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| image = Lablabpod.jpg
| image_caption = ميوو
| regnum = [[ٻوٽو]]
| unranked_divisio = [[اينجيوسپرمس]]
| unranked_classis = [[ايوڊيڪاٽس]]
| unranked_ordo = [[روسڊس]]
| ordo = [[روساليز]]
| familia = [[فبيشيا]]
|subfamilia = [[فبوئاڊيا]]
| genus = '''''ليبليب'''''
| species = '''''ايل.پرپريس'''''
| binomial = ''ليبليب پرپريس''
| binomial_authority = ([[ڪارل لينيوئس|ايل.]]) [[رابرٽ سويٽ|سويٽ]]
| synonyms = ''ڊوليڪاس ليبليب'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Dolichos purpureus'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab niger'' &lt;small&gt;Medikus&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab lablab'' &lt;small&gt;(L.) Lyons&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Lablab vulgaris'' &lt;small&gt;(L.) Savi&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
''Vigna aristata'' &lt;small&gt;Piper&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref&gt;[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Lablab.html#purpureus ''Lablab purpureus''] at Multilingual taxonomic information from the [[University of Melbourne]]&lt;/ref&gt;
}}


'''سيم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lablab '''}}  چئونري جي ذات مان آهي. هندستانيءَ ۾ ته چئونري کي سيم چوندا آهن، پر هن وڏي قسم کي مَکن سيم سڏيندا آهن. هن جي ڦري وڏي، موڪري، ترار وانگي ٿيندي آهي ۽ اڪثر نو انچ ڊگهي، انچ سوا ويڪري ٿيندي آهي. ڏسڻ ۾ ٿلهي ۽ سخت آهي، مگر جڏهن وڍي ٽڪر ٽڪر ڪري اُٻاربي آهي، تڏهن تمام نرم ۽ لذيذ ٿيندي آهي. هيءَ ول وانگي وڏن وڏن وڻن تي چڙهي ويندي آهي. هيءَ جون ۾ پوکبي آهي.

سيم جا به گهڻا قسم آهن. ڪن جا گل توڙي ٻج ڳاڙها ٿيندا آهن. ڪن جا گل اَڇا ۽ ٻج ڳاڙها. ڪن جا گل توڙي ٻج اَڇا. ڪن جون ته ڦريون ٻه فوٽ ڊگهيون به ٿينديون آهن.

هنن قسمن مان هندستانيءَ ۾ ڪنهن کي ”کماچ“ ، ڪنهن کي ”بَربطي“ ۽ ”لوبيا“، ڪنهن کي ”پنچ سيم“ ، ڪنهن کي ”چار ڪوني سيم“ چوندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

[[File:Leiden University Library - Seikei Zusetsu vol. 18, page 038 - 白花稨豆 - Lablab purpureus (L.) Sweet, 1804.jpg|thumb|''Lablab purpureus''، جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا [[سيڪي زوسيٽسو]] (1804ع) مان تصوير]]

'''''ليبلاب پرپوريئس''''' [[ڦرين]] جي خاندان [[فابيسيائي]] (Fabaceae) جي هڪ نوع آهي. هيءَ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڏيهي آهي ۽ خوراڪ لاءِ سڄي [[استوائي علائقا|استوائي علائقن]] ۾ پوکي ويندي آهي.&lt;ref name=powo/&gt;&lt;ref name=tf&gt;[https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm ''Lablab purpureus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604155714/https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm |date=2021-06-04 }} Tropical Forages.&lt;/ref&gt;

انگريزي ۾ هن جا عام نالا '''هائيسنٿ بين''' (''hyacinth bean'')،&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=LAPU6|taxon=Lablab purpureus|access-date=22 January 2016}}&lt;/ref&gt; '''ليبلاب بين''' (''lablab bean'')، '''بوناوسٽ بين/مٽر''' (''bonavist bean/pea'')، '''ڊوليڪوس بين''' (''dolichos bean'')، '''سيم''' يا '''سيم بين''' (''seim'' يا ''sem bean'')، '''مصري ڪڊني بين''' (''Egyptian kidney bean'')، '''انڊين بين''' (''Indian bean'')، '''بتاو''' (''bataw'') ۽ '''آسٽريلين مٽر''' (''Australian pea'') آهن.&lt;ref name=bang&gt;[http://www.lablablab.org/ ''Lablab purpureus'' L. (Sweet).] University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.&lt;/ref&gt;

'''''Lablab''''' هڪ [[يڪ جنسي ٽيڪسان]] جنس آهي.&lt;ref name=tf/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lablablab.org/html/general-information.html ''Lablab purpureus'', general information.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715163913/http://www.lablablab.org/html/general-information.html |date=2020-07-15 }} University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.&lt;/ref&gt;

==درجا بندي==
سيم جو سائنسي نالو ''ليبلاب'' (''Lablab'') نالو، جيڪو هن جي جنس (genus) جو نالو پڻ آهي، [[رابرٽ سويٽ]] طرفان [[ڪارل لينيئس]] جي اڳوڻي نالي ''[[ڊوليڪوس|ڊوليڪوس]] ليبلاب'' مان ڏنو ويو. هن جو نوعي نالو (epithet) عربي لفظ {{langx|ar|لَبْلَاب|lablāb}} مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Allen |first1=O. N. |last2=Allen |first2=Ethel Kullmann |title=The Leguminosae: A Source Book of Characteristics, Uses, and Nodulation |url=https://books.google.com/books?id=6gUXRNc6sDoC&amp;dq=%22lablab%22&amp;pg=PA370 |date=1981 |location=Madison, Wisconsin, USA |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-08400-4 |page=370 }}&lt;/ref&gt;

===ذيلي درجا بندي===
برطانوي حياتيات دان ۽ ٻوٽن جي درجا بندي ڪندڙ [[برنارڊ ورڊڪورٽ]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Verdcourt |first1=B. |title=Studies in the Leguminosae-Papilionoïdeae for the 'Flora of Tropical East Africa': III |journal=Kew Bulletin |date=1970 |volume=24 |issue=3 |pages=379–447 |doi=10.2307/4102845 |jstor=4102845 |bibcode=1970KewBu..24..379V }}&lt;/ref&gt;

''Lablab purpureus'' (L.) Sweet جون ٻه پوکيل ذيلي نوعون آهن:
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Verdc.
: (هم معنيٰ: ''ڊوليڪوس بينگالينسس'' Jacq.، ''ڊوليڪوس ليبلاب'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Rivals، ''ليبلاب نائجر'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Cuf.)
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''پرپيوريس''

ان کان علاوه هڪ جهنگلي ذيلي نوع پڻ آهي:
* ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''اَنڪينيٽس''

جنهن جي پنن جي کَڏيدار (lobed) پنڙين واري هڪ خاص قسم صرف [[نيميبيا]] ۾ ملي ٿي:
* ''ليبلاب پرپوريئس'' var. ''rhomboïdeus'' (Schinz)

==وضاحت==
هي ٻوٽو گهڻي عرصي کان پوک ۽ افزائش (breeding) سبب گهڻو تبديل ٿيندڙ آهي، پر عام طور تي هي [[ساليانو ٻوٽو|ساليانو]] يا ٿوري عرصي تائين جيئرو رهندڙ گهڻ سالي [[ول]] هوندو آهي، جڏهن ته ان جي جهنگلي قسم گهڻ سالي هوندي آهي. ان جا ٿلها تنَ تقريباً {{Convert|6|m|ft|sp=us}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا. پن ٽن نوڪدار [[پنڙي]]ن (leaflets) تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جي ڊيگهه {{Convert|15|cm|sp=us|frac=4}} تائين ٿي سگهي ٿي. پنن جي هيٺئين پاسي تي ڪڏهن ڪڏهن وار به هوندا آهن.

هن جو [[گلن جو مجموعو]] ([[انفلوريسنس]]) ڪيترن ئي گلن وارن [[ريسيم]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ڪجهه [[قسم (پوک)|پوکيل قسمن]] جا گل اڇا هوندا آهن، جڏهن ته ٻين جا گل واڱڻائي يا نيرا ٿي سگهن ٿا.

هن جو ڦر [[ليگوم]] (ڦلي) جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو شڪل، ماپ ۽ رنگ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. اهو عام طور تي ڪيترائي سينٽي ميٽر ڊگهو هوندو آهي ۽ ان جو رنگ چمڪندڙ واڱڻائي کان هلڪي سائي تائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=fl&gt;[https://floridata.com/plant/612 ''Dolichos lablab'']. Floridata.&lt;/ref&gt; هر ڦليءَ ۾ وڌ ۾ وڌ چار ٻج ٿيندا آهن. پوکيل قسم موجب ٻجن جو رنگ اڇو، ناسي، ڳاڙهو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو، ۽ ڪڏهن انهن تي اڇو [[هيلم (ٻوٽا)|هيلم]] به هوندو آهي. جهنگلي ٻوٽن جا ٻج اڪثر چٽيدار هوندا آهن. هر ٻج جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ سينٽي ميٽر هوندي آهي.

==اصل ۽ ورڇ==
ليبلاب جي اصل بابت اڃا تائين پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۾ هن جي جهنگلي قسمن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي علائقا ئي هن جا امڪاني اصل ماڳ آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maass |first1=B |title=Domestication, origin and global dispersal of Lablab purpureus (L.) Sweet (Fabaceae): current understanding |journal=Legume Perspectives |date=30 July 2016 |volume=13 |pages=5–8 |url=https://www.researchgate.net/publication/283634749 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه نظرين موجب هن جو اصل [[ڀارت]] آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;USDA NRCS. &quot;Plant Guide for Lablab (Lablab purpureus).&quot; USDA Natural Resources Conservation Service, October 2007, https://plants.usda.gov/DocumentLibrary/plantguide/pdf/pg_lapu6.pdf.&lt;/ref&gt;

صدين دوران ليبلاب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پکڙجي ويو آهي. جيتوڻيڪ هي گرم ۽ نيم گرم آبهوا کي وڌيڪ پسند ڪري ٿو، پر اهو [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن، جهڙوڪ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اٽلي]] ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف آبهوا سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هن فصل جي زرعي اهميت کي وڌيڪ وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-90537-4.00018-1 |chapter=Lablab bean (Lablab purpureus L.)—An untapped resilient protein reservoir |title=Neglected and Underutilized Crops |date=2023 |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Aftab |first3=Tariq |last4=Khan |first4=M. Masroor A. |pages=391–411 |isbn=978-0-323-90537-4 }}&lt;/ref&gt;

==زرعي پوک==
سيم (ليبلاب)  اڄ به سڀ کان وڌيڪ گرم ۽ نيم گرم علائقن، خاص طور تي اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ پوکيو وڃي ٿو. انهن علائقن ۾ هي ڦرين وارو ٻوٽو بنيادي طور خوراڪ ۽ چوپائي مال جي چاري لاءِ پوکيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;North Carolina State University Extension. &quot;Lablab purpureus (Lablab).&quot; Accessed November 6, 2024. https://plants.ces.ncsu.edu/plants/lablab-purpureus/.&lt;/ref&gt; پر آفريڪا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ان جي پوک ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، جيتوڻيڪ گهڻ فصلي زرعي نظامن ۾ زمين جي زرخيزي بهتر ڪرڻ لاءِ ان ۾ نئين سر دلچسپي وڌي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Reidsma |first1=Pytrik |last2=Tekelenburg |first2=Tonnie |last3=van den Berg |first3=Maurits |last4=Alkemade |first4=Rob |date=2006 |title=Impacts of land-use change on biodiversity: An assessment of agricultural biodiversity in the European Union |url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2006-05_114_1/page/86 |journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment |series=Scenario-Based Studies of Future Land Use in Europe |volume=114 |issue=1 |pages=86–102 |doi=10.1016/j.agee.2005.11.026 |bibcode=2006AgEE..114...86R }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mugwira |first1=L. M. |last2=Haque |first2=I. |date=1993 |title=Screening forage and browse legumes germplasm to nutrient stress I: Tolerance of Medicago sativa L. to aluminum and low phosphorus in soils and nutrient solutions |url=https://archive.org/details/journal-of-plant-nutrition_1993_16_1/page/17 |journal=Journal of Plant Nutrition |volume=16 |issue=1 |pages=17–35 |doi=10.1080/01904169309364512 |bibcode=1993JPlaN..16...17M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-90-481-2543-2_29 |chapter=The Effect of Organic-Based Nutrient Management Strategies on Soil Nutrient Availability and Maize Performance in Njoro, Kenya |title=Innovations as Key to the Green Revolution in Africa |date=2011 |last1=Lelei |first1=J.J. |last2=Onwonga |first2=R.N. |last3=Freyer |first3=B. |pages=299–308 |isbn=978-90-481-2541-8 }}&lt;/ref&gt; ان گهٽتائي جو هڪ اهم سبب ڪيترن ئي علائقن ۾ سيم (ليبلاب) جي جاءِ تي [[عام ڀاڄي]] (common bean) جي پوک آهي، جڏهن ته گهڻن مرحلن واري پروسيسنگ ۽ غذائيت گهٽائيندڙ جزن کي پڻ ممڪن سببن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=Robertson1997&gt;{{Cite journal |last=Robertson |first=Claire C. |date=1997 |title=Black, White, and Red All over: Beans, Women, and Agricultural Imperialism in Twentieth-Century Kenya |url=https://archive.org/details/sim_agricultural-history_summer-1997_71_3/page/259 |journal=Agricultural History |volume=71 |issue=3 |pages=259–299 |jstor=3744315 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، سيم (ليبلاب) گهڻو ڪري گهريلو باغن يا گڏيل پوکيءَ وارن نظامن، جهڙوڪ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، پوکيو ويندو آهي، جنهن ڪري ان جي عالمي پيداوار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |date=2010 |title=Lablab purpureus—A Crop Lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–135 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1 |pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}&lt;/ref&gt;

===واڌ ويجهه جون گهرجون===
سيم (ليبلاب) وارياسي کان وٺي چيڪڻي مٽيءَ تائين مختلف قسمن جي زمينن ۾، جن جو پي ايڇ 4.5 کان 7.5 جي وچ ۾ هجي، سٺي نموني وڌي سگهي ٿو. هي گهڻين ٻين ڦرين وارن ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ تيزابي زمين ۾ وڌيڪ سٺو وڌي ٿو، پر خراب نيڪال واري يا لوڻياٺ واري زمين ۾ سٺو نٿو ٿئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Ansari |first3=Abid Ali |last4=Aftab |first4=Tariq |last5=Khan |first5=M. Masroor A. |last6=Uddin |first6=Moin |date=October 2020 |title=Hyacinth bean (Lablab purpureus L.) – An underutilised crop with future potential |journal=Scientia Horticulturae |volume=272 |article-number=109551 |doi=10.1016/j.scienta.2020.109551 |bibcode=2020ScHor.27209551N }}&lt;/ref&gt; روزانو سراسري 18–30°سينٽي گريڊ گرمي پد ۽ سالياني 700–3000 ملي ميٽر برسات ان جي پوک لاءِ موزون آهي. بهرحال، هي ٿوري وقت لاءِ 4°سينٽي گريڊ تائين گهٽ گرمي پد به برداشت ڪري سگهي ٿو. شروعاتي مرحلي ۾ ٻوٽو آهستي وڌي ٿو، پر هڪ ڀيرو مضبوط ٿي وڃي ته جهنگلي گاهن سان چڱي طرح مقابلو ڪري ٿو ۽ خشڪي يا ڇانوَ کي به برداشت ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ واري حالت هي ٻوٽو برداشت نٿو ڪري، تنهن ڪري سٺي نيڪال واري زمين ضروري آهي.

===پوک، لابارو ۽ ذخيرو===
سيم (ليبلاب) ۾ قسمن جي گهڻي تنوع موجود آهي، جنهن ۾ پچڻ جو وقت، پيداوار، جيتن جي حملي جي حساسيت ۽ خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت شامل آهن؛ تنهن ڪري ان جي پوک جو طريقو به قسم ۽ ماحول موجب مختلف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-319-93336-8_102 |chapter=Cultivar Selection and Management Strategies for Lablab purpureus (L.) Sweet in Africa |title=Handbook of Climate Change Resilience |date=2020 |last1=Miller |first1=Neil R. |last2=Mariki |first2=Wilfred |last3=Nord |first3=Alison |last4=Snapp |first4=Sieglinde |pages=1083–1096 |isbn=978-3-319-93335-1 }}&lt;/ref&gt; شروعاتي پوک وقت ٻجن کي خاص ''رائزوبيئم'' بيڪٽيريا سان ٽيڪو ڏيڻ (inoculation) فائديمند هوندو آهي. ٻج يا ته ڇٽا اڇلايا وڃن ٿا ۽ پوءِ مٽي سان ڍڪيا وڃن ٿا، يا لڳ ڀڳ 5 سينٽي ميٽر کوٽائي تي ڊرل ذريعي پوکيا وڃن ٿا. واڌ جي شروعاتي مرحلي ۾ ٻني کي جهنگلي گاهن کان پاڪ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ننڍا ٻوٽا آسانيءَ سان انهن جي مقابلي ۾ ڪمزور ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Chakoma |first1=Irenie |last2=Manyawu |first2=Godfrey J. |last3=Gwiriri |first3=Lovemore C. |last4=Moyo |first4=Siboniso |last5=Dube |first5=Sikhalazo |date=December 2016 |title=The agronomy and use of Lablab purpureus in smallholder farming systems of southern Africa |publisher=International Livestock Research Institute |hdl=10568/78513 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valenzuela, H.; Smith J. (2002). Lablab. ''Departments of Tropical Plant and Soil Sciences and Natural Resources and Environmental Management''. https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/greenmanurecrops/lablab.pdf&lt;/ref&gt;

عام طور تي چاري جي فصل جو لابارو ان وقت بهتر سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ٻوٽو سبزياتي واڌ ۽ گلجڻ جي وچ واري مرحلي ۾ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ فائبر ۽ لِگنن وڌي وڃن ٿا ۽ پروٽين گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان چاري جي هضم ٿيڻ ۽ مال جي قبوليت گهٽجي ٿي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mogotsi |first1=Kabo |last2=Madzonga |first2=Zibani |date=August 2024 |title=Production, harvest and conservation of Lablab Purpureus (L) Sweet forage in semi arid livestock regions: The case of east central Botswana |url=https://www.researchgate.net/publication/273136784 |journal=Journal of Animal and Plant Sciences |volume=24 |issue=4 |pages=1085–1090 }}&lt;/ref&gt;

جڏهن سيم (ليبلاب) کي سڪي گاهه (hay) طور ذخيرو ڪيو وڃي ٿو ته سڀ کان وڏو مسئلو پنن مان خشڪ مادو ضايع ٿيڻ هوندو آهي. هارين موجب ان کي پيسي ٿيل صورت ۾ ٿيلهن ۾ محفوظ ڪرڻ سان سڌي سج جي روشني ۽ مينهن کان به بچاءُ ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===زمين جي زرخيزي ۾ بهتري===
رائزوبيئم بيڪٽيريا سان همزيستي سبب سيم (ليبلاب) کي زمين ۾ گهڻي نائٽروجن جي ضرورت نه هوندي آهي، ۽ اهو زرعي نظام ۾ زمين جي نائٽروجن وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته فاسفورس ڀاڻ سان گڏ پوکڻ وقت نائٽروجن جي تثبيت جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فاسفورس رائزوبيئم کي پاڙن سان ڳنڍڻ لاءِ ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kharbamon |first1=B. |last2=Jha |first2=A. K. |last3=Verma |first3=V. K. |last4=Choudhury |first4=B. U. |last5=Nath |first5=Amit |last6=Deka |first6=B. C. |title=Response of Planting Time and Phosphorus Dosage on Yield and Nutrient uptake in Dolichos Bean (Lablab Purpureus L.) |journal=Indian Journal of Hill Farming |date=18 August 2017 |volume=30 |issue=1 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IJHF/article/view/73289 }}&lt;/ref&gt; ان جي پوک سان زمين ۾ پوٽاشيم ۽ فاسفورس جي دستيابي پڻ وڌي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abera |first1=Girma |last2=Gerkabo |first2=Hailu |title=Effects of green manure legumes and their termination time on yield of maize and soil chemical properties |journal=Archives of Agronomy and Soil Science |date=23 February 2021 |volume=67 |issue=3 |pages=397–409 |doi=10.1080/03650340.2020.1733536 |bibcode=2021ArASS..67..397A }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mthimunye |first1=Latoya Miranda |last2=Managa |first2=Gudani Millicent |last3=Nemadodzi |first3=Lufuno Ethel |date=2023 |title=The Influence of Lablab Purpureus Growth on Nitrogen Availability and Mineral Composition Concentration in Nutrient Poor Savanna Soils |journal=Agronomy |volume=13 |issue=3 |page=622 |doi=10.3390/agronomy13030622 |doi-access=free |bibcode=2023Agron..13..622M }}&lt;/ref&gt; انهن خاصيتن سبب سيم (ليبلاب) گڏيل پوک، بين الفصل پوک ۽ [[سبز ڀاڻ]] طور تمام اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; مثال طور، مڪئي سان گڏ ليب پوکڻ سان مٽيءَ جي حياتياتي تنوع سميت ڪيترائي زميني خاصيتون بهتر ٿين ٿيون، جڏهن ته مڪئي جي پيداوار ۾ تمام ٿوري يا ڪا به گهٽتائي نٿي اچي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dörr de Quadros |first1=Patricia |last2=R. Martin |first2=Adam |last3=Zhalnina |first3=Kateryna |last4=Dias |first4=Raquel |last5=Giongo |first5=Adriana |last6=Fulthorpe |first6=Roberta |last7=Bayer |first7=Cimelio |last8=W. Triplett |first8=Eric |last9=A. de O. Camargo |first9=Flávio |date=2019 |title=Lablab Purpureus Influences Soil Fertility and Microbial Diversity in a Tropical Maize-Based No-Tillage System |journal=Soil Systems |volume=3 |issue=3 |page=50 |doi=10.3390/soilsystems3030050 |doi-access=free |bibcode=2019SoiSy...3...50D |hdl=1807/96257 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gott |first1=Jordan |last2=Massawe |first2=Prosper |last3=Miller |first3=Neil R. |last4=Goerndt |first4=Michael |last5=Streubel |first5=Jason |last6=Burton |first6=Michael G. |title=Little or no maize ( Zea mays ) grain yield loss occurred in intercrop with mid-maturity lablab ( Lablab purpureus ) in northeastern Tanzania |journal=Crop Science |date=January 2024 |volume=64 |issue=1 |pages=413–421 |doi=10.1002/csc2.20916 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===نسل ڪشي===
تحقيق موجب سيم (ليبلاب) جي جينياتي تنوع (جرمپلازم) ۾ چونڊ ۽ نسل ڪشي ذريعي هن کي مستقبل جي هڪ اهم متبادل فصل طور ترقي ڏيڻ جي وڏي صلاحيت موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Letting |first1=Fanuel K. |last2=Venkataramana |first2=Pavithravani B. |last3=Ndakidemi |first3=Patrick A. |date=December 2021 |title=Breeding potential of lablab [Lablab purpureus (L.) Sweet]: a review on characterization and bruchid studies towards improved production and utilization in Africa |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=68 |issue=8 |pages=3081–3101 |doi=10.1007/s10722-021-01271-9 |pmc=8457029 |pmid=34580565 |bibcode=2021GRCEv..68.3081L }}&lt;/ref&gt;

في الحال گهڻيون روايتي پوکيل قسم غير متعين واڌ رکن ٿيون، جنهن سبب هاري ڊگهي عرصي تائين ڦريون حاصل ڪري سگهن ٿا. جديد صنعتي زراعت ۾ اهڙيون قسمون گهٽ ڪارائتيون آهن، تنهن ڪري اهڙيون قسمون تيار ڪرڻ تي زور ڏنو پيو وڃي جيڪي هڪ ئي وقت ٻج پچائن، جيئن سموري فصل جو هڪ ئي ڀيري لابارو ٿي سگهي. پر اهڙي نسل ڪشي جو هڪ اثر اهو به ٿيو آهي ته سبزياتي واڌ جو عرصو گهٽجي ويو آهي، جنهن سان پيداوار ۽ اقتصادي اهميت ۾ گهٽتائي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-030-23400-3_8 |chapter=Hyacinth Bean (Lablab purpureus L. Sweet): Genetics, Breeding and Genomics |title=Advances in Plant Breeding Strategies: Legumes |date=2019 |last1=Vaijayanthi |first1=Panichayil V. |last2=Chandrakant |last3=Ramesh |first3=Sampangi |pages=287–318 |isbn=978-3-030-23399-0 }}&lt;/ref&gt; نسل ڪشي جا مقصد پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. مثال طور، [[آسٽريليا]] ۾ جهنگلي آفريقي قسمن کي خالص قسمن سان پارائي بهتر چارو پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته [[بنگلاديش]] ۽ آفريڪا جا محقق خوراڪي نظام ۾ موجود قسمن جي پيداوار وڌائڻ تي ڪم ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sennhenn |first1=A. |last2=Njarui |first2=D. M. G. |last3=Maass |first3=B. L. |last4=Whitbread |first4=A. M. |title=Understanding growth and development of three short-season grain legumes for improved adaptation in semi-arid Eastern Kenya |journal=Crop and Pasture Science |date=2017 |volume=68 |issue=5 |page=442 |doi=10.1071/CP16416 |url=https://oar.icrisat.org/10104/1/Sennhenn_etal_Legumes_Kenya_Crop%26PastureSc_2017.pdf }}&lt;/ref&gt;

== استعمال ==
{{nutritional value
| name= هائيسنٿ ڀاڄي، ڪچا ٻج، تيار ڪيل
| kJ=209
| protein=2.95 g
| fat=0.27 g
| carbs=9.2 g
| calcium_mg=41
| iron_mg=0.76
| magnesium_mg=42
| phosphorus_mg=49
| potassium_mg=262
| zinc_mg=0.38
| manganese_mg=0.21
| vitC_mg=5.1
| thiamin_mg=0.056
| riboflavin_mg=0.088
| niacin_mg=0.48
| folate_ug=47
| source_usda = 1
| note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169235/nutrients USDA ڊيٽابيس جي داخلا ڏانهن ڳنڍڻو]&lt;br/&gt;پچايل، اوٻاريل، پاڻي ڪڍيل، لوڻ کان سواءِ
}}

هائيسنٿ ڀاڄي هڪ پراڻو گهريلو بڻايل [[دال وارو فصل]] ۽ گهڻ مقصدن وارو فصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smartt |first1=John |year=1985 |title= Evolution of grain legumes. II. Old and new world pulses of lesser economic importance |journal=Experimental Agriculture |volume=21 |issue=3 |pages=1–18 |doi=10.1017/S0014479700012205 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shivashankar |first1=G. |last2=Kulkarni |first2=R. S. |year=1992 |editor1-last= van der Maesen |title=Plant Resources of South-East Asia, No. 1, Pulses |publisher=Pudoc |location=Wageningen, The Netherlands |pages=48–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PROTA&gt;{{cite web |title=PROTA (Plant Resources of Tropical Africa) |url=http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&amp;t=lablab,purpureus&amp;p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110055827/http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&amp;t=lablab,purpureus&amp;p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-date=2016-01-10 }}&lt;/ref&gt; ''سيم (ليبلاب) پرپيوريس'' جي پوک [[ڀارت]] ۾ 2500 ق.م. کان به اڳ ٿيندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Prance |editor1-first=Ghillean |editor2-last=Nesbitt |editor2-first=Mark |last1=Pearman |first1=Georgina |date=2005 |title=The Cultural History of Plants |publisher=Routledge |page=144 |isbn=0-415-92746-3}}&lt;/ref&gt;

چاري واري هڪ پوکيل قسم، ''رونگائي''، جا ٻج آسانيءَ سان دستياب هجڻ سبب هن ٻوٽي کي گهڻو ڪري چوپائي مال جي [[چارو|چاري]] لاءِ پوکيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/data/Pf000047.HTM ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |date=2005-01-30 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |access-date=2026-07-29 |archive-date=2005-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |url-status=dead}} Grassland Species Profiles. [[خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]].&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[سينگار وارو ٻوٽو|سينگار جي ٻوٽي]] طور پڻ پوکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629014357/http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 |date=2011-06-29 }} [[مسوري نباتاتي باغ]].&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، هن کي [[دوائن وارو ٻوٽو]] ۽ [[زهريلو ٻوٽو]] ٻنهي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab+purpureus ''Lablab purpureus''.] [[مستقبل لاءِ ٻوٽا]]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213090452/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab%20purpureus |date=December 13, 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nc&gt;[http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm ''Dolichos lablab'' (''Lablab purpureus'').] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410010848/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm |date=2007-04-10 }} Poisonous Plants of North Carolina. [[اتر ڪيرولائنا رياستي يونيورسٽي]].&lt;/ref&gt;

هن جا ڦر ۽ ڀاڄيون ڪيترائي ڀيرا پاڻي مٽائي چڱيءَ ريت اوٻارڻ کان پوءِ کائڻ لائق ٿين ٿا.&lt;ref name=nc/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.localseeds.com.au/product/hyacinth-bean-seeds-lablab-bean-indian-bean-avarakkai-2/|title=Lablab bean/Indian Bean/Avarakkai|access-date=2020-10-12|website=Local Seeds|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ٻي صورت ۾، [[سائانائيڊ|سائانوجينڪ]] گلائڪوسائيڊن جي موجودگيءَ سبب اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا. اهي [[گلائڪوسائيڊ]] کائڻ کان پوءِ [[هائڊروجن سائانائيڊ]] ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. زهريلي اثر جون نشانيون ڪمزوري، الٽي، [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]]، عضون جي ڇڪ، [[بيهوشي جهڙي حالت]] ۽ [[دورا]] شامل آهن.&lt;ref name=nc/&gt; مختلف قسمن ۾ سائانوجينڪ زهريت جي صلاحيت ۾ گهڻو فرق مليو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Guretzki |first1=Sebastian |last2=Papenbrock |first2=Jutta |year=2014 |title= Characterization of ''Lablab purpureus'' Regarding drought tolerance, trypsin inhibitor activity and cyanogenic potential for selection in breeding programmes |journal=Journal of Agronomy and Crop Science |volume=200 |issue=1 |pages=24–35 |doi=10.1111/jac.12043 |doi-access=free |bibcode=2014JAgCS.200...24G }}&lt;/ref&gt;

هن جا پن ڪچا يا [[پالڪ]] وانگر پچائي کاڌا ويندا آهن.&lt;ref name=PROTA/&gt; گل ڪچا يا ٻاڦ تي پچائي کائي سگهجن ٿا. پاڙ کي اوٻاري يا سيڪي کاڌي طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان [[توفو]] ۽ [[ٽيمپي]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=fl/&gt;

=== ڏکڻ ايشيا ۾ خوراڪي استعمال ===
[[بنگلاديش]] ۽ [[اولهه بنگال]] ۾ ساين ڦرين ۽ ٻجن کي ''شيم'' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: {{Lang|bn|শিম}}) چيو ويندو آهي. انهن کي ڀاڄي طور پچايو ويندو آهي يا مڇيءَ سان گڏ [[ڪري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[گجرات]] ۾ ليب ليب کي {{Lang|gu|surti papdi}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/olpad-farmers-revive-farming-of-surti-papdi/articleshow/56509992.cms|title=Olpad farmers revive farming of Surti papdi|author=Melvyn Reggie Thomas|date=Jan 12, 2017|work=[[ٽائمز آف انڊيا]]|access-date=2019-11-20}}&lt;/ref&gt; يا {{Lang|gu|valor}} چيو ويندو آهي. [[مهاراشٽر]] ۾ ان کي ''وال پاپڙي'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Amit |first=Dassana |date=2023-02-14 |title=Papdi Bhaji Recipe |url=https://www.vegrecipesofindia.com/papdi-bhaji-recipe-val-papdi-bhaji/#:~:text=More%20on%20My%20Recipe&amp;text=They%20are%20also%20known%20as,Sem%20ki%20Phalli%20in%20Hindi. |access-date=2025-01-24 |website=Dassana's Veg Recipes |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ٻنهي رياستن ۾ انهن مان عام طور مصالحيدار، هلڪي تريل ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، جنهن کي ''سبزي'' چيو ويندو آهي.

[[ڪيرالا]] ۾ هن کي ''{{Lang|ml|amarakka}}''، ''{{Lang|ml|avara}}'' يا ''{{Lang|ml|amara payar}}'' ([[مليالم ٻولي|مليالم]]: {{Lang|ml|അമര പയർ}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://papanasini.blogspot.com/2014/01/amara-payar.html|title=papanasini: AMARA PAYAR ( അമര പയർ )|last=Nair|first=Manu|date=2014-01-01|website=papanasini|access-date=2018-11-14}}&lt;/ref&gt; ان جا ٻج ۽ ڦريون ٻئي ڪري ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry|title=Amarapayar Curry (Snowpeas Curry)|access-date=2018-11-14|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224146/https://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry}}&lt;/ref&gt; ڦرين کي مصالحن سان گڏ هلڪو تري ''{{Lang|ml|[[ٿوران]]}}'' نالي ڀاڄي پڻ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nammuderuchikal.com/amara-thoran/|title=Amara Thoran|work=Nammude Ruchikal|access-date=2018-11-14|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[تامل ناڊو]] ۾ هن کي ''اورائي'' يا ''اورائي ڪائي'' (تامل: அவரைக்காய் / அவரை) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vegetable names in Tamil and English|url=https://ilearntamil.com/vegetable-names-tamil-english/|access-date=2020-07-17|website=Learn Tamil Online|language=en-US}}&lt;/ref&gt; سڄي ڦري کي سڪي ڪري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Amit|first=Dassana|date=2019-02-06|title=avarakkai poriyal {{!}} avarakkai recipe|url=https://www.vegrecipesofindia.com/avarakkai-poriyal-recipe/|access-date=2020-07-17|website=Dassana Amit Recipes|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۽ ''[[سامبر (کاڌو)|سامبر]]'' جهڙين چٽڻين يا رسدار ڀاڄين ۾ پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2015-10-17|title=Avarakkai Sambar {{!}} Broad Beans Sambar {{!}} Easy Sambar Recipe|url=https://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017123647/http://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-date=October 17, 2015|access-date=2020-07-17|website=Revi's Foodography|language=en-US}}&lt;/ref&gt; صرف ٻج کي ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ''موچائي'' (تامل: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-01-10|title=Mochai Kottai Kootu Recipe-Field Beans Kootu|url=https://www.padhuskitchen.com/2019/01/mochai-kottai-kootu-recipe-field-beans.html|access-date=2020-07-17|website=Padhuskitchen|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[مهاراشٽر]] ۾ انهن ساين ڀاڄين جي مختلف قسمن مان سائي مسالي سان سڪا کاڌا تيار ڪيا ويندا آهن، خاص ڪري چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ [[شراون (مهينو)|شراون]] مهيني جي ورت وارن ڏڻن دوران.{{citation needed|date=August 2013}}

[[ڪرناٽڪ]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي مان ڪري، جنهن کي ''اورڪالو سارو'' ({{langx|kn|ಅವರೆಕಾಳು ಸಾರು}}) چيو وڃي ٿو، سلاد ''اورڪالو اوسلي''، اپما ۾ ''اورڪالو [[اپٽو]]''، ۽ [[اڪي روٽي]] لاءِ ذائقي طور استعمال ٿيندي آهي. ڪڏهن ٻج جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''هٽاڪوبيلي اورڪالو'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي، ۽ کل لٿل ٻجن مان ''هٽيڪيدا اورڪالو سارو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}}

[[تلنگانا]] ۽ [[آنڌرا پرديش]] ۾ ڦرين کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽي [[پونگل (ڏڻ)|پونگل]] جي موسم ۾ مصالحيدار ڪري طور پچايو ويندو آهي. ڪڏهن نرم ٻجن کي رات ڀر ڀڄائي انهن جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''پٽڪا پپو هانوپا/اناپا'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي. کل لٿل ٻجن مان ''پٽڪينا اناپاگنجالا چارو'' يا ''پٽڪا پپو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[ٻاجهري]] جي مانيءَ سان کاڌي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}}

=== ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا ۾ خوراڪي استعمال ===
[[ميانمار]] ۾ سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان آهستي پچائي برمي ڪري ''هنات'' ({{lang|my|ပဲကြီးနှပ်}}) تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ် |url=https://www.howtocook.com.mm/recipes/အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ်.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110000334/https://www.howtocook.com.mm/recipes/%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%95%E1%80%BA.html |archive-date=2021-01-10 |access-date=2021-01-08 |website=How to Cook |language=my}}&lt;/ref&gt; انهن کي کرڪرو تري [[لاپهيٽ|برمي اچاريل چانهه جي پنن واري سلاد]] ۾ پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.

[[هُئي]]، [[ويٽنام]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي ''چي دائو وان'' نالي مٺي سوپ جو اهم جزو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Vietnamese Food Team.|title=Hyacinth Bean Sweet Soup Recipe (Chè Đậu Ván)|url=http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902225544/http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-date=2 September 2013|website=vietnamesefood.com|publisher=Vietnamese Food|access-date=30 May 2015}}&lt;/ref&gt;

[[چين]] ۾ هن جا ٻج ''بائي بيان ڊو'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. روايتي چيني جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ استعمال ڪرڻ کان اڳ انهن کي عام طور سڪايو ۽ سيڪيو ويندو آهي. انهن کي تِلي کي مضبوط ڪرڻ، جسم جي گرمي ۽ آلاڻ گهٽائڻ ۽ بک وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hyacinth bean (bai bian dou) |url=https://www.acupuncturetoday.com/herbcentral/hyacinthbean.php |website=Acupuncture Today |access-date=1 February 2019|date=February 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== اوڀر آفريڪا ۾ خوراڪي روايت ===
[[ڪينيا]] ۾ هن ڀاڄي کي ''نجاهي'' يا ''نجاهي'' چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Njahi Wars: Behind Kenya's Controversial Black Bean|url=https://www.seriouseats.com/njahi-wars-kenyan-black-beans-5184204|access-date=2021-05-15|website=Serious Eats|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ڪيترين ئي برادرين، خاص طور [[ڪيڪويو ماڻهو|ڪيڪويو ماڻهن]] ۾ مشهور آهي. ماضي ۾ هڪ موسم کي پڻ هن ڀاڄي سان منسوب ڪيو ويندو هو، جنهن کي ''ڪيميرا ڪيا نجاهي''، يعني ”نجاهي جي موسم“، چيو ويندو هو. روايتي طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته هي ڀاڄي کير جي پيداوار وڌائي ٿي، تنهن ڪري اها ٻارن کي کير پياريندڙ مائرن جي اهم خوراڪ هئي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}

ٻجن کي اوٻاري پڪل يا نيم پڪل ڪيلن سان گڏ ميس ڪري کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هلڪو مٺو ذائقو حاصل ٿيندو آهي. هن وقت اوڀر آفريڪا ۾ ان جي پيداوار گهٽجي رهي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |year=2010 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – a crop lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–35 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1|pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ سبب اهو به ڄاڻايو وڃي ٿو ته ڪينيا ۾ نوآبادياتي دور دوران هارين کي مقامي ڀاڄي ڇڏي برآمد لاءِ عام ڀاڄي، ''[[فاسيولس ولگاريس]]''، پوکڻ تي مجبور ڪيو ويو.&lt;ref name=Robertson1997/&gt;

=== طبي استعمال ===
تائيوان جي محققن معلوم ڪيو ته سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان حاصل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ سان ڳنڍجندڙ پروٽين، يعني [[ليگوم ليڪٽن]]، انفلوئنزا وائرسن ۽ SARS-CoV-2 جي انفيڪشن کي اثرائتي نموني روڪي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=A carbohydrate-binding protein from the edible Lablab beans effectively blocks the infections of influenza viruses and SARS-CoV-2|year=2020 |publisher=CellReports|doi=10.1016/j.celrep.2020.108016 |last1=Liu |first1=Yo-Min |last2=Shahed-Al-Mahmud |first2=Md. |last3=Chen |first3=Xiaorui |last4=Chen |first4=Ting-Hua |last5=Liao |first5=Kuo-Shiang |last6=Lo |first6=Jennifer M. |last7=Wu |first7=Yi-Min |last8=Ho |first8=Meng-Chiao |last9=Wu |first9=Chung-Yi |last10=Wong |first10=Chi-Huey |last11=Jan |first11=Jia-Tsrong |last12=Ma |first12=Che |journal=Cell Reports |volume=32 |issue=6 |article-number=108016 |pmid=32755598 |pmc=7380208 }}&lt;/ref&gt;

فنلينڊ ۽ آمريڪا جي محققن معلوم ڪيو ته ليب ليب جي ٻجن مان تيار ڪيل چيونگ گم جا عرق ڪيترن قسمن جي وائرسن خلاف اثر ڏيکارين ٿا. اهو اثر شايد Flt3 ريسيپٽر انٽرايڪٽنگ ليڪٽن (FRIL) جي وائرسن سان ڳنڍجڻ واري عمل سبب هجي. هن عرق جو وائرس مخالف اثر پاڪ ڪيل FRIL جي اثر سان ملندڙ جلندڙ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daniell |first1=Henry |last2=Guo |first2=Yuwei |last3=Singh |first3=Rahul |last4=Karki |first4=Uddhab |last5=Kulchar |first5=Rachel J. |last6=Wakade |first6=Geetanjali |last7=Pihlava |first7=Juha-Matti |last8=Khazaei |first8=Hamid |last9=Cohen |first9=Gary H. |title=Debulking influenza and herpes simplex virus strains by a wide-spectrum anti-viral protein formulated in clinical grade chewing gum |journal=Molecular Therapy |date=8 January 2025 |volume=33 |issue=1 |pages=184–200 |doi=10.1016/j.ymthe.2024.12.008 |doi-access=free |pmid=39663701 |pmc=11764783 }}&lt;/ref&gt;

== تصويري نمائش ==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:BCBG lablab purpureus 02.jpg|پن
File:Lablab purpureus.JPG|گل
Image:Lablab purpureus Steve Hurst 1.jpg|ٻج
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ مطالعي لاءِ==
* {{cite journal |last1=Devaraj |first1=V. Rangaiah |year=2016 |title=Hyacinth bean: A gem among legumes. State of the art in ''Lablab purpureus'' research. |journal=Legume Perspectives |volume=13 |issue=2016–07 |pages=1–42 |url=https://www.legumesociety.org/wp-content/uploads/2019/12/legum_perspect_13.pdf}}
* {{cite journal |last1=Fakhoury |first1=A. M. |last2=Woloshuk |first2=C. P. |year=2001 |pmid=11497467 |title=Inhibition of Growth of ''Aspergillus'' flavus and Fungal α-Amylases by a Lectin-Like Protein from ''Lablab purpureus'' |url=https://archive.org/details/molecular-plant-microbe-interactions_2001-08_14_8/page/955 |journal=Molecular Plant-Microbe Interactions |volume=14 |issue=8 |pages=955–61 |doi=10.1094/MPMI.2001.14.8.955 |doi-access=free |bibcode=2001MPMI...14..955F}}
* {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. |last2=Minson |first2=D. J. |year=2009 |title=The feed intake and grazing behaviour of cattle grazing a crop of ''Lablab purpureus'' cv. Rongai |journal=The Journal of Agricultural Science |volume=95 |issue=3 |pages=547–54 |doi=10.1017/S0021859600087955}}
* {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. E. |last2=Poppi |first2=D. P. |last3=Minson |first3=D. J. |year=1981 |title=The voluntary intake, digestibility and retention time by cattle and sheep of stem and leaf fractions of a tropical legume (''Lablab purpureus'') |url=https://archive.org/details/sim_australian-journal-of-agricultural-research_1981_32_2/page/389 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=32 |issue=2 |pages=389–98 |doi=10.1071/AR9810389}}
* {{cite journal |last1=Humphry |first1=E. |last2=Konduri |first2=V. |last3=Lambrides |first3=J. |last4=Magner |first4=T. |last5=McIntyre |first5=L. |last6=Aitken |first6=B. |last7=Liu |first7=J. |year=2002 |title=Development of a mungbean (''Vigna radiata'') RFLP linkage map and its comparison with lablab (''Lablab purpureus'') reveals a high level of colinearity between the two genomes |url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-genetics_2002-07_105_1/page/160 |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=105 |issue=1 |pages=160–166 |pmid=12582573 |doi=10.1007/s00122-002-0909-1}}
* {{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |year=1996 |title=Genetic diversity and relationships among ''Lablab purpureus'' genotypes evaluated using RAPD as markers |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_1996_90_1/page/115 |journal=Euphytica |volume=90 |issue=1 |pages=115–119 |doi=10.1007/BF00025167 |bibcode=1996Euphy..90..115L}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |year=2006 |title=Changes in seed morphology, dormancy and germination from wild to cultivated germplasm of the hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=53 |issue=6 |pages=1127–1135 |doi=10.1007/s10722-005-2782-7}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Jamnadass |first2=Ramni H. |last3=Hanson |first3=Jean |last4=Pengelly |first4=Bruce C. |year=2005 |title=Determining sources of diversity in cultivated and wild ''Lablab purpureus'' related to provenance of germplasm using amplified fragment length polymorphism (AFLP) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=52 |issue=5 |pages=683–695 |doi=10.1007/s10722-003-6019-3}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Robotham |first2=Oliver |last3=Chapman |first3=Marc A. |year=2017 |title=Evidence for two domestication events of hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet): a comparative analysis of population genetic data |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=64 |issue=6 |pages=1221–1230 |doi=10.1007/s10722-016-0431-y |bibcode=2017GRCEv..64.1221M |url=https://eprints.soton.ac.uk/399955/1/Maass_etal2016Lablab_Comparative_accepted.pdf}}
* {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Usongo |first2=Macalister F. |year=2007 |title=Changes in seed characteristics during the domestication of the lablab bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet: Papilionoideae) |url=https://archive.org/details/australian-journal-of-agricultural-research_2007_58_1/page/9 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=58 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1071/AR05059}}
* {{cite journal |last1=Pengelly |first1=Bruce C. |last2=Maass |first2=Brigitte L. |year=2001 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – diversity, potential use and determination of a core collection of this multi-purpose tropical legume |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=48 |issue=3 |pages=261–272 |doi=10.1023/A:1011286111384 |bibcode=2001GRCEv..48..261P}}
* {{cite journal |last1=Trinick |first1=M. J. |year=1980 |title=Relationships Amongst the Fast-growing Rhizobia of ''Lablab purpureus'', ''Leucaena leucocephala'', ''Mimosa'' spp., ''Acacia farnesiana'' and ''Sesbania grandiflora'' and their Affinities with Other Rhizobial Groups |journal=Journal of Applied Bacteriology |volume=49 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1111/j.1365-2672.1980.tb01042.x |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Vanlauwe |first1=B. |last2=Nwoke |first2=O. C. |last3=Diels |first3=J. |last4=Sanginga |first4=N. |last5=Carsky |first5=R. J. |last6=Deckers |first6=J. |last7=Merckx |first7=R. |year=2000 |title=Utilization of rock phosphate by crops on a representative toposequence in the Northern Guinea savanna zone of Nigeria: Response by ''Mucuna pruriens'', ''Lablab purpureus'' and maize |url=https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_2000-12_32_14/page/2063 |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=32 |issue=14 |pages=2063–2077 |doi=10.1016/S0038-0717(00)00149-8 |bibcode=2000SBiBi..32.2063V}}

==حوالا==
{{Reflist}}

==ذريعا==
* {{cite book |last1=Maundu |first1=Patrick M. |last2=Ngugi |first2=Grace W. |last3=Kabuye |first3=Christine H. S. |author-link3=Christine H. Sophie Kabuye |title=Traditional Food Plants of Kenya |url=https://archive.org/details/traditionalfoodp0000maun |date=1999 |publisher=Kenya Resource Centre for Indigenous Knowledge, National Museums of Kenya |isbn=978-9966-9861-4-6}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lablab purpureus|Lablab purpureus&lt;br /&gt;(Hyacinth bean)}}
* [http://www.lablablab.org/ Dolichos bean, ''Lablab purpureus'' (L.) Sweet] ــ يونيورسٽي آف ايگريڪلچرل سائنسز، بنگلور، ڀارت
* {{cite web |last=Avadhani |first=Ramesh |url=http://www.moodindico.com/index.php?token=story&amp;id=116 |title=The Bangalore Beans |website=Mood Indico |volume=1 |issue=2 |date=Spring 2006 |access-date=2007-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724100107/http://www.moodindico.com/index.php?token=story&amp;id=116 |archive-date=2013-07-24 }}
* [http://plants.jstor.org/taxon/Lablab.purpureus JSTOR Global Plants: ''Lablab purpureus'']

{{Taxonbar|from=Q1077410}}

[[زمرو:ڦئزيولائي]]
[[زمرو:ڦريون]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]]
[[زمرو:ڀارت جي نباتات]]
[[زمرو:مالديپ جي نباتات]]
[[زمرو:1763ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا]]
[[زمرو:چاري جا فصل]]
[[زمرو:کاڌي لائق ڦريون]]
[[زمرو:يڪ جنسي فابيسيائي جنس]]
[[زمرو:نائيٽروجن مقرر ڪندڙ فصل]]
[[زمرو:افروٽراپيڪل حياتياتي خطي جي نباتات]]

[[sa:निष्पावः]]</text>
      <sha1>9l9ry9pqhygkhc39bzfmdm1axlo6zu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42421</id>
    <revision>
      <id>417688</id>
      <parentid>116936</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="5ujr7huceokw8tiy1464ola0s156oia" xml:space="preserve">[[زمرو:وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]]</text>
      <sha1>5ujr7huceokw8tiy1464ola0s156oia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاھ حسن بيگ ارغون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45560</id>
    <revision>
      <id>417748</id>
      <parentid>410676</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T17:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49841" sha1="p4fg6893vmlihzk7fyl18z9sh3kjntc" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name = شاهه حسن بيگ ارغون
|title = 
|image = 
|succession = [[سنڌ]] جو حاڪم
|predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]]
|successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]]
|regent = 
|reign = 930–962هه&lt;br /&gt;1524ع–1555ع
|spouses = [[ماهه بيگم]]&lt;br /&gt;گلبرگ بيگم
|issue = چوچڪ بيگم&lt;br /&gt;ميرزا ابو المنصور
|full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون
|house = [[ارغون]]
|dynasty = [[ارغون گهراڻو]]
|father = [[شاهه بيگ ارغون]]
|mother = 
|birth_name = 
|birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع
|birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]]
|death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع
|death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]]
|date of burial =
|place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان
|religion = [[اسلام]]
}}

'''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاھ بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|title=Ḥusayn Shāh Arghūn
|encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam
|edition=New Edition
|volume=III
|publisher=E. J. Brill
|location=Leiden
|year=1971
|pages=632
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;&gt;{{cite journal
|last=Akhtar
|first=M. Saleem
|title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur
|journal=Pakistan Journal of History and Culture
|volume=VI
|issue=1
|year=1985
|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشدي پنهنجي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ کيس '''مرزا شاهه حسين ارغون''' جي نالي سان ياد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;راشدي71&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|page=71
|language=sd
}}&lt;/ref&gt; تاريخي ماخذن ۾ سندس نالي جون مختلف صورتون ملن ٿيون؛ فارسي ۽ انگريزي تاريخنگاريءَ ۾ ''Shāh Husain Arghūn''، ''Shāh Husayn'' ۽ ''Shāh Hasan'' جهڙيون صورتون استعمال ٿيون آهن. ايليٽ ۽ ڊائوسن جي ''The History of India, as Told by Its Own Historians'' ۾ ''تاريخ معصومي'' جي ترجمي هيٺ کيس ''Mirzá Sháh Husain Arghún'' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ElliotMassumi&quot;&gt;{{cite book
|last=Elliot
|first=Henry Miers
|author2=John Dowson
|title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
|volume=1
|location=London
|publisher=Trübner and Co.
|year=1867
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;&gt;{{cite book
|author=ميرزا قليچ بيگ
|title=A History of Sind, Volume II
|publisher=Commissioner's Press
|location=Karachi
|year=1902
|url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all
}}&lt;/ref&gt; راشدي پڻ سندس حڪومت کي سنڌ ۾ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور قرار ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت اهو دور مسلسل فوجي مهمن، مقامي مزاحمت ۽ پاڙيسري سياسي قوتن سان لاڳاپن سان ڀريل هو.&lt;ref name=&quot;راشدي72-73&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|pages=72–73
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
شاهه حسن جي نالي بابت تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙائي نه آهي. پير حسام الدين راشدي کيس '''مرزا شاهه حسين ارغون''' لکي ٿو،&lt;ref name=&quot;راشدي71&quot;/&gt; جڏهن ته جديد تاريخنگاريءَ ۾ '''شاهه حسن ارغون''' جي صورت پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. ''Encyclopaedia of Islam'' ۾ سندس نالو ''Ḥusayn Shāh Arghūn'' ڏنو ويو آهي،&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;/&gt; جڏهن ته ٻين انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain''، ''Shah Husayn'' ۽ ''Shah Hasan'' جون صورتون ملن ٿيون. اهڙيءَ طرح ''حسن'' ۽ ''حسين'' ٻنهي صورتن کي تاريخي ماخذن جي پٺڀرائي حاصل آهي.

== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;/&gt;

ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Elliot
|first=H. M.
|editor-last=Dowson
|editor-first=John
|title=The History of India, as Told by Its Own Historians
|volume=I
|publisher=Trübner and Co.
|location=London
|year=1867
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جي بيان موجب شاهه حسن رڳو فوجي ۽ سياسي شخصيت نه هو، پر علم ۽ ادب سان به واسطو رکندو هو. سندس علمي تربيت ۾ فارسي ادب کي خاص اهميت حاصل هئي ۽ هو پاڻ به فارسي شعر چوندو هو.&lt;ref name=&quot;راشدي74-75&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|pages=74–75
|language=sd
}}&lt;/ref&gt; ارغون خاندان جي قنڌار ۽ خراسان جي تيموري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان لاڳاپي سندس سياسي توڙي ادبي تربيت تي اثر وڌو.

== بابر جي درٻار ۾ رهائش ==
921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;/&gt;

''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.&lt;ref name=&quot;ترخان نامو&quot;&gt;{{cite book
|author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي
|title=ترخان نامو
|editor=سيد حسام الدين راشدي
|translator=ميرزا عباس علي بيگ
|edition=ٻيو
|year=2005
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

== تخت نشيني ==
شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt; سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

شاهه حسن جي تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت، بهرحال، پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''تاريخ معصومي'' جي ايليٽ ۽ ڊائوسن واري انگريزي ترجمي ۾ شاهه بيگ جي وفات ۽ شاهه حسين جي تخت نشيني '''928هه/1522ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;ElliotMassumi&quot;/&gt; جڏهن ته ٻين ماخذن ۽ جديد تحقيق ۾ '''930هه/1524ع''' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt; ٿامس وليم بيل پڻ تخت نشيني 930هه/1524ع ۾ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beale&quot;&gt;{{cite book
|last=Beale
|first=Thomas William
|title=The Oriental Biographical Dictionary
|language=en
|chapter=Shah Husain Arghun
}}&lt;/ref&gt; پير حسام الدين راشدي سندس حڪومت کي پيءُ جي وفات کان پوءِ شروع ٿيل ڄاڻائيندي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 35 ورهيه لکي ٿو.&lt;ref name=&quot;راشدي73&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|page=73
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

تخت نشينيءَ جي موقعي تي خطبي بابت به ''تاريخ معصومي'' ۾ تفصيل ملي ٿو. روايت موجب اميرن صلاح ڏني ته عيد جي موقعي تي خطبو نئين حڪمران جي نالي سان پڙهيو وڃي، پر شاهه حسن تيموري خاندان جي سياسي مرتبي جو لحاظ ڪندي پنهنجي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ کان انڪار ڪيو ۽ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;ElliotMassumi&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b3e26;color:white;padding:7px;&quot; | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#e7c49f;&quot;
! سال / هجري
! واقعو
! نتيجو
|-
| 930هه / 1524ع
| تخت نشيني
| ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع
|-
| 931–933هه
| [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون
| ارغون اثر اتر طرف وڌيو
|-
| 1525ع ڌاري
| [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ
| سما سياسي اقتدار جو خاتمو
|-
| 1541–1543ع
| [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي
| ارغون–مغل ڇڪتاڻ
|-
| 960–962هه
| بيماري، درٻاري بغاوتون
| مرڪزي اختيار ڪمزور
|-
| 962هه / 1555ع
| وفات
| سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي
|}

== ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو ==
شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

راشديءَ جي بيان ۾ پڻ شاهه حسن جي حڪومت کي سنڌ ۾ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور قرار ڏنو ويو آهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ ڄام فيروز ۽ ٺٽي جي سما حامين ۾ ارغون اقتدار خلاف ٻيهر پيدا ٿيل اميدن کي شاهه حسن جي فوجي ڪارروائين ختم ڪيو ۽ سما گهراڻي جي سنڌ ۾ مرڪزي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي.&lt;ref name=&quot;راشدي72-73&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotMassumi&quot;/&gt;

=== ٺٽي تي قبضو ===
شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

=== ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ ===
ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;/&gt;

== اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون ==
شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ملتان جي مهم جي سياسي پسمنظر بابت ٻين تاريخي ماخذن ۾ وڌيڪ تفصيل ملي ٿو. ان وقت ملتان تي [[لانگاهه گهراڻو|لانگاهه گهراڻي]] جي حڪومت هئي. لانگاهه حڪمران سلطان محمود جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران دوران قوام خان ۽ لنگر خان جهڙا لانگاهه امير شاهه حسن جي پاسي اچي ويا، جڏهن ته سلطان محمود جي نابالغ پٽ سلطان حسين کي ملتان جو حڪمران بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Nizamuddin&quot;&gt;{{cite book
|last=Elliot
|first=Henry Miers
|author2=John Dowson
|title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
|volume=5
|chapter=Tabakát-i-Akbari of Nizámu-d dín Ahmad
|location=London
|publisher=Trübner and Co.
|year=1873
|language=en
}}&lt;/ref&gt; [[ابوالفضل علامي|ابوالفضل]] پڻ ''آئين اڪبري'' ۾ لکي ٿو ته شاهه بيگ کان پوءِ سندس پٽ شاهه حسين حڪمران ٿيو ۽ هن سلطان حسين لانگاهه کان ملتان ورتو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
|last=Abu'l-Fazl
|author-link=ابوالفضل علامي
|title=The Ain-i-Akbari
|translator-last=Blochmann
|translator-first=H.
|volume=1
|location=Calcutta
|publisher=Asiatic Society of Bengal
|year=1873
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EI-Husayn&quot;/&gt;

== ڪڇ سان جنگ ==
ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== همايون سان لاڳاپا ==
[[File:Mughal Emperor Humayun (Mughal art, circa 1650).jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]]

شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

هن واقعي جي شروعاتي تاريخ بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ همايون جي [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ 947هه/1540ع کان ئي سنڌ ڏانهن سندس لڏپلاڻ ۽ سياسي ڪوششن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ سندس باقاعده سرگرمين لاءِ 1541ع وڌيڪ عام طور ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;&gt;{{cite book
|last=Elliot
|first=Henry Miers
|author2=John Dowson
|title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
|volume=1
|chapter=The Arghún Dynasty
|location=London
|publisher=Trübner and Co.
|year=1867
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

همايون سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ پنهنجي وڃايل سلطنت ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي ۽ فوجي مدد جو خواهشمند هو، پر شاهه حسن اهڙي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه ٿيو، جنهن سان مغل بادشاهه سنڌ کي پنهنجي فوجي بحاليءَ جو مستقل مرڪز بڻائي سگهي. ان ڪري ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا آهستي آهستي ڇڪتاڻ ۾ تبديل ٿيا.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt;

شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
|editor-last=Boivin
|editor-first=Michel
|title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
|chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period
|url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf
}}&lt;/ref&gt;

همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ سان مغل تاريخ جو هڪ ٻيو اهم واقعو پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سياسي سهارو ڳوليندي همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 949هه/1542ع ۾ سندس پٽ ۽ مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt;

همايون لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ رهيو، پر نه شاهه حسن کي اقتدار تان هٽائي سگهيو ۽ نه ئي سنڌ ۾ ڪو مستقل مغل سياسي بنياد قائم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt;

همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

== مرزا ڪامران سان تعلق ==
شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

شاهه حسن جي بابر، همايون ۽ ڪامران سان لاڳاپن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ سنڌ جي سياست ابتدائي مغل سلطنت جي اندروني معاملن سان ويجهي نموني ڳنڍجي وئي هئي. بابر سان سندس پراڻا شخصي ۽ سياسي لاڳاپا، همايون سان ڇڪتاڻ ۽ ڪامران سان خانداني تعلق ارغون سنڌ ۽ تيموري-مغل گهراڻي جي لاڳاپن جا مختلف رخ هئا.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt;

== شاديون ۽ اولاد ==
تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون.

سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

زنده نرينو وارث نه هجڻ شاهه حسن جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ جانشينيءَ جي مسئلي کي وڌيڪ اهم بڻائي ڇڏيو. سندس وفات کان اڳ ئي طاقتور ارغون ۽ ترخان امير مختلف سياسي گروهن ۾ ورهائجي چڪا هئا، ۽ سندس وفات کان پوءِ سڌي خانداني جانشيني ممڪن نه رهي.

== انتظام ۽ حڪمراني ==
شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي.

سندس ڊگهي حڪومت دوران [[بکر]] اتر سنڌ جو هڪ اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز رهيو، جتي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] وقت سان انتهائي طاقتور امير بڻجي ويو. ٻئي طرف [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جي حڪومت، واپار ۽ درٻاري سرگرمين جو مرڪز رهيو. هيءَ علائقائي انتظامي ترتيب شاهه حسن جي آخري سالن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي ۽ سندس وفات کان پوءِ بکر ۽ ٺٽي جي الڳ سياسي مرڪزن جي صورت اختيار ڪري وئي.

ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Naz
|first=Humera
|title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period
|journal=Karakoram Research Journal
|url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ارغون دور ۾ سنڌ جا [[قنڌار]]، [[خراسان]] ۽ ايراني دنيا سان سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. فارسي نه رڳو درٻار ۽ سرڪاري انتظام، پر اعليٰ علمي ۽ ادبي اظهار جي به اهم ٻولي بڻجي وئي. پير حسام الدين راشدي شاهه حسن کي اهڙي علمي ۽ ادبي ماحول ۾ پاڻ به دلچسپي وٺندڙ حڪمران طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;راشدي74-76&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|pages=74–76
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== علم ۽ ادب جي سرپرستي ==
شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
|title=Tarkhān Nāmah
|journal=Pakistan Journal of History and Culture
|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشدي پڻ شاهه حسن جي علمي ۽ ادبي شخصيت کي خاص اهميت ڏئي ٿو. سندس بيان موجب شاهه حسن فارسي علم ۽ ادب جو ڄاڻو هو ۽ پاڻ به فارسي شعر چوندو هو. راشدي سندس ادبي ذوق جي ثبوت طور سندس فارسي شاعريءَ جا نمونا پڻ نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;راشدي74-75&quot;/&gt;

[[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر
|author=مدد علي سنڌي
|website=سنڌي ورچوئل لائبريري
|url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62
|access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن جي درٻار سان مختلف عالم، اديب ۽ شاعر لاڳاپيل رهيا. سندس دور ۾ سنڌ جي فارسي ادبي ماحول کي حڪومتي سرپرستي حاصل ٿيڻ سان ارغون ۽ پوءِ ترخان دور جي فارسي تاريخ نويسي، تذڪره نگاري ۽ شاعريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;راشدي75-76&quot;&gt;{{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|pages=75–76
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=حيدرآباد، سنڌ
|year=1968
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شاهه حسن جو دور رڳو فوجي فتحن ۽ سياسي ڇڪتاڻ تائين محدود نه هو؛ سندس حڪومت سنڌ ۾ فارسي علمي ۽ ادبي روايت جي واڌ جي هڪ اهم مرحلي سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== آخري سال ۽ بيماري ==
شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Abu'l-Fazl
|title=Ain-i-Akbari
|volume=I
|translator=H. Blochmann
|url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7
}}&lt;/ref&gt;

''آئين اڪبري'' جي هڪ ٻئي بيان موجب شاهه حسن کي بخار جي اهڙي تڪليف رهندي هئي، جيڪا سنڌو درياهه تي رهڻ دوران گهٽ ٿيندي هئي. سندس بيماري ۽ جسماني ڪمزوريءَ سان گڏ درٻار جي طاقتور اميرن ۾ سياسي اختلاف پڻ وڌندا ويا.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;

جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtarLater&quot;&gt;{{cite journal
|last=Akhtar
|first=M. Saleem
|title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation
|journal=Pakistan Journal of History and Culture
|volume=VI
|issue=2
|year=1985
|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf
}}&lt;/ref&gt;

960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

شاهه حسن جي جسماني ڪمزوريءَ جي نتيجي ۾ درٻار اندر اڳ ئي موجود سياسي مقابلو وڌيڪ شديد ٿيو. طاقتور اميرن جو هڪ گروهه [[مرزا عيسيٰ خان ترخان|مرزا عيسيٰ ترخان]] جي چوڌاري گڏ ٿيو، جڏهن ته [[بکر]] جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حمايت ۾ رهيو. اهڙيءَ طرح ارغون حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ جي فوجي ۽ سياسي اشرافيه ٻن اهم ڌرين ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;

== ارغون–ترخان بغاوت ==
آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

مرزا عيسيٰ ترخان جي بغاوت شاهه حسن جي آخري دور ۾ ارغون مرڪزي اقتدار لاءِ سڀ کان وڏو اندروني خطرو بڻجي وئي. مرزا عيسيٰ ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي، جڏهن ته شاهه حسن پنهنجي وفادار امير سلطان محمود ڪوڪلتاش جي مدد سان سندس مقابلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

انهيءَ سياسي ۽ فوجي بحران جي زماني ۾ عثماني ترڪ اميرالبحر ۽ سياح [[سيدي علي رئيس]] پڻ سنڌ مان گذريو. هن پنهنجي سفرنامي ''مرآت الممالڪ'' ۾ شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي تڪرار جو اکين ڏٺو احوال ڏنو آهي. سندس بيان مان سنڌو درياهه جي فوجي اهميت ۽ شاهه حسن وٽ درياهي ٻيڙين تي ٻڌل هڪ قابل ذڪر فوجي قوت جي موجودگيءَ جو پڻ پتو پوي ٿو.

آخرڪار کليل گهرو ويڙهه بدران سياسي ٺاهه اختيار ڪيو ويو، پر ان ٺاهه سان شاهه حسن جو مرڪزي اختيار عملي طور تمام گهڻو محدود ٿي ويو. ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ ترخان جي طاقت ۽ بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود جي اثر سبب سنڌ جي سياسي ورهاست شاهه حسن جي حياتيءَ ۾ ئي واضح ٿيڻ لڳي.

اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو.

== وفات ==
شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtarLater&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشدي پڻ شاهه حسن، جنهن کي هو شاهه حسين جي نالي سان لکي ٿو، جي وفات '''962هه/1555ع''' ۾ ڄاڻائي ٿو. راشديءَ موجب سندس حڪومت جو عرصو لڳ ڀڳ 35 ورهيه هو.&lt;ref name=&quot;راشدي73&quot;/&gt;

Thomas William Beale جي ''The Oriental Biographical Dictionary'' ۾ پڻ شاهه حسين جي وفات '''962هه/1555ع''' ڄاڻايل آهي، پر سندس حڪومت جو عرصو 32 سال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Beale&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ ''آئين اڪبري'' جي ايڇ. بلاخمن واري انگريزي ترجمي ۾ سندس وفات '''963هه''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح وفات جي هجري سال بابت پڻ ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي، جيتوڻيڪ 962هه/1555ع واري روايت کي ڪيترن ٻين تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيق جي پٺڀرائي حاصل آهي.

ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن ۽ هجري سال بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي.

== تدفين ==
شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

== ارغون اقتدار جو خاتمو ==
شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;

ايليٽ ۽ ڊائوسن پڻ ارغون گهراڻي جي سنڌ واري سڌي حڪمران شاخ جي سلسلي ۾ شاهه بيگ ۽ سندس پٽ شاهه حسين کي بنيادي حڪمران قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt; شاهه حسن وٽ ڪو زنده نرينو جانشين نه هجڻ ڪري سندس وفات کان پوءِ پيءُ کان پٽ ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ وارو سلسلو جاري نه رهي سگهيو.

[[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Abu'l-Fazl
|title=Ain-i-Akbari
|volume=I
|translator=H. Blochmann
|url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو اقتدار برقرار رهيو. ٿامس وليم بيل پڻ شاهه حسن جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود جي اقتدار جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Beale&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات کان پوءِ سنڌ هڪ واحد مرڪزي حڪومت هيٺ نه رهي، پر ٺٽي ۽ بکر جي ٻن اهم سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي.

هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي.

== تاريخي جائزو ==
شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;

سندس حڪومت جي تاريخي اهميت جو هڪ ٻيو پاسو سنڌ ۽ ابتدائي مغل سلطنت جي سياست جو هڪٻئي سان ويجهي نموني ڳنڍجڻ هو. بابر سان شاهه حسن جا پراڻا شخصي ۽ سياسي لاڳاپا، تخت نشينيءَ کان پوءِ بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ، همايون جي سنڌ ۾ ڊگهي موجودگي، [[اڪبر اعظم]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ جنم ۽ [[مرزا ڪامران]] سان شاهه حسن جو خانداني تعلق، سنڌ کي سورھين صديءَ جي وسيع تيموري-مغل سياست سان ڳنڍيندڙ اهم واقعا هئا.&lt;ref name=&quot;ElliotArghun&quot;/&gt;

شاهه بيگ سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو هو، جڏهن ته شاهه حسن جي ڊگهي حڪومت انهيءَ اقتدار کي سياسي تسلسل ڏنو. سندس دور ۾ ارغون اثر ملتان تائين وڌيو ۽ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن، خاص طور ٺٽي، بکر ۽ سيوهڻ، تي مرڪزي حڪومت پنهنجو اثر قائم رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي.

سندس دور جي ثقافتي اهميت پڻ نمايان هئي. قنڌار، خراسان ۽ ايران سان لاڳاپن ۽ عالمن ۽ شاعرن جي سنڌ ڏانهن اچڻ سبب فارسي علم، ادب ۽ تاريخ نويسيءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ٿيو. راشديءَ جي بيان موجب شاهه حسن پاڻ پڻ علم ۽ فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;راشدي74-76&quot;/&gt;

سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtarLater&quot;/&gt;

مرزا عيسيٰ ترخان ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جي وچ ۾ پيدا ٿيل طاقت جي ورهاست شاهه حسن جي وفات کان پوءِ مستقل سياسي حقيقت بڻجي وئي. ان لحاظ کان سندس حڪومت سنڌ جي [[سما گهراڻو|سما]] دور ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] دور جي وچ واري اهم تاريخي ڪڙي هئي.

== تاريخن بابت اختلاف ==
شاهه حسن جي زندگيءَ ۽ حڪومت سان لاڳاپيل ڪجهه بنيادي تاريخن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن.

سندس تخت نشينيءَ بابت ''تاريخ معصومي'' جي ايليٽ ۽ ڊائوسن واري ترجمي ۾ شاهه بيگ جي وفات ۽ شاهه حسين جي جانشيني '''928هه/1522ع''' ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;ElliotMassumi&quot;/&gt; ان جي ابتڙ ايم. سليم اختر جي جديد تحقيق ۽ ٻين ماخذن موجب شاهه بيگ 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي ۽ شاهه حسن ان کان پوءِ تخت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt; ٿامس وليم بيل پڻ تخت نشيني '''930هه/1524ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beale&quot;/&gt;

حڪومت جي ڪُل مدت بابت پڻ مختلف انگ ملن ٿا. پير حسام الدين راشدي شاهه حسن جي حڪومت کي لڳ ڀڳ '''35 ورهيه''' لکي ٿو،&lt;ref name=&quot;راشدي73&quot;/&gt; جڏهن ته بيل سندس حڪومت جو عرصو '''32 سال''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beale&quot;/&gt; 930هه/1524ع واري تخت نشيني ۽ 962هه/1555ع واري وفات کي اختيار ڪرڻ سان سندس حڪومت لڳ ڀڳ 31 سالن جي ٿئي ٿي.

وفات بابت ''تاريخ معصومي'' واري روايت '''12 ربيع الاول 962هه''' ڏئي ٿي، جڏهن ته سيدي علي رئيس سان لاڳاپيل روايت مان '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' واري تاريخ پڻ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;AHistorySind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtarLater&quot;/&gt; ٻئي طرف ''آئين اڪبري'' جي انگريزي ترجمي ۾ وفات '''963هه''' ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شاهه حسن جي حڪومت جي تاريخن کي بيان ڪندي مختلف ماخذن جي روايتن کي الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ 930هه/1524ع کان 962هه/1555ع وارو عرصو وڌيڪ مضبوط نموني پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtar1985a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SaleemAkhtarLater&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاھ بيگ ارغون]]
* [[ارغون گهراڻو]]
* [[مرزا عيسا خان ترخان]]
* [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]]
* [[ڄام فيروز]]
* [[همايون]]
* [[ترخان گهراڻو]]
* [[ٺٽو]]
* [[بکر]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
|last=راشدي
|first=پير حسام الدين
|title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
|language=sd
|chapter=مرزا شاهه حسين ارغون
|pages=71–76
}}
* {{cite book
|last=Elliot
|first=Henry Miers
|author2=John Dowson
|title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
|volume=1
|location=London
|publisher=Trübner and Co.
|year=1867
|language=en
}}
* {{cite book
|last=Beale
|first=Thomas William
|title=The Oriental Biographical Dictionary
|language=en
}}
* {{cite book
|last=Abu'l-Fazl
|title=The Ain-i-Akbari
|translator-last=Blochmann
|translator-first=H.
|volume=1
|location=Calcutta
|publisher=Asiatic Society of Bengal
|year=1873
|language=en
}}

[[زمرو:ارغون گهراڻو]]
[[زمرو:سنڌ جا حڪمران]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]]</text>
      <sha1>p4fg6893vmlihzk7fyl18z9sh3kjntc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox military installation</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46450</id>
    <revision>
      <id>417805</id>
      <parentid>136930</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13373" sha1="5o836crnup1jlokwsi1opxbzjpg6j78" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Infobox military installation/styles.css&quot; /&gt;
{{Infobox
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| bodyclass = vcard military-installation-modern
| bodystyle = width:22em; max-width:100%; direction:rtl;
| abovestyle = background:#a8d9fa; color:#102e4a; text-align:center; font-size:155%; font-weight:bold;
| subheaderstyle1 = background:#eaf5ff; text-align:center; font-weight:bold;

| {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|subheader1|above}} = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;nowiki /&gt;|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}}{{#if:{{{ensign|}}}|&lt;div style=&quot;padding-bottom:2px&quot;&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{ensign|}}}|size={{{ensign_size|}}}|sizedefault=90px|alt={{{ensign_alt|}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheaderstyle2 = background:#eaf5ff; color:#173b56; text-align:center;
| subheader2 = {{br separated entries
 |1={{#if:{{{native_name|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{native_name}}}&lt;/span&gt;}}
 |2={{#if:{{{nativename|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{nativename}}}&lt;/span&gt;}}
 |3={{{nativename-a|}}}
 |4={{{nativename-r|}}}
}}

| subheaderstyle3 = background:#eee5f8; color:#493464; text-align:center;
| subheader3 = {{#if:{{{partof|}}}|{{{partof}}} جو حصو}}

| subheaderstyle4 = background:#fff0f2; color:#692f3b; text-align:center;
| subheader4 = {{br separated entries
 |1={{{location|}}}
 |2={{#if:{{{nearest_town|}}}|{{{nearest_town}}} جي ويجهو}}
 |3={{{country|}}}
}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=300px|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}
| caption = {{{caption|}}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image2_size|}}}|sizedefault=75px|alt={{{image2_alt|{{{alt2|}}}}}}}}
| caption2 = {{{caption2|}}}

| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map|{{{image_map|}}}}}}|size={{{map_size|{{{image_mapsize|}}}}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|{{{image_map_alt|}}}}}}}}
| caption3 = {{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}

| image4 = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}
 |{{Location map|{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}
 |label={{#ifeq:{{lc:{{{pushpin_label_position|}}}}}|none||{{{pushpin_label|{{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}}}}}}
 |alt={{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates={{{coordinates|}}}
 |mark={{#if:{{{pushpin_mark|}}}|{{{pushpin_mark}}}|Red_pog.svg}}
 |marksize={{#if:{{{pushpin_marksize|}}}|{{{pushpin_marksize}}}|10}}
 |float=center
 |caption={{{pushpin_map_caption|}}}
 |border=infobox
 |position={{{pushpin_label_position|}}}
 |width={{#if:{{{pushpin_mapsize|{{{map_size|}}}}}}|{{{pushpin_mapsize|{{{map_size|}}}}}}|250}}
 |relief={{{pushpin_relief|{{{map_relief|}}}}}}
 |AlternativeMap={{{pushpin_image|}}}
 }}
}}

| labelstyle = text-align:right; padding:0.5em 0.6em; width:36%;
| datastyle = text-align:right; padding:0.5em 0.6em;
| headerstyle = background:#e7dcf4; color:#39235e; text-align:center; font-weight:bold;

&lt;!-- جاگرافيائي ڄاڻ --&gt;

| rowclass1 = mi-coordinates
| label1 = جاگرافيائي بيهڪ
| data1 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{{coordinates}}} {{{coordinates_footnotes|{{{coord_footnotes|}}}}}}}}

| label2 = گرڊ جو حوالو
| data2 = {{{gridref|}}}

| rowclass3 = mi-type
| label3 = نوعيت
| data3 = {{{type|}}}

| label4 = ڪوڊ
| data4 = {{{code|}}}

| rowclass5 = mi-area
| label5 = ايراضي
| data5 = {{{site_area|}}}

| label6 = فرش جي پکيڙ
| data6 = {{{floor_area|}}}

| label7 = اوچائي
| data7 = {{{height|}}}

| label8 = ڊيگهه
| data8 = {{{length|}}}

&lt;!-- مقام جي ڄاڻ --&gt;

| header9 = {{#if:{{{ownership|}}}{{{owner|}}}{{{operator|}}}{{{controlledby|}}}{{{controlled by|}}}{{{controlled_by|}}}{{{open_to_public|}}}{{{condition|}}}{{{status|}}}{{{site_other|}}}|مقام جي ڄاڻ}}

| label10 = مالڪ
| data10 = {{ifempty|{{{ownership|}}}|{{{owner|}}}}}

| label11 = سنڀاليندڙ
| data11 = {{{operator|}}}

| label12 = انتظامي اختيار
| data12 = {{ifempty|{{{controlledby|}}}|{{{controlled by|}}}|{{{controlled_by|}}}}}

| label13 = عوام لاءِ کليل
| data13 = {{{open_to_public|}}}

| label14 = حالت ۽ درجو
| data14 = {{ifempty|{{{condition|}}}|{{{status|}}}}}

| label15 = {{{site_other_label|ٻيون سهولتون}}}
| data15 = {{{site_other|}}}

&lt;!-- تاريخي ڄاڻ --&gt;

| header17 = {{#if:{{{built|}}}{{{built_for|}}}{{{builder|}}}{{{architect|}}}{{{used|}}}{{{dates|}}}{{{materials|}}}{{{fate|}}}{{{demolished|}}}{{{battles|}}}{{{events|}}}|مقام جي تاريخ}}

| label18 = تعمير جو سال
| data18 = {{{built|}}}

| label19 = تعمير جو مقصد
| data19 = {{{built_for|}}}

| label20 = تعمير ڪندڙ
| data20 = {{{builder|}}}

| label21 = معمار
| data21 = {{{architect|}}}

| label22 = استعمال جو دور
| data22 = {{ifempty|{{{used|}}}|{{{dates|}}}}}

| label23 = تعميراتي مواد
| data23 = {{{materials|}}}

| label24 = انجام
| data24 = {{{fate|}}}

| label25 = ڊاهڻ جو سال
| data25 = {{{demolished|}}}

| label26 = جنگيون ۽ لڙايون
| data26 = {{{battles|}}}

| label27 = اهم واقعا
| data27 = {{{events|}}}

&lt;!-- فوجي ۽ گيريزن بابت ڄاڻ --&gt;

| header28 = {{#if:{{{commander|}}}{{{current_commander|}}}{{{past_commanders|}}}{{{commanders|}}}{{{garrison|}}}{{{occupants|}}}|فوجي ۽ گيريزن بابت ڄاڻ}}

| label29 = موجوده ڪمانڊر
| data29 = {{ifempty|{{{current_commander|}}}|{{{commander|}}}}}

| label30 = اڳوڻا ڪمانڊر
| data30 = {{ifempty|{{{past_commanders|}}}|{{{commanders|}}}}}

| label31 = فوجي ڇانوڻي
| data31 = {{{garrison|}}}

| label32 = رهواسي يا مقرر فوج
| data32 = {{{occupants|}}}

&lt;!-- تجربن بابت ڄاڻ --&gt;

| header33 = {{#if:{{{subcritical_tests|}}}{{{nuclear_tests|}}}{{{thermonuclear_tests|}}}{{{other_tests|}}}{{{remediation|}}}|تجربن بابت ڄاڻ}}

| label34 = ذيلي نازڪ تجربا
| data34 = {{{subcritical_tests|}}}

| label35 = ايٽمي تجربا
| data35 = {{{nuclear_tests|}}}

| label36 = حرارتي ايٽمي تجربا
| data36 = {{{thermonuclear_tests|}}}

| label37 = {{{other_tests_label|ٻيا تجربا}}}
| data37 = {{{other_tests|}}}

| label38 = ماحولياتي بحالي
| data38 = {{{remediation|}}}

&lt;!-- اضافي تصوير --&gt;

| data39 = {{#if:{{{image3|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image3_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{image3_alt|{{{alt3|}}}}}}}}{{#if:{{{caption3|}}}|&lt;div&gt;{{{caption3}}}&lt;/div&gt;}}}}

&lt;!-- هوائي اڏي بابت ڄاڻ --&gt;

| header40 = {{#if:{{{r1-number|}}}{{{r1-length|}}}{{{r1-surface|}}}{{{h1-number|}}}{{{h1-length|}}}{{{h1-surface|}}}{{{airfield_other|}}}{{{elevation|}}}{{{IATA|}}}{{{ICAO|}}}{{{FAA|}}}{{{TC|}}}{{{LID|}}}{{{GPS|}}}{{{WMO|}}}|هوائي اڏي بابت ڄاڻ}}

| label41 = سڃاڻپ جا ڪوڊ
| data41 = {{comma separated entries
 |1={{#if:{{{IATA|}}}|IATA: {{{IATA}}}}}
 |2={{#if:{{{ICAO|}}}|ICAO: {{{ICAO}}}}}
 |3={{#if:{{{FAA|}}}|FAA: {{{FAA}}}}}
 |4={{#if:{{{TC|}}}|TC: {{{TC}}}}}
 |5={{#if:{{{LID|}}}|LID: {{{LID}}}}}
 |6={{#if:{{{GPS|}}}|GPS: {{{GPS}}}}}
 |7={{#if:{{{WMO|}}}|WMO: {{{WMO}}}}}
}}

| label42 = سمنڊ جي سطح کان بلندي
| data42 = {{#if:{{{elevation|}}}|{{{elevation}}} AMSL}}

&lt;!-- هوائي پٽيون --&gt;

| data43 = {{#if:{{{r1-number|}}}{{{r1-length|}}}{{{r1-surface|}}}{{{r2-number|}}}{{{r2-length|}}}{{{r2-surface|}}}{{{r3-number|}}}{{{r3-length|}}}{{{r3-surface|}}}{{{r4-number|}}}{{{r4-length|}}}{{{r4-surface|}}}{{{r5-number|}}}{{{r5-length|}}}{{{r5-surface|}}}{{{r6-number|}}}{{{r6-length|}}}{{{r6-surface|}}}{{{r7-number|}}}{{{r7-length|}}}{{{r7-surface|}}}{{{r8-number|}}}{{{r8-length|}}}{{{r8-surface|}}}{{{r9-number|}}}{{{r9-length|}}}{{{r9-surface|}}}|
&lt;table class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot;&gt;هوائي پٽيون&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;نمبر&lt;/th&gt;&lt;th&gt;ڊيگهه ۽ مٿاڇرو&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if:{{{r1-number|}}}{{{r1-length|}}}{{{r1-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r1-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r1-length|}}} {{{r1-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r2-number|}}}{{{r2-length|}}}{{{r2-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r2-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r2-length|}}} {{{r2-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r3-number|}}}{{{r3-length|}}}{{{r3-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r3-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r3-length|}}} {{{r3-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r4-number|}}}{{{r4-length|}}}{{{r4-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r4-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r4-length|}}} {{{r4-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r5-number|}}}{{{r5-length|}}}{{{r5-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r5-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r5-length|}}} {{{r5-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r6-number|}}}{{{r6-length|}}}{{{r6-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r6-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r6-length|}}} {{{r6-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r7-number|}}}{{{r7-length|}}}{{{r7-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r7-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r7-length|}}} {{{r7-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r8-number|}}}{{{r8-length|}}}{{{r8-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r8-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r8-length|}}} {{{r8-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{r9-number|}}}{{{r9-length|}}}{{{r9-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{r9-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{r9-length|}}} {{{r9-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
&lt;/table&gt;
}}

&lt;!-- هيليڪاپٽر لهڻ جا هنڌ --&gt;

| data45 = {{#if:{{{h1-number|}}}{{{h1-length|}}}{{{h1-surface|}}}{{{h2-number|}}}{{{h2-length|}}}{{{h2-surface|}}}{{{h3-number|}}}{{{h3-length|}}}{{{h3-surface|}}}{{{h4-number|}}}{{{h4-length|}}}{{{h4-surface|}}}{{{h5-number|}}}{{{h5-length|}}}{{{h5-surface|}}}{{{h6-number|}}}{{{h6-length|}}}{{{h6-surface|}}}|
&lt;table class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot;&gt;هيليڪاپٽر لهڻ جا هنڌ&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;نمبر&lt;/th&gt;&lt;th&gt;ڊيگهه ۽ مٿاڇرو&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if:{{{h1-number|}}}{{{h1-length|}}}{{{h1-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h1-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h1-length|}}} {{{h1-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{h2-number|}}}{{{h2-length|}}}{{{h2-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h2-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h2-length|}}} {{{h2-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{h3-number|}}}{{{h3-length|}}}{{{h3-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h3-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h3-length|}}} {{{h3-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{h4-number|}}}{{{h4-length|}}}{{{h4-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h4-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h4-length|}}} {{{h4-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{h5-number|}}}{{{h5-length|}}}{{{h5-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h5-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h5-length|}}} {{{h5-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{h6-number|}}}{{{h6-length|}}}{{{h6-surface|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{{h6-number|}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{h6-length|}}} {{{h6-surface|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
&lt;/table&gt;
}}

| label46 = {{{airfield_other_label|ٻيون هوائي سهولتون}}}
| data46 = {{{airfield_other|}}}

| header47 = {{{nrhp|{{{embedded|{{{module|}}}}}}}}}

&lt;!-- ويب سائيٽ --&gt;

| rowclass48 = mi-website-heading
| header48 = {{#if:{{{website|}}}|حوالا ۽ رابطا}}

| rowclass49 = mi-website
| label49 = ويب سائيٽ
| data49 = {{{website|}}}

| belowstyle = background:#eef4f8; text-align:right;
| below = {{{footnotes|}}}
}}
{{#invoke:Check for unknown parameters|check
| unknown = {{main other|[[Category:Pages using infobox military installation with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
| ignoreblank = y
| preview = Page using [[Template:Infobox military installation]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
| embed | name | ensign | ensign_size | ensign_alt | native_name | nativename | nativename-a | nativename-r | partof | location | nearest_town | country | image | image_size | image_alt | alt | caption | image2 | image2_size | image2_alt | alt2 | caption2 | map | image_map | map_size | image_mapsize | map_alt | image_map_alt | map_caption | image_map_caption | pushpin_map | map_type | pushpin_label_position | pushpin_label | pushpin_map_alt | pushpin_mark | pushpin_marksize | pushpin_mapsize | pushpin_relief | map_relief | pushpin_image | pushpin_map_caption | coordinates | coordinates_footnotes | coord_footnotes | gridref | type | code | site_area | floor_area | height | length | ownership | owner | operator | controlledby | controlled_by | open_to_public | condition | status | site_other | website | site_other_label | built | built_for | builder | architect | used | dates | materials | fate | demolished | battles | events | commander | current_commander | past_commanders | commanders | garrison | occupants | subcritical_tests | nuclear_tests | thermonuclear_tests | other_tests | remediation | other_tests_label | image3 | image3_size | image3_alt | alt3 | caption3 | airfield_other | elevation | IATA | ICAO | FAA | TC | LID | GPS | WMO | airfield_other_label | nrhp | embedded | module | footnotes | controlled by | r1-number | r1-length | r1-surface | r2-number | r2-length | r2-surface | r3-number | r3-length | r3-surface | r4-number | r4-length | r4-surface | r5-number | r5-length | r5-surface | r6-number | r6-length | r6-surface | r7-number | r7-length | r7-surface | r8-number | r8-length | r8-surface | r9-number | r9-length | r9-surface | h1-number | h1-length | h1-surface | h2-number | h2-length | h2-surface | h3-number | h3-length | h3-surface | h4-number | h4-length | h4-surface | h5-number | h5-length | h5-surface | h6-number | h6-length | h6-surface
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- زمرا دستاويز واري ذيلي صفحي تي شامل ڪريو. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5o836crnup1jlokwsi1opxbzjpg6j78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڇتيسڳڙھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48566</id>
    <revision>
      <id>417800</id>
      <parentid>382392</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26624" sha1="7u0lnwvec3mlg35aiylt60mb2wvueuu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = ڇتيس ڳڙھ
| image_skyline                   = {{Photomontage
 | photo1a      = The ravishing beauty of Chitrakote falls.jpg
 | photo2a      = Laxman temple at sirpur,chhattisgarh,india.JPG
 | photo2b      = Chaiturgarh hills, Korba चैतुरगढ़ पहाड़ी क्षेत्र.jpg 
 | photo3a      =
 | photo3b      = 
 | photo4a      = Secretariat in Naya Raipur.JPG
 | photo4b      = Bhoramdeo Temple, Kawardha.jpg
 | photo5a      = Baloda-bazar.jpg
 | photo5b      = Waterfall at Tirathgarh.jpg
 | photo6a      = 
 | photo6b      = Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg
 | spacing      = 1
 | color_border = white
 | color        = white
 | size         = 275
 | foot_montage = مٿان کان گهڙيءَ جي سوئي جي رخ موجب: [[چترڪوٽ آبشار]] [[جگدلپور]] ۾، [[سرپور يادگار گروهه]]، [[ساترينگا، ڇتيسڳڙھ|ساترينگا آبي ذخيرو]]، [[چيتورگڙھ|چيتورگڙھ جبل]]، [[نئون رائيپور]]، [[ڀورامديو مندر]]، [[گيراؤدپوري|گهاسيداس جئيتکهام]]، [[تيرٿگڙھ آبشار]]، [[بستار ڏسهره]]
 }}
| image_caption                   = 
گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: [[چتراڪوٽ آبشار]]، [[سوامي وويڪنند ايئرپورٽ]]، [[سري پور]] وارو لڇمڻ مندر 
| image_seal                      = Seal of Chhattisgarh.png
| image_map                       = 
| map_alt                         = 
| map_caption                     = Bhoramdeo temple. Tribals dance. Administrative headquarters. Swami Vivekananda airport. Magneto the mall. Chitrakoot falls . Laxman temple sirpur
| image_map1                      = IN-CT.svg
| map_caption1                    = انڊيا۾ مقام
| coordinates                     = {{coord|21.25|81.60|region:IN-CT_type:adm1st|display=inline}}
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| established_title               = قيام
| established_date                = 1  نومبر  2000{{ref|cap|†}}
| seat_type                       = گادي جو هنڌ
| seat                            = [[رائي پور]]
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا|  ضلعا ]]
| parts_style                     = para
| p1                              = 27
| government_footnotes            = 
| leader_title                    = [[ڇتيس ڳڙھ جا گورنر|گورنر ]]
| leader_name                     = [[آننديبن پٽيل ]]
| leader_title1                   = [[ڇتيس ڳڙھ جا وزيراعلي|وزيراعلي ]]
| leader_name1                    = [[ڀوپيش باگيل ]] ([[انڊين نيشنل ڪانگريس|آء اين سي ]])
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_footnotes                  =&lt;ref name=&quot;censusofficial&quot;&gt;{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|accessdate=20 July 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archivedate=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2                  = 135191
| area_rank                       = انڊيا جي پکيڙ ۾ ڏھين وڏي رياست 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 25545198
| population_as_of                = 2011
| population_footnotes            =&lt;ref name=&quot;CGPOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|title=Chhattisgarh Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418032234/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|archive-date=18 April 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_rank                 =  آبادي ۾ انڊيا جي سترھين وڏي رياست
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت ]]
| utc_offset1                     = +05:30
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-CT]]
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]]
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.600 (&lt;span style=&quot;color:#fc0&quot;&gt;
وچولي &lt;/span&gt;)
| blank1_name_sec1                = HDI rank
| blank1_info_sec1                = 31st (2017)
| blank_name_sec2        = خواندگي جي شرح
| blank_info_sec2                 = 70.01% (2011, 27th)&lt;ref&gt;{{cite web|title=State of Literacy|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|publisher=Census of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120507131945/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|archivedate=7 May 2012|page=114}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec2                = {{nowrap|[[سرڪاري ٻولي]]}}
| blank1_info_sec2                = [[ھندي ]]
| website                         = {{url|cgstate.gov.in/}}
| footnotes                       = 
| type                            = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون| رياست ]]
| seat1_type                      = وڏي ۾ وڏو شھر
| seat1                           = [[رائي پور]]
| leader_title2                   = [[ڇتيس ڳڙھ جي قانونساز اسيمبلي|مقننہ]]
| leader_name2                    = [[ھڪ ايواني]] ( ٽوٽل 90 سيٽون )
| leader_title3                   =  پارليامينٽ ۾ نمائندگي 
| leader_name3                    = [[راجيا سڀا]] 5 سيٽون  
&lt;br /&gt; [[لوڪ سڀا]] ۾ 11 سيٽون 
| leader_title4                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ ]]
| leader_name4  = [[ڇتيس ڳڙھ ھاء ڪورٽ           ]]
| blank2_name_sec1                = رياستي جانور
| blank2_info_sec1                = [[ايشيا واري جھنگلي مينھن ]]
| blank3_name_sec1                = رياستي پکي
| blank3_info_sec1                = [[جابلو مينا ]]
| blank4_name_sec1                = رياستي وڻ
| blank4_info_sec1                = [[سال (وڻ|سال جو وڻ )]]
}}
'''ڇتيس ڳڙھ''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Chhattisgarh}} انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ [[رائيپور]] آھي. ان نالي جي معني آهي 36 قلعا. ھي رياست انڊيا جي وچ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ {{convert|135191|km2|sqmi|abbr=on}}
آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|title=States In India having largest area|website=www.mapsofindia.com|access-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102143136/https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|archive-date=2 January 2019|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 
۽ 2011ع ۾ آبادي 255 لک ھيس. 27 ضلعن تي مشتمل ھن رياست جي اتر اولھ ۾ [[مڌيا پرديش]]، اتر ۾ [[اتر پرديش]]، اتر اوڀر ۾ [[جارکنڊ]]، ڏکڻ اولھ ۾ [[مھاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[تلنگانا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوڙيسا]] واقع آهن. 

ھي رياست انڊيا جي سڀ کان وڌيڪَ اسٽيل ۽ بجلي پيدا ڪندڙ رياست آھي. انڊيا جو 15 سيڪڙو اسٽيل ھي رياست فراھم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chhattisgarh State – Power Hub |url=http://cg.gov.in/power/power1.htm |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120182905/http://cg.gov.in/power/power1.htm |archivedate=20 November 2010 }}&lt;/ref&gt; ھي رياست انڊيا جي تيزي سان ترقي ڪندڙ رياست آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chhattisgarh -Steel |url=http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707025600/http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |archivedate=7 July 2011 }}&lt;/ref&gt; ھن رياست جو قيام پھرين نومبر 2000ع ۾ ٿيو. ھي رياست [[مڌيا پرديش]] جي ڏھ [[ڇتيس ڳڙھي ٻولي]] وارن ضلعن ۽ ڇھ [[گوندي ٻولي]] وارن ضلعن کي ڌار ڪري ٺاھي وئي.&lt;ref name=&quot;cgfinance.nic.in&quot;&gt;{{Cite web |url=http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |title=Madhya Pradesh Reorganisation Act, 2000 |access-date=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718013901/http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |archive-date=18 July 2013 |dead-url=yes  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zeenews.india.com&quot;&gt;[http://zeenews.india.com/Elections08/Chhattisgarhstory.aspx?aid=482902 Chhattisgarh profile- Know all you want to know about state&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

[[ڇتيسڳڙھ]] هڪ نئين رياست آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڀارت ۾ ٺهندڙ ٽن نون رياستن مان هڪ آهي، جيڪا {{1er}} نومبر 2000ع تي قائم ڪئي وئي. اها رياست [[مدھيا پرديش]] جي ڏکڻ-اوڀر حصي مان [[ڇتيسڳڙهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ 16 ضلعن کي الڳ ڪري ٺاهي وئي.
[[ڇتيسڳڙھ]] جي سرحدون اتر-اولهه ۾ [[مدھيا پرديش]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[مهاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[آندھرا پرديش]]، اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر-اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] ۽ اتر ۾ [[اتر پرديش]] سان ملن ٿيون.
[[ڇتيسڳڙھ]] انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] جاري آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين “قبائلي” [[آديواسي]] آبادي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي بدحالي، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ موجب، “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان ڀتو وٺڻ سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا جي حمايت ڪئي، ڇو⁠تہ اهي تنگ ڪندڙ ماڻهن کي ڀڄائيندا يا سزا ڏيندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ تيار ڪيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر پنهنجي رپورٽ ۾ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن طرفان اختيار ڪيل حڪمت عملي جهڙي هئي: مخالف گوريلا مليشيا جو قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. ڳوٺ خالي ٿيڻ سبب ٻهراڙي وارا علائقا باغين کي رسد فراهم ڪرڻ کان محروم ٿي ويا، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|langue=fr|auteur1=|nom1=Gouverneur|prénom1=Cédric|titre=En Inde, expansion de la guérilla naxalite|url=https://www.monde-diplomatique.fr/2007/12/GOUVERNEUR/15393|site=Le Monde diplomatique|périodique=|date=2007-12-01|consulté le=}}&lt;/ref&gt;
2010ع واري ڏهاڪي ۾، زرعي برادرين کي بار بار بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتڪارن کي انهن زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=en|titre=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|url=https://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|site=|date=|consulté le=2018-12-02}}&lt;/ref&gt;

=== نڪسلائي بغاوت ===

ڇتيسڳڙھ انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] سرگرم آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين آديواسي قبيلن تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي لاچاري، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ ۾ وڌيڪ چيو ويو آهي ته “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان استحصال سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا کي ساراهيو، ڇاڪاڻ ته اهي انهن سڀني ماڻهن کي ڀڄائي يا سزا ڏيندا هئا جيڪي کين تنگ ڪندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ ٺاهيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر هڪ رپورٽ ۾ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=https://kupdf.net/download/-india-sueos-de-potencias_596c07afdc0d604d29a88e87_pdf|título=La guerrilla maoísta}}&lt;/ref&gt;

بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن جي حڪمت عملي جهڙي آهي: يعني مخالف گوريلا مليشيا جي قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. جڏهن ڳوٺ خالي ڪيا وڃن ٿا ته ڳوٺاڻا علائقا باغين کي رسد فراهم نٿا ڪن، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== جاگرافي ==

رياست جو اتر وارو حصو وڏي [[انڊو-گنگيٽڪ ميدان]] سان لڳو لڳ آهي؛ [[ريهانڊ درياهه]]، جيڪو [[گنگا درياهه]] جو هڪ معاون وهڪرو آهي، هن علائقي کي سيراب ڪري ٿو. [[ستپوره جبلن جو سلسلو]] جي اولهندي حد ۽ [[چوٽا ناگپور پٺار]] جي اوڀرندي حد گڏجي ٽڪرين جو هڪ پٽو ٺاهين ٿا، جيڪو [[مها ندي]] جي حوض کي انڊو-گنگيٽڪ ميدان کان جدا ڪري ٿو.
ڇتيسڳڙھ جو وچ وارو حصو مها ندي ۽ ان جي [[معاون وهڪرو|معاون وهڪرن]] جي زرخيز ميداني علائقن ۾ واقع آهي، جتي وسيع پيماني تي زراعت ڪئي وڃي ٿي. رياست جو ڏاکڻو حصو [[دکن پٺار]] تي واقع آهي، جنهن کي [[گوڏاوري درياهه]] ۽ ان جو معاون وهڪرو [[اندراوتي درياهه]] سيراب ڪن ٿا. ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 40٪ ڪل ايراضي تي مشتمل آهن.
سال 2010ع ۾، زرعي برادرين کي بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتن کي انهن جي زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|título=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|fechaacceso=5 de diciembre de 2018|fecha=15 de noviembre de 2018|sitioweb=NewsClick|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

==انتظامي ورهاست==

=== [[ڇتيسڳڙھ]] جون انتظامي ڊويزنون===

هر ڊويزن جي اڳواڻي هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس (آءِ اي ايس) جو سينيئر آفيسر هوندو آهي ۽ حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. هر ڊويزن پنهنجي انتظامي دائري اندر ڪيترن ئي ضلعن تي مشتمل هوندي آهي. ضلعي انتظاميا جي اڳواڻي ڪليڪٽر ۽ ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ ڪندو آهي، جيڪو پڻ آءِ اي ايس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعو وڌيڪ انتظامي سهولت لاءِ ذيلي ڊويزنن، تحصيلن ۽ ڳوٺن ۾ ورهايل هوندو آهي، جڏهن⁠ته ترقياتي انتظام لاءِ ان کي بلاڪن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web 
|title=Administrative Setup | District Raipur, Government of Chhattisgarh | India 
|url=https://raipur.gov.in/en/administrative-setup/ 
|website=District Raipur 
|publisher=Government of Chhattisgarh 
|access-date=4 January 2026 
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Chhattisgarh districts.png|thumb|ڇتيسڳڙھ جا ضلعا ڏيکاريندڙ نقشو]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#99CCFF&quot;
! ڊويزن
! ضلعا
|-
| [[بستار ڊويزن|بستار]] ||
[[بيجاپور ضلعو|بيجاپور]]، [[سڪما ضلعو|سڪما]]، [[دانتيواڙا ضلعو|دانتيواڙا]]، [[بستار ضلعو|بستار]]، [[ڪونڊاگائون ضلعو|ڪونڊاگائون]]، [[نارائنپور ضلعو|نارائنپور]]، [[ڪنڪر ضلعو|ڪنڪر]]
|-
| [[بلاسپُر ڊويزن|بلاسپُر]] ||
[[بلاسپُر ضلعو|بلاسپُر]]، [[مونگيلي ضلعو|مونگيلي]]، [[ڪوربا ضلعو|ڪوربا]]، [[جنجگير-چمپا ضلعو|جنجگير-چمپا]]، [[رائيڳڙھ ضلعو|رائيڳڙھ]]
|-
| [[دُرگ ڊويزن|دُرگ]] ||
[[ڪبيرڌام ضلعو|ڪبيرڌام]]، [[راج نندگائون ضلعو|راج نندگائون]]، [[بالود ضلعو|بالود]]، [[دُرگ ضلعو|دُرگ]]، [[بيمتيارا ضلعو|بيمتيارا]]
|-
| [[رائيپور ڊويزن|رائيپور]] ||
[[ڌمتري ضلعو|ڌمتري]]، [[گريابند ضلعو|گريابند]]، [[رائيپور ضلعو|رائيپور]]، [[بالودا بازار ضلعو|بالودا بازار]]، [[مهاسمند ضلعو|مهاسمند]]
|-
| [[سرگوجا ڊويزن|سرگوجا]] ||
[[ڪوريا ضلعو|ڪوريا]]، [[سورجپور ضلعو|سورجپور]]، [[سرگوجا ضلعو|سرگوجا]]، [[بلرامپور ضلعو (ڇتيس ڳڙھ)|بلرامپور]]، [[جاشپور ضلعو|جاشپور]]
|-
|}

== ڇتيس ڳڙھ رياست جا ضلعا ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ضلعو
! هيڊڪوارٽر
! وڏو شهر
! ٻيا اهم شهر
|-
| رائيپور
| رائيپور
| [[رائيپور]]
| [[ارنگ]]، [[ٽيلا-نيورا]]
|-
| بلاسپُور
| بلاسپُور
| [[بلاسپور]]
| [[ڪوٽا (ڪرگي روڊ)]]، [[بلھ]]
|-
| [[درگ]]
| [[درگ]]
| [[ڀلائي]]
| [[چرودا]]، [[ڪمهاري]]، [[پتن (چتيس ڳڙھ)]]
|-
| ڪوربا
| ڪوربا
| [[ڪوربا، (ڇتيس ڳڙھ)|ڪوريا]]
| [[ڪٽگھورا]]، [[ديپڪا (ڇتيس ڳڙھ)|ديپڪا]]، [[پالي (ڇتيس ڳڙھ)| پالي]]
|-
| رائيڳڙھ
| رائيڳڙھ
| [[رائيڳڙھ]]
| [[کيرسيا]]، [[گھرگھورا]]
|-
| راج نندگائون
| راج نندگائون
| [[راج نندگائون]]
| [[ڊونگرڳڙھ]]، [[ڊونگرگائون]]
|-
| ڪوريا
| بيڪنٺپور
| [[بيڪنٺپور]]
| [[رامڳڙھ]]
|-
| سرگوجا
| امبيڪاپور
| [[امبيڪاپور]]
| [[سيتاپور]]
|-
| بالرامپور-رامانوجگنج
| بالرامپور
| [[بالرامپور]]
| [[رامانوجگنج]]
|-
| جشپور
| جشپور نگر
| [[جشپور نگر]]
| [[ڪنڪوري]]، [[پٿلگائون]]، [[ٽاپڪرا]]
|-
| سورجپور
| سورجپور
| [[سورجپور]]
| [[تيلگون]]، [[بشراپور]]
|-
| جانجير-چمپا
| جانجير
| [[چمپا, ڇتيس ڳڙھ|چمپا]]
| [[جانجير]]، [[اڪلترا]]، [[شيورينارائن]]
|-
| مونگيلي
| مونگيلي
| [[مونگيلي]]
| [[لورمي]]، [[تختپور]]
|-
| ڪبيرڌام
| ڪاوردها
| [[ڪاوردها]]
| [[پانڊريا]]، [[پانڊتارائي]]
|-
| بيميتارا
| بيميتارا
| [[بيميتارا]]
| [[ناواڳڙھ]]، [[ساجا]]
|-
| بالود
| بالود
| [[بالود]]
| [[دلي (ڇتيس ڳڙھ)|دلي]]-[[راجھارا]]
|-
| بالودا بازار-ڀٽاپارا
| بالودا بازار
| [[ڀٽاپارا]]
| [[سمگا]]، [[پلارِي]]، [[لوان]]، [[ڪسدول]]
|-
| گريابند
| گريابند
| [[گريابند]]
| [[راجيم]]، [[ديوڀوج]]
|-
| مهاسمند
| مهاسمند
| [[مهاسمند]]
| [[سرائيپالي]]، [[باگبھرا]]
|-
| ڌمتري
| ڌمتري
| [[ڌمتري]]
| [[ڪرود]]
|-
| بيجاپور
| بيجاپور
| [[بيجاپور]]
| [[سنگامپل]]، [[ڪاسيگودا]]
|-
| نارائنپور
| نارائنپور
| [[نارائنپور]]
| [[ڪوڊينار]]، [[اورڇا]]
|-
| ڪنڪر
| ڪنڪر
| [[ڪنڪر]]
| [[ڀانوپرتاپور]]، [[پکانجور]]
|-
| بستار
| جگدلپور
| [[جگدلپور]]
| [[بستار]]
|-
| دانتيواڙا
| دانتيواڙا
| [[دانتيواڙا]]
| [[ڪيرانڊل]]، [[گيڊام]]
|-
| ڪنڊاگائون
| ڪنڊاگائون
| [[ڪنڊاگائون]]
| [[ڪيشڪل]]
|-
| سڪما
| سڪما
| [[سڪما]]
| [[ٽڊميٽلا]]، [[مورٽونڊا]]
|-
| گوريلا-پيندرا-مروَهي
| گوريلا
| [[پيندرا]]
| [[مروَهي]]، [[بستي (ڇتيس ڳڙھ)|بستي]]-[[بگرا]]، [[راجمرگڙھ]]، [[پسان]]
|-
| [[منيندرڳڙھ]]-[[چرمي ري]]-[[ڀارتپور]]
| منيندرڳڙھ
| [[چرمي ري]]
| [[ڀرٿپور]]، [[کونگاپاني]]، [[جھاگراکھانڊ]]، [[نيو ليدري]]، [[جانڪپور]]
|-
| موهلا-مانپور-امبگڙھ چوڪي
| موهلا
| [[امبگڙھ چوڪي]]
| [[مانپور]]، [[چلمٽول]]
|-
| سکتي
| سکتي
| [[سکتي]]
| [[باراڊوار]]، [[ملکھرودا]]
|-
| سارانگڙھ-بلاياڳڙھ
| [[سارانگڙھ]]
| [[سارانگڙھ]]
| [[بلاياڳڙھ]]
|-
| خيراگڙ-ڇوئيخدان-گانداي
| خيراگڙھ
| [[خيراگڙھ]]
| [[گانداي]]، [[ڇويخدان]]
|}

== ٻولي ==

رياست جي سرڪاري ٻولي [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، پر اها رڳو 10'61 ٪ آبادي طرفان مادري ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[ڇتيسڳڙهي ٻولي|ڇتيسڳڙهي]]، جيڪا [[هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، علائقي ۾ غالب ٻولي آهي (61'9 ٪)، جيتوڻيڪ اها ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ نمايان لهجو سرگوجا علائقي جو سرگوجيا آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن الڳ ٻولي پڻ سمجهيو ويندو آهي. اتر پرديش جي سرحد ويجهو هي لهجو [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] سان ملي وڃي ٿو، جڏهن ته [[مدھيا پرديش]] جي سرحد ويجهو اهو بگهيلي سان ملي ٿو. سرگوجيا اتر اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] جي سرحد سان گڏ سادري سان به ملي ٿو. رياست کان ٻاهر کان آيل ڪيترائي مهاجر هندي ڳالهائين ٿا، ۽ شهرن ۽ صنعتي مرڪزن ۾ اها اهم ٻولي آهي، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو جن جي اصل ٻولي ڇتيسڳڙهي آهي، اهي مردم شماري ۾ پنهنجي ٻولي کي هندي طور درج ڪرائين ٿا.
[[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]] ڇتيسڳڙھ جي اوڀر حصي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، خاص ڪري [[اوڊيشا]] جي سرحد ويجهو. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ اقليتون بالترتيب [[تلنگانا]] ۽ [[مهاراشٽر]] جي سرحدن سان گڏ ملن ٿيون. بستار جي اوڀر علائقي ۾ [[هلبي ٻولي|هلبي]] ۽ ڀاتري اهم ٻوليون آهن.
ان کان علاوه، ڇتيسڳڙھ ۾ ڪيترائي مقامي ٻوليون پڻ ڳالهائيون وڃن ٿيون. سرگوجا علائقي ۾ ڪروخ ۽ ڪوروا ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون. گونڊي ڇتيسڳڙھ جي ڏاکڻي حصي، بستار ۽ ڀرپاسي ضلعن ۾ اهم ٻولي آهي. اها [[دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي ۽ ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ اتر بستار ۾ موريا، جيڪو ڏکڻ ۾ مديا ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ دورلي، جيڪو گونڊي ۽ ڪويا جي وچ ۾ عبوري لهجو آهي، جيڪو آندھرا پرديش ۽ تلنگانا جي سرحدن سان گڏ پکڙيل آهي. اوڀر بستار ۾ اڪثريت اتر ۽ اوڀر بستار جي گونڊ قبيلن سميت رياست جي ٻين حصن ۾ رهندڙ ماڻهن علائقائي ٻوليون اختيار ڪري ورتيون آهن ۽ وڏي حد تائين پنهنجي اصل ٻولي وساري چڪا آهن.[https://web.archive.org/web/20121008235722/http://kanker.gov.in/art.html][https://web.archive.org/web/20170916000959/http://bastar.gov.in/people_and_culture.htm][https://web.archive.org/web/20171202231005/http://www.languageinindia.com/junjulaug2001/bastar.html]

==حوالا== 
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]]
[[زمرو:مرڪزي ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]]</text>
      <sha1>7u0lnwvec3mlg35aiylt60mb2wvueuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستاني رپيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49258</id>
    <revision>
      <id>417784</id>
      <parentid>342147</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53864-70</username>
        <id>22978</id>
      </contributor>
      <origin>417784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="0of91n5m21iweg8gwa5bjky466zjlj3" xml:space="preserve">{{Infobox currency
| image_1 = Rs.75 Pakistan Rupees 2023.jpg
| image_title_1 = پاڪستاني 75 روپئي جي نوٽ 
| image_2 = 
| image_title_2 = ڏھن روپين جي نوٽ
| iso_code = PKR
| iso_number = 586
| iso_exponent = 5
| using_countries = {{flag|Pakistan}}
| unofficial_users = {{Flag|Afghanistan}} &lt;ref&gt;{{cite book|title=Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier|page=171|first=Shah|last=Hanifi|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804777773|date=2011-02-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=U.S. Military Information Operations in Afghanistan: Effectiveness of Psychological Operations 2001-2010|first=Arturo|last=Munoz|page=72|publisher=Rand Corporation|isbn=9780833051561}}&lt;/ref&gt;
| inflation_rate = 9.4% (March 2019)
| inflation_source_date = 
| subunit_ratio_1 = {{Frac|100}}
| subunit_name_1 = [[پئسا]]
| symbol = ₨-1000
| nickname = انگريزي ۾ رپي  
| frequently_used_coins = 1, 2, 5, 10 روپين جا سڪا  
| rarely_used_coins = 20 روپيا
| frequently_used_banknotes = 10, 20, 50, 100, 500, 1000  روپيا
| rarely_used_banknotes = 5000 روپيا
| issuing_authority = [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]]
| issuing_authority_website = {{URL|www.sbp.org.pk}}
| printer = [[پاڪستان سڪيورٽي پرنٽنگ پريس ڪارپوريشن]]
| printer_website = 
| mint = [[پاڪستاني ٽڪسال]]
| mint_website = 
}}
'''پاڪستاني روپيو''': {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Pakistani Rupee'''}} جنھن جو ڪرنسي جو نشان  '''₨''' آھي ۽ ISO ڪوڊ  '''PKR''' آھي. اھو پاڪستان جي 1948 کان وٺي سرڪاري ڪرنسي آھي. ملڪ اندر ڪرنسي ۽ سڪا ملڪ جي '''سينٽرل بينڪ''' جاري ڪندي آهي. پاڪستان جي سينٽرل بئنڪ '''اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان''' آھي.  ننڍي کنڊ جي ورھاڱي کان اول نوٽ ۽ سڪا انڊيا جي سينٽرل بئنڪ جاري ڪندي ھئي. ھن ڪرنسي جي ڳڻپ لاء عام طور تي ھندي ڳڻپ جي نظام جا لفظ استعمال ٿيندا آهن جن ۾ ھزار، لک، ڪروڙ، ارب ۽ کرب شامل آهن.

==بينڪ نوٽ==

==سڪا==

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{پاڪستان جي معيشت}}


[[زمرو:پاڪستان جي معيشت]]
[[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]]</text>
      <sha1>0of91n5m21iweg8gwa5bjky466zjlj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هونڊرس جي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>50572</id>
    <revision>
      <id>417873</id>
      <parentid>162514</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="amx7thnzgugcn5hs5gfjkvw19w4c9df" xml:space="preserve">{{lang-en|Category:Geography of Honduras}}
[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>amx7thnzgugcn5hs5gfjkvw19w4c9df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هونڊرس ۾ شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>51881</id>
    <revision>
      <id>417877</id>
      <parentid>168711</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="q20xb2xdbad4sxmvtbvef4m4rpraf69" xml:space="preserve">[[en:Category:Cities in Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]</text>
      <sha1>q20xb2xdbad4sxmvtbvef4m4rpraf69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417878</id>
      <parentid>417877</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وچ آمريڪا ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="rysru05fvnoshd1qglscikp26hhm0q2" xml:space="preserve">[[en:Category:Cities in Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>rysru05fvnoshd1qglscikp26hhm0q2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417891</id>
      <parentid>417878</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="7wmezxx81rl36jlu7in3rmg6ogf97pi" xml:space="preserve">[[en:Category:Cities in Honduras]]

[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ شهر]]
[[زمرو:هونڊرس ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>7wmezxx81rl36jlu7in3rmg6ogf97pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هونڊرس جا ماڻھو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>53898</id>
    <revision>
      <id>417880</id>
      <parentid>175019</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="8wnul8mas3bdd06xax1zp5vw7p0rt60" xml:space="preserve">[[en:Category:People from Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]</text>
      <sha1>8wnul8mas3bdd06xax1zp5vw7p0rt60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417881</id>
      <parentid>417880</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وچ آمريڪا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="fzv8r1r0p7016fkyl0wmkvu5zxs1d0f" xml:space="preserve">[[en:Category:People from Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:وچ آمريڪا]]</text>
      <sha1>fzv8r1r0p7016fkyl0wmkvu5zxs1d0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417882</id>
      <parentid>417881</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اتر آمريڪا جا ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="mvz0zrd9db6a5i1vnaeifuie4glark2" xml:space="preserve">[[en:Category:People from Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:وچ آمريڪا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>mvz0zrd9db6a5i1vnaeifuie4glark2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417883</id>
      <parentid>417882</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="lqfiprytq6s3d24jyscpaeeoid7c9na" xml:space="preserve">[[en:Category:People from Honduras]]
[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>lqfiprytq6s3d24jyscpaeeoid7c9na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هونڊرس ۾ تعليم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>54078</id>
    <revision>
      <id>417875</id>
      <parentid>175480</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="h68l2acsifqbtikxoukcassmnkxvjgo" xml:space="preserve">[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:تعليم بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>h68l2acsifqbtikxoukcassmnkxvjgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox person</title>
    <ns>10</ns>
    <id>57495</id>
    <revision>
      <id>417729</id>
      <parentid>417573</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21993" sha1="amsz05jar06p7rk9svg15yclx2jz8tk" xml:space="preserve">&lt;!--  
=========================================================  
      سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour  
=========================================================  
  
Colour system  
---------------------------------------------------------  
Outer hero          #FFF4C7   Warm cream  
Inner hero          #E4F7E8   Light mint  
Accent              #16AFC5   Cyan  
Life                #FFF0C7 / #FFFAED  
Identity            #E2F2FF / #F4FAFF  
Career              #DFF3E6 / #F3FBF6  
Work                #EDE3F8 / #FAF7FD  
Personal            #EAF1F5 / #F7FAFC  
Public life         #DDF1F3 / #F1FAFB  
Religion            #F2E9CF / #FCF9F0  
Legal               #F9E1E1 / #FFF7F7  
Family              #F8E3ED / #FFF7FA  
Awards              #FFEAB0 / #FFFAE8  
=========================================================  
--&gt;  {{Infobox
| bodyclass = biography vcard

| bodystyle =
{{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}}
border:1px solid #AFCFDB;
background:#FFFFFF;
border-collapse:collapse;

&lt;!-- =====================================================  
                         NAME / HERO  
====================================================== --&gt;  | abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px 10px 10px 10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:10px;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:72%;  
    font-weight:400;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding10px 10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:118%;  
  font-weight:500;  
  line-height:2.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  
  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

  {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
    &lt;br /&gt;  
    &lt;span class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
      color:#456A70;  
      font-size:82%;  
      font-weight:400;  
    &quot;&gt;  
      {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
    &lt;/span&gt;  
  }}  
&lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -20px;  
    padding:10;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  &lt;!-- =====================================================  
                      ACCENT SEPARATOR  
====================================================== --&gt;  | headerstyle1 =
padding:0 !important;
height:14px;
line-height:14px;
background:#D9EEFF;
border:0;
border-bottom:4px solid&lt;!-- =====================================================  
NAME / HERO  
====================================================== --&gt;

| abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:72%;  
    font-weight:400;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding:10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:138%;  
  font-weight:700;  
  line-height:1.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  

  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

&lt;/div&gt;  

&lt;!-- HONORIFIC SUFFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:10px 0 0 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:82%;  
    font-weight:400;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -10px -10px -10px;  
    padding:0;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  
&lt;!-- =====================================================  
                        GLOBAL STYLE  
====================================================== --&gt;  | labelstyle =
color:#24495C;
font-weight:700;
width:34%;
padding:8px 10px;
line-height:1.45;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #D5E1E7;

| datastyle =
color:#202122;
padding:8px 10px;
line-height:1.55;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #E1E8EC;

| headerstyle =
text-align:center;
font-weight:700;
padding:7px 8px;

&lt;!-- =====================================================  
                           IMAGE  
====================================================== --&gt;  | image =
{{#if:{{{image|}}}|
[[File:{{{image}}}
|{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}}
|alt={{{alt|}}}]]
}}

| imageclass = {{image class names|{{{image}}}}}

| captionstyle =
background:#F5FAFD;
color:#54595D;
padding:6px 8px;
line-height:1.45;
border-bottom:2px solid #D5E6EE;

| caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     حياتياتي ڄاڻ  
                       LIFE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle1 = background:#FFFAED;
| label1 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيدائش&lt;/span&gt;
| data1 =
{{br separated entries
|{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}|
&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}&lt;/span&gt;
}}
|{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}}
|{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}}
}}

| rowstyle2 = background:#FFFAED;
| label2 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي&lt;/span&gt;
| data2 =
{{br separated entries
|{{{disappeared_date|}}}
|{{{disappeared_place|}}}
}}

| rowstyle3 = background:#FFFAED;
| label3 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي بابت ڄاڻ&lt;/span&gt;
| data3 = {{{disappeared_status|}}}

| rowstyle4 = background:#FFFAED;
| label4 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات&lt;/span&gt;
| data4 =
{{br separated entries
|{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}
|{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle5 = background:#FFFAED;
| label5 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}}

| rowstyle6 = background:#FFFAED;
| label6 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لاش مليو&lt;/span&gt;
| data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}}

| rowstyle7 = background:#FFFAED;
| label7 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدفن&lt;/span&gt;
| class7 = label
| data7 =
{{br separated entries
|{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}
|{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle8 = background:#FFFAED;
| label8 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;يادگار&lt;/span&gt;
| data8 = {{{monuments|}}}

| rowstyle9 = background:#FFFAED;
| label9 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رهائش&lt;/span&gt;
| class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}}
| data9 = {{{residence|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          سڃاڻپ  
                       IDENTITY  
====================================================== --&gt;  | rowstyle10 = background:#F4FAFF;
| class10 = category
| label10 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قوميت&lt;/span&gt;
| data10 = {{{nationality|}}}

| rowstyle11 = background:#F4FAFF;
| label11 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻيا نالا&lt;/span&gt;
| class11 = nickname
| data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}

| rowstyle12 = background:#F4FAFF;
| class12 = category
| label12 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بُڻ بُڻياد&lt;/span&gt;
| data12 = {{{ethnicity|}}}

| rowstyle13 = background:#F4FAFF;
| class13 = category
| label13 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهريت&lt;/span&gt;
| data13 = {{{citizenship|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       تعليم ۽ پيشو  
                    EDUCATION / CAREER  
====================================================== --&gt;  | rowstyle14 = background:#F3FBF6;
| label14 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تعليم&lt;/span&gt;
| data14 = {{{education|}}}

| rowstyle15 = background:#F3FBF6;
| label15 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مادر علمي&lt;/span&gt;
| data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}}

| rowstyle16 = background:#F3FBF6;
| label16 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشو&lt;/span&gt;
| class16 = role
| data16 = {{{occupation|}}}

| rowstyle17 = background:#F3FBF6;
| label17 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سرگرميءَ جا سال&lt;/span&gt;
| data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

| rowstyle18 = background:#F3FBF6;
| label18 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;آجر&lt;/span&gt;
| data18 = {{{employer|}}}
| class18 = org

| rowstyle19 = background:#F3FBF6;
| label19 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تنظيم&lt;/span&gt;
| data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}}
| class19 = org

| rowstyle20 = background:#F3FBF6;
| label20 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ايجنٽ&lt;/span&gt;
| data20 = {{{agent|}}}
| class20 = agent

&lt;!-- =====================================================  
                    ڪم، شهرت ۽ اثر  
                    WORK / INFLUENCE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle21 = background:#FAF7FD;
| label21 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهرت جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}}

| rowstyle22 = background:#FAF7FD;
| label22 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;نمايان ڪم&lt;/span&gt;
| data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}

| rowstyle23 = background:#FAF7FD;
| label23 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;طرز&lt;/span&gt;
| data23 = {{{style|}}}
| class23 = category

| rowstyle24 = background:#FAF7FD;
| label24 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کان متاثر ٿيو&lt;/span&gt;
| data24 = {{{influences|}}}

| rowstyle25 = background:#FAF7FD;
| label25 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کي متاثر ڪيو&lt;/span&gt;
| data25 = {{{influenced|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     ذاتي / مالي ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle26 = background:#F7FAFC;
| label26 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اباڻو شهر&lt;/span&gt;
| data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}}

| rowstyle27 = background:#F7FAFC;
| label27 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پگهار&lt;/span&gt;
| data27 = {{{salary|}}}

| rowstyle28 = background:#F7FAFC;
| label28 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;خالص اثاثا&lt;/span&gt;
| data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}}

| rowstyle29 = background:#F7FAFC;
| label29 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قد&lt;/span&gt;
| data29 = {{{height|}}}

| rowstyle30 = background:#F7FAFC;
| label30 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وزن&lt;/span&gt;
| data30 = {{{weight|}}}

| rowstyle31 = background:#F7FAFC;
| label31 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٽيليويزن&lt;/span&gt;
| data31 = {{{television|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       عوامي / سياسي  
====================================================== --&gt;  | rowstyle32 = background:#F1FAFB;
| label32 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لقب&lt;/span&gt;
| data32 = {{{title|}}}
| class32 = title

| rowstyle33 = background:#F1FAFB;
| label33 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدت&lt;/span&gt;
| data33 = {{{term|}}}

| rowstyle34 = background:#F1FAFB;
| label34 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشرو&lt;/span&gt;
| data34 = {{{predecessor|}}}

| rowstyle35 = background:#F1FAFB;
| label35 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جانشين&lt;/span&gt;
| data35 = {{{successor|}}}

| rowstyle36 = background:#F1FAFB;
| label36 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جماعت&lt;/span&gt;
| data36 = {{{party|}}}
| class36 = org

| rowstyle37 = background:#F1FAFB;
| label37 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تحريڪ&lt;/span&gt;
| data37 = {{{movement|}}}
| class37 = category

| rowstyle38 = background:#F1FAFB;
| label38 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;&quot;&gt;مخالف&lt;/span&gt;
| data38 = {{{opponents|}}}

| rowstyle39 = background:#F1FAFB;
| label39 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بورڊ&lt;/span&gt;
| data39 = {{{boards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           مذهب  
====================================================== --&gt;  | rowstyle40 = background:#FCF9F0;
| label40 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مذهب&lt;/span&gt;
| data40 = {{{religion|}}}
| class40 = category

| rowstyle41 = background:#FCF9F0;
| label41 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرقو&lt;/span&gt;
| data41 = {{{denomination|}}}
| class41 = category

&lt;!-- =====================================================  
                        قانوني ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle42 = background:#FFF7F7;
| label42 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرد جرم&lt;/span&gt;
| data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}

| rowstyle43 = background:#FFF7F7;
| label43 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهه جي سزا&lt;/span&gt;
| data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}}

| rowstyle44 = background:#FFF7F7;
| label44 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهن ۾ مقام&lt;/span&gt;
| data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}
| class44 = category

&lt;!-- =====================================================  
                           خاندان  
====================================================== --&gt;  | rowstyle45 = background:#FFF7FA;
| label45 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جيون ساٿي&lt;/span&gt;
| data45 = {{{spouse|}}}

| rowstyle46 = background:#FFF7FA;
| label46 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گهريلو ساٿي&lt;/span&gt;
| data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}}

| rowstyle47 = background:#FFF7FA;
| label47 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻار ٻچا&lt;/span&gt;
| data47 = {{{children|}}}

| rowstyle48 = background:#FFF7FA;
| label48 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ماءُ پيءُ&lt;/span&gt;
| data48 = {{{parents|}}}

| rowstyle49 = background:#FFF7FA;
| label49 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رشتيدار&lt;/span&gt;
| data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                    سڃاڻپ / اعزاز  
====================================================== --&gt;  | rowstyle50 = background:#F4FAFF;
| label50 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سڏ سڃاڻپ&lt;/span&gt;
| data50 = {{{callsign|}}}

| rowstyle51 = background:#FFFAE8;
| label51 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اعزاز&lt;/span&gt;
| data51 = {{{awards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           MODULES  
====================================================== --&gt;  | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}}
| data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}}
| data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}}
| data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}}
| data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}}
| data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          SIGNATURE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle58 =
background:#EDE3F8;
color:#493D5B;
border-top:3px solid #C6AEE1;
padding:7px 8px;

| header58 =
{{#if:{{{signature|}}}|دستخط}}

| data59 =
{{#if:{{{signature|}}}|
[[File:{{{signature}}}
|{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}}
|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]]
}}

&lt;!-- =====================================================  
                           WEBSITE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle60 =
background:#DFF3E6;
color:#27523A;
border-top:3px solid #9DCEAD;
padding:7px 8px;

| header60 =
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}}

| data61 =
{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          FOOTNOTES  
====================================================== --&gt;  | below =
{{#if:{{{footnotes|}}}|
'''حاشيو'''
&lt;div style=&quot;  
line-height:1.4;  
margin-top:4px;  
&quot;&gt;
{{{footnotes}}}
&lt;/div&gt;
}}

| belowstyle =
background:#EEF6FA;
color:#4A5962;
border-top:2px solid #AFCFDB;
padding:8px;
text-align:center;

}}&lt;!--


=========================================================
فرسوده پيراميٽر

--&gt;{{#ifeq:
{{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{location|¬}}}
|¬
|
|[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{1|}}}|
[[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]]
}}&lt;!--

=========================================================
زمرا

--&gt;&lt;includeonly&gt;{{ns0|
{{#if:{{{signature|}}}|
[[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]]
}}
[[Category:Articles with hCards]]
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;  
{{documentation}}  
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>amsz05jar06p7rk9svg15yclx2jz8tk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417732</id>
      <parentid>417729</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21993" sha1="7m50jyk057s9ic85e96x4bqn10n8wlo" xml:space="preserve">&lt;!--  
=========================================================  
      سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour  
=========================================================  
  
Colour system  
---------------------------------------------------------  
Outer hero          #FFF4C7   Warm cream  
Inner hero          #E4F7E8   Light mint  
Accent              #16AFC5   Cyan  
Life                #FFF0C7 / #FFFAED  
Identity            #E2F2FF / #F4FAFF  
Career              #DFF3E6 / #F3FBF6  
Work                #EDE3F8 / #FAF7FD  
Personal            #EAF1F5 / #F7FAFC  
Public life         #DDF1F3 / #F1FAFB  
Religion            #F2E9CF / #FCF9F0  
Legal               #F9E1E1 / #FFF7F7  
Family              #F8E3ED / #FFF7FA  
Awards              #FFEAB0 / #FFFAE8  
=========================================================  
--&gt;  {{Infobox
| bodyclass = biography vcard

| bodystyle =
{{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}}
border:1px solid #AFCFDB;
background:#FFFFFF;
border-collapse:collapse;

&lt;!-- =====================================================  
                         NAME / HERO  
====================================================== --&gt;  | abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px 10px 10px 10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:10px;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:82%;  
    font-weight:500;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding10px 10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:118%;  
  font-weight:500;  
  line-height:2.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  
  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

  {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
    &lt;br /&gt;  
    &lt;span class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
      color:#456A70;  
      font-size:82%;  
      font-weight:700;  
    &quot;&gt;  
      {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
    &lt;/span&gt;  
  }}  
&lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -20px;  
    padding:10;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  &lt;!-- =====================================================  
                      ACCENT SEPARATOR  
====================================================== --&gt;  | headerstyle1 =
padding:0 !important;
height:14px;
line-height:14px;
background:#D9EEFF;
border:0;
border-bottom:4px solid&lt;!-- =====================================================  
NAME / HERO  
====================================================== --&gt;

| abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:72%;  
    font-weight:400;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding:10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:138%;  
  font-weight:700;  
  line-height:1.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  

  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

&lt;/div&gt;  

&lt;!-- HONORIFIC SUFFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:10px 0 0 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:82%;  
    font-weight:400;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -10px -10px -10px;  
    padding:0;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  
&lt;!-- =====================================================  
                        GLOBAL STYLE  
====================================================== --&gt;  | labelstyle =
color:#24495C;
font-weight:700;
width:34%;
padding:8px 10px;
line-height:1.45;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #D5E1E7;

| datastyle =
color:#202122;
padding:8px 10px;
line-height:1.55;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #E1E8EC;

| headerstyle =
text-align:center;
font-weight:700;
padding:7px 8px;

&lt;!-- =====================================================  
                           IMAGE  
====================================================== --&gt;  | image =
{{#if:{{{image|}}}|
[[File:{{{image}}}
|{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}}
|alt={{{alt|}}}]]
}}

| imageclass = {{image class names|{{{image}}}}}

| captionstyle =
background:#F5FAFD;
color:#54595D;
padding:6px 8px;
line-height:1.45;
border-bottom:2px solid #D5E6EE;

| caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     حياتياتي ڄاڻ  
                       LIFE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle1 = background:#FFFAED;
| label1 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيدائش&lt;/span&gt;
| data1 =
{{br separated entries
|{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}|
&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}&lt;/span&gt;
}}
|{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}}
|{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}}
}}

| rowstyle2 = background:#FFFAED;
| label2 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي&lt;/span&gt;
| data2 =
{{br separated entries
|{{{disappeared_date|}}}
|{{{disappeared_place|}}}
}}

| rowstyle3 = background:#FFFAED;
| label3 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي بابت ڄاڻ&lt;/span&gt;
| data3 = {{{disappeared_status|}}}

| rowstyle4 = background:#FFFAED;
| label4 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات&lt;/span&gt;
| data4 =
{{br separated entries
|{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}
|{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle5 = background:#FFFAED;
| label5 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}}

| rowstyle6 = background:#FFFAED;
| label6 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لاش مليو&lt;/span&gt;
| data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}}

| rowstyle7 = background:#FFFAED;
| label7 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدفن&lt;/span&gt;
| class7 = label
| data7 =
{{br separated entries
|{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}
|{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle8 = background:#FFFAED;
| label8 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;يادگار&lt;/span&gt;
| data8 = {{{monuments|}}}

| rowstyle9 = background:#FFFAED;
| label9 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رهائش&lt;/span&gt;
| class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}}
| data9 = {{{residence|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          سڃاڻپ  
                       IDENTITY  
====================================================== --&gt;  | rowstyle10 = background:#F4FAFF;
| class10 = category
| label10 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قوميت&lt;/span&gt;
| data10 = {{{nationality|}}}

| rowstyle11 = background:#F4FAFF;
| label11 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻيا نالا&lt;/span&gt;
| class11 = nickname
| data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}

| rowstyle12 = background:#F4FAFF;
| class12 = category
| label12 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بُڻ بُڻياد&lt;/span&gt;
| data12 = {{{ethnicity|}}}

| rowstyle13 = background:#F4FAFF;
| class13 = category
| label13 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهريت&lt;/span&gt;
| data13 = {{{citizenship|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       تعليم ۽ پيشو  
                    EDUCATION / CAREER  
====================================================== --&gt;  | rowstyle14 = background:#F3FBF6;
| label14 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تعليم&lt;/span&gt;
| data14 = {{{education|}}}

| rowstyle15 = background:#F3FBF6;
| label15 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مادر علمي&lt;/span&gt;
| data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}}

| rowstyle16 = background:#F3FBF6;
| label16 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشو&lt;/span&gt;
| class16 = role
| data16 = {{{occupation|}}}

| rowstyle17 = background:#F3FBF6;
| label17 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سرگرميءَ جا سال&lt;/span&gt;
| data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

| rowstyle18 = background:#F3FBF6;
| label18 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;آجر&lt;/span&gt;
| data18 = {{{employer|}}}
| class18 = org

| rowstyle19 = background:#F3FBF6;
| label19 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تنظيم&lt;/span&gt;
| data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}}
| class19 = org

| rowstyle20 = background:#F3FBF6;
| label20 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ايجنٽ&lt;/span&gt;
| data20 = {{{agent|}}}
| class20 = agent

&lt;!-- =====================================================  
                    ڪم، شهرت ۽ اثر  
                    WORK / INFLUENCE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle21 = background:#FAF7FD;
| label21 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهرت جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}}

| rowstyle22 = background:#FAF7FD;
| label22 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;نمايان ڪم&lt;/span&gt;
| data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}

| rowstyle23 = background:#FAF7FD;
| label23 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;طرز&lt;/span&gt;
| data23 = {{{style|}}}
| class23 = category

| rowstyle24 = background:#FAF7FD;
| label24 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کان متاثر ٿيو&lt;/span&gt;
| data24 = {{{influences|}}}

| rowstyle25 = background:#FAF7FD;
| label25 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کي متاثر ڪيو&lt;/span&gt;
| data25 = {{{influenced|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     ذاتي / مالي ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle26 = background:#F7FAFC;
| label26 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اباڻو شهر&lt;/span&gt;
| data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}}

| rowstyle27 = background:#F7FAFC;
| label27 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پگهار&lt;/span&gt;
| data27 = {{{salary|}}}

| rowstyle28 = background:#F7FAFC;
| label28 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;خالص اثاثا&lt;/span&gt;
| data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}}

| rowstyle29 = background:#F7FAFC;
| label29 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قد&lt;/span&gt;
| data29 = {{{height|}}}

| rowstyle30 = background:#F7FAFC;
| label30 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وزن&lt;/span&gt;
| data30 = {{{weight|}}}

| rowstyle31 = background:#F7FAFC;
| label31 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٽيليويزن&lt;/span&gt;
| data31 = {{{television|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       عوامي / سياسي  
====================================================== --&gt;  | rowstyle32 = background:#F1FAFB;
| label32 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لقب&lt;/span&gt;
| data32 = {{{title|}}}
| class32 = title

| rowstyle33 = background:#F1FAFB;
| label33 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدت&lt;/span&gt;
| data33 = {{{term|}}}

| rowstyle34 = background:#F1FAFB;
| label34 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشرو&lt;/span&gt;
| data34 = {{{predecessor|}}}

| rowstyle35 = background:#F1FAFB;
| label35 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جانشين&lt;/span&gt;
| data35 = {{{successor|}}}

| rowstyle36 = background:#F1FAFB;
| label36 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جماعت&lt;/span&gt;
| data36 = {{{party|}}}
| class36 = org

| rowstyle37 = background:#F1FAFB;
| label37 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تحريڪ&lt;/span&gt;
| data37 = {{{movement|}}}
| class37 = category

| rowstyle38 = background:#F1FAFB;
| label38 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;&quot;&gt;مخالف&lt;/span&gt;
| data38 = {{{opponents|}}}

| rowstyle39 = background:#F1FAFB;
| label39 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بورڊ&lt;/span&gt;
| data39 = {{{boards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           مذهب  
====================================================== --&gt;  | rowstyle40 = background:#FCF9F0;
| label40 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مذهب&lt;/span&gt;
| data40 = {{{religion|}}}
| class40 = category

| rowstyle41 = background:#FCF9F0;
| label41 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرقو&lt;/span&gt;
| data41 = {{{denomination|}}}
| class41 = category

&lt;!-- =====================================================  
                        قانوني ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle42 = background:#FFF7F7;
| label42 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرد جرم&lt;/span&gt;
| data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}

| rowstyle43 = background:#FFF7F7;
| label43 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهه جي سزا&lt;/span&gt;
| data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}}

| rowstyle44 = background:#FFF7F7;
| label44 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهن ۾ مقام&lt;/span&gt;
| data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}
| class44 = category

&lt;!-- =====================================================  
                           خاندان  
====================================================== --&gt;  | rowstyle45 = background:#FFF7FA;
| label45 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جيون ساٿي&lt;/span&gt;
| data45 = {{{spouse|}}}

| rowstyle46 = background:#FFF7FA;
| label46 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گهريلو ساٿي&lt;/span&gt;
| data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}}

| rowstyle47 = background:#FFF7FA;
| label47 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻار ٻچا&lt;/span&gt;
| data47 = {{{children|}}}

| rowstyle48 = background:#FFF7FA;
| label48 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ماءُ پيءُ&lt;/span&gt;
| data48 = {{{parents|}}}

| rowstyle49 = background:#FFF7FA;
| label49 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رشتيدار&lt;/span&gt;
| data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                    سڃاڻپ / اعزاز  
====================================================== --&gt;  | rowstyle50 = background:#F4FAFF;
| label50 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سڏ سڃاڻپ&lt;/span&gt;
| data50 = {{{callsign|}}}

| rowstyle51 = background:#FFFAE8;
| label51 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اعزاز&lt;/span&gt;
| data51 = {{{awards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           MODULES  
====================================================== --&gt;  | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}}
| data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}}
| data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}}
| data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}}
| data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}}
| data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          SIGNATURE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle58 =
background:#EDE3F8;
color:#493D5B;
border-top:3px solid #C6AEE1;
padding:7px 8px;

| header58 =
{{#if:{{{signature|}}}|دستخط}}

| data59 =
{{#if:{{{signature|}}}|
[[File:{{{signature}}}
|{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}}
|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]]
}}

&lt;!-- =====================================================  
                           WEBSITE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle60 =
background:#DFF3E6;
color:#27523A;
border-top:3px solid #9DCEAD;
padding:7px 8px;

| header60 =
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}}

| data61 =
{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          FOOTNOTES  
====================================================== --&gt;  | below =
{{#if:{{{footnotes|}}}|
'''حاشيو'''
&lt;div style=&quot;  
line-height:1.4;  
margin-top:4px;  
&quot;&gt;
{{{footnotes}}}
&lt;/div&gt;
}}

| belowstyle =
background:#EEF6FA;
color:#4A5962;
border-top:2px solid #AFCFDB;
padding:8px;
text-align:center;

}}&lt;!--


=========================================================
فرسوده پيراميٽر

--&gt;{{#ifeq:
{{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{location|¬}}}
|¬
|
|[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{1|}}}|
[[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]]
}}&lt;!--

=========================================================
زمرا

--&gt;&lt;includeonly&gt;{{ns0|
{{#if:{{{signature|}}}|
[[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]]
}}
[[Category:Articles with hCards]]
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;  
{{documentation}}  
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7m50jyk057s9ic85e96x4bqn10n8wlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417733</id>
      <parentid>417732</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21993" sha1="iztr5h0k9cn9yqfbnmvuj5olsnod3p8" xml:space="preserve">&lt;!--  
=========================================================  
      سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour  
=========================================================  
  
Colour system  
---------------------------------------------------------  
Outer hero          #FFF4C7   Warm cream  
Inner hero          #E4F7E8   Light mint  
Accent              #16AFC5   Cyan  
Life                #FFF0C7 / #FFFAED  
Identity            #E2F2FF / #F4FAFF  
Career              #DFF3E6 / #F3FBF6  
Work                #EDE3F8 / #FAF7FD  
Personal            #EAF1F5 / #F7FAFC  
Public life         #DDF1F3 / #F1FAFB  
Religion            #F2E9CF / #FCF9F0  
Legal               #F9E1E1 / #FFF7F7  
Family              #F8E3ED / #FFF7FA  
Awards              #FFEAB0 / #FFFAE8  
=========================================================  
--&gt;  {{Infobox
| bodyclass = biography vcard

| bodystyle =
{{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}}
border:1px solid #AFCFDB;
background:#FFFFFF;
border-collapse:collapse;

&lt;!-- =====================================================  
                         NAME / HERO  
====================================================== --&gt;  | abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px 10px 10px 10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:10px;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding10px 10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:118%;  
  font-weight:500;  
  line-height:2.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  
  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

  {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
    &lt;br /&gt;  
    &lt;span class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
      color:#456A70;  
      font-size:92%;  
      font-weight:600;  
    &quot;&gt;  
      {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
    &lt;/span&gt;  
  }}  
&lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -20px;  
    padding:10;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  &lt;!-- =====================================================  
                      ACCENT SEPARATOR  
====================================================== --&gt;  | headerstyle1 =
padding:0 !important;
height:14px;
line-height:14px;
background:#D9EEFF;
border:0;
border-bottom:4px solid&lt;!-- =====================================================  
NAME / HERO  
====================================================== --&gt;

| abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding:10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:138%;  
  font-weight:700;  
  line-height:1.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  

  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

&lt;/div&gt;  

&lt;!-- HONORIFIC SUFFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:10px 0 0 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -10px -10px -10px;  
    padding:0;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  
&lt;!-- =====================================================  
                        GLOBAL STYLE  
====================================================== --&gt;  | labelstyle =
color:#24495C;
font-weight:700;
width:34%;
padding:8px 10px;
line-height:1.45;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #D5E1E7;

| datastyle =
color:#202122;
padding:8px 10px;
line-height:1.55;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #E1E8EC;

| headerstyle =
text-align:center;
font-weight:700;
padding:7px 8px;

&lt;!-- =====================================================  
                           IMAGE  
====================================================== --&gt;  | image =
{{#if:{{{image|}}}|
[[File:{{{image}}}
|{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}}
|alt={{{alt|}}}]]
}}

| imageclass = {{image class names|{{{image}}}}}

| captionstyle =
background:#F5FAFD;
color:#54595D;
padding:6px 8px;
line-height:1.45;
border-bottom:2px solid #D5E6EE;

| caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     حياتياتي ڄاڻ  
                       LIFE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle1 = background:#FFFAED;
| label1 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيدائش&lt;/span&gt;
| data1 =
{{br separated entries
|{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}|
&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}&lt;/span&gt;
}}
|{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}}
|{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}}
}}

| rowstyle2 = background:#FFFAED;
| label2 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي&lt;/span&gt;
| data2 =
{{br separated entries
|{{{disappeared_date|}}}
|{{{disappeared_place|}}}
}}

| rowstyle3 = background:#FFFAED;
| label3 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي بابت ڄاڻ&lt;/span&gt;
| data3 = {{{disappeared_status|}}}

| rowstyle4 = background:#FFFAED;
| label4 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات&lt;/span&gt;
| data4 =
{{br separated entries
|{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}
|{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle5 = background:#FFFAED;
| label5 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}}

| rowstyle6 = background:#FFFAED;
| label6 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لاش مليو&lt;/span&gt;
| data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}}

| rowstyle7 = background:#FFFAED;
| label7 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدفن&lt;/span&gt;
| class7 = label
| data7 =
{{br separated entries
|{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}
|{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle8 = background:#FFFAED;
| label8 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;يادگار&lt;/span&gt;
| data8 = {{{monuments|}}}

| rowstyle9 = background:#FFFAED;
| label9 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رهائش&lt;/span&gt;
| class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}}
| data9 = {{{residence|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          سڃاڻپ  
                       IDENTITY  
====================================================== --&gt;  | rowstyle10 = background:#F4FAFF;
| class10 = category
| label10 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قوميت&lt;/span&gt;
| data10 = {{{nationality|}}}

| rowstyle11 = background:#F4FAFF;
| label11 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻيا نالا&lt;/span&gt;
| class11 = nickname
| data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}

| rowstyle12 = background:#F4FAFF;
| class12 = category
| label12 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بُڻ بُڻياد&lt;/span&gt;
| data12 = {{{ethnicity|}}}

| rowstyle13 = background:#F4FAFF;
| class13 = category
| label13 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهريت&lt;/span&gt;
| data13 = {{{citizenship|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       تعليم ۽ پيشو  
                    EDUCATION / CAREER  
====================================================== --&gt;  | rowstyle14 = background:#F3FBF6;
| label14 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تعليم&lt;/span&gt;
| data14 = {{{education|}}}

| rowstyle15 = background:#F3FBF6;
| label15 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مادر علمي&lt;/span&gt;
| data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}}

| rowstyle16 = background:#F3FBF6;
| label16 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشو&lt;/span&gt;
| class16 = role
| data16 = {{{occupation|}}}

| rowstyle17 = background:#F3FBF6;
| label17 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سرگرميءَ جا سال&lt;/span&gt;
| data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

| rowstyle18 = background:#F3FBF6;
| label18 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;آجر&lt;/span&gt;
| data18 = {{{employer|}}}
| class18 = org

| rowstyle19 = background:#F3FBF6;
| label19 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تنظيم&lt;/span&gt;
| data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}}
| class19 = org

| rowstyle20 = background:#F3FBF6;
| label20 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ايجنٽ&lt;/span&gt;
| data20 = {{{agent|}}}
| class20 = agent

&lt;!-- =====================================================  
                    ڪم، شهرت ۽ اثر  
                    WORK / INFLUENCE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle21 = background:#FAF7FD;
| label21 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهرت جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}}

| rowstyle22 = background:#FAF7FD;
| label22 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;نمايان ڪم&lt;/span&gt;
| data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}

| rowstyle23 = background:#FAF7FD;
| label23 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;طرز&lt;/span&gt;
| data23 = {{{style|}}}
| class23 = category

| rowstyle24 = background:#FAF7FD;
| label24 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کان متاثر ٿيو&lt;/span&gt;
| data24 = {{{influences|}}}

| rowstyle25 = background:#FAF7FD;
| label25 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کي متاثر ڪيو&lt;/span&gt;
| data25 = {{{influenced|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     ذاتي / مالي ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle26 = background:#F7FAFC;
| label26 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اباڻو شهر&lt;/span&gt;
| data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}}

| rowstyle27 = background:#F7FAFC;
| label27 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پگهار&lt;/span&gt;
| data27 = {{{salary|}}}

| rowstyle28 = background:#F7FAFC;
| label28 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;خالص اثاثا&lt;/span&gt;
| data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}}

| rowstyle29 = background:#F7FAFC;
| label29 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قد&lt;/span&gt;
| data29 = {{{height|}}}

| rowstyle30 = background:#F7FAFC;
| label30 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وزن&lt;/span&gt;
| data30 = {{{weight|}}}

| rowstyle31 = background:#F7FAFC;
| label31 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٽيليويزن&lt;/span&gt;
| data31 = {{{television|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       عوامي / سياسي  
====================================================== --&gt;  | rowstyle32 = background:#F1FAFB;
| label32 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لقب&lt;/span&gt;
| data32 = {{{title|}}}
| class32 = title

| rowstyle33 = background:#F1FAFB;
| label33 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدت&lt;/span&gt;
| data33 = {{{term|}}}

| rowstyle34 = background:#F1FAFB;
| label34 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشرو&lt;/span&gt;
| data34 = {{{predecessor|}}}

| rowstyle35 = background:#F1FAFB;
| label35 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جانشين&lt;/span&gt;
| data35 = {{{successor|}}}

| rowstyle36 = background:#F1FAFB;
| label36 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جماعت&lt;/span&gt;
| data36 = {{{party|}}}
| class36 = org

| rowstyle37 = background:#F1FAFB;
| label37 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تحريڪ&lt;/span&gt;
| data37 = {{{movement|}}}
| class37 = category

| rowstyle38 = background:#F1FAFB;
| label38 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;&quot;&gt;مخالف&lt;/span&gt;
| data38 = {{{opponents|}}}

| rowstyle39 = background:#F1FAFB;
| label39 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بورڊ&lt;/span&gt;
| data39 = {{{boards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           مذهب  
====================================================== --&gt;  | rowstyle40 = background:#FCF9F0;
| label40 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مذهب&lt;/span&gt;
| data40 = {{{religion|}}}
| class40 = category

| rowstyle41 = background:#FCF9F0;
| label41 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرقو&lt;/span&gt;
| data41 = {{{denomination|}}}
| class41 = category

&lt;!-- =====================================================  
                        قانوني ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle42 = background:#FFF7F7;
| label42 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرد جرم&lt;/span&gt;
| data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}

| rowstyle43 = background:#FFF7F7;
| label43 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهه جي سزا&lt;/span&gt;
| data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}}

| rowstyle44 = background:#FFF7F7;
| label44 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهن ۾ مقام&lt;/span&gt;
| data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}
| class44 = category

&lt;!-- =====================================================  
                           خاندان  
====================================================== --&gt;  | rowstyle45 = background:#FFF7FA;
| label45 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جيون ساٿي&lt;/span&gt;
| data45 = {{{spouse|}}}

| rowstyle46 = background:#FFF7FA;
| label46 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گهريلو ساٿي&lt;/span&gt;
| data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}}

| rowstyle47 = background:#FFF7FA;
| label47 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻار ٻچا&lt;/span&gt;
| data47 = {{{children|}}}

| rowstyle48 = background:#FFF7FA;
| label48 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ماءُ پيءُ&lt;/span&gt;
| data48 = {{{parents|}}}

| rowstyle49 = background:#FFF7FA;
| label49 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رشتيدار&lt;/span&gt;
| data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                    سڃاڻپ / اعزاز  
====================================================== --&gt;  | rowstyle50 = background:#F4FAFF;
| label50 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سڏ سڃاڻپ&lt;/span&gt;
| data50 = {{{callsign|}}}

| rowstyle51 = background:#FFFAE8;
| label51 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اعزاز&lt;/span&gt;
| data51 = {{{awards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           MODULES  
====================================================== --&gt;  | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}}
| data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}}
| data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}}
| data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}}
| data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}}
| data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          SIGNATURE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle58 =
background:#EDE3F8;
color:#493D5B;
border-top:3px solid #C6AEE1;
padding:7px 8px;

| header58 =
{{#if:{{{signature|}}}|دستخط}}

| data59 =
{{#if:{{{signature|}}}|
[[File:{{{signature}}}
|{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}}
|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]]
}}

&lt;!-- =====================================================  
                           WEBSITE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle60 =
background:#DFF3E6;
color:#27523A;
border-top:3px solid #9DCEAD;
padding:7px 8px;

| header60 =
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}}

| data61 =
{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          FOOTNOTES  
====================================================== --&gt;  | below =
{{#if:{{{footnotes|}}}|
'''حاشيو'''
&lt;div style=&quot;  
line-height:1.4;  
margin-top:4px;  
&quot;&gt;
{{{footnotes}}}
&lt;/div&gt;
}}

| belowstyle =
background:#EEF6FA;
color:#4A5962;
border-top:2px solid #AFCFDB;
padding:8px;
text-align:center;

}}&lt;!--


=========================================================
فرسوده پيراميٽر

--&gt;{{#ifeq:
{{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{location|¬}}}
|¬
|
|[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{1|}}}|
[[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]]
}}&lt;!--

=========================================================
زمرا

--&gt;&lt;includeonly&gt;{{ns0|
{{#if:{{{signature|}}}|
[[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]]
}}
[[Category:Articles with hCards]]
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;  
{{documentation}}  
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iztr5h0k9cn9yqfbnmvuj5olsnod3p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيها ڊڪشت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57509</id>
    <revision>
      <id>417791</id>
      <parentid>360409</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T05:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12270" sha1="4vf85h9avfkdejl08vgigysme4rwz46" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         =نيها ڊڪشت Neha Dixit
| image        = Neha CPJ Award (cropped).jpg
| caption      = سال 2019 ۾ نيها ڊڪشت
| birth_date   = 
| birth_place  = 
| death_date   = 
| death_place  = 
| education    = [[ميرانڊا هائوس، دهلي]]&lt;br /&gt; [[جاميا مليا اسلاميا]]
| occupation   = [[صحافي]]&lt;ref name=&quot;NP2015&quot;&gt;{{cite book|author=Ullekh NP|title=War Room: The People, Tactics and Technology behind Narendra Modi's 2014 Win|url=https://books.google.com/books?id=lWVABgAAQBAJ&amp;pg=PT33|date=26 January 2015|publisher=Roli Books Private Limited|isbn=978-93-5194-068-5|pages=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/opinion/columns/Kalpana_Sharma/kalpana-sharma-on-the-lack-of-focus-on-womens-deaths-due-to-sterilisation/article7382567.ece &quot;Selective amnesia&quot;]. ''The Hindu''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.counterpunch.org/2015/07/16/modis-scandals-a-delhi-diary/ &quot;Modi’s Scandals: a Delhi Diary&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111144003/https://www.counterpunch.org/2015/07/16/modis-scandals-a-delhi-diary/ |date=2020-01-11 }}. ''Counter Punch''. 16 July 2015 by Vijay Prashad&lt;/ref&gt;
| years_active = 
| spouse       = 
| employer     = 
}}

'''نيها ڊڪشت''' ({{lang-en|Neha Dixit}}) [[ڀارت|ڀارتي]] صحافي ۽ ليکڪا آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ جنسيات، سياسي ۽ سماجي انصافتي تحقيق واروڪم ڪرڻ جي سبب کان هيءَ مشهور آهي. سندس صحافت ۾ پنهنجي قابليت سبب کان درجن کن ملڪي ۽ بين الاقوامي اعزاز کيس مليا آهن. هيءَ [[جامعہ مليہ اسلاميہ]] جي نامياري اڳوڻي شاگردن منجهان هڪ آهي، ۽ ڀارت ۾ ناريون صحافي نيٽورڪ جي ميمبر آهي.&lt;ref name=&quot;icfj&quot;&gt;{{cite web |title=Neha Dixit India: Transforming Gender Coverage |url=https://www.icfj.org/about/profiles/neha-dixit |website=ICFJ |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nwm&quot;&gt;{{cite web |title=Network of Women in Media |url=http://www.nwmindia.org/our-members1/268-neha-dixit |website=nwmindia |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shethepeople&quot;&gt;{{cite web |title=Journalist Neha Dixit Receives International Press Freedom Award 2019 |url=https://www.shethepeople.tv/news/neha-dixit-international-press-freedom-award |website=SheThePeople.tv |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;شيڊو لائنز (انگريزي: Shadow Lines)، دي بنڊت ڪوئين (انگريزي: The Bandit Queen) وغيرہ ڊڪشت جا قابل ذڪرلکڻيين وارا ڪم آهن.

==آڳاٽي زندگي ۽ تعليم==
نهيا ڊڪشت  ابتدائي تعليم لکنئو ۾ حاصل ڪئي ۽ انگريزي ادب ۾ [[دهلي يونيورسٽي]] جي [[ميرانڊہ هائوس، دهلي|ميرانڊا هائوس]] کان بي۔اي ڪئي اٿائين.  ڊڪشت  [[جامعہ مليہ اسلاميہ]] جي اي۔جي۔ڪي ماس ڪميونيڪيشن ريسرچ سينٽر جي ڪنورجنٽ جرنلزم ۾ ايم۔اي ڪئي آهي. ورلڊ پريس انسٽيچيوٽ ۽ نائٽ سينٽر  ۾ ريسرچ فيلو رهي آهي. هيءَ ڀارت ۾ نارين جي صحافي نيٽورڪ جي ميمبر پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;nwm&quot;/&gt;

==ڪيريئر==
نيها  پنهنجي صحافي زندگي جو سفر جي شروعات تيهلڪا ميگزين کان شروع ڪيو هيو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Blood for sale: India's illegal 'red market' |url=https://www.bbc.com/news/business-30273994 |website=BBC |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;انکانپوءِ نيها هيڊلائن ٽوڊي (هاڻي انڊيا ٽوڊي) جي خاص تحقيقي ٽيم ۾ شريڪ ٿي هئي. سال  2013 کان نهيا آزاد صحافي (فريلانس جرنلسٽ) طور  ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;huffingpost&quot;&gt;{{cite web |last1=Sandip |first1=Sandip |title=Two Girls in a Tree: Why the Indian Rape Photos Are Inexcusable |url=https://www.huffpost.com/entry/two-girls-in-a-tree-why-t_b_5446655 |website=HuffPost |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt; الجزيرا، آئوٽلک ميگزين، سمٿسونين ميگزين، فارين پاليسي، دي ڪاروان، دي نيو يارڪ ٽائمز  جي انڊيا انڪ بلاگ، همل سائوٿ ايشين، دي وائر، واشنگٽن پوسٽ ۽ ٻين ڪيترن ئي  ملڪي ۽ بين الاقوامي پبليڪيشنز ۾ سندس ليکَ  (لکڻيون، مضمون ) ڇپجي ايندا آهن. ڊڪشت نالسار يونيورسٽي ۽ اشوڪا يونيورسٽي ۾ پڙهائيندي آهي. هن ڪولمبيا اسڪول آف جرنلزم ، نيو يارڪ يونيورسٽي ۽ گوٽنجن يونيورسٽي ۾ سماجي انصاف ۽ صحافت بابت ليڪچر ڏيندي آهي. سماجي ۽ معاشي اعتبار کان پُٺتي پيل ماڻهن ۽ مسلمانن سان تعلق رکندڙ  ۽ فرقي واري  سياست جي خلاف لکڻ جي ڪارڻ کان ڊڪشت کي [[بالشتيا (انٽرنيٽ)|ٽرولنگ]] کانسواءِ  ڊڪشت کي لٺ لٽڻ (عصمت دري)، قتل، جسماني حملن جون ڌمڪيون پڻ ملنديون اهن.&lt;ref name=&quot;theological&quot;&gt;{{cite web |title=Meet The Fearless Journalist, Who Was Called An &quot;Anti-National&quot; &amp; Abused Online For Honest Reporting |url=https://thelogicalindian.com/exclusive/neha-dixit/?infinitescroll=1 |website=TheologicalIndian.com |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ڊڪشت پهرئين  ناري صحافي آهي جنهن آر ايس ايس بابت دستاويزي فلم سامهون آندي هئي تہ اهي ڪهڙِي ريت انساني بازارڪاري|بازارڪاري جي ذريعي سان قبائلي ڇوڪرين کي دماغ ڌوئي (برين واش) ڪندا آهن. سندس  ان رپورت کانپوءِ اَٽڪل 25 برين واش ڇوڪرين کي برآمد ڪري پنهنجي گهر ڀاتين سان ملايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;tribal&quot;&gt;{{cite web |title=Journalist's Investigative Report Helps Bring Back 25 Tribal Girls Trafficked By Sangh Outfits |url=https://thelogicalindian.com/news/operation-beti-utha-tribal-girls-rss-trafficked/ |website=Theological Indian |accessdate=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;

==لکڻيون==
* ڊڪشت 2012 ۾ ''دي گلوبل ڪيس بڪ آف انويسٽيگيتو جرنلزم ([[انگريزي ٻولي]]: The Global Casebook of Investigative Journalism)'' ۾ اتر هندستان  ۾  ناموسي قتل جي باري ۾ لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/full-list/the-global-investigative-journalism-casebook/ |title=The global investigative journalism casebook|website=www.unesco.org |access-date=2019-04-10}}&lt;/ref&gt;'' فرسٽ هينڊ: گريفڪ نان فڪشن فرام انڊيا ([[انگريزي ٻولي]]: First Hand: Graphic Non-fiction from India)'' ڪتاب ۾ نهيا  ڀارت ۾ نارين ي استحصال بابت  ''دي گرل ناٽ فرام مدراس ([[انگريزي ٻولي]]: The Girl Not from Madras)'' ڪهاڻي لکي هئي.&lt;ref&gt;[http://www.euronews.com/newswires/3205435-comic-book-sheds-light-on-untold-stories-of-trafficking-poverty-and-prejudice-in-india/ &quot;Comic book sheds light on untold stories of trafficking, poverty and prejudice in India&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611140934/http://www.euronews.com/newswires/3205435-comic-book-sheds-light-on-untold-stories-of-trafficking-poverty-and-prejudice-in-india/ |date=2016-06-11 }}. ''Reuters'', 10 June 2016. By Anuradha Nagaraj. vis Euronews.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/books/one-of-a-kind-graphic-anthology-on-contemporary-india/story-QCzE68ikmyObp7tLGO8NcJ.html &quot;One-of-a-kind graphic anthology on contemporary India&quot;]. Kanika Sharma, ''Hindustan Times''  16 May 2016&lt;/ref&gt; انهي ڪتاب جي ٻئي ڇاپو (جلد) ۾ ڊڪشت  2013 مظفر نگر وڳوڙن ۾ اجتماعي لڄالٽ ( آبرو ريزي) کان بچندڙ 7 نارين جي بابت ''شيڊو لائنز ([[انگريزي ٻولي]]: Shadow Lines)'' جي نالو سان ڪهاڻي لکي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Muzaffarnagar riots: This graphic narrative tells the story of the courage of seven rape survivors |url=https://scroll.in/article/888567/muzaffarnagar-riots-this-graphic-narrative-tells-the-story-of-the-courage-of-seven-rape-survivors |publisher=Scroll |accessdate=31 July 2018}}&lt;/ref&gt; ''دي بنڊت ڪوئين ([[انگريزي ٻولي]]: The Bandit Queen)'' نالو سان ''هيڊ ومن آف بامبي فلمز ([[انگريزي ٻولي]]: Bad Women of Bombay Films )'' ۾ هڪ مضمون پڻ لکيو هيو. پنهنجي پسند جي شادي، بين المذهبي  ۽ عدالتي شادين ۾ پيش ايندڙ مصيبتن ۽ آزمائشن بابت ڊڪشت جو مقالو  2018 ۾ ڇپندڙ ڪتاب ''نوٽ فار ڪيپس ([[انگريزي ٻولي]]: Knot for Keeps: Writing the Modern Marriage)'' ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Knot For Keeps: Writing the Modern Marriage |url=https://harpercollins.co.in/book/knot-for-keeps/ |website=Harper Collins |publisher=Harper Collins}}&lt;/ref&gt;

==ايوارڊ==
ڊڪشت کي ڪيترن ئي اعزازن سان نوازيو ويو آهي چند قابل ذڪر اعزاز هيٺ درج آهن.: 
*  2019 ۾ سي۔پي۔جي انٽرنيشنل پريس فريڊم ايوارڊ ([[انگريزي ٻولي]]: CPJ International Press Freedom Award) &lt;ref name=&quot;shethepeople&quot;/&gt;
*  2017 ۾ [[نامياري ناري صحافي لاءِ چميلي ديوي جين اعزاز]] ([[انگريزي]]:Chameli Devi Jain Award for Outstanding Women Mediapersons)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/113110/neha-dixit-wins-chameli-devi-award-for-outstanding-woman-journalist-for-2016/|title=Neha Dixit Wins Chameli Devi Award for Outstanding Woman Journalist for 2016|last=Staff|first=The Wire|website=thewire.in|accessdate=30 September 2017}}&lt;/ref&gt;
* 2015 ۾ پريس انسٽٽيوٽ آف انڊيا ريڊ ڪراس ايوارڊ ([[انگريزي ٻولي]]: Press Institute of India-Red Cross award)&lt;ref&gt;[http://twocircles.net/2015dec01/1448932541.html#.V1t_PeRHMy4 &quot;Neha Dixit wins Red Cross award for writing on women raped during 2013 Muzaffarnagar riots&quot;]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''TwoCircles'', 1 December 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kashmirlife.net/kl-former-journalist-shazia-yousuf-wins-icrc-pii-award-91068/ &quot;KL Former Journalist Shazia Yousuf Wins ICRC-PII Award&quot;]. ''Kashmir Life'', 2 December 2015&lt;/ref&gt;
* ٽرسٽ ومن آنرري جرنلسٽ ايوارڊ ([[انگريزي ٻولي]]: Trust Women Honorary Journalist award)&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/item/20131209123535-j40f1/ &quot;Winners of the Trust Women Awards&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318010200/http://www.trust.org/item/20131209123535-j40f1/ |date=2015-03-18 }}. ''Thomson Reuters Foundation'', Mon, 9 December 2013&lt;/ref&gt;  
* لورينزو نٽالي ايوارڊ ([[انگريزي ٻولي]]: Lorenzo Natali Award)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lorenzonataliprize.eu/|title=Premio Lorenzo Natali – Analisi approfondite dei migliori broker sul mercato|accessdate=3 August 2019}}&lt;/ref&gt;
* يو۔اين۔ايف۔پي۔اي لاڊلي ايوارڊ۔ ([[انگريزي ٻولي]]:   UNFPA Laadli Award)&lt;ref&gt;[http://zeenews.india.com/news/nation/unfpa-laadli-media-awards-declared_619148.html &quot;UNFPA Laadli media awards declared&quot;]. ''Zee News''&lt;/ref&gt;

==ويچارَ==
نهيا ڊڪشت جا ڪجهہ نمايان ويچارَ هيئن آهن :&lt;ref name=&quot;theological&quot;/&gt;
{{cquote| جيئن جيئن آئون آزاد ٿيندي ويس، ٻين ماڻهن جو جيڪي منهنجي مٿان اختيار هيو، ختم ٿيندو ويو.}}
{{cquote| جيسيتائين همدري سماج  ۾ آهي، معاشرو مرد ۽ نارين جي لاءِ غير مساوي آهي.}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}


[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:دهلي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>4vf85h9avfkdejl08vgigysme4rwz46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>417775</id>
      <parentid>416774</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>417775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533569" sha1="dopokdeq3d0kx6x4l85lfugzgr6awwr" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1429407|Florencio Olvera Ochoa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Sève (2017).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Longhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:I Gufi 1966 cropped Brivio.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]''
| 
| [[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Forrest Compton &quot;The Edge of Night&quot; (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9057794|Pedro Ávila Nevárez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetillo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Barhoun.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|East Germany]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|East Germany]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Salvatore Pica - foto Augusto De Luca.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynn Kellogg &quot;The Jonathan Winters Show&quot; (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Kurdistan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>dopokdeq3d0kx6x4l85lfugzgr6awwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انگريزي ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62028</id>
    <revision>
      <id>417783</id>
      <parentid>414211</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22031" sha1="112nie8vxye0rh8kkxazbyp1z1dzvx6" xml:space="preserve">{{Short description|Literature written in the English language}}
 &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Distinguish|British literature}}
{{pp-move}}
[[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]]
'''انگريزي ادب''' (&lt;small&gt;English Literature&lt;/small&gt;) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي &lt;small&gt;1,400&lt;/small&gt; سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. &quot;[[بيوولف]]&quot; پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال &lt;small&gt;1066&lt;/small&gt;ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن &quot;چانسري اسٽينڊرڊ&quot; (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي.
 
ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، &quot;ڪينٽربري ٽيلز&quot; جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن &quot;ڪنگ جيمز بائيبل&quot; (1611) وجود ۾ آئي ۽ &quot;گريٽ ووول شفٽ&quot; ٿيو.

شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 

16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي.

==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)==
{{See also|اينگلو-سيڪسن انگلينڊ جي تاريخ |پراڻي انگريزي ٻولي }}
{{Main|آڳاٽو انگريزي ادب }}
[[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|[[بيوولف]] (&lt;small&gt;Beowulf&lt;/small&gt;) جو پهريون صفحو]]
قديم انگريزي ادب، يا اينگلو-سيڪسن ادب، ان ادب تي مشتمل آهي جيڪو اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم انگريزيءَ ۾ لکيو ويو. ان جو دور رومين جي واپسيءَ کان پوءِ، تقريباً &lt;small&gt;450&lt;/small&gt;ع ۾ سيڪسن ۽ ٻين جرمن قبيلن (جهڙوڪ جوٽس ۽ اينگليز) جي انگلينڊ ۾ آباد ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ &lt;small&gt;1066&lt;/small&gt;ع ۾ &quot;نارمن فتح&quot; کان ٿورو پوءِ ختم ٿئي ٿو. {{Sfn|Drabble|1996|p=323}} انهن تخليقن ۾ عظيم داستاني شاعري (&lt;small&gt;epic poetry&lt;/small&gt;)، اوليائن جا احوال (&lt;small&gt;hagiography&lt;/small&gt;)، وعظ، بائيبل جا ترجما، قانوني دستاويز، تاريخي واقعن جا رڪارڊ (&lt;small&gt;chronicles&lt;/small&gt;) ۽ ڳجهارتون يا معما شامل آهن. مجموعي طور تي، ان دور جا تقريباً &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; قلمي نسخا اڄ تائين محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;doma&quot;&gt;[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). &quot;Anglo-Saxon literature&quot; in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.&lt;/ref&gt; 

&quot;وڊسٿ&quot; (&lt;small&gt;Widsith&lt;/small&gt;)، جيڪو ڏهين صديءَ جي آخر جي &quot;ايگزيٽر بڪ&quot; (&lt;small&gt;Exeter Book&lt;/small&gt;) ۾ موجود آهي، قبيلن جي بادشاهن جي هڪ فهرست پيش ڪري ٿو. اها فهرست انهن جي مقبوليت ۽ تاريخ تي اثر جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي؛ جنهن ۾ [[هن قوم|هن]] بادشاهه اٽيلا (&lt;small&gt;Attila&lt;/small&gt;) پهرين نمبر تي آهي ۽ ان کان پوءِ آسٽروگوٿس (&lt;small&gt;Ostrogoths&lt;/small&gt;) جو ايئورمئنرڪ (&lt;small&gt;Eormanric&lt;/small&gt;) اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;hedeager&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}&lt;/ref&gt; اهو شايد سڀ کان پراڻو محفوظ ڪم آهي جيڪو [[گوٿ قوم|گوٿس]] ۽ هنن جي وچ ۾ ٿيل جنگ جو ذڪر ڪري ٿو؛ اها جنگ کان پوء وارين اسڪينڊينويائي تخليقن جهڙوڪ &quot;هيروارارز ساگا&quot; (&lt;small&gt;Hervarar's saga&lt;/small&gt;) ۽ &quot;گيستا ڊئنورم&quot; (&lt;small&gt;Gesta&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Danorum&lt;/small&gt;) ۾ پڻ بيان ڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;hedeager&quot; /&gt; تنهن هوندي به، لوٽي هيڊيگر جو دليل آهي ته هيءَ تخليق گهڻي پراڻي آهي ۽ ان جو تعلق شايد ڇهين صديءَ جي آخر يا ستين صديءَ جي شروعات سان آهي؛&lt;ref name=&quot;hedeager&quot; /&gt; هوءَ ان جي صداقت جي ثبوت طور ليکڪ جي تاريخي تفصيلن جي ڄاڻ ۽ درستگي جو حوالو ڏئي ٿي. هوءَ اهو به نوٽ ڪري ٿي ته ڪجهه ليکڪ، جهڙوڪ جان نائيلز (&lt;small&gt;John Niles&lt;/small&gt;)، اهو دليل ڏين ٿا ته هيءَ تخليق ڏهين صديءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;hedeager&quot; /&gt;  

&quot;اينگلو-سيڪسن ڪرونيڪل&quot; قديم انگريزيءَ ۾ لکيل تاريخي واقعن جي رڪارڊ (&lt;small&gt;annals&lt;/small&gt;) جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي ۽ اهو اينگلو-سيڪسن جي تاريخ بيان ڪري ٿو. &quot;دي بيٽل آف مالڊن&quot; نالي نظم پڻ تاريخ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.&lt;/ref&gt;  هيءَ تخليق ڪنهن غير يقيني دور جي آهي ۽ اها &lt;small&gt;991&lt;/small&gt;ع ۾ ٿيل مالڊن جي جنگ کي بيان ڪري ٿي، جنهن ۾ اينگلو-سيڪسن [[وائڪنگز|وائڪنگ]] حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام ويا هئا. {{Sfn|Drabble|1996|p=369}}

ابتدائي انگريزي ثقافت ۾ زباني روايت تمام مضبوط هئي ۽ اڪثر ادبي تخليقون پيش ڪرڻ يا زباني بيان ڪرڻ جي مقصد سان لکي وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.&lt;/ref&gt; عظيم داستاني نظم تمام مقبول هيون ۽ انهن مان ڪجهه، جن ۾ &quot;بيوولف&quot; شامل آهي، اڄ تائين محفوظ رهيو آهن. &lt;ref&gt;{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.&lt;/ref&gt;  بيوولف قديم انگريزيءَ جي سڀ کان مشهور تخليق آهي ۽ ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي داستاني نظم جو درجو حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جو پسمنظر [[اسڪينڊينيويا]] سان لاڳاپيل آهي. ان جو واحد محفوظ رهجي ويل قلمي نسخو &quot;نوويل ڪوڊيڪس&quot; (&lt;small&gt;Nowell Codex&lt;/small&gt;) آهي؛ ان جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر اڪثر اندازن موجب اهو سال &lt;small&gt;1000&lt;/small&gt;ع جي ڀرسان جو آهي. &quot;بيوولف&quot; ان جو روايتي نالو آهي{{Sfn|Robinson|2001|ps=: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} ۽ ان جي تخليق جو دور اٺين ۽ يارهين صديءَ جي شروعات جي وچ ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Hieatt&quot;&gt;{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | url = https://archive.org/details/beowulfotherolde00hiea | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Tolkien|1958|p=127}}.{{Sfn|Kiernan|1996|pp=xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}}

اڪثر اينگلو-سيڪسن ليکڪن جا نالا معلوم نه آهن: وچئين دور جي ذريعن مان ٻارهن ليکڪن جا نالا ملن ٿا، پر انهن مان صرف چئن: ڪيڊمن (&lt;small&gt;Cædmon&lt;/small&gt;)، &quot;بيڊ&quot; (&lt;small&gt;Bede&lt;/small&gt;)، &quot;الفريڊ دي گريٽ&quot; ۽ سائينئولف (&lt;small&gt;Cynewulf&lt;/small&gt;) جي مقامي ٻوليءَ واري ادبي ڪم بابت يقيني ڄاڻ موجود آهي. ڪيڊمن انگريزيءَ جو اهو پهريون شاعر آهي جنهن جو نالو معلوم آهي، ۽ سندس موجود ڪم مان صرف هڪ ئي تخليق، &quot;ڪيڊمنز هم&quot; (&lt;small&gt;Cædmon's Hymn&lt;/small&gt;)، محفوظ رهي آهي، جنهن جو تعلق غالباً ستين صديءَ جي آخري حصي سان آهي. اها نظم &quot;قديم انگريزي&quot; جي شروعاتي دستاويزي مثالن مان هڪ آهي؛ ان سان گڏوگڏ، &quot;رٿويل ڪراس&quot; ۽ &quot;فرينڪز ڪسڪٽ&quot; تي موجود تحريرن سميت، اها قديم انگريزي شاعريءَ جي قديم ترين مثالن جي دعويٰ ڪندڙ ٽن اهم ترين آثارن مان هڪ آهي. اها ڪنهن [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻوليءَ]] ۾ مسلسل يا مڪمل شاعريءَ جي شروعاتي رڪارڊ ٿيل مثالن مان پڻ هڪ آهي. &quot;دي ڊريم آف دي روڊ&quot; نالي نظم &quot;رٿويل ڪراس&quot; تي اُڪريل هئي. 

ڏهين صديءَ جي آخر واري دور جون ٻه قديم انگريزي نظمون &quot;دي وانڊرر&quot; ۽ &quot;دي سي فيررر&quot; (&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Seafarer&lt;/small&gt;) آهن. ٻنهي جو موضوع مذهبي آهي ۽ مارزڊن &quot;دي سي فيررر&quot; کي &quot;هڪ نصيحت آميز ۽ تعليمي نظم&quot; قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ سياري جي موسم ۾ سامونڊي سفر جي مشڪلاتن کي هڪ پڪي عزم واري عيسائيءَ کي درپيش چئلينج جي استعاري طور استعمال ڪيو ويو آهي. 

اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم ڪلاسيڪي دور کي وساريو نه ويو هو ۽ ڪيتريون ئي قديم انگريزي نظمون دير واري ڪلاسيڪي دور جي فلسفيانه تحريرن جو ئي هڪ روپ يا ترجمو آهن. انهن ۾ سڀ کان ڊگهو ڪم بادشاهه الفريڊ جو نائين صديءَ وارو ترجمو آهي، جيڪو بوئٿيئس (Boethius) جي ڪتاب &quot;ڪنسوليشن آف فلاسافي&quot; جو ترجمو هو. ان کان علاوه، بيڊ (Bede) پاران لڳ ڀڳ 731ع ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ لکيل مشهور ڪتاب ”ايڪليزيايسٽيڪل هسٽري آف دي انگلينڊ پيپل“ (Ecclesiastical History of the English People) جو ترجمو، نائين صديءَ جي آخر ۽ 930ع جي وچ واري عرصي دوران قديم انگريزيءَ ۾ ڪيو ويو هو.

Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}}  and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}}

Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as &quot;an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian&quot;.&lt;ref&gt;Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.&lt;/ref&gt;

Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.&lt;ref&gt;Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)&lt;/ref&gt; In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930.

==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)==
==ٽيوڊر دور (1485–1603)==
==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)==
==جارجين دور (1714–1837)== 
==وڪٽورين دور (1837–1901)== 
==ويهين صدي==
==اڪيهين صدي== 
==نوبل انعام==
==وڌيڪ ڏسو==


هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي.

انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو  ان کي &quot;پراڻي انگريزي&quot; (Old English) سڏجي ٿو. 

'''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. &quot;بيوولف&quot; جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ  فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين &quot;چانسري معيار&quot; (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . 

جفري چاسر (1400-1343)، &quot;ڪينٽبري جي ڪهاڻيون&quot; (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون.


[[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]]


==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wikiversity|Topic:Literary Studies}}
{{Commons category|English-language literature}}
{{Library resources box
|by=no
|onlinebooks=no
|others=no
|about=yes
|label=English literature}}
* {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}}
* {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}}
* [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&amp;more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]]
* [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library
* [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library
* [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library
* [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)]
* [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)]
* [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)]
* [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)]
* [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)]
* [https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain)

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:English Literature}}
[[زمرو:انگريزي ادب]]
[[زمرو:انگريزي ٻولي جو ادب| ]]
[[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت|ادب]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب جي تاريخ]]</text>
      <sha1>112nie8vxye0rh8kkxazbyp1z1dzvx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرائيڪي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62813</id>
    <revision>
      <id>417669</id>
      <parentid>212808</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سرائيڪي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1674" sha1="bjrj0ect44btb89r09ou7jqfb742woj" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name             = {{Wiki favicon}} Saraiki Wikipedia&lt;br /&gt; [[:skr:سرائیکی وکیپیڈیا|سرائيڪي وڪيپيڊيا]]
| screenshot       = Screenshot-skr-wikipedia-org-wiki.png
| collapsible      = yes
| logo             = Wikipedia-logo-v2-skr.svg
| logo_size        = 140px
| caption          = ''وڪيپيڊيا سرائيڪي جي مُک پيج جو اسڪرين شاٽ''
| url              = [//skr.wikipedia.org/ skr.wikipedia.org]
| commercial       = No
| location         = [[ميامي، فلوريڊا]]
| type             = [[انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا پروجيڪٽ|انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا منصوبو]]
| language         = [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]
| registration     = Optional
| owner            = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author           = 
| launch_date      = {{start date and age|df=yes|2020|11|22}}
}}


'''سرائيڪي وڪيپيڊيا''' هڪ مفت انسائيڪلوپيڊيا آهي، جيڪا 22 نومبر 2020 شروع ٿي. هي [[وڪيپيڊيا]] جي [[سرائيڪي ٻولي]] جو ايڊيشن آهي ، هڪ آزاد، کليل مواد جو انسائيڪلوپيڊيا آهي. ھن ۾ {{NUMBEROF|ARTICLES|skr|N}} مضمون آھن.

== تاريخ ==
22 نومبر 2020 تي ٺاھي وئي.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commonscatinline}}
* {{in lang|skr}} [[:skr:|Saraiki Wikipedia]]
* {{in lang|skr}} [http://skr.m.wikipedia.org/ Saraiki Wikipedia mobile version] (homepage not yet configured)
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سرائيڪي ٻولي]]</text>
      <sha1>bjrj0ect44btb89r09ou7jqfb742woj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دبليو دبليو إي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76064</id>
    <revision>
      <id>417787</id>
      <parentid>354726</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T01:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="4560udn02u2w0p8rziv616rii5sdoah" xml:space="preserve">'''دبليو دبليو إي''' (WWE) ھڪ آمريڪي پروفيشنل ريسلنگ تنظيم آھي. اهو TCO هولڊنگس گروپ جي ملڪيت ۽ هلائيندڙ آهي ورلڊ ريسلنگ انٽرٽينمينٽ هڪ آمريڪي پروفيشنل ريسلنگ تنظيم آهي. ريسلنگ، هڪ مربوط عالمي ميڊيا ۽ تفريحي ڪمپني جي طور تي، مختلف شعبن ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جهڙوڪ فلمون، هڪ مربوط عالمي ميڊيا ۽ تفريحي ڪمپني جي طور تي، مختلف شعبن ۾ داخل ٿيو آهي، جهڙوڪ فلمون، فٽبال، ۽ ٻيا ڪيترائي تجارتي ادارا. 1980 ۾ قائم ٿيو.

   
{{commonscat|World Wrestling Entertainment}}


==خارجي ڳنڍڻا==

* [http://corporate.wwe.com/ WWE Corporate website]
* [http://www.wweglobal.com/ WWE Global website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113030141/http://www.wweglobal.com/ |date=2010-01-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20090416072851/http://fans.wwe.com/ WWE Universe website]
* [http://finance.yahoo.com/q?d=t&amp;amp;s=WWE WWE Stock]
* [http://www.wweaffiliates.com WWE Affiliate website]
* [http://www.wweeuroshop.com/ WWE Euro Shop website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107062107/http://wweeuroshop.com/ |date=2009-01-07 }}
* [http://www.wwe.co.jp WWE Japanese website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816011204/https://wwe.co.jp/ |date=2021-08-16 }}
* [http://www.wwekids.com/ WWE Kids website]
* [http://www.wweshop.com/ WWE Shop website]</text>
      <sha1>4560udn02u2w0p8rziv616rii5sdoah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الشرقيه صوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76708</id>
    <revision>
      <id>417664</id>
      <parentid>398523</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[الشرقي صوبو]] کي [[الشرقيه صوبو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>398523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13055" sha1="9f92kuqlzrm3wzdlx5s54h6d6b6aozu" xml:space="preserve">{{short description|Administrative region of Saudi Arabia}}
{{Infobox settlement
| name = الشرقي صوبو
| area_rank = 1
| subdivision_type2 = Locality
| subdivision_type3 = Municipalities
| unit_pref = metric
| population_density_km2 = auto
| population_as_of = 2017
| subdivision_type1 = گورنريٽ
| area_code = 1234
| postal_code = 3XXXX
| utc_offset = +3
| timezone1 = [[Arabian Standard Time]]
| iso_code = SA-04
| population_rank = 3
| official_name = المنطقه الشرقيہ
| population_total = 4900325
| demographics_type1 = GDP
| demographics1_title1 = Total
| demographics1_info1 = US$ 243.8 billion (2022)&lt;ref&gt;{{citation|title=Estimating Saudi Arabia's Regional GDP Using Satellite Nighttime Light Images|url=https://www.kapsarc.org/wp-content/uploads/2019/12/Estimating-Saudi-Arabia%E2%80%99s-Regional-GDP-Using-Satellite-Nighttime-Light-Images.pdf|website=www.kapsarc.org|accessdate=2025-03-17|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406190632/https://www.kapsarc.org/wp-content/uploads/2019/12/Estimating-Saudi-Arabia%E2%80%99s-Regional-GDP-Using-Satellite-Nighttime-Light-Images.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 672522
| leader_name1 = شهزادو احمد بن فهد
| leader_name = شهزادو سعود بن نائف
| leader_title1 = ڊپٽي گورنر
| leader_title = گورنر
| image_map = Ash Sharqiyah in Saudi Arabia.svg
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| settlement_type = [[صوبو]]
| seat = [[دمام]]
| seat_type = گادي وارو شهر
| native_name_lang = ar
| native_name = المنطقة الشرقية
| parts_type = گورنريٽ
| p1 = الاحساء گورنريٽ&lt;br&gt;دهران گورنريٽ&lt;br&gt;الخوبر گورنريٽ&lt;br&gt;القطيف گورنريٽ&lt;br&gt;حفر الباطن گورنريٽ &lt;br&gt;جبيل گورنريٽ&lt;br&gt;الخافجي  گورنريٽ&lt;br&gt; راس تنورا گورنريٽ&lt;br&gt;البقيق گورنريٽ&lt;br&gt;النيريه گورنريٽ&lt;br&gt;القرية العليه گورنريٽ
| image_skyline = {{multiple image
  | total_width            = 290
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/2/2
  | caption_align = center
| image1          = Ajdan Walk, Saudi Arabia.png
| caption1        = Ajdan Walk in [[Khobar]]
| image2          = Khobar water tower.jpg
| caption2        = [[Khobar]] Water Tower
| image3          =
| caption3        = [[King Abdulaziz Center for World Culture|Ithra Center]]
| image4          = واجهة-قلعة-تاروت.jpg
| caption4        = [[Tarout Castle]]
| image5          = جبل القارةW5311.jpg
| caption5        = [[Al-Qarah Mountain (Saudi Arabia)|Al-Qarah Mountain]]
| image6          =
| caption6        = [[Al-Ahsa Oasis]]
}}
| image_seal = Eastern Province Municipality Logo.svg
| website = {{URL|https://www.eamana.gov.sa/}}
}}
'''الشرقي صوبو''' ({{Lang-ar|المنطقة الشرقية}}) [[سعودي عرب]] جو اوڀر وارو صوبو آهي جن جون سرحدون [[ڪويت]]، [[قطر]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]، [[سلطنت عمان|اومان]] ۽ [[يمن]] سان لڳن ٿيون. اندر طرف [[رياض صوبو|رياض]] ۽ [[نجران صوبو|نجران]] جا صوبا آهن. اها ايراضي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو صوبو آهي، هن جي ايراضي &lt;small&gt;7,10,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر آهي ۽  آبادي جي لحاظ کان رياض ۽ مڪه صوبي کان پوء ٽيون وڏو صوبو آهي. سال 2017ع ۾ صوبي جي آبادي 4,900,325 هئي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}&lt;/ref&gt; صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[دمام]] آهي ۽ دمام کان ڪجهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻيو وڏو شهر الخبر آهي، جيڪو ڪاروباري مرڪز ۽ بندرگاهه آهي. 

صوبو بين الاقوامي ٽرئفڪ لاءِ ڪنگ فهد ڪازوي (سمند تی پل) ذريعي [[بحرين]] سان ڳنڍيل آهي. وڏا شھر حفوف، المبرز، حفر الباطن، جبيل ۽ الخوبر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/saudi-arabia-population/cities/|title=Population of Cities in Saudi Arabia (2021)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2020-04-02}}&lt;/ref&gt; ٻين اھم شھرن ۾ الاحساء، القطيف، الخافجي، البقيق، راس تنورا، [[النعيريہ|النيريه]] ۽ [[قريہ|القرية]] [[العليا|العليه]] شامل آهن. الشرقي صوبی جا اڪثر رهواسي سني ۽ ڪجھ شيعا آهن.


==جاگرافي==
==تاريخ==
==پڻ ڏسو==
The '''Eastern Province''' ({{langx|ar|المنطقة الشرقية}} ''{{transl|ar|ALA|al-Mintaqah ash-Sharqīyah}}''), also known as the '''Eastern Region''', is the easternmost of the 13 [[provinces of Saudi Arabia]]. It is the nation's largest province by area and the third most populous after the [[Riyadh Province|Riyadh]] and [[Mecca Province|Mecca]] provinces. In 2017, the population was 4,900,325.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}&lt;/ref&gt; Of these, 3,140,362 were Saudi citizens and 1,759,963 were foreign nationals.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/407209|title=Riyadh most populous Saudi city, Makkah most populous province|date=2012-02-25|website=Arab News|language=en|access-date=2020-04-02}}&lt;/ref&gt; The province accounts for 15.05% of the entire population of Saudi Arabia&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; and is named for its geographical location relative to the rest of the kingdom.

More than a third of the population is concentrated in the [[Greater Dammam|Dammam metropolitan area]]. With an estimated population of 1.53 million as of 2022, [[Dammam]], the capital of the province, is the fourth most populous city in the kingdom. The incumbent governor of the province is [[Saud bin Nayef Al Saud|Prince Saud bin Nayef Al Saud]]. Other populous cities in the province include [[Hofuf]], Mubarraz, [[Hafar al-Batin|Hafr al-Batin]], [[Jubail]] and [[Khobar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/saudi-arabia-population/cities/|website=worldpopulationreview.com|access-date=2020-04-02|title=Population of Cities in Saudi Arabia (2021)}}&lt;/ref&gt; The region is extremely popular among tourists for its beaches on the [[Persian Gulf]] and proximity to the other countries of the eastern [[Arab world]], such as the [[UAE|United Arab Emirates]], [[Qatar]] and [[Bahrain]], with the latter being linked to the province via the 25&amp;nbsp;km (15&amp;nbsp;mi) long [[King Fahd Causeway]]. The region also shares a border with [[Oman]], [[Yemen]], [[Kuwait]] and [[Iraq]]. The province is bordered to the west, from north to south, by the provinces of the [[Northern Borders Region|Northern Borders]], [[Ha'il Region|Ha'il]], [[Al-Qassim Region|Qassim]], [[Riyadh Region|Riyadh]] and [[Najran Region|Najran]].

The Eastern Province encompasses the entire east coast of Saudi Arabia and acts as a major platform for most of the kingdom's oil production and exports. [[Petroleum|Oil]] was first found in the country in the Eastern Province, at the Prosperity Well site (formerly known as Dammam No.7). The [[Ghawar Field|Ghawar oil field]], located in the [[Al-Ahsa Governorate|Ahsa Governorate]], measuring 8,400 sq.km. (3,240 sq.mi.) is the largest oil field in the world,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hydrocarbons-technology.com/projects/ghawar-oil-field/|title=Ghawar Oil Field|website=Hydrocarbons Technology|language=en-GB|access-date=2020-04-04}}&lt;/ref&gt; and accounts for roughly a third of the kingdom's oil production. The [[Safaniya Oil Field|Safaniya oil field]], located off the coast of the province, is the largest [[offshore oil field]] in the world. The Jubail Industrial City, part of the city of [[Jubail]], the fifth most populous in the province, is the largest industrial city in the world.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/world-s-largest-industrial-areas.html|title=The World's Largest Industrial Areas|website=WorldAtlas|date=10 June 2019 |language=en|access-date=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;

The region was home to the [[Dilmun]] civilization which was an ancient [[Semitic languages|Semitic]]-speaking [[polity]] in [[Eastern Arabia]]. Founded in the late 4th millennium BC and lasting until approximately 538 BC it is regarded as one of the oldest civilizations in the world.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-22596270|title=Bahrain digs unveil one of oldest civilizations|publisher=[[BBC]]|work=BBC News|date=2013-05-21|last1=Smith|first1=Sylvia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uns&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1192 |title=Qal'at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun |publisher=[[UNESCO]] |access-date=17 August 2011}}&lt;/ref&gt; Dilmun was an important and prosperous trading centre for millennia with well-developed and long-standing trading, commercial and cultural ties with nearby [[Mesopotamia]] in particular and the [[Indus Valley civilisation]].
A number of scholars have suggested that Dilmun originally designated the eastern province of [[Saudi Arabia]], notably linked with the major Dilmunite settlements of Umm an-Nussi and Umm ar-Ramadh in the interior and [[Tarout Island]] on the coast.&lt;ref&gt;Roads of Arabia p.180&lt;/ref&gt;

{{Infobox settlement
| name = الشرقي صوبو&lt;br&gt;منطقہ الشرقيہ
| native_name = 
| official_name = الشرقية
| settlement_type = [[صوبو]]
| image_skyline = 
| imagesize = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| flag_size = 
| flag_alt = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| shield_alt = 
| image_map = Ash Sharqiyah in Saudi Arabia.svg
| mapsize = 
| map_alt = 
| map_caption = سعودي عرب جي نقشي تي الشرقي صوبو
| latd = 
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 
| longm = 
| longs = 
| longEW = W
| coor_pinpoint = 
| coordinates_type = type:adm1st_region:SA
| coordinates_display = inline,title
| seat_type = گاديء جو ھند
| seat = [[دمام]]
| parts_type = 
| parts_style = para
| p1 = 11
| area_total_km2 = 672522
| area_footnotes = 
| population_as_of = 2010
| population_footnotes = 
| population_total = 4105780
| population_note = 
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = 
| population_blank2_title = 
| population_blank2 = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = 
| demographics2_info1 = 
| blank1_name_sec1 = 
| blank1_info_sec1 = 
| blank_name_sec2 = 
| blank_info_sec2 = 
| blank1_name_sec2 = 
| blank1_info_sec2 = 
| postal_code_type = [[آیزو 3166-2:SA]]
| postal_code = 04
| leader_title = گورنر
| leader_name = سعود بن نایف
| leader_title1 = نائب گورنر
| leader_name1 = شھزادو جلووی بن عبدالعزیز بن مساعد&lt;ref&gt;{{cite news|last=Wahab|first=Siraj|title=A story of courage, conviction and determination|url=http://arabnews.com/saudiarabia/article626182.ece|accessdate=12 May 2012|newspaper=Arab News|date=5 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515013236/http://arabnews.com/saudiarabia/article626182.ece|archivedate=2012-05-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| leader_party = 
| website = 
| footnotes = 
| translit_lang1_type = 
}}
'''الشرقي صوبو''' ({{Lang-ar|المنطقة الشرقية}}) [[سعودي عرب]] جو اوڀر وارو صوبو آهي جن جون سرحدون [[ڪويت]]، [[قطر]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]، [[سلطنت عمان|اومان]] ۽ [[يمن]] سان لڳن ٿيون. اندر  طرف [[رياض صوبو|رياض]] ۽ [[نجران صوبو|نجران]] جا صوبا آهن. هن علائقي جي ايراضي &lt;small&gt;7,10,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر آهي ۽ سال [[2004ع]] ۾ &lt;small&gt;33,60,157&lt;/small&gt; جي آبادي هئي. صوبائي گاديءَ جو هنڌ دمام آهي ۽ دمام کان ڪجهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻيو وڏو شهر الخبر آهي، جيڪو ڪاروباري مرڪز ۽ بندرگاهه آهي. صوبو بين الاقوامي ٽرئفڪ لاءِ ڪنگ فهد ڪازوي (سمند تی پل) ذريعي [[بحرين]] سان ڳنڍيل آهي. اھم شھرن ۾ الاحساء، القطيف، الخفجي، البقيق، الجبيل، حفر الباطن، راس تنورا، [[النعيريہ|النيريه]] ۽ [[قريہ|القرية]] [[العليا|العليه]] شامل آهن. الشرقي صوبی جا اڪثر رهواسي سني ۽ ڪجھ شيعا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]]</text>
      <sha1>9f92kuqlzrm3wzdlx5s54h6d6b6aozu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيزان صوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76759</id>
    <revision>
      <id>417896</id>
      <parentid>388616</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4573" sha1="klzl5iaxq10n1wq9hk9kg8en74xw9vz" xml:space="preserve">{{short description|Administrative region of Saudi Arabia}}
{{Infobox settlement
| name                     = Jazan
| native_name              = جازان
| native_name_lang         = ar
| official_name            = 
| settlement_type          = [[Provinces of Saudi Arabia|province]]
| image_skyline            = Faifa city.jpg
| imagesize                = 
| image_alt                = 
| image_caption            = The [[Fifa Mountains]]
| image_flag               = 
| flag_size                = 
| flag_alt                 = 
| image_shield             = 
| shield_size              = 
| shield_alt               = 
| image_map                = Jizan in Saudi Arabia.svg
| mapsize                  = 
| map_alt                  = 
| map_caption              = Map of Saudi Arabia with Jazan highlighted
| coordinates              = 
| coor_pinpoint            = 
| subdivision_type         = Country
| subdivision_name         = {{flag|Saudi Arabia}}
| seat_type                = [[Capital (political)|Capital]]
| seat                     = [[Jizan|Jazan]]
| parts_type               = 
| parts_style              = para
| p1                       = 14
| area_total_km2           = 13,457
| area_footnotes           =
| population_as_of         = 2022 Census
| population_footnotes     = 
| population_total         = 1404997
| population_note          = 
| population_blank1_title  = 
| population_blank1        = 
| population_blank2_title  = 
| population_blank2        = 
| population_density_km2   = auto
| demographics1_name1      = 
| demographics1_info1      = 
| demographics_type2       = 
| demographics2_name1      = 
| demographics2_info1      = 
| demographics2_name2      = 
| demographics2_info2      = 
| demographics2_name3      = 
| demographics2_info3      = 
| blank1_name_sec1         = 
| blank1_info_sec1         = 
| blank2_name_sec1         = 
| blank2_info_sec1         = 
| blank_name_sec2          = 
| blank_info_sec2          = 
| blank1_name_sec2         = 
| blank1_info_sec2         = 
| blank2_name_sec2         = 
| blank2_info_sec2         = 
| postal_code_type         = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]
| postal_code              = 09
| leader_title1            = Governor
| leader_name1             = [[Muhammad bin Nasser Al Saud|Prince Muhammad bin Nasser]]
| leader_title2            = Deputy Governor
| leader_name2             = Muhammad bin Abdulaziz bin Muhammad Al Saud
| leader_party             = 
| website                  = 
| footnotes                = 
}}
'''جيزان صوبو''' (عربي ٻولي: جيزان) جازان پڻ سدیو ویندو آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جو ٻيو ننڍو (الباحا صوبی کان پوءِ) صوبو آهي. اهو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل سان 300 ڪلوميٽر (190 ميل) ڏکڻ ۾، يمن جي اتر ۾ آهي. اهو 13,457 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيء تي پکڙيل آهي ۽ سال 2022ع جي مردم شماري تي 14,04,997 جي آبادي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|year=2017|website=General Authority for Statistics}}&lt;/ref&gt; ھن علائقي ۾ بادشاھت ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي جي کثافت آھي. گاديءَ جو هنڌ جازان جو شهر آهي؛ شهزادو محمد بن ناصر اپريل 2001 کان گورنر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?language=en&amp;id=1154605|title=CTHM issues 4 royal decrees|year=2001|website=kuna.net.kw}}&lt;/ref&gt;

علائقي ۾، ڳاڙھي سمنڊ ۾ 100 کان وڌيڪ ٻيٽ شامل آھن. جازان اڪنامڪ سٽي هڪ ميگا پراجيڪٽ آهي جيڪو خطي جي معيشت کي هٿي وٺرائڻ ۽ ان کي سعودي اقتصادي ترقي جو حصو بڻائڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rcjy.gov.sa/en-US/Jazan/Documents/EPD-JEC-Q1.pdf|title=Jazan Economic City Quarter Report|year=2017|website=Rcjy.gov.sa|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215224544/https://www.rcjy.gov.sa/en-US/Jazan/Documents/EPD-JEC-Q1.pdf|archive-date=15 December 2018|access-date=13 December 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  فراسان ٻيٽ، سعودي عرب جو پهريون محفوظ علائقو، سياري ۾ يورپ کان لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جو گهر آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]]</text>
      <sha1>klzl5iaxq10n1wq9hk9kg8en74xw9vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سعودي عرب جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>76764</id>
    <revision>
      <id>417915</id>
      <parentid>417548</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:خالي زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="lo61y7rdt6mvqlyohartc3xwqqn7ejn" xml:space="preserve">[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ايشيا جا قصبا]]</text>
      <sha1>lo61y7rdt6mvqlyohartc3xwqqn7ejn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعودي عرب جي شهرن جي فھرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76766</id>
    <revision>
      <id>417658</id>
      <parentid>417617</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6139" sha1="52s69fiv1n02ha7kef0ub5dq1aai7ph" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[Saudi Arabia]] has five [[metropolitan area]]s with populations exceeding one million.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! City
! Population (2022)
! Notes
|-
| [[Riyadh]] || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| [[Jeddah]] || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| [[Dammam]] || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[Mecca]] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[Medina]] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|ابها
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|الھائل شھر
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|ھفوف المبرز
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|جبیل
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|خمیس مشیط 
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| الخوبر || 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| نجران شھر|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| سڪاڪيا شھر|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>52s69fiv1n02ha7kef0ub5dq1aai7ph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417659</id>
      <parentid>417658</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ميٽروپوليٽن شهر */</comment>
      <origin>417659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6304" sha1="cb713u9qvxg9v3j98b63rtzu8o6nty8" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|ابها
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|الھائل شھر
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|ھفوف المبرز
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|جبیل
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|خمیس مشیط 
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| الخوبر || 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| نجران شھر|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| سڪاڪيا شھر|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>cb713u9qvxg9v3j98b63rtzu8o6nty8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417660</id>
      <parentid>417659</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6389" sha1="oasnv4q3mipsn49m1i9cnkx8xfsqzuo" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|ابها
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|الھائل شھر
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|ھفوف المبرز
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|جبیل
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر|الخوبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>oasnv4q3mipsn49m1i9cnkx8xfsqzuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417661</id>
      <parentid>417660</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6406" sha1="omt508j4kl2pngatl8l29rz4o72hmfy" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|ابها
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|الھائل شھر
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>omt508j4kl2pngatl8l29rz4o72hmfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417662</id>
      <parentid>417661</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6439" sha1="iq85d7ckh12cg92fdogafod08icmol9" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|الھائل شھر
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>iq85d7ckh12cg92fdogafod08icmol9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417663</id>
      <parentid>417662</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="74c8k7gyatufzhrhtu6ek63fbagzrty" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|جیزان
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>74c8k7gyatufzhrhtu6ek63fbagzrty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417900</id>
      <parentid>417663</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6456" sha1="ahqvl8jt4rranab3ivyg3alyib54aiw" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|ظھران
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>ahqvl8jt4rranab3ivyg3alyib54aiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417901</id>
      <parentid>417900</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6475" sha1="6ht0s9q10sxjt4ti243g3bz0z1qit5o" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|دوبه
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>6ht0s9q10sxjt4ti243g3bz0z1qit5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417916</id>
      <parentid>417901</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6508" sha1="9twgl5g1od66k0s02rq9pruz359xke6" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>9twgl5g1od66k0s02rq9pruz359xke6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417917</id>
      <parentid>417916</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6559" sha1="rx9xbcah677ud71keypixjigyan06ch" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>rx9xbcah677ud71keypixjigyan06ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417925</id>
      <parentid>417917</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6597" sha1="fihuudmvyvfca0nsn7nzg62uueitf8r" xml:space="preserve">هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي.
[[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]]
==ميٽروپوليٽن شهر==
[[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! شهر 
! آبادي (2022)
! نوٽ 
&lt;nowiki&gt;***************&lt;/nowiki&gt;
|-
| '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia
|-
| '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]]
|-
| '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|-
| [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]]
|-
| [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]]
|-
|}

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!شهر/قصبا
!آبادي (2022)
!تبصرا
|-
|[[ابها، سعودي عرب|ابها]]
|3,34,290
|[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر
|-
|الدلم
|39,267
|
|-
|الابواء
|
|
|-
|الارتاویه
|
|
|-
|البڪیریه
|25,153
|
|-
|بدر
|30,494
|
|-
|بالجراشي 
|35,985 
|
|-
|بیشا
|1,15,537
|
|-
|باریق
|75,351 (2015)
|
|-
|[[بريده، سعودي عرب|بريده]] 
|5,74,169 
|القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر
|-
|الباحه شھر
|90,515
|[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ 
|-
|عرعر
|1,99,247
|[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند
|-
|[[دمام]]
|13,86,166
|[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند
|-
|[[الظهران|ظھران]]
|1,43,936
|
|-
|ضرما
|16,344
|
|-
|دھابان
|9,436
|
|-
|[[درعيہ|درعیه]]
|
|پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني 
|-
|[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]]
|39,543
|
|-
|دومه الجندل
|99,538
|
|-
|دوادمي 
|86,861
|
|-
|فراسان
|
|
|-
|الغاط
|
|
|-
|غیرھا
|
|
|-
|غاویه
|
|[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ 
|-
|الغویه
|
|
|-
|حوطه سدیر
|14,810
|Capital of [[Sudair]]
|-
|ھباله
|
|
|-
|ھجرہ
|
|
|-
|حقل
|
|
|-
|الحریق
|6,895
|
|-
|حرما
|7,775
|
|-
|[[حائل، شهر]]
|4,48,623
|[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند 
|-
|حوطه بني تمیم
|30,720 
|
|-
|[[هفوف|ھفوف المبرز]]
|7,29,606
|
|-
|حریمله
|
|
|-
|حفر الباطن
|3,87,096
|
|-
|جبل ام رعوس
|
|
|-
|جلاجل
|3,411
|
|-
|[[جده|جدہ]]
|37,12,917
|[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر 
|-
|[[جيزان|جیزان]]
|1,73,919
|[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء 
|-
|جازان اقتصادي شھر
|
|منصوبابندي وارو شهر 
|-
|[[الجبيل|جبیل]]
|4,74,679
|
|-
|الجفر
|12,000 (1997)
|
|-
|ارقه
|42,179
|
|-
|الخافجي 
|78,691
|
|-
|خيبر
|
|
|-
|شاھه عبداللہ اقتصادي شھر
|5,100
|منصوبابندي وارو شهر
|-
|[[خميس مشيط|خمیس مشیط]]
|5,35,065
|
|-
|شاھه خالد فوجی شھر
|25,356
|
|-
|السائیه
|2,95,462
|
|-
| نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || ||
|-
| [[الخبر]]|| 4,09,549 ||
|-
| الڪوت || ||
|-
| لیلا || 29,698 ||
|-
| لحیان || ||
|-
| اللیث|| 20,811||
|-
| المجمعه || 70,243 ||
|-
| مستورہ || ||
|-
| المخواہ || ||
|-
| الماوین || || 
|-
| [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]]
|-
|[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]]
|-
| مزاحميه || 55,604 ||
|-
| [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء 
|-
| النمس|| 22,541 ||
|-
|نیوم
|
|Planned city being buitd
|-
| املج || 46,229||
|-
| الاومران || 22,781 ||
|-
| العيون || 35,226 ||
|-
| قديمه || ||
|-
| قطيف || 87,332 ||
|-
| قيسمه || 20,887 (2005) ||
|-
| القاديه || ||
|-
| القنفذہ || 42,447 ||
|-
| [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province
|-
| رابغ ||  72,928||
|-
| رفحه || 63,929|| Northern Border Province
|-
| الرس || 1,07,902 ||
|-
| راس تنوره || 57,030 || Eastern Province
|-
| رماح || ||
|-
| رانيه || 28,681 ||
|-
| [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city
|-
| ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange
|-
| رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]]
|-
| سبت العلايا || ||
|-
|سبيا 
|72,086
|
|-
| سرت عابدہ|| 19,855||
|-
| سيحت || 84,818 ||
|-
| صفوي شھر||  45,676||
|-
| [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء 
|-
| شرورہ|| 89,456 ||
|-
| شقرا || 32,215||
|-
| شيبه || ||
|-
| السليل || || 
|-
| [[طائف]]|| 7,70,752 ||
|-
| [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي 
|-
| تنومه || 12,442||
|-
| تاروت || 1,17,646 ||
|-
| [[تيماء]]|| 37,579||
|-
| ثادق || ||
|-
| ثوال || 26,957||
|-
| ثقبه || 2,48,888||
|-
| طريف || 61,395||
|-
| تبرجل || 1,31,062||
|-
| اذیليه || || 
|-
| العلا || 40,760||
|-
| ام ساھق || ||
|-
| عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]]
|-
| عقیر || ||
|-
| عیانه || ||
|-
| عیون الجواء || 26,544 ||
|-
| وادي الدواسر || 77,433 ||
|-
| الوجه ||33,868 ||
|-
| [[ينبع]]|| 3,31,916 ||
|-
| الزیمه || ||
|-
| زلفي || 68,317 ||
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>fihuudmvyvfca0nsn7nzg62uueitf8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عربي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82360</id>
    <revision>
      <id>417706</id>
      <parentid>355818</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="gcs8t02bt4dr56qmkvcb90lvu3f59l8" xml:space="preserve">{{short description|Arabic-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} عربي وڪيپيڊيا&lt;br&gt;
Arabic Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v3-ar.svg]]
| logocaption = The [[logo of wikipedia|logo]] of Arabic Wikipedia
| screenshot = [[File:Arabic Wikipedia 20160105.png|250px|center]]
| url = {{URL|https://ar.wikipedia.org/}}
| commercial = نه
| location =
| launch_date = {{Start date and age|df=yes|2003|07|09}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ahmad|first1=Abdullah|title=Arabic Wikipedia: Why it lags behind|journal=Asfar e-Journal|date=September 2013|url=http://www.asfar.org.uk/arabic-wikipedia-why-it-lags-behind/|access-date=23 December 2014|location=London, UK|issn=2055-7957|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215948/http://www.asfar.org.uk/arabic-wikipedia-why-it-lags-behind/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| type = [[انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا پروجيڪٽ]]
| language = [[عربي|جديد معياري عربي]]
| registration = اختياري
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author = عرب وڪي ڪميونٽي
| num_users = {{Format price|{{NUMBEROF|USERS|AR}}}} ({{CURRENTYEAR}})
}}

'''عربي وڪيپيڊيا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ويڪيبيديا العربية) [[وڪيپيڊيا]] جو [[عربي ٻولي|جديد معياري عربي]] نسخو آهي. اهو 9 جولاءِ 2003ع تي شروع ٿيو. فيبروري 2026ع تائين ان ۾ 12,99,501 مضمون, 28,74,174 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ 56,010 فائلون آهن ۽ اهو مضمونن جي ڳڻپ جي لحاظ کان وڪيپيڊيا جو 15هون وڏو ايڊيشن آهي ۽ وڪيپيڊيا ۾ کوٽائي جي لحاظ کان 7هين نمبر تي آهي. اهو 25 مئي 2009 تي 1,00,000 مضمونن کان وڌيڪ [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] ۾ پهريون وڪيپيڊيا هو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2009#May_2009|title=Wikimedia News/2009 - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122145423/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2009#May_2009|archive-date=22 November 2021|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 17 نومبر 2019ع تي 10 لک مضمونن کان وڌيڪ سامي ٻولي پڻ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|title=Wikimedia News - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123044422/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|archive-date=23 January 2018|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو سامي ٻولي ۾ پهريون وڪيپيڊيا هو. جيڪو 25 مئي 2009 تي 100,000 مضمونن کان وڌيڪ هو. ۽ عربي پڻ پهرين سامي ٻولي آهي جيڪا 17 نومبر 2019 تي 1 ملين مضمونن کان وڌيڪ هئي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|title=Wikimedia News - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123044422/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|archive-date=23 January 2018|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  

عربي جي ٽن قسمن جو پنهنجو وڪيپيڊيا آهي: معياري، مصري، ۽ مراڪش. اضافي طور تي، مالٽيز، جيڪو عربي مان نڪتل آهي، ان جو پنهنجو وڪيپيڊيا آهي.

[[File:Edit-this-page-large-ar.png|thumb|عربي وڪيپيڊيا جي اسڪرين شاٽ تي &quot;ايڊٽ&quot; بٽڻ، 2008 ۾ پراڻو پس منظر]]


==حوالا==
{{حوالا}}
{{Wikipedias}}

[[زمرو:عربي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سامي ٻولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:عربي ٻولي ۾ انسائيڪلوپيڊيا]]
[[زمرو:عربي ٻولي جون ويب سائٽون]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم ٿيل انٽرنيٽ ملڪيتون]]</text>
      <sha1>gcs8t02bt4dr56qmkvcb90lvu3f59l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417715</id>
      <parentid>417706</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:2003ع ۾ قائم ٿيل انٽرنيٽ ملڪيتون]]; added [[Category:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4097" sha1="10g2fcqtjkf7fnv5hnv4dfgozva427l" xml:space="preserve">{{short description|Arabic-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} عربي وڪيپيڊيا&lt;br&gt;
Arabic Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v3-ar.svg]]
| logocaption = The [[logo of wikipedia|logo]] of Arabic Wikipedia
| screenshot = [[File:Arabic Wikipedia 20160105.png|250px|center]]
| url = {{URL|https://ar.wikipedia.org/}}
| commercial = نه
| location =
| launch_date = {{Start date and age|df=yes|2003|07|09}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ahmad|first1=Abdullah|title=Arabic Wikipedia: Why it lags behind|journal=Asfar e-Journal|date=September 2013|url=http://www.asfar.org.uk/arabic-wikipedia-why-it-lags-behind/|access-date=23 December 2014|location=London, UK|issn=2055-7957|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215948/http://www.asfar.org.uk/arabic-wikipedia-why-it-lags-behind/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| type = [[انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا پروجيڪٽ]]
| language = [[عربي|جديد معياري عربي]]
| registration = اختياري
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| author = عرب وڪي ڪميونٽي
| num_users = {{Format price|{{NUMBEROF|USERS|AR}}}} ({{CURRENTYEAR}})
}}

'''عربي وڪيپيڊيا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ويڪيبيديا العربية) [[وڪيپيڊيا]] جو [[عربي ٻولي|جديد معياري عربي]] نسخو آهي. اهو 9 جولاءِ 2003ع تي شروع ٿيو. فيبروري 2026ع تائين ان ۾ 12,99,501 مضمون, 28,74,174 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ 56,010 فائلون آهن ۽ اهو مضمونن جي ڳڻپ جي لحاظ کان وڪيپيڊيا جو 15هون وڏو ايڊيشن آهي ۽ وڪيپيڊيا ۾ کوٽائي جي لحاظ کان 7هين نمبر تي آهي. اهو 25 مئي 2009 تي 1,00,000 مضمونن کان وڌيڪ [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] ۾ پهريون وڪيپيڊيا هو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2009#May_2009|title=Wikimedia News/2009 - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122145423/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News/2009#May_2009|archive-date=22 November 2021|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 17 نومبر 2019ع تي 10 لک مضمونن کان وڌيڪ سامي ٻولي پڻ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|title=Wikimedia News - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123044422/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|archive-date=23 January 2018|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو سامي ٻولي ۾ پهريون وڪيپيڊيا هو. جيڪو 25 مئي 2009 تي 100,000 مضمونن کان وڌيڪ هو. ۽ عربي پڻ پهرين سامي ٻولي آهي جيڪا 17 نومبر 2019 تي 1 ملين مضمونن کان وڌيڪ هئي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|title=Wikimedia News - Meta|website=meta.wikimedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123044422/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#November_2019|archive-date=23 January 2018|access-date=18 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  

عربي جي ٽن قسمن جو پنهنجو وڪيپيڊيا آهي: معياري، مصري، ۽ مراڪش. اضافي طور تي، مالٽيز، جيڪو عربي مان نڪتل آهي، ان جو پنهنجو وڪيپيڊيا آهي.

[[File:Edit-this-page-large-ar.png|thumb|عربي وڪيپيڊيا جي اسڪرين شاٽ تي &quot;ايڊٽ&quot; بٽڻ، 2008 ۾ پراڻو پس منظر]]


==حوالا==
{{حوالا}}
{{Wikipedias}}

[[زمرو:عربي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:سامي ٻولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:عربي ٻولي ۾ انسائيڪلوپيڊيا]]
[[زمرو:عربي ٻولي جون ويب سائٽون]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>10g2fcqtjkf7fnv5hnv4dfgozva427l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:غذا جا ضروري جز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83098</id>
    <revision>
      <id>417799</id>
      <parentid>417300</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="599esxw7ezd6u4t5kacjqaqjr7sm2cw" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]
[[زمرو:غذائي جزا]]</text>
      <sha1>599esxw7ezd6u4t5kacjqaqjr7sm2cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽيگوسيگئلپا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83153</id>
    <revision>
      <id>417886</id>
      <parentid>321419</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="dvmye3uj959bfkk5vfns5g2zlac0eka" xml:space="preserve">[[زمرو:هونڊرس ۾ شهر]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>dvmye3uj959bfkk5vfns5g2zlac0eka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀاڄي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88118</id>
    <redirect title="ڀاڄيون" />
    <revision>
      <id>417657</id>
      <parentid>354441</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[سبزي]] to [[ڀاڄيون]]</comment>
      <origin>417657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="mvvku3dyso8gj4q977qyeryjpkxhnsl" xml:space="preserve">#چوريو [[ڀاڄيون]]</text>
      <sha1>mvvku3dyso8gj4q977qyeryjpkxhnsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نهرو رپورٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97751</id>
    <revision>
      <id>417790</id>
      <parentid>380542</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T04:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14310" sha1="eb0c545x9wowtdksgz8dvd1l3yxg8bp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ھندستان لاءِ ڊومينين حيثيت واري آئين بابت يادداشت}}

'''نھرو رپورٽ''' 1928ع جي ھڪ يادداشت ھئي جيڪا [[آل پارٽيز ڪانفرنس]] طرفان [[موتي لال نھرو]] جي صدارت ھيٺ [[برطانوي ھندستان]] ۾ تيار ڪئي وئي، جنھن جو مقصد ھندستان لاءِ نئون [[ڊومينين|ڊومينين اسٽيٽس]] ۽ وفاقي حڪومتي ڍانچي تي ٻڌل آئين جي اپيل ڪرڻ ھو. ھن رپورٽ ۾ قانون ساز ادارن ۾ اقليتن لاءِ مخصوص سيٽن سان گڏيل چونڊن (جوائنٽ اليڪٽوريٽس) جي پڻ تجويز ڏني وئي ھئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dolly|first=Sequeira|title=Total History &amp; Civics 10 ICSE|publisher=Morning Star|year=2021|location=New Delhi|page=75}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pradhan |first=Ram Chandra |url=https://books.google.com/books?id=Nu9VDwAAQBAJ |title=Raj To Swaraj: Raj To Swaraj: Tracing India's Journey to Freedom |date=2021-01-19 |publisher=Prabhat Prakashan |isbn=978-93-5266-431-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[مھاتما گانڌي|ايم ڪي گانڌي]] ھڪ ٺھراءُ پيش ڪيو جنھن ۾ چيو ويو تہ برطانوي حڪومت کي نھرو رپورٽ جون سفارشون قبول ڪرڻ لاءِ ھڪ سال ڏنو وڃي، ٻي صورت ۾ عدم تعاون جي تحريڪ شروع ڪئي ويندي. اھو ٺھراءُ منظور ڪيو ويو.

== پسمنظر ==
راج جي تقريباً آخري دور تائين برطانوي پاليسي اھا ھئي تہ ھندستان جي آئيني ترقيءَ جي نوعيت ۽ وقت جو فيصلو صرف برطانوي پارليامينٽ ڪندي، البت اھو فرض ڪيو ويندو ھو تہ ضرورت موجب ھندستانين سان صلاح ڪئي ويندي. اھا ڳالھ باضابطا طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919]] ۾ بيان ڪئي وئي ھئي. برطانيا [[ڪرپس مشن|1942ع جي ڪرپس اعلان]] تائين ھندستانين جي پنھنجو آئين تيار ڪرڻ جي حق کي تسليم نہ ڪيو.

نئون آئين تيار ڪرڻ جي ھڪ غير سرڪاري ڪوشش [[ايني بيسنٽ]] ۽ سندس ڪجھ ھندستاني ساٿين ڪئي. گھڻا اڳواڻ سندس منصوبي بابت ٿڌو رويو رکندا ھئا، پر ان ۾ ڪجھ ترميمون ڪري جنوري–فيبروري 1925ع ۾ دهليءَ ۾ ٿيل نام نهاد آل پارٽيز ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو ۽ اپريل ۾ [[ڪانپور]] ۾ ٿيل ڪنوينشن ۾ باضابطا طور منظور ڪيو ويو. ان کي قانوني مسودي طور تيار ڪري 9 ڊسمبر 1925ع تي [[برطانيه جي ھائوس آف ڪامنز|ھائوس آف ڪامنز]] ۾ [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] پارليامينٽ ميمبر [[جارج لينسبري]] طرفان &quot;دي ڪامن ويلٿ آف انڊيا بل&quot; جي نالي سان پيش ڪيو ويو. ھن بل ۾ تجويز ڏني وئي تہ ھندستان کي فوراً مڪمل [[ڊومينين]] حيثيت ڏني وڃي، البت ڪجھ عارضي پابندين سان گڏ. [[گورنر جنرل آف انڊيا|وائسراءِ]]، جيڪو [[جارج پنجون|بادشاھ/شھنشاھ]] جو نمائندو ھو، ان وٽ فوجي ۽ بحري قوتن ۽ خارجي معاملن تي مڪمل اختيار رھندا، جيستائين ھندستاني پارليامينٽ پاڻ ڪنٽرول سنڀالڻ لاءِ تيار ٿيڻ جو اظھار نہ ڪري. ھندستاني رياستن بابت پارليامينٽ جو ڪو بہ قدم وائسراءِ جي اڳواٽ منظوريءَ کانسواءِ نافذ نہ ٿي سگھندو. ھن ۾ ھڪ [[بِل آف رائٽس]] پڻ شامل ھو، جنھن ۾ شخصي آزادي، ضمير جي آزادي، اظھار جي آزادي ۽ عورتن ۽ مردن جي برابريءَ جون ضمانتون شامل ھيون. ھي منصوبو عوامي جوش پيدا نہ ڪري سگھيو، شايد ان ڪري جو اھو مڪمل طور ھندستاني پيداوار نہ ھو، پر بنيادي سبب قومي تحريڪ جي منفي نوعيت ھئي. اڳواڻ موجوده نظام جي مخالفت ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندا ھئا، بجاءِ ان جي تہ ڪو تعميري متبادل تيار ڪن.{{Citation needed|date=February 2026}}

نومبر 1927ع ۾ برطانوي حڪومت [[سائمن ڪميشن]] مقرر ڪيو تہ جيئن گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع جي عملداريءَ جو جائزو وٺي ۽ ھندستان لاءِ آئيني سڌارا تجويز ڪري. ڪميشن ۾ ھڪ بہ ھندستاني ميمبر شامل نہ ھو، جنھن قومي تحريڪ جي اڳواڻن کي سخت ناراض ڪيو. جيتوڻيڪ برطانوي حڪومت بيچينيءَ کي تسليم ڪيو، پر ھن ڪميشن جي جوڙجڪ ۾ تبديليءَ تي غور نہ ڪيو؛ ان جو جواز اھو ڏنو ويو تہ ھندستاني پاڻ ۾ متحد ناھن، ۽ کين چيو ويو تہ اھي پاڻ متفقہ آئين تيار ڪري ڏيکارين. اھڙو ئي چئلينج 1925ع ۾ [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] پارليامينٽ ميمبر [[ايف. اي. اسمتھ، پھريون ارل آف برڪن ھيڊ|لارڊ برڪن ھيڊ]]، جيڪو [[سيڪريٽري آف اسٽيٽ فار انڊيا]] ھو، [[برطانيا ۾ نسل پرستي|ھندستان مخالف نسل پرستانہ]] تقرير دوران [[ھائوس آف لارڊز]] ۾ ڏنو:
{{quote|... ... ھندستانين کي گھرجي تہ اھي اھڙو آئين تيار ڪن، جنھن جي پٺيان ھندستان جي وڏين قومن جي وچ ۾ مناسب حد تائين گڏيل اتفاق موجود ھجي......}}
قومي تحريڪ جي اڳواڻن ھن چئلينج جو جواب نھرو رپورٽ تيار ڪري ڏنو.

ڊسمبر 1927ع ۾ [[چنائي|مدراس]] واري اجلاس ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ٻہ وڏا فيصلا ڪيا: پھريون، سائمن ڪميشن سان تعاون نہ ڪيو ويندو؛ ٻيون، ھندستان لاءِ آئين تيار ڪرڻ لاءِ آل پارٽيز ڪانفرنس قائم ڪئي ويندي.&lt;ref name=cadindia/&gt;

== رپورٽ ==
نھرو رپورٽ ۾ تجويز ڪيل آئين موجب ھندستان کي برطانوي دولتِ مشترڪه اندر ڊومينين حيثيت حاصل ھجڻ گھرجي. رپورٽ جا ڪجھ اھم نڪتا ھيٺيان آھن:

* آخرڪار نافذ ٿيل [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] جي ابتڙ، ھن رپورٽ ۾ چيو ويو تہ حڪومت جا سمورا اختيار ۽ اقتدار — [[قانون سازي]]، [[انتظاميا]] ۽ [[عدليا]] — عوام مان نڪرن ٿا ۽ اھي آئين مطابق قائم ادارن وسيلي استعمال ڪيا ويندا.
* ڪا بہ [[سرڪاري مذھب]] نہ ھوندي؛ مردن ۽ عورتن کي [[شھري]] طور برابر حق حاصل ھوندا.
* حڪومت جو ڍانچو [[ھندستان ۾ وفاقيت|وفاقي]] ھجڻ گھرجي ۽ [[ھندستان ۾ وفاقيت#باقي رهيل مضمون|باقي رهيل اختيار]] [[يونين لسٽ|مرڪز]] وٽ ھجن. (ڪجھ عالمن، جيئن مور، نھرو رپورٽ کي حقيقي [[وفاق]] بدران بنيادي طور [[يڪ رياستي نظام]] قرار ڏنو.)
* ان ۾ حڪومتي ڍانچي جي وضاحت شامل ھئي، جنھن ۾ [[سپريم ڪورٽ آف انڊيا|سپريم ڪورٽ]] جي قيام ۽ صوبن کي [[اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ڪميشن|لساني بنيادن]] تي منظم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي.
* ڪنھن بہ برادري لاءِ [[ھندستان ۾ محفوظ سياسي جايون|الڳ چونڊون]] يا [[مذھبي بنيادن تي سياست|اقليتن لاءِ اضافي وزن]] جي تجويز نہ ڏني وئي. اھي شيون بعد ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] ۾ شامل ڪيون ويون. البت، جن صوبن ۾ اقليتن جو تناسب ڏھ سيڪڙو يا وڌيڪ ھجي، اتي اقليتي سيٽن جي مخصوص نمائندگيءَ جي اجازت ڏني وئي.
* يونين جي ٻولي ھندستاني ھوندي، جيڪا يا تہ ديوناگري يا اردو رسم الخط ۾ لکي سگھبي. انگريزي ٻوليءَ جي استعمال جي بہ اجازت ھوندي.&lt;ref&gt;M. S. Thirumalai, [http://www.languageinindia.com/may2005/motilalnehrureport1.html Language Policy in the Motilal Nehru Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016115710/http://www.languageinindia.com/may2005/motilalnehrureport1.html |date=2006-10-16 }}, ''Language in India'', Vol. 5, 2005.&lt;/ref&gt;

نھرو رپورٽ ۽ [[سائمن ڪميشن]] جي رپورٽ ٻنھي کي [[گول ميز ڪانفرنسون (ھندستان)|ھندستاني گول ميز ڪانفرنسن (1930–1932)]] ۾ شرڪت ڪندڙن آڏو پيش ڪيو ويو. البت [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] گهڻو ڪري سائمن ڪميشن جي رپورٽ مان متاثر ھو ۽ نھرو رپورٽ مان تقريباً ڪجھ بہ نہ ورتو ويو.

== نھرو رپورٽ تي مسلم ليگ جو ردِعمل ==
ڪجھ استثنائن کانسواءِ مسلم ليگ جا اڳواڻ نھرو رپورٽ جي تجويزن کي قبول نہ ڪري سگھيا. ان جي ردعمل ۾ [[محمد علي جناح]] 1929ع ۾ پنھنجا [[جناح جا چوڏهن نڪتا]] تيار ڪيا، جيڪي مسلمان برادريءَ جا بنيادي مطالبا بڻيا، جن کي ھنن گڏيل آزاد ھندستان ۾ شرڪت جي شرط طور پيش ڪيو. سندن مکيه اعتراض ھيٺيان ھئا:
* الڳ چونڊون ۽ اضافي نمائندگي — 1916ع واري ڪانگريس-مسلم ليگ معاھدي [[لکنو پيڪٽ]] ۾ مسلمانن کي اھي حق ڏنا ويا ھئا، پر نھرو رپورٽ ۾ انھن کي رد ڪيو ويو.
* باقي رهيل اختيار — مسلمانن سمجھيو تہ ھندستان جي اتر-اوڀر ۽ اتر-اولهه وارن صوبن ۾ سندن اڪثريت ھوندي، جنھن سبب ھو صوبائي اسيمبلين تي ڪنٽرول رکن ٿا، پر مرڪز ۾ ھميشہ اقليت ۾ رھندا. تنھنڪري انھن مطالبو ڪيو تہ نھرو رپورٽ جي ابتڙ باقي رهيل اختيار صوبن وٽ ھجن.

محمد علي جناح موجب:
{{quote|ڪميٽي ھڪ تنگ نظر پاليسي اختيار ڪئي آھي جيڪا مسلمانن جي سياسي مستقبل کي تباھ ڪرڻ لاءِ آھي. مون کي افسوس سان چوڻو پوي ٿو تہ ھي رپورٽ انتهائي مبهم آھي ۽ ان کي نافذ ڪرڻ جي لائق نہ آھي.}}

== ردِعمل ==
[[ريجنالڊ ڪوپلينڊ]] پنھنجي ڪتاب ''دي ڪانسٽيٽيوشنل پرابلم ان انڊيا''&lt;ref&gt;{{citation |last=Coupland |first=Sir Reginald |title=The Indian Problem: Report on the Constitutional Problem in India |year=1944 |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/indianproblemrep009634mbp/page/n7 }}{{page needed|date=October 2018}}&lt;/ref&gt; ۾ نھرو رپورٽ کي ”ھندستانين طرفان فرقيواريت جي مسئلن کي سڌيءَ طرح منھن ڏيڻ جي سڀ کان کليل ڪوشش“ قرار ڏنو ۽ ڊومينين حيثيت جي مطالبي کي نمايان سمجھيو. البت ھن دليل ڏنو تہ رپورٽ جو ”عملي نتيجو تمام محدود“ ھو. [[گران وِل آسٽن]] پنھنجي ڪتاب ''انڊيا'ز ڪانسٽيٽيوشن: ڪارنر اسٽون آف اَ نيشن'' ۾ لکيو تہ نھرو رپورٽ جو بنيادي حقن وارو حصو ”1950ع جي ھندستاني آئين جي بنيادي حقن جو ويجھو پيش خيمو“ ھو؛ 19 مان 10 شقون تقريباً بنا تبديليءَ جي ٻيھر شامل ڪيون ويون، جڏھن تہ ٽي حق بعد ۾ رياستي پاليسيءَ جي ھدايتي اصولن ۾ شامل ڪيا ويا. نيرا چندھوڪ پنھنجي باب ''دي انڊين ڪانسٽيٽيوئنٽ اسيمبلي'' ۾ دليل ڏنو تہ ”بنيادي طور لبرل آئين ۾ سماجي ۽ ثقافتي حقن جي شموليت غير معمولي لڳي ٿي.“ نراجا جَيال پنھنجي ڪتاب ''سٽيزنشپ اينڊ اِٽس ڊسڪنٽينٽس'' ۾ چيو تہ 1920ع واري ڏهاڪي جي عالمي حقن واري بحث جي تناظر ۾ نھرو رپورٽ ”سماجي ۽ معاشي حقن جي ابتدائي تصور ۾ ھڪ غير معمولي دستاويز“ ھئي.&lt;ref name=cadindia&gt;{{Cite web |url=http://cadindia.clpr.org.in/historical_constitutions/nehru_report__motilal_nehru_1928__1st%20January%201928 |title=Nehru Report |website=cadindia.clpr.org.in |publisher=Centre for Law &amp; Policy Research |access-date=2018-06-01 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616154414/http://cadindia.clpr.org.in/historical_constitutions/nehru_report__motilal_nehru_1928__1st%20January%201928 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ھندستاني گول ميز ڪانفرنسون 1931-1933]]
* [[مجوزه ھندستاني گول ميز ڪانفرنس 1922]]
* [[خلافت تحريڪ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== ٻاھريان ڳنڍڻا ==
* [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.212381/mode/2up Complete text of the Nehru Report] انٽرنيٽ آرڪائيو تي
* [http://www.houseofdavid.ca/Ind_uni.htm#gon1935 Bibliography]

{{Indian independence movement}}
{{Pakistan Movement}}

[[زمرو:برطانوي ھندستان ۾ 1928ع]]
[[زمرو:ھندستاني آزاديءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:ھندستان ۾ 1928ع]]
[[زمرو:1928ع جا دستاويز]]</text>
      <sha1>eb0c545x9wowtdksgz8dvd1l3yxg8bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اشبيليه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97808</id>
    <revision>
      <id>417782</id>
      <parentid>407213</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70062" sha1="hsiy2fq2h2qeses9n13mg4hrfut5bxs" xml:space="preserve">{{Short description|Capital of Andalusia and the Province of Seville, Spain}}
{{Other uses|اشبيليه }}
{{Redirect|اشبيليه|ائسوسيئيشن فٽبال ڪلب|سيويلا ايف سي}}
{{Infobox settlement
&lt;!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info ----------------&gt;| name = سيويل
| native_name = Sevilla (اسپينش ٻولي)
| native_name_lang = es
| settlement_type = ميونسپلٽي
| image_skyline = {{Multiple image
  | perrow = 1/2/1/2
  | border = infobox
  | total_width = 280
  | caption_align = center
  | image1 = Sevilla Cathedral - Southeast.jpg
  | caption1 =سيويل ڪيٿيڊرل 
  | image2 = Gold_Tower_Guadalquivir_Seville_Tower_Arabic.jpg
  | caption2 = سونهري مينار ۽ الڪبير ندي
  | image3= Patio de las doncellas edited.jpg
  | caption3 = القصر، اشبيليه 
  | image4 = Monumental Plaza de España de Sevilla retouched.jpg
  | caption4 = پلازا ڊي اسپانا - اشبيليه 
  | image5 = Metropol_Parasol_de_la_Encarnación_-_Sevilla.jpg
  | caption5 = ميٽروپول پارسول 
  | image6 = Puente_de_Triana_iluminado.JPG
  | caption6 =  ٽرائيانا پل
}}
| imagesize = 
| image_caption = 
| image_flag = Flag of Sevilla, Spain.svg
| flag_size = 120px
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = Escudo de Sevilla (Sevilla).svg
| shield_size = 90px
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| nickname = 
| motto = [[#Motto|NO8DO]]&lt;br&gt;
Ella no me ha dejado –&lt;br&gt;(هن مون کي نه ڇڏيو آهي)
| image_map = 
| mapframe = yes
| mapframe-switcher = zooms
| mapframe-zoom = 10
| mapframe-marker = شهر
| mapframe-shape = yes
| mapframe-caption = سيوالي جو انٽرڪٽيو نقشو
| map_caption = Location of Seville
| coordinates = {{coord|37|23|24|N|5|59|24|W|region:ES_scale:25000|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Spain}}
| subdivision_type1 = خودمختيار ڪميونٽي
| subdivision_type2 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = [[اندلس|اندلسيا]]
| subdivision_name2 = سيويل صوبو| parts_type = ضلعا
| parts_style = para
| p1 = بيلاوسٽا لا پالميرا • ڪاسڪو انٽيگو • سيرو اميٽئ • اسٽئ الڪوسا • ٽورئ بلانڪا • ميڪرينا • نرويئون •  نورٽئ • سان  پئبلو-سانتا جستا • سور • ٽرائيانا
| government_footnotes = 
| government_type = ايونٽامينٽو
| governing_body = ايونٽامينٽو ڊي سيويلا
| leader_party = 
| leader_title = ميئر
| leader_name = جوس لوئس سانز (پي پي)| total_type = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
| area_footnotes = 
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 140
| area_total_sq_mi = 
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on unit conversion--&gt;
| area_land_sq_mi = 
| area_water_km2 = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use&lt;ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = 7
| elevation_ft = &lt;!-- Population -----------------------&gt;
| population_as_of = 2024
| population_total = 6,86,741 {{increase}}
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=68538&amp;L=1|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 11,00,000
| population_urban_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas], 2022&lt;/ref&gt;
| population_metro = 15,47,640
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;l809&quot;&gt;{{cite web | title=Sevilla: Población por municipios y sexo. (2895) | website=INE | url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2895#_tabs-tabla | language=es | access-date=2025-12-06}}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[List of metropolitan areas in Spain|4th]] in Spain&lt;br /&gt;1st in Andalusia
| population_demonym = سيويلان، سيويلين&lt;br /&gt;''سيويلانو'' (مرد)، ''سيويلانا'' (عورت)&lt;br /&gt;&quot;هسپالينس&quot; (شاعرانه)
&lt;!-- GDP  ---------------&gt;| demographics_type2 = مجموعي گهريلو پيداوار
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|access-date=}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ميٽرو
| demographics2_info1 = 36.785 بلين يورو (2020)
&lt;!-- General information ---------------&gt;| population_note = 
| timezone1 = مرڪزي يورپي وقت
| utc_offset1 = +1
| timezone1_DST = سمر مرڪزي يورپي وقت
| utc_offset1_DST = +2
| postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ
| postal_code = 41001–41020, 41070–41071, 41080, 41092
| area_code = 
| blank_name_sec1 = [[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|INE code]]
| blank_info_sec1 = 41091
| website = {{URL|www.sevilla.org}}
| footnotes = 
| image_dot_map = 
| pushpin_label_position1 = &lt;!-- Location ------------------&gt;
| official_name =Seville 
| module = 
}}
'''سيويل''' (Seville; ({{IPAc-en|s|ə|ˈ|v|ɪ|l}} {{respell|sə|VIL}}; {{langx|es|Sevilla}}, {{IPA|es|seˈβiʎa|pron|Pronunciation of Seville in Spanish.ogg}} {{IPA|es|seˈβiʝa|local}})، [[اسپين]] جي خودمختيار برادري &quot;اندلسيا&quot; ۽ سيويل صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] جي ڏکڻ اولهه ۾، وادي الڪبير (گواڊالڪوير) نديءَ جي هيٺين ڪناري تي واقع آهي.

سيويل جي ميونسپل آبادي سال &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع تائين لڳ ڀڳ &lt;small&gt;6,86,741&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;/small&gt; ۽ ميٽروپوليٽن آبادي لڳ ڀڳ 15 لک هئي جيڪا ان کي اندلوسيا جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اسپين جو 5هون وڏو شهر بڻائي ٿي. ان جو پراڻو شهر، 4 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ سان, [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ]] تي مشتمل آهي, جن ۾ ٽي عمارتون; الڪزر محل ڪمپليڪس, ڪيٿڊرل ۽ انڊيز جو جنرل آرڪائيو شامل آهن. سيويل جي بندرگاهه جيڪي [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] کان تقريباً 80 ڪلوميٽر پري واقع آهي, اسپين ۾ واحد دريائي بندرگاهه آهي. اندلوسيا جي گاديءَ جو هنڌ اونهاري ۾ گرم گرمي پد جو تجربو ڪري ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ روزانو وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول مطابق 35°C (95°F) کان مٿي هوندو آهي.

سيويل رومن شهر &quot;هسپلس&quot; جي طور تي قائم ڪيو ويو هو. سال  711ع ۾ اسلامي فتح کان پوءِ اشبيليه جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. سيويل 11 صدي جي شروعات ۾ قرطبه جي خلافت جي خاتمي کان پوءِ اشبيليه جي آزاد طائفه جو مرڪز بڻجي ويو. بعد ۾ ان تي [[مرابطون|الموراود]]  ۽ المواحد حڪومت ڪئي. جيستائين سال &lt;small&gt;1248&lt;/small&gt;ع ۾ ڪيسٽائل جي تاج ۾ شامل نه ڪيو ويو. &lt;ref name=&quot;Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 4 (1200–1350)&quot;&gt;{{cite book|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 4 (1200–1350)|url=https://books.google.com/books?id=wXDXv-h7K58C|access-date=7 February 2013|date=2012|publisher=Brill|isbn=978-90-04-22854-2|page=9}}&lt;/ref&gt; اسپيني سلطنت جي ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار جي گيٽ وي جي حيثيت سان ان جي ڪردار جي ڪري (ڪاسا ڊي ڪنٽراٽاسيئن کان منظم) سيويل 16 صدي ۾ مغربي يورپ جي سڀني کان وڏي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. گواڊالڪوير ۾ خشڪي کان پوءِ شروعات ۾ هيٺاهين تي منحصر برٿن جي حق ۾ ۽ آخرڪار ڪيڊيز جي خليج جي آمريڪي واپار بتدريج سيويل شهر کان پري ٿي ويو. جن کي آخرڪار انڊيز جي ٻنهي جهازن (1680) ۽ ڪاسا ڊي ڪنٽراٽاسيئن (1717) جو ڪنٽرول منتقل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=La organización portuaria del golfo de Cádiz en los siglos XVI y XVII: el Arenal de Sevilla y sus antepuertos |pages=403–434 |first=Marcos|url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/cnova/article/view/7672/21399/|last=Pacheco Morales-Padrón|year=2021|doi=10.30827/cnova.v0i47.7672|journal=Chronica Nova|volume=47|location=Granada|publisher=[[University of Granada|Editorial Universidad de Granada]]|issn=0210-9611|hdl=10481/73309|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

سيويل ۾ 20 صدي جي اسپيني خانہ جنگي جي مصيبتن, فيصلو ڪندڙ ثقافتي سنگ ميل (جهڙوڪ &lt;small&gt;1929&lt;/small&gt; جو آئيبرو-آمريڪي نمائش ۽ ايڪسپو '92) ۽ اندلس جي خودمختيار برادري جي گاديءَ جي حيثيت سان شهر جي چونڊ کي ڏٺو.

==نالو== 
==جاگرافي==
==تاريخ==
==حڪومت==
==آباديات==
==معيشت==
==ٽرانسپورٽ==
==تعليم==
==ثقافت==

=== ٿيٽر ===
[[File:Sevilla Casino de la Exposición.jpg|thumb|upright|ٽيٽرو لوپ ڊي ويگا]]
ٽيٽرو لوپ ڊي ويگا ايونڊا ڊي ماريا لوئسا ايونيو تي واقع آهي (پارڪ ڊي ماريا لوئسا جي ڀرسان). هڪ ننڍڙو باروڪ ريوائيول ٿيٽر. اهو معمار ويسينٽ ٽريور وائي ٽامس پاران ڊزائين ڪيو ويو هو ۽ پابيلون ڊي سيويلا (سيويلا جو پويلين) ۾ رکيل آهي. 1929 جي آئيبيرو-آمريڪي ايڪسپو (نمائش) لاءِ ٺاهيو ويو. &lt;ref name=&quot;Real Academia de la Historia 2019&quot; /&gt; ٿيٽر هڪ ڪيسينو, &quot;ڪيسينو ڊي لا ايڪسپوسيئن&quot; ذريعي داخل ٿيو هو. ٿيٽر 1000 چورس ميٽر جي ايراضي تي قبضو ڪيو. ۽ 1100 ناظرین کي سمهڻ جي اجازت ڏني وئي. عمارت باروڪ ريوائيول انداز جي وفادار آهي. سيٽ ۾. ۽ ان جي سينگار ۾. ان ۾ مختلف پرفارمنس جي ميزباني ڪئي وئي آهي. جنهن ۾ ٿيٽر، ڊانس، اوپيرا، جاز، ۽ فليمينڪو شامل آهن. ۽ اڄڪلهه پينوراما جو سڀ کان شاندار. اهو آهي. ان جي پروگرامنگ قومي ۽ بين الاقوامي. اسپين ۾ سڀ کان اهم ٿيٽرن مان هڪ بڻجي رهيو آهي. * ٻيا اهم ٿيٽر ٽيٽرو ڊي لا ميسٽرانزا، آڊيٽوريو روڪو جوراڊو ۽ ٽيٽرو سينٽرل آهن. * سيويل ۾ هڪ ڪورل ڊي ڪاميڊياس ٿيٽر پڻ آهي. جيڪو ڪورل ڊيل ڪوليزيو ​​آهي. هاڻي رهائشي عمارت طور استعمال ڪيو ويندو آهي. فيسٽول: سيويل شهر جي چوڌاري ڪيترائي تفريحي آپشن آهن. ۽ ان جي سڀ کان وڏي ڪشش مان هڪ ڪيترائي فيسٽيول آهن. جيڪي سال جي چوڌاري ٿين ٿا. ڪجهه فيسٽيول مذهب ۽ ثقافت تي ڌيان ڏين ٿا. ٻيا علائقي جي لوڪ ڪهاڻين، روايتن ۽ تفريح تي ڌيان ڏين ٿا.


[[Lope de Vega Theatre (Seville)|Teatro Lope de Vega]] is located on Avenida de María Luisa avenue (next to ''Parque de María Luisa''). A small [[Baroque Revival architecture|Baroque Revival]] theatre, it was designed by the architect Vicente Traver y Tomás and is housed in the ''Pabellón de Sevilla'' (Pavilion of Seville) built for the [[Ibero-American Exposition of 1929]].&lt;ref name=&quot;Real Academia de la Historia 2019&quot;&gt;{{cite book |author1=Real Academia de la Historia |title=La Exposición Iberoamericana de Sevilla (1929-1930): Historia de un empeño y una ilusión: Conmemoración de los noventa años de la inauguración de la Exposición Iberoamericana de Sevilla (1929-2019) |year=2019 |publisher=Boletín Oficial del Estado |isbn=978-84-340-2595-0 |page=242 |url=https://books.google.com/books?id=bAsPEAAAQBAJ&amp;pg=PA242 |language=es}}&lt;/ref&gt; The theatre was entered through a casino, the ''Casino de la Exposición''. The theatre occupied an area of {{Convert abbreviated|4600|m2}} and could accommodate 1100 viewers.&lt;ref name=&quot;Teatrolopedevega2011&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.teatrolopedevega.org/index.php/contents/view/historia |archive-date= 26 October 2011 |title=Historia del Teatro Lope de Vega |publisher=Teatro Lope de Vega |access-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026055244/http://www.teatrolopedevega.org/index.php/contents/view/historia }}&lt;/ref&gt; The building is faithful to the Baroque Revival style both in the set and in its ornamentation. It has hosted varied performances, including theater, dance, opera, [[jazz]], and [[flamenco]] and nowadays the most outstanding of the panorama is its programming national and international, becoming one of the most important theatres in Spain.&lt;ref name=&quot;Real Academia de la Historia 2019&quot; /&gt;

Other important theatres are [[Teatro de la Maestranza]], Auditorio Rocío Jurado and Teatro Central.

Seville also has a [[corral de comedias]] theatre, which is the [[Corral del Coliseo]], now used as a residential building.

=== Festivals ===
There are many entertainment options around the city of Seville and one of its biggest attractions is the numerous festivals that happen around the year. Some of the festivals concentrate on religion and culture, others focus on the folklore of the area, traditions, and entertainment.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=12 July 2016|title=Seville, Spain|url=http://link.galegroup.com/apps/doc/A457876488/ITOF?sid=ITOF&amp;xid=81c4569d|journal=Express Travel World|via=GaleGroup}}{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== Holy Week in Seville ====
{{Main|Holy Week in Seville}}

[[File:Cruz de guia macarena 2019An004.jpg|thumb|Guiding cross of the {{lang|es|cofradía}} of La Macarena as it passes through the Street of Fray Luis Sotelo]]
[[Semana Santa]] is celebrated all over [[Holy Week in Spain|Spain]] and Latin America, but the celebration in Seville is large and well known as a Fiesta of International Tourist Interest. Fifty-four local brotherhoods,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Holy Week in Seville|url=http://www.visitasevilla.es/index.php/en/history/holy-week-seville|website=Tourism of Seville}} Accessed 23 May 2020&lt;/ref&gt; or &quot;cofradías&quot;, organize floats and processions throughout the week, reenacting the story of the Passion of Christ. There is traditional music and art incorporated into the processions, making Semana Santa an important source of both material and immaterial Sevillian cultural identity.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Palma|first1=María Luisa|last2=Palma|first2=Luis|last3=Aguado|first3=Luis Fernando|s2cid=144559604|title=Determinants of cultural and popular celebration attendance: the case study of Seville Spring Fiestas|journal=Journal of Cultural Economics|date=8 June 2012|volume=37|issue=1|pages=87–107|doi=10.1007/s10824-012-9167-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Popular festivities in Seville, Spain: Easter Week in Sevilla in Spain|url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/agenda/fiestas/sevilla/semana_santa_de_sevilla.html|website=Spain Info US|date=23 April 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Itinerario Oficial Semana Santa de Sevilla 2018|url=https://www.semana-santa.org/itinerario-oficial-semana-santa-de-sevilla|website=Semana-santa.org|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;

==== Bienal de Flamenco ====
Seville is home to the bi-annual flamenco festival La Bienal, which claims to be &quot;the biggest flamenco event worldwide&quot; and lasts for nearly a month.&lt;ref&gt;{{cite web|title=la Bienal de Flamenco de Sevilla|url=http://www.labienal.com/en/ediciones-anteriores/|website=Labienal.com|access-date=10 March 2018|archive-date=8 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108130909/http://www.labienal.com/en/ediciones-anteriores/}}&lt;/ref&gt;

==== Velá de Santiago y Santa Ana ====
In the district of Triana, the Velá de Santiago y Santa Ana is held every July and includes sporting events, performances, and cultural activities as the city honors St. James and St. Ana.&lt;ref&gt;{{cite web|title=La velá de Santiago y Santa Ana en Triana, Sevilla. |url=https://www.visitarsevilla.es/experiencias/fiestas/visitar-sevilla-en-la-vela-de-santa-ana/|website=Visitar Sevilla|language=es-ES|date=16 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Feria de Abril ====
{{Main|Seville Fair}}

[[File:17401532982 c1e3546763 o feria de abril 2012.jpg|thumb|right|''Casetas'' in the 2012 [[Seville Fair|Feria de Abril]]]]
The April Fair (''Feria de Abril'') is a huge celebration that takes place in Seville about two weeks after the Holy Week. It was previously associated with celebrating livestock; however, nowadays its purpose is to create a fun cheerful environment tied to the appreciation of the Spanish folklore.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Castillo-Manzano |first1=José I. |last2=López-Valpuesta |first2=Lourdes |last3=Marchena-Gómez |first3=Manuel |title=Seville: A city with two souls |journal=Cities |date=February 2015 |volume=42 |pages=142–151 |doi=10.1016/j.cities.2014.10.005 |hdl=11441/148837 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

During the Feria, families, businesses, and organisations set up ''casetas'' ([[Tent#Marquees and larger tents|marquees]]) in which they spend the week dancing, drinking, and socialising. Traditionally, women wear elaborate flamenco dresses and men dress in their best suits. The marquees are set up on a permanent fairground in the district of Los Remedios,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.exploreseville.com/events/feriadeabril.htm |title=Feria de Abril, Seville |website=Exploreseville.com |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; in which each street is named after a famous bullfighter.

==== Salón Náutico Internacional de Sevilla ====
The International Boat Show of Seville is an annual event that takes place in the only inland maritime port of the country, which is one of the most important in Europe.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The first Seville Boat Show arrives in June |url=https://www.barcheamotore.com/seville-boat-show-arrives-in-june/?lang=en|website=barcheamotore.com|date = 8 April 2019}}&lt;/ref&gt;

===Music===
[[File:Triana - Billboard.jpg|thumb|right|Hailing from Seville, [[Triana (band)|Triana]] is considered as the benchmark of flamenco rock and as the founding fathers of {{lang|es|rock andaluz}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Diego|last=García-Peinazo|year=2019|title=&quot;The World's First Flamenco Rock Band&quot;? Anglo-American Progressive Rock, Politics and National Identity in Spain around Carmen's Fandangos in Space|journal=Rock Music Studies|volume=7 |doi=10.1080/19401159.2019.1651533|page=3|s2cid=201361699 }}&lt;/ref&gt;]]
Seville had a vibrant rock music scene in the 1970s and 1980s&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159293E.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159293E.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Seville: UNESCO City of Music |publisher=UNESCO |date=2007 |access-date=13 February 2018}}&lt;/ref&gt; with bands like [[Triana (band)|Triana]], [[Alameda (band)|Alameda]] and [[Smash (British band)|Smash]], who fused Andalusia's traditional flamenco music with British-style progressive rock. The punk rock group [[Reincidentes]] and indie band [[Sr Chinarro]], as well as singer [[Kiko Veneno]], rose to prominence in the early 1990s. The city's music scene now features rap acts such as [[SFDK (band)|SFDK]], [[Mala Rodríguez]], [[Dareysteel]], [[Tote King]], [[Dogma Crew]], [[Bisley DeMarra]], [[:es:Haze (MC)|Haze]] and [[Jesuly]]. Seville's diverse music scene is reflected in the variety of its club-centred nightlife.

The city is also home to many theatres and performance spaces where classical music is performed, including [[Teatro Lope de Vega, Seville|Teatro Lope de Vega]], [[Teatro La Maestranza]], Teatro Central, the [[Real Alcazar Gardens]] and the Sala Joaquín Turina.

Despite its name, the [[sevillana]] dance, commonly presented as flamenco, is not thought to be of Sevillan origin. However, the folksongs called ''[[sevillanas]]'' are authentically Sevillan, as is the four-part dance performed with them.

On 19 November 2023, Seville hosted the [[24th Annual Latin Grammy Awards]] at the [[FIBES Conference and Exhibition Centre]], making Seville the first city outside of the [[United States]] to host the [[Latin Grammy Awards]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://apnews.com/article/seville-spain-cf8138523aa769cc6bbde83acdd80ee4 |title=Latin Grammys to be held in Spain, leaving US for 1st time|work=Associated Press News |date=22 February 2023 |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.grammy.com/news/2023-latin-grammys-sevilla-spain-24th-awards |title=2023 Latin Grammys To Host First-Ever International Telecast In Sevilla, Spain, On Nov. 16; Nominations To Be Announced Sept. 19 |publisher=Recording Academy Grammy Awards |last=Ochoa |first=John |date=4 May 2023 |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

====Flamenco====
{{Main|Flamenco}}

[[File:8714202852_f852db384b_o_feria_de_abril.jpg|thumb|upright|Flamenco costume during [[Seville Fair]]]]
The [[Triana, Seville|Triana]] district in Seville is considered a birthplace of flamenco, where it found its beginning as an expression of the poor and marginalized. Seville's Romani population, known as Flamencos, were instrumental in the development of the art form. While it began as and remains a representation of Andalusian culture, it has also become a national heritage symbol of Spain.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ruiz|first1=Ana|title=Vibrant Andalusia: The spice of life in southern Spain|date=2007|publisher=Algora Publ|location=New York|isbn=978-0-87586-539-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Brown|first1=Joshua|title=Flamenco capital: Tradition, revolution and renewal in Seville, Spain|url=https://escholarship.org/uc/item/3010g01h|publisher=UC Riverside|access-date=28 February 2018|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Washabaugh|first1=William|title=Flamenco music and national identity in Spain|url=https://archive.org/details/flamencomusicnat0000wash|date=2012|publisher=Ashgate Publishing Ltd|location=Farnham|isbn=978-1-4094-3485-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Manuel|first1=Peter|s2cid=191384305|title=Andalusian, Gypsy, and class identity in the contemporary flamenco complex|journal=Ethnomusicology|volume=33|issue=1|pages=47–65|doi=10.2307/852169|jstor=852169|year=1989|url=https://academicworks.cuny.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1535&amp;context=jj_pubs |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; There are more flamenco artists in Seville than anywhere else in the country, supporting an entire industry surrounding it and drawing in a significant amount of tourism for the city.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Aoyama|first1=Yuko|s2cid=144812906|title=Artists, tourists, and the state: Cultural tourism and the flamenco industry in Andalusia, Spain|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-urban-and-regional-research_2009-03_33_1/page/80|journal=International Journal of Urban and Regional Research|date=March 2009|volume=33|issue=1|pages=80–104|doi=10.1111/j.1468-2427.2009.00846.x}}&lt;/ref&gt;

===Gastronomy===
[[File:Gazpacho Cazuela Barro.jpg|thumb|left|Andalusian [[Gazpacho]]]]
The ''[[tapas]]'' scene is one of the main cultural attractions of the city: people go from one bar to another, enjoying small dishes called tapas (literally &quot;lids&quot; or &quot;covers&quot; in Spanish, referring to their probable origin as snacks served on small plates used to cover drinks). Local specialities include fried and grilled seafood (including [[squid]], ''choco'' ([[cuttlefish]]), [[swordfish]], marinated [[Squalidae|dogfish]], and ''[[Snakelocks anemone#Gastronomy|ortiguillas]]''), grilled and stewed meat, [[spinach]] with [[chickpea]]s, ''[[Jamón ibérico]]'', lamb kidneys in sherry sauce, [[Land snail#Snails as human food|snails]], ''[[puchero|caldo de puchero]]'', and ''[[gazpacho]]''. A sandwich known as a ''[[serranito]]'' is the typical and popular version of fast food.

Typical desserts from Seville include ''pestiños'', a honey-coated sweet fritter; ''torrijas'', fried slices of bread with honey; ''roscos fritos'', deep-fried sugar-coated ring doughnuts; ''magdalenas'' or fairy cakes; ''yemas de San Leandro'',&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yemas de San Leandro |url=https://www.atlasobscura.com/places/yemas-de-san-leandro-spain |website=www.atlasobscura.com |access-date=14 May 2026}}&lt;/ref&gt; which provide the city's [[convent]]s with a source of revenue; and ''[[tortas de aceite]]'', a thin sugar-coated cake made with olive oil. ''Polvorones'' and ''mantecados'' are traditional Christmas products, whereas ''pestiños'' and ''torrijas'' are typically consumed during the [[Holy Week in Seville|Holy Week]].

Bitter [[Seville orange]]s grow on trees lining the city streets. Large quantities are collected and exported to Britain to be used in [[marmalade]].&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Wright|first=Fraser|date=22 January 2016|title=A history of Seville Orange Marmalade, including a recipe for making your own|url=https://foodanddrink.scotsman.com/food/a-history-of-seville-orange-marmalade-including-a-recipe-for-making-your-own/|access-date=17 June 2020|website=Scotsman Food and Drink|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Locally, the fruit is used predominantly in aromatherapy, herbal medicine, and dietary diet products, rather than as a foodstuff.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Padilla|first=Brenda|date=3 May 2013|title=Gastronomy - Seville Oranges|url=https://www.andalucia.com/gastronomy/oranges/seville.htm|access-date=17 June 2020|website=Andalucia.com|language=en}}&lt;/ref&gt; According to legend, the Arabs brought the bitter orange to Seville from East Asia via Iraq around the 10th century to beautify and perfume their patios and gardens, as well as to provide shade.&lt;ref name=&quot;Nash200514&quot;&gt;{{cite book|author=Elizabeth Nash|title=Seville, Cordoba, and Granada:A Cultural History: A Cultural History|url=https://books.google.com/books?id=vVA1reAI7w0C&amp;pg=PA14|access-date=8 February 2013|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-518204-0|page=14}}&lt;/ref&gt; The flowers of the tree are a source of [[neroli oil]], commonly used in [[perfumery]] and in skin lotions for massage.

In 2021, the municipal water company, Emasesa, began a pilot scheme to use the methane produced as the fruit ferments to generate clean electricity. The company plans to use 35 tonnes of fruit to generate clean energy to power one of the city's water purification plants.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Burgen|first=Stephen|date=23 February 2021|title='A role model': how Seville is turning leftover oranges into electricity|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/23/how-seville-is-turning-leftover-oranges-into-electricity|access-date=24 February 2021|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

== رانديون ==
[[File:Panoramio - V&amp;A Dudush - Estadio Olímpico 57 619.jpg|thumb|لا ڪارتوجا اسٽيڊيم]]
سيويل ٻن حريف ايسوسيئيشن فٽبال ٽيمن; ريئل بيٽس بالومپي ۽ سيويل فٽبال ڪلب (Sevilla FC) جو شهر آهي. ٻئي ٽيمون لا ليگا ۾ کيڏنديون آهن. هر ٽيم هڪ ڀيرو ليگ کٽي آهي بيٽس 1935 ۾. ۽ سيويل 1946 ۾ هڪ ڀيرو ليگ کٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topendsports.com/sport/soccer/list-league-la-liga.htm |title=La Liga Champions |website=Topendsports.com |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; صرف سيويل ايف سي يورپي مقابلا کٽيا آهن. 2006 ۽ 2007&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablese/ec3b.html |title=Uefa Cup |website=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=31 May 2012 |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; ۾ مسلسل يو اي ايف اي ڪپ فائنل کٽيا ۽ 2014،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/sport/football/2014/05/sevilla-win-final-after-penalties-2014514195213280357.html| title=Sevilla win Europa final after penalties|publisher=Al Jazeera|access-date=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; 2015، 2016، 2020 ۽ 2023 ۾ يو اي ايف اي يوروپا ليگ. بيٽس 2025 ۾ يو اي ايف اي ڪانفرنس ليگ ۾ پنهنجي پهرين يورپي فائنل ۾ پهتو. چيلسي ايف سي کان 4-1 هارائي. رامون سينچز پيزوان ۽ بينيٽو ولمارين (ترتيب وار سيويل ۽ بيٽس جا اسٽيڊيم) 1982 فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ جڳهه هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jan Alsos |url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1982/wc82index.html |title=1982 – Match Schedule |publisher=Planet World Cup |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; سيويل جي اسٽيڊيم ۾ 1986 جي يورپي ڪپ فائنل جي ميزباني پڻ ڪئي وئي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lvironpigs.wordpress.com/2010/12/19/1986-european-cup-final-fc-barcelona-v-steaua-bucharest-complete-game-film/ |title=1986 European Cup Final : FC Barcelona v Steaua Bucharest – Complete Game Film &amp;#124; BETWEEN THE STICKS – ZWISCHEN DEN STOECKEN: Weil Jemand Es Tun Muss |website=Lvironpigs.wordpress.com |access-date=12 March 2013|date=19 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ۽ 1999 لا ڪارٽوجا ۾ ٺهيل گهڻ مقصدي اسٽيڊيم, 2003 جي يوئيفا ڪپ فائنل جو هنڌ هو. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/3043029.stm |title=Porto end Celtic's Uefa dream |work=BBC News|date=21 May 2003 |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;  سيويل ۾ هڪ ACB ليگ باسڪيٽ بال ڪلب ريئل بيٽس بالونسٽو آهي.  

سيويل ايٿليٽڪس ۾ انڊور (1991) ۽ آئوٽ ڊور (1999) ورلڊ چيمپئن شپ جي ميزباني ڪئي آهي. جڏهن ته 2004 ۽ 2011 ۾ ٽينس ڊيوس ڪپ فائنل منعقد ڪيو ويو. شهر 2004 ۽ 2008 جي سمر اولمپڪس لاءِ ناڪام بولي ڏني, &lt;ref&gt;{{cite news |last=Wilkins |first=Luke |url=https://www.independent.co.uk/sport/olympic-games-11-cities-bid-to-stage-2004-games-1323488.html |title=Olympic Games: 11 cities bid to stage 2004 Games – Sport |newspaper=[[The Independent]] |date=11 January 1996 |access-date=12 March 2013 |archive-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216102750/http://www.independent.co.uk/sport/olympic-games-11-cities-bid-to-stage-2004-games-1323488.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1999/05/05/seville_stadium/ |archive-url=https://archive.today/20120718144343/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1999/05/05/seville_stadium/ |url-status=dead |archive-date=18 July 2012 |title=CNN/SI – Olympics – Seville seeking 2008 Olympic bid – Wednesday May 05, 1999 12:37&amp;nbsp;pm |magazine=Sports Illustrated |date=5 May 1999 |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;جنهن لاءِ 60,000 سيٽن واري ايسٽاڊيو ڊي لا ڪارٽوجا کي اسٽيج ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. سيويل جو درياء گواڊالڪووير روئنگ لاءِ صرف ٽن FISA منظور ٿيل بين الاقوامي تربيتي مرڪزن مان هڪ ۽ اسپين ۾ واحد آهي. 2002 جي ورلڊ روئنگ چيمپئن شپ ۽ 2013 جي يورپي روئنگ چيمپئن شپ اتي منعقد ڪيون ويون.

==سياحت==
سيويل اسپين ۾, [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] ۽ [[بارسلونا]] کان پوءِ اسپين ۾ ٽئين نمبر تي  هڪ وڏو سياحتي مرڪز آهي. 2018 ۾ 25 لک کان وڌيڪ مسافر ۽ سياح هئا, جيڪي هڪ سياحتي رهائش ۾ رهيا. شهر ۾ موسميات جي مجموعي سطح گهٽ آهي. تنهن ڪري سياح سال بھر ايندا رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Guaita Martínez |first1=José Manuel |last2=Martín Martín |first2=José María |last3=Salinas Fernández |first3=Jose Antonio |last4=Mogorrón-Guerrero |first4=Helena |title=An analysis of the stability of rural tourism as a desired condition for sustainable tourism |journal=Journal of Business Research |date=July 2019 |volume=100 |pages=165–174 |doi=10.1016/j.jbusres.2019.03.033 |s2cid=159374518 |hdl=10481/87452 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; شهر جي چوڌاري ڪيترائي نشان، عجائب گھر، پارڪ، باغ ۽ ٻين قسمن جا سياحتي هنڌ آهن. تنهن ڪري هر ڪنهن لاءِ ڪجهه نه ڪجهه آهي. القصر (Alcázar), گرجا گھر ۽ جنرل آرڪائيو آف دي انڊيز [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي جون سائيٽون]] آهن. 

شهر جا ڪيترائي اهم نظارا ۽ يادگار تاريخي مرڪز, ڪاسکو انٽيگو ۾ واقع آهن. مرڪز جي اتر ۾ ميڪارينا پاڙو آهي جنهن ۾ ڪجهه اهم يادگار ۽ مذهبي عمارتون, جهڙوڪ ميوزيم ۽ ڪيٿولڪ چرچ آف لا ميڪارينا يا اسپتال ڊي لاس سنڪو لاگاس آهن. گواڊالڪوير   درياءَ جي پار, اولهه ڪناري تي ٽريانا جي پاڙي جو شهر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار هو.

=== Churches ===
[[File:Giralda de Sevilla 5.jpg|thumb|upright=0.8|The [[Giralda]], originally built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] as a minaret to the Great Mosque of Seville, is now the bell tower of the cathedral.]]
The [[Seville Cathedral]], officially the Cathedral of Saint Mary of the See, is considered the largest Gothic cathedral in the world and one of the largest cathedrals in the world.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quick |first=P. S. |url=https://books.google.com/books?id=F9MnDwAAQBAJ&amp;dq=seville+cathedral+largest&amp;pg=PT40 |title=A Guide to Seville: Five Walking Tours |publisher=Andrews UK Limited |year=2017 |isbn=978-1-78538-646-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wertheimer |first=Lester |url=https://books.google.com/books?id=jeSoxaoOqOQC&amp;dq=seville+cathedral+largest&amp;pg=PA48 |title=Architectural History |publisher=Kaplan AEC Architecture |year=2004 |isbn=978-0-7931-9380-6 |page=48 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&amp;dq=seville+cathedral+largest+-fodor&amp;pg=PA517 |title=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, 2nd Edition |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-1-59884-204-3 |editor-last=Melton |editor-first=J. Gordon |volume=2 |page=517 |language=en |editor-last2=Baumann |editor-first2=Martin}}&lt;/ref&gt; Incorporating parts of the city's former main mosque that was built under the Almohads in the 12th century, the current building is a massive Gothic structure begun after 1401 and finished in 1506, with additional reconstruction occurring between 1511 and 1519.&lt;ref name=&quot;Hourihane-2012&quot;&gt;{{Cite book |last= |first= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&amp;dq=seville+cathedral+encyclopedia&amp;pg=RA3-PA268 |title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-539536-5 |editor-last=Hourihane |editor-first=Colum |pages=570–571 |language=en |chapter=Seville}}&lt;/ref&gt; The church contains a number of important tombs, including one of the two claimed burial places of Christopher Columbus,&lt;ref&gt;{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=gmmMCwAAQBAJ&amp;dq=seville+cathedral+columbus+tomb&amp;pg=PA80 |title=The Christopher Columbus Encyclopedia |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-1-349-12573-9 |editor-last=Beding |editor-first=Silvio A. |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt; as well as many important artworks, including the largest [[retable]] (altarpiece) in Spain.&lt;ref name=&quot;Hourihane-2012&quot; /&gt; A number of later additions, mostly in [[Plateresque]] or [[Renaissance style]], were added around the outside of the Gothic structure after its initial construction.&lt;ref name=&quot;Hourihane-2012&quot; /&gt;

One of the city's most prominent landmarks is the cathedral's bell tower, the [[Giralda]], formerly the minaret of the Almohad mosque. The minaret's main shaft is a little over 50 meters tall. The tower was further heightened in the 16th century by the addition of a large Renaissance-style [[Belfry (architecture)|belfry]], which brings its total height to around 95 or 96 meters.&lt;ref name=&quot;Sanchez-2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sánchez |first1=Emilio Romero |last2=Esteban |first2=Antonio Morales |last3=Casas |first3=Jaime Navarro |date=2022 |title=Analysis of the Historical Settlements of the Giralda |journal=International Journal of Architectural Heritage |volume=17 |issue=8 |pages=1312–1330 |doi=10.1080/15583058.2022.2034070 |issn=1558-3058 |s2cid=247005340 |doi-access=free |hdl=11441/135733|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solis-2012&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Solís |first1=Mario |last2=Domínguez |first2=José |last3=Pérez |first3=Lorenzo |date=2012 |title=Structural Analysis of La Giralda's 16th-Century Sculpture/Weather Vane |journal=International Journal of Architectural Heritage |volume=6 |issue=2 |pages=147–171 |doi=10.1080/15583058.2010.518660 |issn=1558-3058 |s2cid=109405965 |hdl=11441/140037|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; The top of the tower is crowned by the ''Giraldillo'', a cast bronze [[weather vane]] sculpture, from which the name &quot;Giralda&quot; is derived.&lt;ref name=&quot;Solis-2012&quot; /&gt;

The [[Church of San Salvador (Seville)|Church of San Salvador]], located at ''Plaza de San Salvador'', is the second largest church in the city after the cathedral. Originally converted from the city's oldest mosque, it was rebuilt in [[Baroque architecture|Baroque]] form in the 17th century and was the city's only [[collegiate church]].&lt;ref name=&quot;Wunder-2017&quot;&gt;{{Cite book |last=Wunder |first=Amanda |url=https://books.google.com/books?id=3p5CDgAAQBAJ |title=Baroque Seville: Sacred Art in a Century of Crisis |publisher=Penn State Press |year=2017 |isbn=978-0-271-07941-7 |page=125 |language=en}}&lt;/ref&gt; The [[Church of Saint Louis of France]], built between 1699 and 1731 and designed by [[Leonardo de Figueroa]], represents another example of Baroque architecture.&lt;ref name=&quot;Wunder-2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Konemann-2013&quot;&gt;{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=EO34MQEACAAJ |title=Baroque: Architecture, Sculpture, Painting |publisher=Konemann |year=2013 |isbn=978-3-8480-0403-4 |editor-last=Toman |editor-first=Rolf |page=96 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Palaces and mansions ===
[[File:Salón de Embajadores, Real Alcázar de Sevilla.jpg|left|thumb|The ''Salón de Embajadores'' in the [[Alcázar of Seville]]]]
To the south of the cathedral, the Alcázar is a sprawling palace and garden complex which served as the city's center of power. The site was occupied since ancient times but was located outside the Roman city walls.&lt;ref name=&quot;Bloom-2009&quot;&gt;{{Cite book |last= |first= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;dq=grove+encyclopedia+islamic+%22site+of+the+Alc%C3%A1zar%22&amp;pg=RA2-PA198 |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-530991-1 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=3 |location= |pages=198–199 |language=en |chapter=Seville |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}&lt;/ref&gt; The current palace complex was founded in the 10th century as a governor's palace, then expanded in the 11th century when it became the palace of the Abbadid rulers. Some limited parts of the palace still date from its 12th-century expansion under Almohad rule, but most of the site was redeveloped after the Christian conquest of the city in the 13th century. A major construction campaign took place in the 1360s under Pedro I, who constructed a new palace in Mudéjar style, aided in part by craftsmen from [[Granada]]. Richly-decorated chambers and courtyards date from this period, such as the ''Patio de las Doncellas'' and the ''Salón de Embajadores''.&lt;ref name=&quot;Bloom-2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ruggles |first=D. Fairchild |date=2004 |title=The Alcazar of Seville and Mudejar Architecture |journal=Gesta |volume=43 |issue=2 |pages=87–98 |doi=10.2307/25067097 |jstor=25067097 |s2cid=192856091 |issn=0016-920X}}&lt;/ref&gt; Further additions took place under the [[Catholic Monarchs of Spain|Catholic Monarchs]] in Renaissance style, which continued under the [[Habsburg Spain|Habsburgs]]. The extensive gardens were also redesigned in this style and then further developed in the 17th century.&lt;ref name=&quot;Hourihane-2012&quot; /&gt; The palace has been used as a filming location for various productions, including ''[[Game of Thrones]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Fiona Flores |date=6 December 2011 |title=Alcazar Real |url=https://www.andalucia.com/cities/seville/alcazar.htm |access-date=5 June 2023 |website=Andalucia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; [[File:Casa_Pilatos_5384865645_1642bfa658_o.jpg|thumb|upright=0.8|[[Casa de Pilatos]]]]The [[Archbishop's Palace, Seville|Archbishop's Palace]] stands over the site of the former [[Roman baths]] of the city. The property was originally donated by Ferdinand III to Bishop Don Remondo in 1251, but the current building was built in the second half of the 16th century, followed by later additions. Its Baroque doorway was completed in 1704 by Lorenzo Fernándes de Iglesias.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005d&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |page=120 |language=es, en}}&lt;/ref&gt;

A number of other houses and wealthy mansions have been preserved across the city since the 16th century.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005f&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |pages= |language=es, en}}&lt;/ref&gt; Among the most famous is the ''[[Casa de Pilatos]]'' ('House of Pilate'), an aristocratic mansion blending multiple architectural styles. The house, bought by the Enriquez de Ribera family in 1483,&lt;ref name=&quot;Wunder-2003&quot;&gt;{{Cite journal |last=Wunder |first=Amanda |date=2003 |title=Classical, Christian, and Muslim Remains in the Construction of Imperial Seville (1520–1635) |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_2003-04_64_2/page/195 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=64 |issue=2 |pages=195–212 |doi=10.2307/3654125 |jstor=3654125 |issn=0022-5037}}&lt;/ref&gt; has a typical courtyard plan but mixes older [[Isabelline (architectural style)|Isabelline]] and Mudéjar decoration with later Renaissance elements.&lt;ref name=&quot;Anderson-2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Anderson |first=Christy |url=https://books.google.com/books?id=q41oAgAAQBAJ&amp;dq=pilatos+seville&amp;pg=PA207 |title=Renaissance Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-162525-1 |page=207 |language=en}}&lt;/ref&gt; After Don Fadrique Enriquez de Ribera returned from a pilgrimage to Jerusalem in 1520, he commissioned a stone [[Portal (architecture)|portal]] at the entrance of the family mansion. The portal became the starting point for the ''[[Via Crucis to the Cruz del Campo]]'', and later writers claimed it was modeled on the doorway of the house of [[Pontius Pilate]] in the Holy Land, thus earning the house its current name.&lt;ref name=&quot;Anderson-2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wunder-2003&quot; /&gt;

Other historic mansions include the [[Palace of the Countess of Lebrija]], the ''[[Palacio de las Dueñas]]'', and the ''[[Casa de los Pinelo]]s''. The ''Casa del Rey Moro'' is considered the oldest in Seville, with its origins dated to the 15th century.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005c&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |page=106 |language=es, en}}&lt;/ref&gt;

=== Fortifications ===
[[File:Torre del Oro Guadalquivir Seville Spain.jpg|thumb|upright=0.8|The ''[[Torre del Oro]]'' is another example of [[Almohad architecture]] in the city.]]The [[Walls of Seville|city walls of Seville]] were first built in ancient times on the orders of [[Julius Caesar]].&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005b&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |page=86 |language=es, en}}&lt;/ref&gt; After the Viking attack on the city in 844, the walls were rebuilt on the orders of [[Abd ar-Rahman II]]. They were expanded under the Almoravids in 1126 and in 1221 the Almohads added a moat and a second outer line of walls. Most of the walls were demolished after 1861 to reduce restrictions on urban development, but a significant portion of the northern walls can still be seen today.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005b&quot; /&gt;

The ''[[Torre del Oro]]'' is an Almohad defensive tower dating to 1220–1221. The tower was integrated into the city's defensive system and protected the city's harbour, along with another tower across the river. Between the bases of the two towers a chain could be raised to block ships and prevent entry into the port.&lt;ref name=&quot;Bennison-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Bennison |first=Amira K. |url=https://books.google.com/books?id=19JVDwAAQBAJ |title=The Almoravid and Almohad Empires |publisher=Edinburgh University Press |year=2016 |pages=325–326 |isbn=978-0-7486-4682-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Civic buildings and other monuments ===
[[File:Hôtel Ville - Séville (ES61) - 2023-04-24 - 14.jpg|left|thumb|The 16th-century Plateresque façade of the [[Seville City Hall|City Hall]]]]
The [[Seville City Hall|City Hall]] (''Ayuntamiento'') was begun by architect [[Diego de Riaño]], who worked on it between 1527 and 1534 and designed the eastern façade on ''Plaza de San Francisco'', a highlight of the Plateresque style.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barteet |first=C. Cody |url=https://books.google.com/books?id=TQWdDwAAQBAJ&amp;dq=plateresque+city+hall+seville&amp;pg=PT112 |title=Architectural Rhetoric and the Iconography of Authority in Colonial Mexico: The Casa de Montejo |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-0-429-99904-8 |pages=114–117 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |pages=40–44 |language=es, en}}&lt;/ref&gt; He was succeeded by other architects, including [[Hernán Ruiz II|Hernan Ruiz II]] after 1560, who added a double-arched [[loggia]] on the western façade.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005&quot; /&gt; The Royal Prison originally stood nearby, where Cervantes was imprisoned and where it is believed he was inspired to write ''[[Don Quixote]]''.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005&quot; /&gt; In 1840, the nearby Convent of San Francisco was demolished and replaced by the present-day ''Plaza Nueva'' in 1854. After this, the city hall's was partly remodeled by Demetrio de los Ríos and Balbino Marrón. It was given a new western façade in [[Neoclassical architecture|Neoclassical]] style, completed in 1867.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ayuntamiento de Sevilla |url=https://www.andalucia.org/en/sevilla-cultural-tourism-ayuntamiento-de-sevilla |access-date=3 June 2023 |website=Andalucia.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The General Archive of the Indies (''Archivo General de Indias''), located between the Cathedral and the Alcázar, is the repository of valuable archival documents relating to the Spanish Empire in the Americas and the Philippines up to 1760.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Riobó |first=Carlos |url=https://books.google.com/books?id=E8BKBAAAQBAJ&amp;dq=seville+archive+herrera&amp;pg=PA57 |title=Sub-versions of the Archive: Manuel Puig's and Severo Sarduy's Alternative Identities |publisher=Bucknell University Press |year=2010 |isbn=978-1-61148-037-5 |page=57 |language=en}}&lt;/ref&gt; The building itself was designed in a [[Spanish Renaissance architecture|Spanish Renaissance style]] in 1572 by [[Juan de Herrera]] to house the merchants' guild. Construction began in the 1580s and was not finished until 1646. The building was converted into the new Archive of the Indies in 1785.&lt;ref name=&quot;Hamann-2022&quot;&gt;{{Cite book |last=Hamann |first=Byron Ellsworth |url=https://books.google.com/books?id=0Wp2EAAAQBAJ&amp;dq=seville+General+Archive+of+the+Indies+herrera&amp;pg=PA262 |title=The Invention of the Colonial Americas: Data, Architecture, and the Archive of the Indies, 1781–1844 |publisher=Getty Publications |year=2022 |isbn=978-1-60606-773-4 |pages=128–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Palacio de San Telmo (portada).jpg|thumb|The 18th-century Baroque portal of the ''[[Palacio de San Telmo]]'']]
The ''[[Palacio de San Telmo]]'' was originally a naval college established in 1671. Between 1722 and 1735 the building was completed by Leonardo de Figueroa and his son Matías, who designed its present-day façade, one of the most important monuments of Baroque architecture in Andalusia.&lt;ref name=&quot;Konemann-2013&quot; /&gt; The building now serves as the seat for the [[Andalusian Autonomous Government]].&lt;ref&gt;The Titi Tudorancea Bulletin. [https://www.tititudorancea.com/z/tourist_attractions_in_seville_spain.htm Tourist Attractions in Seville, Spain]. Retrieved 24 August 2020.&lt;/ref&gt;

The [[Royal Tobacco Factory]] (''Real Fábrica de Tabacos''), located near the Palacio de San Telmo, was built between 1728 and 1771. It was designed in a Baroque style by Sebastian van der Borcht.&lt;ref name=&quot;Konemann-2013&quot; /&gt; It replaced an earlier [[tobacco]] factory built in 1687, which in turn had replaced Seville's first tobacco factory, San Pedro, which opened in a former women's penitentiary in 1620.&lt;ref name=&quot;Gately-2007&quot;&gt;{{Cite book |last=Gately |first=Iain |url=https://books.google.com/books?id=x41jVocj05EC&amp;dq=first+tobacco+factory+seville&amp;pg=PA80 |title=Tobacco: A Cultural History of How an Exotic Plant Seduced Civilization |publisher=Grove Press |year=2007 |isbn=978-0-8021-9848-8 |pages=80, 115–116 |language=en}}&lt;/ref&gt; Upon completion, the new factory was the largest industrial building in the world and included its own chapel and its own prison, and operated under its own laws.&lt;ref name=&quot;Gately-2007&quot; /&gt;

The city's [[bullring]], the [[Maestranza (Seville)|Real Maestranza]], was designed in 1761 by Vicente San Martin. Its Baroque façade was completed in 1787 but the rest of the building was only completed in 1881.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005e&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |page=127 |language=es, en}}&lt;/ref&gt; The venue can accommodate 14,000 spectators.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Fiona Flores |date=6 December 2011 |title=Plaza de Toros de la Maestranza |url=https://www.andalucia.com/cities/seville/bullring.htm |access-date=3 June 2023 |website=Andalucia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

The [[Metropol Parasol]], in ''La Encarnación'' square, is the world's largest wooden structure.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inhabitat.com/metropol-parasol-the-worlds-largest-wooden-structure-opens-in-seville/ |title=Metropol Parasol: The World's Largest Wooden Structure Opens in Seville&amp;#124; Inhabitat – Green Design Will Save the World |website=Inhabitat.com |date=24 April 2011 |access-date=29 February 2012}}&lt;/ref&gt; A monumental umbrella-like building designed by the German architect [[Jürgen Mayer (architect)|Jürgen Mayer]], finished in 2011. This modern architecture structure houses the central market and an underground archaeological complex. The terrace roof is a city viewpoint.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sevilla21.com/urbanismo/ordenacionurbana.php?id=1 |title=Ordenación Urbana – Metropol Parasol |website=Sevilla21.com |access-date=10 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511210059/http://www.sevilla21.com/urbanismo/ordenacionurbana.php?id=1 |archive-date=11 May 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== ''Parque de María Luisa'' ===
[[File:Glorieta de los hermanos Álvarez Quintero 5.JPG|thumb|Tiled fountain in ''[[Parque de María Luisa]]'']]
The sprawling ''Parque de María Luisa'' (María Luisa Park) was designed by architect Aníbal González for the 1929 Ibero-American Exposition. The park includes two major plazas, the ''Plaza de España'' and the ''Plaza de América'', and several monuments and museums. They include outstanding examples of regionalist [[Revival architecture]], a mix of [[Neo-Mudéjar]] and [[Neo-renaissance|Neo-Renaissance]], lavishly ornamented with typical glazed tiles.&lt;ref name=&quot;Quintero-2011&quot;&gt;{{Cite web |last1=Quintero |first1=Josephine |last2=Watson |first2=Fiona Flores |date=6 December 2011 |title=Maria Luisa Park |url=https://www.andalucia.com/cities/seville/marialuisapark.htm |access-date=3 June 2023 |website=Andalucia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sevilla1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sevilla5.com/monuments/plespana.html |title=Plaza De Espańa And Maria Luisa Park Sevilla – Seville |website=Sevilla5.com |access-date=10 April 2011}}&lt;/ref&gt;

At the park's north end, the semi-circular ''Plaza de España'' is marked by tall towers and a series of benches covered in painted tiles dedicated to each of the 48 [[provinces of Spain]].&lt;ref name=&quot;Quintero-2011&quot; /&gt; The location has been used in the filming of several movies.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Fiona Flores |date=6 December 2011 |title=Plaza de España |url=https://www.andalucia.com/cities/seville/plazadeespana.htm |access-date=3 June 2023 |website=Andalucia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

At the southern end of the park, the ''Plaza de América'' is flanked by three structures emulating different historical styles: the Royal Pavilion has Gothic features, the Mudéjar Pavilion has a Mudéjar style, and the ''Bellas Artes'' Pavilion has a Renaissance style. The two latter pavilions are each used as museums today.&lt;ref name=&quot;Navarro Rivas-2005a&quot;&gt;{{Cite book |last1=Navarro Rivas |first1=Juan Pablo |url=https://books.google.com/books?id=vb9vciGX7esC |title=Seville 360º |last2=Ramírez Idígoras |first2=Consuelo |publisher=Maratania |year=2005 |isbn=84-932274-8-X |page=145 |language=es, en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quintero-2011&quot; /&gt;

{{wide image|Sevilla_Plaza_de_España_19-03-2011_13-36-19.jpg|700px|[[Plaza de España (Seville)|Plaza de España]], panoramic view}}

===Museums===
{{Unreferenced section|date=June 2023}}
[[File:Sévilla, Spain, 2014 (52).JPG|thumb|upright|[[Museum of Fine Arts of Seville]]]]
The most important art collection of Seville is the Museum of Fine Arts of Seville. It was established in 1835 in the former Convent of ''La Merced''. It holds many masterworks by [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Francisco Pacheco|Pacheco]], [[Zurbarán]], [[Valdés Leal]], and others masters of the Baroque Sevillian School, containing also Flemish paintings of the 15th and 16th centuries.[[File:Pabellón Mudéjar 001.jpg|thumb|[[Museum of Arts and Traditions of Sevilla|Museum of Arts and Traditions]]]]Other museums in Seville are:
* The [[Archeological Museum of Seville]], which contains collections from the [[Tartessos|Tartessian]], Roman, Almohad, and Christian periods. It is located at ''Plaza'' ''América'' in ''Parque de María Luisa''.
* The [[Museum of Arts and Popular Customs of Seville]], also in ''Plaza'' ''América'', across from the Archaeological Museum.
* The [[Monastery of Santa Maria de las Cuevas|Andalusian Contemporary Art Centre]], situated in the neighbourhood of [[La Cartuja, Seville|La Cartuja]].
* The Naval Museum, housed in the Torre del Oro, next to the River Guadalquivir.
* The Carriages Museum, in the Los Remedios neighbourhood.
* The [[Flamenco]] Art Museum
* The [[Bullfighting]] Museum, in the Maestranza bullring.
* The Palace of the Countess of Lebrija, a private collection that contains many of the mosaic floors discovered in the nearby Roman town of Italica.
* The ''Centro [[Velázquez]]'' (Velázquez Centre) located at the Old Priests Hospital in the touristic Santa Cruz neighbourhood.
* The ''Antiquarium'' in Metropol Parasol, an underground museum which is composed of the most important archaeological site of the ancient Roman stage of Seville and remains preserved.
* The ''[[Castle of San Jorge|Castillo de San Jorge]]'' (Castle of St. George) is situated near the Triana market, next to the Isabel II bridge. It was the last seat for the Spanish Inquisition.
* The Museum and Treasure of ''La Macarena'', where the collection of the [[Hermandad de la Esperanza Macarena (Seville)|Macarena brotherhood]] is exhibited. This exhibition gives visitors an accurate impression of Seville's [[Holy Week in Seville|Holy Week]].
* ''[[La Casa de la Ciencia]]'' (The House of Science), a science centre and museum opposite the María Luisa Park.
* Museum of Pottery in Triana.
* ''Pabellon de la Navegación'' (Pavilion of Navigation).

===Other parks and gardens===
In addition to the large Parque de María Luisa, the city contains other parks and gardens, including:
* The Alcázar Gardens, within the grounds of the Alcázar palace, consist of several sectors developed in different historical styles.
* The Gardens of Murillo and the Gardens of Catalina de Ribera, both along and outside the south wall of the Alcázar, lie next to the Santa Cruz quarter.
* The ''Parque del Alamillo y San Jerónimo'', the largest park in Andalusia, was originally built for [[Seville Expo '92]] to reproduce the Andalusian native flora. It lines both Guadalquivir shores around the ''San Jerónimo'' [[meander]]. The 32-metres-high bronze sculpture, ''[[Birth of a New Man|The Birth of a New Man]]'' (popularly known as Columbus's Egg, ''el Huevo de Colón''), by the Georgian sculptor [[Zurab Tsereteli]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1994/09/08/056.html |title=ABC Hemeroteca |website=ABC|location=Spain |access-date=12 March 2012}}&lt;/ref&gt; is located in its northwestern sector.
* The American Garden, also completed for Expo '92, is in [[La Cartuja]]. It is a public botanical garden, with a representative collection of American plants donated by different countries on the occasion of the world exposition. Despite its extraordinary botanical value, it remains a mostly abandoned place.
* The [[Buhaira Gardens]], also historically known as the ''Huerta del Rey'', are a public park and historic site, originally created as a garden estate during the Almohad period (12th century).&lt;ref name=&quot;Turismo Sevilla-2022&quot;&gt;{{Cite web|title=Buhaira Palace and its Gardens|url=https://www.turismosevilla.org/index.php/en/what-see-and-do/heritage/monuments/buhaira-palace-and-its-gardens|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121010152/https://www.turismosevilla.org/index.php/en/what-see-and-do/heritage/monuments/buhaira-palace-and-its-gardens|archive-date=21 January 2022|access-date=20 January 2022|website=Turimo de la Provincia - Sevilla}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arnold-2017&quot;&gt;{{Cite book|last=Arnold|first=Felix|url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&amp;dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&amp;pg=PP1|title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-062455-2|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=211}}
{{wide image|Sevilla_Alcazar_03.jpg|700px|The Alcázar Gardens}}

==جڙيل شهر==
{{See also|List of twin towns and sister cities in Spain}}
سيويل جڙيل آهي:&lt;ref name=montero&gt;{{Cite journal|url=https://sevilla.abc.es/sevilla/sevi-18-ciudades-mundo-estan-hermanadas-sevilla-201804220748_noticia.html|journal=[[ABC (Spain)|ABC]]|title=Las 18 ciudades del mundo que están hermanadas con Sevilla|date=22 April 2018|first=Rocío|last=Montero}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=22em}}
&lt;!--Angers - twinning ended--&gt;
* {{flagicon|ESP}}[[بارسلونا]]، [[اسپين]]، 1987
*{{flagicon|ARG}}[[بيونس آئرس]]، [[ارجنٽائن]]، 1976 
*{{flagicon|USA}}[[ڪولمبس، اوهايو|ڪولمبس]]، [[آمريڪا]]، 1988 
* {{flagicon|ESP}}[[قرطبه]]، [[اسپين]]، 1908 
* {{flagicon|MEX}}[[گواڊالاجارا]]، [[ميڪسيڪو]]، 1984 
* {{flagicon|CUB}}[[هوانا]]، [[ڪيوبا]]، 2007 
* {{flagicon|USA}}[[ڪنساس سٽي]]، [[آمريڪا]]، 1969 
* {{flagicon|ESP}}[[لاريڊو، اسپين|لاريڊو]]، اسپين، 2017&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://sevilla.abc.es/noticias/sevi-sevilla-y-laredo-firman-acuerdo-hermanamiento-vocacion-cooperacion-mutua-201710131638_noticia.html|journal=[[ABC (Spain)|ABC]]|title=Sevilla y Laredo firman su acuerdo de hermanamiento con vocación de cooperación mutua|first=Pedro|last=Ybarra|date=13 October 2017}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|MAR}}[[مراکش شھر]]، [[مراڪش]]، 2017&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marrakech y Sevilla sellan su hermanamiento para estrechar &quot;relaciones de amistad y de cooperación&quot;|publisher=[[Europa Press (news agency)|Europa Press]]|url=https://www.europapress.es/andalucia/sevilla-00357/noticia-marrakech-sevilla-sellan-hermanamiento-estrechar-relaciones-amistad-cooperacion-20170405175412.html|date=5 April 2017}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|ESP}}ميدينا ڊي ريوسيڪو، اسپين، 2010 &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.elnortedecastilla.es/valladolid/201610/04/rioseco-oficializa-hermanamiento-sevilla-20161004091621.html|journal=[[El Norte de Castilla]]|date=4 October 2016|title=Rioseco oficializa su hermanamiento con Sevilla|author=M.G.M}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|SLV}}[[سان سيلويڊور|سان سلواڊور]]، [[ايل سيلويڊور]]، 2018 &lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=[[Europa Press (news agency)|Europa Press]]|url=https://www.europapress.es/andalucia/sevilla-00357/noticia-sevilla-san-salvador-sellan-hermanamiento-abren-cooperacion-economica-social-cultural-cientifica-20181101174304.html|title=Sevilla y San Salvador sellan su hermanamiento y se abren a cooperación económica, social, cultural y científica|date=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|ESP}}سيويل لا نيوا، [[اسپين]]{{div col end}}

 
سيويل ۽ [[ڪنساس|ڪنساس سٽي]] جي وچ ۾ تعلق گيرالڊا ٽاور، سيويل جي ڪيٿڊرل بيل ٽاور جي هڪ ننڍڙي نقل، جيڪو ڪنساس سٽي ۾ موجود آهي، جي ڪري آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kcsistercities.org/sister-cities/seville-spain|title=Kansas City – Sister Cities|access-date=4 August 2013|work=Sister City Association of Kansas City, MO|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121003415/http://www.kcsistercities.org/sister-cities/seville-spain|archive-date=21 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kcsistercities.org/sister-cities/seville-spain |title=Seville, Spain – Kansas City Sister Cities |website=Kcsistercities.org |access-date=12 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209162057/http://www.kcsistercities.org/sister-cities/seville-spain |archive-date=9 February 2012 }}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر ماڻهو==

=== تاريخي ===
* المعتمد بن عباد، عربيءَ جو شاعر ۽ سيويل جو بادشاهه (&lt;small&gt;1040&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;1095ع&lt;/small&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
* ابن زهر (Avenzoar)، طبيب  
* ابن سهل آف سيويل
* Luis del Alcázar، جيسوئيٽ عالم، (1554-1613)
* ريناسنس موسيقار ڪرسٽوبل ڊي مورليس فرانسسڪو گوريرو 
* Mateo Alemán - 16هين صديءَ جو ناول نگار
* ڊراما رائٽر لوپ دي رويدا &lt;ref name=&quot;owaytours&quot; /&gt;  ۽ هرمانوس الوارز ڪوئنٽرو
* نيو اسپين جو تاريخدان - Bartolomé de Las Casas
* لا فلوريڊا ۽ ڪيوبا جو نوآبادياتي گورنر: لورانو ڊي ٽورس ۽ آيالا 
* لا فلوريڊا جو نوآبادياتي گورنر: پابلو دي هيتا يو سالزار 
* باروڪ مصور ڊياگو ويلازڪيز، والڊس ليل ۽ بارٽولومي ايسٽبان موريلو 
* محقق ۽ فلڪيات دان انتونيو ڊي اولو 
* ريناسنس شاعرن فرننڊو ڊي هيريرا ۽ گوتيري ڊي سيٽينا
* اسپين جي ماريا انتونيٽا، سارڊينيا جي راڻي (1729-1785) 
* قابل ذڪر Costumbrista پينٽر جوس جمنيز آرانڊا، جيڪو 19 صديءَ جي سويل جي سماج ۽ ان جي عمارتن جي تصوير ڏيڻ پسند ڪندو هو
* رومانوي شاعر گسٽاوو ادولفو بيڪر&lt;ref name=&quot;owaytours&quot; /&gt;
* بلفائٽرز جوآن بيلمونٽ، ڪررو روميرو، اگناسيو سانچز ميجيس، ايميليو مونوز ۽ جوس گومز اورٽيگا
* ٻيو اسپينش ريپبلڪ وزير اعظم ڊياگو مارٽنيز، ڪميونسٽ سياستدان جوس ڊياز ۽ ڪارلسٽ سياستدان مينوئل فال 

=== 20 صدي جي فنڪار ===
* [[Vicente Aleixandre]] ([[Nobel Prize for Literature|Nobel Laureate]])
* [[Antonio Machado|Antonio]] and [[Manuel Machado y Ruiz|Manuel Machado]]
* [[Luis Cernuda]]
* Composer [[Joaquín Turina]]
* Drag queen [[Carmen Farala]], winner of the [[Drag Race España (season 1)|first season]] of ''[[Drag Race España]]''
* Cartoonist [[William Haselden]]
* Actors [[Juan Diego (actor)|Juan Diego]], [[Paco León]]
* Actresses [[Soledad Miranda]], [[Verónica Sánchez]], [[Carmen Sevilla]],&lt;ref name=owaytours&gt;{{cite web |title=Illustrious people from Seville |url=https://owaytours.com/en/blog/illustrious-people-from-seville/ |access-date=3 March 2024}}&lt;/ref&gt; [[Paz Vega]],&lt;ref name=owaytours/&gt; [[Azucena Hernández]]
* [[El Risitas]], humorist
* Comedian [[Manuel Summers]]
* Embroiderer [[Esperanza Elena Caro]]
* [[Maria Pages]], dancer
* [[Jairo Barrull Fernández]], Spanish [[Romani people|Romani]] flamenco dancer
* [[Enrique el cojo]], Flamenco dancer and teacher
* [[Cristina Hoyos]], Flamenco dancer and founder of the Museo del Baile Flamenco

=== Models ===
* [[Teresa Sánchez López]] who won the title of Miss National in the [[Miss Spain]] contest 1984 and, representing Spain, was close to the crown of [[Miss Universe]] in 1985 (1st runner up).
* [[Eva Maria González]], beauty queen and model who was [[Miss España]] 2003 (representing Andalusia)

=== Singers ===
* [[Isabel Pantoja]]
* [[Juanita Reina]]
* [[Lole y Manuel]]
* [[Paquita Rico]]
* [[El Caracol (singer)|El Caracol]]
* [[Falete]]
* [[Pastora Soler]]
* [[Mala Rodríguez]]
=== Athletes ===
* Association footballers [[José Antonio Reyes]], [[Fernando Muñoz|Fernando &quot;Nando&quot; Muñoz]], [[Ricardo Serna]], [[Sergio Ramos]], [[Jesús Navas]], [[Antonio Puerta]], [[Carlos Marchena]], [[Manu Palancar]], [[Capi (footballer, born 1977)|Jesús Capitán &quot;Capi&quot;]], [[Adrián (footballer)|Adrián]], [[Olga Carmona]], [[Irene Guerrero]]
* Olympic swimmer [[Fátima Madrid]]
* Bullfighter [[Joaquín Rodríguez Ortega]], known as &quot;Cagancho&quot; (1903–1984).

=== Other notable people ===
* Navy officer [[Miguel Buiza Fernández-Palacios]] who became Captain General of the [[Spanish Republican Navy]]
* Politicians [[Felipe González]], [[President of the Government of Spain]] from 1982 to 1996, and [[Alfonso Guerra]], vice-president from 1982 to 1991
* Criminal [[Manuel Delgado Villegas]], serial killer
* Mystic [[Bárbara de Santo Domingo]]

==پڻ ڏسو==
* [[اندلس]]، (مسلم اسپين)
* [[قرطبه]]، اسپين
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|d=Q8717|v=no|b=no|n=no|c=category:Seville|q=no|species=no|m=no|mw=no|s=no|voy=yes}}
* [http://www.spain.info/en_GB/que-quieres/ciudades-pueblos/grandes-ciudades/sevilla.html Seville in the official website of Tourism in Spain]
* [https://web.archive.org/web/20110412180453/http://www.sevilla.org/ Official website of the city council.] {{in lang|es}}
* [http://www.postalcodigo.com/sevilla Postal Codes in Seville] {{in lang|es}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سيويل| ]] 
[[زمرو:اسپين]]
[[زمرو:اندلسيا]]
[[زمرو:سيويل صوبو]]
[[زمرو:اندلسيا جا شهر]]
[[زمرو:اسپين جا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] 
[[زمرو:سيويل صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] 
[[زمرو:اسپين ۾ بندرگاهه وارا شهر]] 
[[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]]
[[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:ايٿليٽڪس ورلڊ چيمپئن شپ جا ميزبان شهر]]
[[زمرو:اسپين جي خودمختيار برادرين جا گاديءَ جا هنڌ]]</text>
      <sha1>hsiy2fq2h2qeses9n13mg4hrfut5bxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فارسي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103750</id>
    <revision>
      <id>417673</id>
      <parentid>417492</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="9pja5i8bb8gaz4uu5p0559p1mhb7q2h" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[Category:Persian-language encyclopedias|Wikipedia]]
[[Category:Persian-language websites|Wikipedia]]
[[Category:Wikipedias in Iranian languages]]
[[Category:Internet properties established in 2003]]</text>
      <sha1>9pja5i8bb8gaz4uu5p0559p1mhb7q2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417674</id>
      <parentid>417673</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="c0ay9akl7ucitr1yhbfmaagcpsuhihi" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>c0ay9akl7ucitr1yhbfmaagcpsuhihi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417689</id>
      <parentid>417674</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هند-ايراني ٻوليون سانچا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4625" sha1="bldnfpqlsczs4lbc6k1c49mo2yt64s5" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:هند-ايراني ٻوليون سانچا]]</text>
      <sha1>bldnfpqlsczs4lbc6k1c49mo2yt64s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417690</id>
      <parentid>417689</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هند-ايراني ٻوليون سانچا]]; added [[Category:ايراني ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="lsgg22svdftxfrz5o9unpo9ny08q14l" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:ايراني ٻوليون]]</text>
      <sha1>lsgg22svdftxfrz5o9unpo9ny08q14l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417691</id>
      <parentid>417690</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻولي خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="ltt04odnh03ephak8bgxcb4d1rcbumf" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:ايراني ٻوليون]]
[[زمرو:ٻولي خاندان]]</text>
      <sha1>ltt04odnh03ephak8bgxcb4d1rcbumf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417692</id>
      <parentid>417691</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="hpd00uwmx6fslal5n2tf08yz5mwmjlv" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:ايراني ٻوليون]]
[[زمرو:ٻولي خاندان]]
[[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]</text>
      <sha1>hpd00uwmx6fslal5n2tf08yz5mwmjlv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417693</id>
      <parentid>417692</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انٽرنيٽ ملڪيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="5ajezqvmftp2in98i64nzcbkoj69v2b" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]
[[زمرو:ايراني ٻوليون]]
[[زمرو:ٻولي خاندان]]
[[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون]]</text>
      <sha1>5ajezqvmftp2in98i64nzcbkoj69v2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417694</id>
      <parentid>417693</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="c0ay9akl7ucitr1yhbfmaagcpsuhihi" xml:space="preserve">{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = نه
| native_name_lang = fa
| website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]]
| language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)&lt;br/&gt;ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي
| registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي)
| owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]
| launched = 19 ڊسمبر، 2003ع
}}

'''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|&lt;small&gt;فارسي&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;ویکی‌پدیای فارسی&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، &lt;small&gt;2003&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تائين، ھن ۾ &lt;small&gt;10,96,421&lt;/small&gt; مضمون، &lt;small&gt;15,71,235&lt;/small&gt; رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ &lt;small&gt;1,01,090&lt;/small&gt; فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; هين نمبر تي آھي. اهو &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; ڊسمبر &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;1,000&lt;/small&gt; آرٽيڪل ۽ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جولاء، &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع تي &lt;small&gt;2,00,000&lt;/small&gt; پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي.

اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي.

==سنگ ميل==
==گيلري==
&lt;gallery widths=180&gt;
File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010)
Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013)
Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016)
File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016)
File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017)
File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018)
File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019)
File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021)
File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022)
File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024)
&lt;/gallery&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{InterWiki|code=fa}}
* [http://fa.m.wikipedia.org/ Persian Wikipedia mobile version] {{in lang|fa}}

{{Wikipedias}}
{{Wikipedias in Iranian languages}}

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]]
[[زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس]]
[[زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]]</text>
      <sha1>c0ay9akl7ucitr1yhbfmaagcpsuhihi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غذائي جزا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103753</id>
    <revision>
      <id>417792</id>
      <parentid>417270</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="899jb61zkj2e6fyw7s60rdtlfxmnyrf" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]

[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>899jb61zkj2e6fyw7s60rdtlfxmnyrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417793</id>
      <parentid>417792</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انساني ضرورتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1331" sha1="opg4jcdhiddtwuilj7zio9st5x6ssrl" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]

[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>opg4jcdhiddtwuilj7zio9st5x6ssrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417794</id>
      <parentid>417793</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5284" sha1="67w9ftpz8pbf552p8v7l3s54ifxu8ut" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]
==تفصيل==
{{pp-pc1}}
{{Short description|Substance that an organism uses to live}}
{{Redirect|Nutrients|nutrition in humans|Human nutrition|nutrition in animals|Animal nutrition|nutrition in plants|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}}
A '''nutrient''' is a [[Chemical substance|substance]] used by an organism to survive, grow and reproduce. The requirement for dietary nutrient intake applies to [[animal]]s, [[plant]]s, [[fungus|fungi]] and [[protist]]s. Nutrients can be incorporated into cells for [[metabolism|metabolic purposes]] or [[excretion|excreted]] by cells to create non-cellular structures such as [[hair]], [[scale (anatomy)|scales]], [[feather]]s, or [[exoskeleton]]s. Some nutrients can be metabolically converted into smaller molecules in the process of releasing energy such as for [[carbohydrate]]s, [[lipid]]s, [[protein (nutrient)|protein]]s and [[fermentation]] products ([[ethanol]] or [[vinegar]]) leading to end-products of water and [[carbon dioxide]]. All organisms require water. Essential nutrients for animals are the energy sources, some of the [[amino acid]]s that are combined to create [[protein]]s, a subset of [[fatty acid]]s, [[vitamin]]s and certain [[mineral (nutrient)|minerals]]. Plants require more diverse minerals absorbed through roots, plus carbon dioxide and oxygen absorbed through leaves. [[fungus|Fungi]] live on dead or living organic matter and meet nutrient needs from their host.

Different types of organisms have different essential nutrients. Ascorbic acid ([[vitamin C]]) is essential to humans and some animal species but most other animals and many plants are able to synthesize it. Nutrients may be [[organic compound|organic]] or inorganic: organic compounds include most compounds containing carbon, while all other chemicals are inorganic. Inorganic nutrients include [[iron]], [[selenium]], and [[zinc]], while organic nutrients include, protein, fats, sugars and vitamins.

A classification used primarily to describe nutrient needs of animals divides nutrients into [[list of macronutrients|macronutrients]] and [[micronutrient]]s. Consumed in relatively large amounts ([[gram]]s or [[ounce]]s), macronutrients (carbohydrates, [[fat]]s, proteins, water) are primarily used to generate energy or to incorporate into tissues for growth and repair. Micronutrients are needed in smaller amounts ([[milligram]]s or [[microgram]]s); they have subtle [[biochemistry|biochemical]] and [[physiology|physiological]] roles in cellular processes, like [[vascular smooth muscle|vascular functions]] or [[action potential|nerve conduction]]. Inadequate consumption of essential nutrients, or diseases that interfere with absorption, result in a deficiency state that compromises growth, survival, and reproduction. Consumer advisories for dietary nutrient intakes, such as the United States [[Dietary Reference Intake]], are based on the amount required to prevent deficiency and provide macronutrient and micronutrient guides for both lower and [[Tolerable upper intake levels|upper limits]] of intake. In many countries, regulations require that food product labels display information about the amount of any macronutrients and micronutrients present in the food in significant quantities. Nutrients in larger quantities than the body needs may have harmful effects.&lt;ref name=&quot;Ensminger1994&quot;&gt;{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods &amp; nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&amp;pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}&lt;/ref&gt; Edible plants also contain thousands of compounds generally called [[phytochemical]]s which have unknown effects on disease or health including a diverse class with non-nutrient status called [[polyphenol]]s which remain poorly understood as of 2024.


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>67w9ftpz8pbf552p8v7l3s54ifxu8ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417795</id>
      <parentid>417794</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="kpk4ryorfu2qmjh95d4qyk8v6yvgw0n" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]
==تفصيل==
{{pp-pc1}}
{{Short description|Substance that an organism uses to live}}
{{Redirect|Nutrients|nutrition in humans|Human nutrition|nutrition in animals|Animal nutrition|nutrition in plants|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}}
A '''nutrient''' is a [[Chemical substance|substance]] used by an organism to survive, grow and reproduce. The requirement for dietary nutrient intake applies to [[animal]]s, [[plant]]s, [[fungus|fungi]] and [[protist]]s. Nutrients can be incorporated into cells for [[metabolism|metabolic purposes]] or [[excretion|excreted]] by cells to create non-cellular structures such as [[hair]], [[scale (anatomy)|scales]], [[feather]]s, or [[exoskeleton]]s. Some nutrients can be metabolically converted into smaller molecules in the process of releasing energy such as for [[carbohydrate]]s, [[lipid]]s, [[protein (nutrient)|protein]]s and [[fermentation]] products ([[ethanol]] or [[vinegar]]) leading to end-products of water and [[carbon dioxide]]. All organisms require water. Essential nutrients for animals are the energy sources, some of the [[amino acid]]s that are combined to create [[protein]]s, a subset of [[fatty acid]]s, [[vitamin]]s and certain [[mineral (nutrient)|minerals]]. Plants require more diverse minerals absorbed through roots, plus carbon dioxide and oxygen absorbed through leaves. [[fungus|Fungi]] live on dead or living organic matter and meet nutrient needs from their host.

Different types of organisms have different essential nutrients. Ascorbic acid ([[vitamin C]]) is essential to humans and some animal species but most other animals and many plants are able to synthesize it. Nutrients may be [[organic compound|organic]] or inorganic: organic compounds include most compounds containing carbon, while all other chemicals are inorganic. Inorganic nutrients include [[iron]], [[selenium]], and [[zinc]], while organic nutrients include, protein, fats, sugars and vitamins.

A classification used primarily to describe nutrient needs of animals divides nutrients into [[list of macronutrients|macronutrients]] and [[micronutrient]]s. Consumed in relatively large amounts ([[gram]]s or [[ounce]]s), macronutrients (carbohydrates, [[fat]]s, proteins, water) are primarily used to generate energy or to incorporate into tissues for growth and repair. Micronutrients are needed in smaller amounts ([[milligram]]s or [[microgram]]s); they have subtle [[biochemistry|biochemical]] and [[physiology|physiological]] roles in cellular processes, like [[vascular smooth muscle|vascular functions]] or [[action potential|nerve conduction]]. Inadequate consumption of essential nutrients, or diseases that interfere with absorption, result in a deficiency state that compromises growth, survival, and reproduction. Consumer advisories for dietary nutrient intakes, such as the United States [[Dietary Reference Intake]], are based on the amount required to prevent deficiency and provide macronutrient and micronutrient guides for both lower and [[Tolerable upper intake levels|upper limits]] of intake. In many countries, regulations require that food product labels display information about the amount of any macronutrients and micronutrients present in the food in significant quantities. Nutrients in larger quantities than the body needs may have harmful effects.&lt;ref name=&quot;Ensminger1994&quot;&gt;{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods &amp; nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&amp;pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}&lt;/ref&gt; Edible plants also contain thousands of compounds generally called [[phytochemical]]s which have unknown effects on disease or health including a diverse class with non-nutrient status called [[polyphenol]]s which remain poorly understood as of 2024.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Nutrients}}
* [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes]

{{Authority control}}

[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>kpk4ryorfu2qmjh95d4qyk8v6yvgw0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417796</id>
      <parentid>417795</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5806" sha1="3wew9jbfgyrug5g2mm0hghrp62et482" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]
==تفصيل==
{{pp-pc1}}
{{Short description|Substance that an organism uses to live}}
{{Redirect|Nutrients|nutrition in humans|Human nutrition|nutrition in animals|Animal nutrition|nutrition in plants|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}}
A '''nutrient''' is a [[Chemical substance|substance]] used by an organism to survive, grow and reproduce. The requirement for dietary nutrient intake applies to [[animal]]s, [[plant]]s, [[fungus|fungi]] and [[protist]]s. Nutrients can be incorporated into cells for [[metabolism|metabolic purposes]] or [[excretion|excreted]] by cells to create non-cellular structures such as [[hair]], [[scale (anatomy)|scales]], [[feather]]s, or [[exoskeleton]]s. Some nutrients can be metabolically converted into smaller molecules in the process of releasing energy such as for [[carbohydrate]]s, [[lipid]]s, [[protein (nutrient)|protein]]s and [[fermentation]] products ([[ethanol]] or [[vinegar]]) leading to end-products of water and [[carbon dioxide]]. All organisms require water. Essential nutrients for animals are the energy sources, some of the [[amino acid]]s that are combined to create [[protein]]s, a subset of [[fatty acid]]s, [[vitamin]]s and certain [[mineral (nutrient)|minerals]]. Plants require more diverse minerals absorbed through roots, plus carbon dioxide and oxygen absorbed through leaves. [[fungus|Fungi]] live on dead or living organic matter and meet nutrient needs from their host.

Different types of organisms have different essential nutrients. Ascorbic acid ([[vitamin C]]) is essential to humans and some animal species but most other animals and many plants are able to synthesize it. Nutrients may be [[organic compound|organic]] or inorganic: organic compounds include most compounds containing carbon, while all other chemicals are inorganic. Inorganic nutrients include [[iron]], [[selenium]], and [[zinc]], while organic nutrients include, protein, fats, sugars and vitamins.

A classification used primarily to describe nutrient needs of animals divides nutrients into [[list of macronutrients|macronutrients]] and [[micronutrient]]s. Consumed in relatively large amounts ([[gram]]s or [[ounce]]s), macronutrients (carbohydrates, [[fat]]s, proteins, water) are primarily used to generate energy or to incorporate into tissues for growth and repair. Micronutrients are needed in smaller amounts ([[milligram]]s or [[microgram]]s); they have subtle [[biochemistry|biochemical]] and [[physiology|physiological]] roles in cellular processes, like [[vascular smooth muscle|vascular functions]] or [[action potential|nerve conduction]]. Inadequate consumption of essential nutrients, or diseases that interfere with absorption, result in a deficiency state that compromises growth, survival, and reproduction. Consumer advisories for dietary nutrient intakes, such as the United States [[Dietary Reference Intake]], are based on the amount required to prevent deficiency and provide macronutrient and micronutrient guides for both lower and [[Tolerable upper intake levels|upper limits]] of intake. In many countries, regulations require that food product labels display information about the amount of any macronutrients and micronutrients present in the food in significant quantities. Nutrients in larger quantities than the body needs may have harmful effects.&lt;ref name=&quot;Ensminger1994&quot;&gt;{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods &amp; nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&amp;pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}&lt;/ref&gt; Edible plants also contain thousands of compounds generally called [[phytochemical]]s which have unknown effects on disease or health including a diverse class with non-nutrient status called [[polyphenol]]s which remain poorly understood as of 2024.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Nutrients}}
* [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes]

{{Authority control}}

[[زمرو:غذائي جزا| ]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 
[[زمرو:مٽيءَ جو علم]] 
[[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]]</text>
      <sha1>3wew9jbfgyrug5g2mm0hghrp62et482</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417797</id>
      <parentid>417796</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="cc5jft6bkwob4o60ejpowiz79lcq6xt" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]
==تفصيل==
{{pp-pc1}}
{{Short description|Substance that an organism uses to live}}
{{Redirect|Nutrients|nutrition in humans|Human nutrition|nutrition in animals|Animal nutrition|nutrition in plants|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}}
A '''nutrient''' is a [[Chemical substance|substance]] used by an organism to survive, grow and reproduce. The requirement for dietary nutrient intake applies to [[animal]]s, [[plant]]s, [[fungus|fungi]] and [[protist]]s. Nutrients can be incorporated into cells for [[metabolism|metabolic purposes]] or [[excretion|excreted]] by cells to create non-cellular structures such as [[hair]], [[scale (anatomy)|scales]], [[feather]]s, or [[exoskeleton]]s. Some nutrients can be metabolically converted into smaller molecules in the process of releasing energy such as for [[carbohydrate]]s, [[lipid]]s, [[protein (nutrient)|protein]]s and [[fermentation]] products ([[ethanol]] or [[vinegar]]) leading to end-products of water and [[carbon dioxide]]. All organisms require water. Essential nutrients for animals are the energy sources, some of the [[amino acid]]s that are combined to create [[protein]]s, a subset of [[fatty acid]]s, [[vitamin]]s and certain [[mineral (nutrient)|minerals]]. Plants require more diverse minerals absorbed through roots, plus carbon dioxide and oxygen absorbed through leaves. [[fungus|Fungi]] live on dead or living organic matter and meet nutrient needs from their host.

Different types of organisms have different essential nutrients. Ascorbic acid ([[vitamin C]]) is essential to humans and some animal species but most other animals and many plants are able to synthesize it. Nutrients may be [[organic compound|organic]] or inorganic: organic compounds include most compounds containing carbon, while all other chemicals are inorganic. Inorganic nutrients include [[iron]], [[selenium]], and [[zinc]], while organic nutrients include, protein, fats, sugars and vitamins.

A classification used primarily to describe nutrient needs of animals divides nutrients into [[list of macronutrients|macronutrients]] and [[micronutrient]]s. Consumed in relatively large amounts ([[gram]]s or [[ounce]]s), macronutrients (carbohydrates, [[fat]]s, proteins, water) are primarily used to generate energy or to incorporate into tissues for growth and repair. Micronutrients are needed in smaller amounts ([[milligram]]s or [[microgram]]s); they have subtle [[biochemistry|biochemical]] and [[physiology|physiological]] roles in cellular processes, like [[vascular smooth muscle|vascular functions]] or [[action potential|nerve conduction]]. Inadequate consumption of essential nutrients, or diseases that interfere with absorption, result in a deficiency state that compromises growth, survival, and reproduction. Consumer advisories for dietary nutrient intakes, such as the United States [[Dietary Reference Intake]], are based on the amount required to prevent deficiency and provide macronutrient and micronutrient guides for both lower and [[Tolerable upper intake levels|upper limits]] of intake. In many countries, regulations require that food product labels display information about the amount of any macronutrients and micronutrients present in the food in significant quantities. Nutrients in larger quantities than the body needs may have harmful effects.&lt;ref name=&quot;Ensminger1994&quot;&gt;{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods &amp; nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&amp;pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}&lt;/ref&gt; Edible plants also contain thousands of compounds generally called [[phytochemical]]s which have unknown effects on disease or health including a diverse class with non-nutrient status called [[polyphenol]]s which remain poorly understood as of 2024.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Nutrients}}
* [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes]

{{Authority control}}

[[زمرو:غذائي جزا| ]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 
[[زمرو:مٽيءَ جو علم]] 
[[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]]
[[زمرو:غذائون]]</text>
      <sha1>cc5jft6bkwob4o60ejpowiz79lcq6xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417798</id>
      <parentid>417797</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوڊ سائنس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5863" sha1="h5rpjmcgnqllebg2aixh282tywiwx2i" xml:space="preserve">[[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]]
'''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا.  جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن.
[[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]]
==تفصيل==
{{pp-pc1}}
{{Short description|Substance that an organism uses to live}}
{{Redirect|Nutrients|nutrition in humans|Human nutrition|nutrition in animals|Animal nutrition|nutrition in plants|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}}
A '''nutrient''' is a [[Chemical substance|substance]] used by an organism to survive, grow and reproduce. The requirement for dietary nutrient intake applies to [[animal]]s, [[plant]]s, [[fungus|fungi]] and [[protist]]s. Nutrients can be incorporated into cells for [[metabolism|metabolic purposes]] or [[excretion|excreted]] by cells to create non-cellular structures such as [[hair]], [[scale (anatomy)|scales]], [[feather]]s, or [[exoskeleton]]s. Some nutrients can be metabolically converted into smaller molecules in the process of releasing energy such as for [[carbohydrate]]s, [[lipid]]s, [[protein (nutrient)|protein]]s and [[fermentation]] products ([[ethanol]] or [[vinegar]]) leading to end-products of water and [[carbon dioxide]]. All organisms require water. Essential nutrients for animals are the energy sources, some of the [[amino acid]]s that are combined to create [[protein]]s, a subset of [[fatty acid]]s, [[vitamin]]s and certain [[mineral (nutrient)|minerals]]. Plants require more diverse minerals absorbed through roots, plus carbon dioxide and oxygen absorbed through leaves. [[fungus|Fungi]] live on dead or living organic matter and meet nutrient needs from their host.

Different types of organisms have different essential nutrients. Ascorbic acid ([[vitamin C]]) is essential to humans and some animal species but most other animals and many plants are able to synthesize it. Nutrients may be [[organic compound|organic]] or inorganic: organic compounds include most compounds containing carbon, while all other chemicals are inorganic. Inorganic nutrients include [[iron]], [[selenium]], and [[zinc]], while organic nutrients include, protein, fats, sugars and vitamins.

A classification used primarily to describe nutrient needs of animals divides nutrients into [[list of macronutrients|macronutrients]] and [[micronutrient]]s. Consumed in relatively large amounts ([[gram]]s or [[ounce]]s), macronutrients (carbohydrates, [[fat]]s, proteins, water) are primarily used to generate energy or to incorporate into tissues for growth and repair. Micronutrients are needed in smaller amounts ([[milligram]]s or [[microgram]]s); they have subtle [[biochemistry|biochemical]] and [[physiology|physiological]] roles in cellular processes, like [[vascular smooth muscle|vascular functions]] or [[action potential|nerve conduction]]. Inadequate consumption of essential nutrients, or diseases that interfere with absorption, result in a deficiency state that compromises growth, survival, and reproduction. Consumer advisories for dietary nutrient intakes, such as the United States [[Dietary Reference Intake]], are based on the amount required to prevent deficiency and provide macronutrient and micronutrient guides for both lower and [[Tolerable upper intake levels|upper limits]] of intake. In many countries, regulations require that food product labels display information about the amount of any macronutrients and micronutrients present in the food in significant quantities. Nutrients in larger quantities than the body needs may have harmful effects.&lt;ref name=&quot;Ensminger1994&quot;&gt;{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods &amp; nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&amp;pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}&lt;/ref&gt; Edible plants also contain thousands of compounds generally called [[phytochemical]]s which have unknown effects on disease or health including a diverse class with non-nutrient status called [[polyphenol]]s which remain poorly understood as of 2024.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Nutrients}}
* [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes]

{{Authority control}}

[[زمرو:غذائي جزا| ]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 
[[زمرو:مٽيءَ جو علم]] 
[[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]]
[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]</text>
      <sha1>h5rpjmcgnqllebg2aixh282tywiwx2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الشرقي صوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103798</id>
    <redirect title="الشرقيه صوبو" />
    <revision>
      <id>417665</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[الشرقي صوبو]] کي [[الشرقيه صوبو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="81r7nx3d8k1bpe7wk3iahg84tb6y6o8" xml:space="preserve">#چوريو [[الشرقيه صوبو]]</text>
      <sha1>81r7nx3d8k1bpe7wk3iahg84tb6y6o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الظهران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103799</id>
    <revision>
      <id>417666</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ا...</comment>
      <origin>417666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="ijdulitobd3788orl043l4rf7tanfnx" xml:space="preserve">'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.</text>
      <sha1>ijdulitobd3788orl043l4rf7tanfnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417667</id>
      <parentid>417666</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="j8xcjkp846uvzvrdxkdycat0jhdp35g" xml:space="preserve">'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

[[زمرو:الشرقي صوبو]]</text>
      <sha1>j8xcjkp846uvzvrdxkdycat0jhdp35g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417668</id>
      <parentid>417667</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="6xvh98w3633g1ndr6bo6ehwmcy2xez3" xml:space="preserve">'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>6xvh98w3633g1ndr6bo6ehwmcy2xez3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417734</id>
      <parentid>417668</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="s6nzd2p3glddc0hcnltwdx1fr3vqkrq" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = Dhahran
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.

[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>s6nzd2p3glddc0hcnltwdx1fr3vqkrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417735</id>
      <parentid>417734</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="fx5dlfpslo4mrb2qfklaeew5hj6xj68" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.

[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>fx5dlfpslo4mrb2qfklaeew5hj6xj68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417736</id>
      <parentid>417735</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4904" sha1="l7xo9stpypaf4f04bxz6b90ditjtlnn" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==External links==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>l7xo9stpypaf4f04bxz6b90ditjtlnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417737</id>
      <parentid>417736</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>417737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="fn7ybs4k8dr6gxjudmlzn7b4e5vp4yt" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه شهر]] 
[[زمرو:خليج فارس جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سعودي عرب جا شهر]]</text>
      <sha1>fn7ybs4k8dr6gxjudmlzn7b4e5vp4yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417739</id>
      <parentid>417737</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5404" sha1="he4627zuesa6s51b39nsbrmw6v2zvxg" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:خليج فارس جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سعودي عرب جا شهر]]</text>
      <sha1>he4627zuesa6s51b39nsbrmw6v2zvxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417740</id>
      <parentid>417739</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>417740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5361" sha1="t3hk9fe8m44rwh5puo7c01a7vd7risz" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:خليج فارس جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>t3hk9fe8m44rwh5puo7c01a7vd7risz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417742</id>
      <parentid>417740</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>417742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5396" sha1="8w32e9kkamtksww56gsfzdon266sxbw" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 
[[زمرو:فارس جي نار]]</text>
      <sha1>8w32e9kkamtksww56gsfzdon266sxbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417743</id>
      <parentid>417742</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5315" sha1="m77axzeznm1g7jdikkj00f2n7a0l5sp" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال 2022ع تائين 143,936 جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي. ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال 2022ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

'''Dhahran''' ({{langx|ar|الظهران|translit=aẓ-Ẓahrān}}, {{IPA|afb|ɐðˤ.ðˤɐhˈrɑːn|pron}}) is a city located in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. With a total population of 143,936 as of 2022,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; it is a major administrative center for the [[History of the oil industry in Saudi Arabia|Saudi oil industry]]. Together with the nearby cities of [[Dammam]] and [[Al Khobar|Khobar]], Dhahran forms part of the [[Dammam Metropolitan Area]], which is commonly known as greater Dammam and has an estimated population of 2.2 million as of 2022.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>m77axzeznm1g7jdikkj00f2n7a0l5sp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417747</id>
      <parentid>417743</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T16:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4767" sha1="e8izuvmfkjkat376uhwqo6be8jj79wq" xml:space="preserve">{{about|the city|the Saudi Aramco residential compound|Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran}}
{{Distinguish|Dhahran Al Janub|Dharan}}
{{Infobox settlement
|name = الظهران
|native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الظهران}}}}
|official_name = Dhahran
|type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
|image = AramcoCoreArea.jpg
|pushpin_map = Saudi Arabia
|pushpin_relief = 1
|map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
|subdivision_type =Country
|subdivision_name = {{Flag|Saudi Arabia}}
|subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
|subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]
|leader_title = 
|leader_name =
|area_note =
|area_total_km2 = 100
|&lt;!--source + exact figure should be added--&gt;
area_land_km2 = 100
|area_water_km2 = 0
|population_as_of = 2022
|population_metro = 2,190,900
|population_total = 143,936
|population_density_km2 =
|elevation_m = 17
|utc_offset = +3
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|postal_code_type = Postal Code
|postal_code = 34464
|area_code = +966-13
|coordinates = {{coord|26|16|N|50|09|E|region:SA|display=inline,title}}
|footnotes =
|image_skyline=AramcoCoreArea.jpg|image_size=250px|image_caption=Aramco|caption=Aramco}}
'''الظهران''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الظهران) [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt;ع تائين &lt;small&gt;1,43,936&lt;/small&gt; جي ڪل آباديءَ سان گڏ، هي شهر سعودي عرب جي تيل جي صنعت جو هڪ اهم انتظامي مرڪز آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aẓ-Ẓahrān (Ad-Dammām, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/ad_damm%C4%81m/05007__a%E1%BA%93_%E1%BA%93ahr%C4%81n/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; ظهران، ويجهن شهرن [[دمام]] ۽ [[الخبر]] سان گڏجي ”دمام ميٽروپوليٽن ايريا“ (دمام شهري علائقي) جو حصو بڻجي ٿو، جنهن کي عام طور تي &quot;گريٽر دمام&quot; سڏيو وڃي ٿو ۽ سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt;ع تائين ان علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 22 لک (2.2 ملين) هئي.

A Concession Agreement to search for oil was signed in Jeddah on 29 May 1933, between the Kingdom of Saudi Arabia and Standard Oil of California.  However, it was not until five years later, in 1938, that the first oil in commercial quantities was produced. Standard Oil later established a subsidiary in Saudi Arabia called [[Saudi Aramco|the Arabian American Oil Company (ARAMCO)]], now owned by the [[Government of Saudi Arabia|Saudi government]] and known as [[Saudi Aramco]]. Dhahran has been the home of Saudi Aramco's headquarters for 90 years and is its first and largest [[gated community|gated compound]]. Employees and dependents of Aramco, known as Aramcons, have a tendency to use Dhahran to solely refer to the [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|Aramco Camp]] while using Khobar and/or Dammam to refer to the area outside the camp.

Dhahran is unusual in that a large portion of it is made up of gated areas including [[Saudi Aramco]]'s headquarters and [[Saudi Aramco Residential Camp in Dhahran|residential camp]], the [[King Fahd University of Petroleum and Minerals]] (built by Aramco) and the [[King Abdulaziz Air Base]]. Dhahran is also home to the Mall of Dhahran, one of the biggest shopping complexes in the Eastern Province.
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons}}
* [http://www.aramcoexpats.com Aramco expats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=4 August 2020 }} Official website of Saudi Aramco expatriate life inside and outside the Kingdom of Saudi Arabia.
* [https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ Consulate General of the U.S. in Dhahran]
* [http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html History of Dhahran (1950–51)] 

{{Saudi cities}}
{{Navbox
| navbar = plain
| title = Saudi Aramco Employee Compounds
| list1 = Dhahran {{·}} [[Abqaiq]] {{·}} [[Udhailiyah]] {{·}} [[Ras Tanura]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ظهران| ]] 
[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>e8izuvmfkjkat376uhwqo6be8jj79wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستاني ويب سائٽس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103800</id>
    <revision>
      <id>417683</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ويب سائيٽ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]</comment>
      <origin>417683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="7pngop8qv55a6y953clc8g6fc9hrvpf" xml:space="preserve">[[زمرو:ويب سائيٽ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]]</text>
      <sha1>7pngop8qv55a6y953clc8g6fc9hrvpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويب سائيٽ بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103801</id>
    <revision>
      <id>417684</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ويب سائيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>417684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="0lb3zexvtfk66fgxlyxre3d17fhlqn2" xml:space="preserve">[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>0lb3zexvtfk66fgxlyxre3d17fhlqn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويب سائٽ بلحاظ ٻولي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103802</id>
    <revision>
      <id>417685</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="hefoaxlljbg2kubzgtdk07dxxo15fl8" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>hefoaxlljbg2kubzgtdk07dxxo15fl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103803</id>
    <revision>
      <id>417686</id>
      <timestamp>2026-10-07T13:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ويب سائيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]</comment>
      <origin>417686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="49zdhnw45h1gmwa21n1oicgaboqqlr9" xml:space="preserve">[[زمرو:ويب سائيٽ]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]</text>
      <sha1>49zdhnw45h1gmwa21n1oicgaboqqlr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2003ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103804</id>
    <revision>
      <id>417695</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2003ع]] [[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون]]</comment>
      <origin>417695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="583yds3obq66hpf0lk858o76wno8vus" xml:space="preserve">[[زمرو:2003ع]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون]]</text>
      <sha1>583yds3obq66hpf0lk858o76wno8vus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فارسي ٻولي جون ويب سائٽس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103805</id>
    <revision>
      <id>417696</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فارسي ٻولي]]</comment>
      <origin>417696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="3d3p8h3pnngpnrc3uz1wskgn2swhmv3" xml:space="preserve">[[زمرو:فارسي ٻولي]]</text>
      <sha1>3d3p8h3pnngpnrc3uz1wskgn2swhmv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417697</id>
      <parentid>417696</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="tjzytbgchc0nvzihpj7dfk0rurjtg2p" xml:space="preserve">[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>tjzytbgchc0nvzihpj7dfk0rurjtg2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايراني بولين ۾ وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103806</id>
    <revision>
      <id>417698</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايراني ٻوليون]]   [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]</comment>
      <origin>417698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="kgjx377ubonwlrj8pkc8dhxjkkmkx7k" xml:space="preserve">[[زمرو:ايراني ٻوليون]]


[[زمرو:ٻولي خاندان]]
[[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]</text>
      <sha1>kgjx377ubonwlrj8pkc8dhxjkkmkx7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417699</id>
      <parentid>417698</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="gqx3rz0vvq6zw366rkmjr0ngup0yarn" xml:space="preserve">[[زمرو:ايراني ٻوليون]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي خاندان]]</text>
      <sha1>gqx3rz0vvq6zw366rkmjr0ngup0yarn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايراني ٻوليون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103807</id>
    <revision>
      <id>417700</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]</comment>
      <origin>417700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="8q9b8ob7bg5mi6g6s848s23hjwu2c6q" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻولي خاندان]]
[[زمرو:هند۔ايراني ٻوليون]]</text>
      <sha1>8q9b8ob7bg5mi6g6s848s23hjwu2c6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103808</id>
    <revision>
      <id>417701</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ بولي خاندان]]</comment>
      <origin>417701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="s4lo0e1hxx8jggzae6ws0lvbixr97jy" xml:space="preserve">[[زمرو:وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ بولي خاندان]]</text>
      <sha1>s4lo0e1hxx8jggzae6ws0lvbixr97jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زمرا بلحاظ بولي خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103809</id>
    <revision>
      <id>417702</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]]</comment>
      <origin>417702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="d1yj8vneatq7h6mp9l6q83ey0cpyb45" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻولي خاندان]]</text>
      <sha1>d1yj8vneatq7h6mp9l6q83ey0cpyb45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عربي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103810</id>
    <revision>
      <id>417707</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عربي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="aual1rvhbwcz3sp23n6papbzulj798l" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>aual1rvhbwcz3sp23n6papbzulj798l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سامي ٻولين ۾ وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103811</id>
    <revision>
      <id>417708</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي خاندان]]</comment>
      <origin>417708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="5htro7euh216bdxqlqb2qbww7h6a4xq" xml:space="preserve">[[زمرو:سامي ٻوليون]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي خاندان]]</text>
      <sha1>5htro7euh216bdxqlqb2qbww7h6a4xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عربي ٻولي جون ويب سائٽون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103812</id>
    <revision>
      <id>417709</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عربي ٻولي]] [[زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="q6vn8m6iet01vduhc53gh4agnevrrnv" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:ويب سائيٽون بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>q6vn8m6iet01vduhc53gh4agnevrrnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عربي ٻولي ۾ انسائيڪلوپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103813</id>
    <revision>
      <id>417710</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عربي ٻولي]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو]]</comment>
      <origin>417710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="kg08ayqzewqd6qj3ch984jxbakdmk4y" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو]]</text>
      <sha1>kg08ayqzewqd6qj3ch984jxbakdmk4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417711</id>
      <parentid>417710</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:آزاد ڄاڻ چيڪلو]]; added [[Category:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="nyhar5hmjbe3vr02rm7na2h1pb9j2bn" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]]</text>
      <sha1>nyhar5hmjbe3vr02rm7na2h1pb9j2bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417712</id>
      <parentid>417711</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انسائيڪلوپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="psyvzgt3eyzqbrfnoijqsmnol9gjxjj" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]]
[[زمرو:انسائيڪلوپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>psyvzgt3eyzqbrfnoijqsmnol9gjxjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417713</id>
      <parentid>417712</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T14:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="ak5kvfesyainxx2vnhcbohhpqzabu38" xml:space="preserve">[[زمرو:عربي ٻولي]]
[[زمرو:انسائيڪلوپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>ak5kvfesyainxx2vnhcbohhpqzabu38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انسائيڪلوپيڊيا بلحاظ ٻولي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103814</id>
    <revision>
      <id>417714</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]]</comment>
      <origin>417714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="j0gvqcd72tfv8hupj4ocuggnfbu72hn" xml:space="preserve">[[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]]
[[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]]</text>
      <sha1>j0gvqcd72tfv8hupj4ocuggnfbu72hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جرمن وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103815</id>
    <revision>
      <id>417718</id>
      <timestamp>2026-10-07T14:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جرمن ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="i5iz209heyoltxwoh7lc93z1syp46wh" xml:space="preserve">[[زمرو:جرمن ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>i5iz209heyoltxwoh7lc93z1syp46wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فرانسيسي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103816</id>
    <revision>
      <id>417719</id>
      <timestamp>2026-10-07T15:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9216045|فرانسیسی ویکیپیڈیا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="b5erh78wmq1ofpg2abjznp826kc6zrb" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' ( {{Lang-fr|Wikipédia en français}}    [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي ضابطا شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.</text>
      <sha1>b5erh78wmq1ofpg2abjznp826kc6zrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417720</id>
      <parentid>417719</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فرانسيسي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="614" sha1="aqq9skdt0lkudds3f2b9nllcxlbdar2" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' ( {{Lang-fr|Wikipédia en français}}    [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي ضابطا شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.

[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]</text>
      <sha1>aqq9skdt0lkudds3f2b9nllcxlbdar2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417721</id>
      <parentid>417720</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="664" sha1="15s6ddaue4n74wof63x6rppctue0vys" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' ( {{Lang-fr|Wikipédia en français}}    [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي ضابطا شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.

[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>15s6ddaue4n74wof63x6rppctue0vys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417722</id>
      <parentid>417721</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="703" sha1="0knocm8i2psbk31zkei09pnd6jva8hg" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' (Wikipédia en français) [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جيڪا [[فرانسيسي ٻولي]] ۾ ايڊيشن آهي. هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي ضابطا شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فرانسيسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>0knocm8i2psbk31zkei09pnd6jva8hg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417724</id>
      <parentid>417722</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="725" sha1="hlrqlgwc22qgszp9hx70jwgtgll8pnk" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' (فرانسيسي: Wikipédia en français) [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جيڪا [[فرانسيسي ٻولي]] ۾ ايڊيشن آهي. هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فرانسيسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>hlrqlgwc22qgszp9hx70jwgtgll8pnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417725</id>
      <parentid>417724</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="c7vxc9mxainn0bi9khiomlgmf0u0h3j" xml:space="preserve">'''فرانسيسي وڪيپيڊيا''' ([[فرانسيسي ٻولي|&lt;small&gt;'''فرينچ'''&lt;/small&gt;]]: &lt;small&gt;Wikipédia&lt;/small&gt; &lt;small&gt;en&lt;/small&gt; &lt;small&gt;français&lt;/small&gt;) [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[فرانسيسي ٻولي]]۾ ايڊيشن آهي. هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان ٻه مهينا پوءِ، 23 مارچ [[2001ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:fr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|fr|N}}]] [[وڪيپيڊيا|مضمون]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فرانسيسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>c7vxc9mxainn0bi9khiomlgmf0u0h3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فرانسيسي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103817</id>
    <revision>
      <id>417723</id>
      <timestamp>2026-10-07T15:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="fcasx4jb04bcmdjym0ju41hc1keem0r" xml:space="preserve">[[زمرو:فرانسيسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>fcasx4jb04bcmdjym0ju41hc1keem0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پنجابي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103818</id>
    <revision>
      <id>417726</id>
      <timestamp>2026-10-07T15:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/10314834|پنجابی ویکیپیڈیا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="epuecc5iolrsjnamm1pcv60wm5a3loz" xml:space="preserve">'''پنجابي وڪيپيڊيا''' (پنجابي: {{Lang-pa|{{Nastaliq|پنجابی وکیپیڈیا}} &lt;small&gt;([[شاہ مکھی]])&lt;/small&gt;; ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ &lt;small&gt;([[گرمکھی]])&lt;/small&gt;}}   [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[پنجابي ٻولي|پنجابي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان پوءِ [[3 جُونِ|3 جون]] [[2002ع|2002]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:pnb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|pnb|N}}]] [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا مضمون]] شامل آهن.</text>
      <sha1>epuecc5iolrsjnamm1pcv60wm5a3loz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417727</id>
      <parentid>417726</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پنجابي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="l9eff2i6kwu4brx7bvpt36q68zix079" xml:space="preserve">'''پنجابي وڪيپيڊيا''' (پنجابي: {{Lang-pa|{{Nastaliq|پنجابی وکیپیڈیا}} &lt;small&gt;([[شاہ مکھی]])&lt;/small&gt;; ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ &lt;small&gt;([[گرمکھی]])&lt;/small&gt;}}   [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[پنجابي ٻولي|پنجابي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان پوءِ [[3 جُونِ|3 جون]] [[2002ع|2002]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:pnb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|pnb|N}}]] [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا مضمون]] شامل آهن.

[[زمرو:پنجابي ٻولي]]</text>
      <sha1>l9eff2i6kwu4brx7bvpt36q68zix079</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417728</id>
      <parentid>417727</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="syrtcb126qyfaxuk3jvfihe7h7fmo53" xml:space="preserve">'''پنجابي وڪيپيڊيا''' (پنجابي: {{Lang-pa|{{Nastaliq|پنجابی وکیپیڈیا}} &lt;small&gt;([[شاہ مکھی]])&lt;/small&gt;; ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ &lt;small&gt;([[گرمکھی]])&lt;/small&gt;}}   [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[پنجابي ٻولي|پنجابي ٻولي جو]] ايڊيشن آهي.هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان پوءِ [[3 جُونِ|3 جون]] [[2002ع|2002]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:pnb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|pnb|N}}]] [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا مضمون]] شامل آهن.

[[زمرو:پنجابي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>syrtcb126qyfaxuk3jvfihe7h7fmo53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417730</id>
      <parentid>417728</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T15:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="710" sha1="jgbuczd8bdghphz7gciwz3vr1sp3cg1" xml:space="preserve">'''پنجابي وڪيپيڊيا''' (پنجابي: پنجابی وکیپیڈیا) [[وڪيپيڊيا]]، جيڪو هڪ مفت آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جو [[پنجابي ٻولي]] ۾  آهي. هي ايڊيشن وڪيپيڊيا جي باضابطه شروعات کان پوءِ [[3 جُونِ|3 جون]] [[2002ع]] تي شروع ڪيو ويو. ان ۾ {{Currentdaymonth}} {{CURRENTYEAR}} تائين [[:pnb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|pnb|N}}]] [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا مضمون]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پنجابي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>jgbuczd8bdghphz7gciwz3vr1sp3cg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجابي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103819</id>
    <revision>
      <id>417731</id>
      <timestamp>2026-10-07T15:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پنجابي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="4ujdre5jyygw0zerj2mm45erd3ni0nj" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجابي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>4ujdre5jyygw0zerj2mm45erd3ni0nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ظهران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103820</id>
    <revision>
      <id>417738</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</comment>
      <origin>417738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="7kl7rr9p2fkjdpcwau7i5guq7ivsdtt" xml:space="preserve">[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>7kl7rr9p2fkjdpcwau7i5guq7ivsdtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103821</id>
    <revision>
      <id>417741</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</comment>
      <origin>417741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="6hwsxwsmho4jgonkpvu0eeacj8xsz4r" xml:space="preserve">[[زمرو:الشرقي صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>6hwsxwsmho4jgonkpvu0eeacj8xsz4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103822</id>
    <revision>
      <id>417744</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فارس جي نار]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]</comment>
      <origin>417744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="aimspdj20eg1g8xasiyrj0sacrwv3jy" xml:space="preserve">[[زمرو:فارس جي نار]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>aimspdj20eg1g8xasiyrj0sacrwv3jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1938ع ۾ قائم ٿيل آبادي وارا علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103823</id>
    <revision>
      <id>417745</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1938ع]]</comment>
      <origin>417745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="8usjeo3x72822g5p79v416xf2et58yy" xml:space="preserve">[[زمرو:1938ع]]</text>
      <sha1>8usjeo3x72822g5p79v416xf2et58yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سعودي عرب ۾ 1938ع ۾ قائم ٿيل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103824</id>
    <revision>
      <id>417746</id>
      <timestamp>2026-10-07T16:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1938ع]]</comment>
      <origin>417746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="8usjeo3x72822g5p79v416xf2et58yy" xml:space="preserve">[[زمرو:1938ع]]</text>
      <sha1>8usjeo3x72822g5p79v416xf2et58yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولانا محمد شفيع لاھوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103825</id>
    <revision>
      <id>417754</id>
      <timestamp>2026-10-07T18:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox writer | name = مولانا محمد شفيع لاهوري | native_name = محمد شفیع | image = | caption = | birth_date = {{Birth date|1883|8|6}} | birth_place = [[قصور]]، [[پنجاب]] | death_date = {{Death date and age|1963|3|14|1883|8|6}} | death_place = [[لاهور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] | occupation = عالم، محقق، مستشرق، مصنف، مترجم، استاد | language = [[اردو]...</comment>
      <origin>417754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17780" sha1="7voamxysetkd49mgqavik4xab1q8l4n" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = مولانا محمد شفيع لاهوري
| native_name = محمد شفیع
| image =
| caption =
| birth_date = {{Birth date|1883|8|6}}
| birth_place = [[قصور]]، [[پنجاب]]
| death_date = {{Death date and age|1963|3|14|1883|8|6}}
| death_place = [[لاهور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]]
| occupation = عالم، محقق، مستشرق، مصنف، مترجم، استاد
| language = [[اردو]]، [[عربي]]، [[فارسي]]، انگريزي
| education = ايم اي انگريزي، ايم اي عربي
| alma_mater = [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، [[پنجاب يونيورسٽي]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]
| notableworks = ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid''، ''سناديد سنڌ''، ''مقالات مولوي محمد شفيع''
| subject = اسلامي تاريخ، مشرقي ٻوليون، مخطوطات، ڪتبي، تاريخ، ادب
}}

'''مولانا محمد شفيع لاهوري''' ({{lang-ur|مولانا محمد شفیع لاہوری}}؛ 6 آگسٽ 1883ع – 14 مارچ 1963ع) پاڪستاني عالم، محقق، مستشرق، استاد، مصنف ۽ مترجم هو. هو اسلامي تاريخ، عربي ۽ فارسي ادب، مشرقي ٻولين، مخطوطن، ڪتبن، آثار قديمه ۽ متني تحقيق جو ماهر هو. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] جي [[اورينٽل ڪاليج، لاهور|اورينٽل ڪاليج]] ۾ عربي شعبي جي سربراهه، پرنسپال ۽ ڊين طور خدمتون سرانجام ڏنيون. هو پنجاب يونيورسٽيءَ جي ''[[اردو دائره معارف اسلاميه]]'' منصوبي جو باني چيئرمين پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot;&gt;{{cite news |last=Parekh |first=Rauf |title=Literary Notes: Dr Moulvi Muhammad Shafi: a walking encyclopaedia of Islam |url=https://www.dawn.com/news/1394649 |work=Dawn |date=12 March 2018 |access-date=7 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arshad&quot;&gt;{{cite journal |last=Arshad |first=Muhammad |title=Letters of Chairmen of Urdu Encyclopaedia of Islam to Dr. Muhammad Hamidullah |url=https://doaj.org/article/646a0e7fcb0e4379a5870c22fbd7024c |journal=Bazyaft |volume=33 |issue=1 |doi=10.57156/bazyaft331473731 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
محمد شفيع 6 آگسٽ 1883ع تي [[قصور]]، پنجاب ۾ پيدا ٿيو. هن لاهور جي [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]] مان انگريزيءَ ۾ ايم اي ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] مان عربيءَ ۾ ايم اي ڪئي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنجاب جي تعليم کاتي سان وابسته ٿيو ۽ 1905ع کان 1915ع تائين مختلف ڪاليجن ۾ تدريس ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

1915ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ وظيفي تي برطانيا ويو ۽ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ 1919ع تائين رهيو. اتي هن عربي، فارسي، ترڪي، عبراني ۽ انهن ٻولين جي ادب جو مطالعو ڪيو. ڪيمبرج ۾ کيس ايڊورڊ گرينويل براون، رينالڊ ايلين نڪلسن ۽ اينٿوني ايشلي بيوان جهڙن مستشرقن کان علمي فائدو حاصل ٿيو. ڪيمبرج ۾ هن لڳ ڀڳ هڪ سال هندستاني (اردو) ٻولي پڻ پڙهائي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

فارسي ادب جي مشهور محقق [[ايڊورڊ گرينويل براون]] پنهنجي ''A Literary History of Persia'' ۾ محمد شفيع جي علمي مدد جو اعتراف پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== پنجاب يونيورسٽي ۽ اورينٽل ڪاليج ==
1919ع ۾ برطانيا مان موٽڻ کان پوءِ محمد شفيع ٻيهر پنجاب يونيورسٽيءَ سان وابسته ٿيو. بعد ۾ کيس يونيورسٽيءَ جي عربي شعبي جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ هو 1942ع تائين ان عهدي سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

1930ع ۾ کيس اورينٽل ڪاليج، لاهور جو پرنسپال مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot;&gt;{{cite journal |title=Obituary: Prof. Dr. Muhammad Shafi |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |volume=XI |year=1963 |page=264 |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين علمي ذريعن موجب سندس اورينٽل ڪاليج جي پرنسپال واري دور کي 1936ع کان 1942ع تائين به ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Arshad&quot; /&gt; هن ڪاليج جي مشهور علمي رسالي ''Oriental College Magazine'' جي ادارت پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

محمد شفيع جي علمي دلچسپين جو دائرو تمام وسيع هو. عربي ۽ فارسي ادب سان گڏ کيس تاريخ، لسانيات، لغت نويسي، خطاطي، ڪتابيات، قواعد، آثار قديمه، ڪتبن ۽ قديم مخطوطن جي مطالعي سان خاص دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== تحقيق ۽ متني تنقيد ==
محمد شفيع جي تحقيق جو اهم پهلو قديم متنن، مخطوطن ۽ تاريخي ماخذن جي ڳولا، تقابل ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ هو. سندس علمي ڪم ۾ متن جي مختلف نسخن جي ڀيٽ، اصل ماخذ تائين پهچڻ، حوالن جي تصديق ۽ تاريخي معلومات جي تنقيدي جائزي کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite book |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |language=sd |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |pages=129–143}}&lt;/ref&gt;

هن [[ابن عبد ربه]] جي ''العقد الفريد'' تي لڳ ڀڳ پندرهن سال ڪم ڪري ان لاءِ تفصيلي تشريحي فهرست ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid of Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abd Rabbihi'' تيار ڪئي، جيڪا ٻن جلدن ۾ ڪلڪتي مان 1935ع کان 1937ع دوران ڇپي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammed Şefî‘ |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://kureansiklopedi.com/en/detay/muhammed-sefi |access-date=7 October 2026 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

هن [[عبدالرزاق سمرقندي]] جي تاريخي تصنيف ''مطلع السعدين و مجمع البحرين'' تي پڻ ڪم ڪيو. ان جو متن پهريان 1933ع کان 1939ع ۽ وري 1942ع کان 1945ع تائين ''Oriental College Magazine'' ۽ ان جي ضميمي ۾ قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ٽن جلدن ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

هن [[رشيد الدين فضل الله همداني]] جي ''مڪاتيب رشيدي'' پڻ مرتب ڪئي، جيڪا لاهور مان 1947ع ۾ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== سنڌ بابت تحقيق ==
محمد شفيع جي علمي ڪم ۾ [[سنڌ]] کي خاص اهميت حاصل هئي. ويهين صديءَ جي انهن ابتدائي مسلمان محققن مان هو، جن سنڌ ۾ پکڙيل اسلامي تاريخي آثارن، مسجدن، مقبرن، قبرستانن، منارن ۽ انهن تي موجود ڪتبن جي باقاعده علمي مطالعي ڏانهن ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot;&gt;{{cite journal |title=Dr. Maulvi Mohammad Shafi |journal=Journal of Punjab University Historical Society |volume=38 |issue=2 |year=2025 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

1936ع کان هن سنڌ جا ڪيترائي تحقيقي دورا ڪيا. انهن سفرن دوران هن [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[بکر]]، [[سکر]]، [[روهڙي]] ۽ [[سيوهڻ]] ۾ تاريخي عمارتن ۽ يادگارن تي موجود عربي ۽ فارسي ڪتبن جو مطالعو ۽ پڙهڻي ڪئي. سندس انهن تحقيقن جا نتيجا ''Oriental College Magazine'' ۾ شايع ٿيا، جيڪي سنڌ جي تاريخ ۽ اسلامي ڪتبي نگاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot; /&gt;

سندس تصنيفن ۾ ''سناديد سنڌ'' پڻ شامل آهي، جيڪا سنڌ جي تاريخي آثارن سان سندس گهري علمي دلچسپيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

پير حسام الدين راشديءَ جي بيان موجب، محمد شفيع جي سنڌ جي عالمن ۽ محققن سان پڻ علمي خط و ڪتابت ۽ رابطا هئا. ناياب ڪتابن، مخطوطن ۽ تاريخي ماخذن جي ڳولا ۽ معلومات جي ڏي وٺ انهن رابطن جو اهم حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== اردو دائره معارف اسلاميه ==
محمد شفيع جي اهم ترين علمي خدمتن مان هڪ ''[[اردو دائره معارف اسلاميه]]'' جي بنياد وجهڻ هئي. يورپ مان شايع ٿيل ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' جي طرز تي اردوءَ ۾ جامع اسلامي انسائيڪلوپيڊيا تيار ڪرڻ جو تصور هن 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پيش ڪيو. 1940ع ۾ هن پنهنجي شاگرد [[سيد عبدالله]] کي منصوبي جو خاڪو تيار ڪرڻ لاءِ چيو، پر ان وقت پنجاب يونيورسٽي ان منصوبي کي منظور نه ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

پاڪستان جي قيام کان پوءِ تجويز ٻيهر پيش ڪئي وئي ۽ 1950ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ ۾ ''اردو دائره معارف اسلاميه'' جو شعبو قائم ڪيو ويو. محمد شفيع ان جي مجلس ادارت جو باني چيئرمين مقرر ٿيو ۽ 1963ع ۾ پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Arshad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

منصوبو رڳو لائڊن واري ''Encyclopaedia of Islam'' جو لفظي ترجمو نه هو؛ مجلس ادارت اصل متن جي تصحيح، واڌارن ۽ نئين معلومات جي اضافي تي پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt; محمد شفيع جي وفات وقت دائره معارف جو هڪ جلد شايع ٿي چڪو هو ۽ ٻيو جلد ڇپائيءَ هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

سندس وفات کان پوءِ هي منصوبو جاري رهيو ۽ نيٺ پنجاب يونيورسٽيءَ طرفان ڪيترن جلدن ۾ مڪمل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== ترجما ==
محمد شفيع پنهنجي نوجوانيءَ کان ترجمي جو ڪم پڻ ڪيو. سندس شروعاتي اردو ترجمن ۾ [[ابن رشد]] جي ''فصل المقال'' ۽ [[امام غزالي]] جي ''مشڪاة الانوار'' شامل هئا، جيڪي لاهور جي رسالي ''الهدى'' ۾ شايع ٿيا. [[عبدالرحمان خازني]] جي ''ميزان الحڪمة'' جو ترجمو 1912ع ۾ ''مخزن'' ۾ قسطن ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

هن انگريزي، عربي ۽ سرياني ٻولين مان به ترجما ڪيا. [[ليو ٽالسٽاءِ]] جي ''حاجي مراد'' جو سندس 1913ع وارو ترجمو انهن ڪمن مان هو، جيڪي مسودي جي صورت ۾ رهيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪم ==
محمد شفيع ڪيترن ڪتابن جي تصنيف، تدوين ۽ تحقيق ڪئي ۽ سوين علمي مضمون لکيا. سندس اهم تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪمن مان هي شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

* ''مقالات علمي و ديني''
* ''مقالات مولوي محمد شفيع'' — پنج جلد
* ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid''
* ''مطلع السعدين و مجمع البحرين'' — تحقيق ۽ تدوين
* ''مڪاتيب رشيدي'' — تدوين
* ''A. C. Woolner Commemoration Volume'' — مرتب، 1940ع
* ''ميخانه''
* ''مثنوي وامق و عذرا''
* ''ڪشف المحجوب''
* ''اولياءِ قصور''
* ''سناديد سنڌ''
* ''يادداشت علامه محمد شفيع''

هن ''Encyclopaedia of Islam'' جي پهرين ۽ ٻي ايڊيشن لاءِ پڻ علمي مقالا لکيا ۽ ''Oriental College Magazine'' سميت مختلف رسالن ۾ سندس سوين تحقيقي مقالا شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== علمي سفر ۽ ڪتابن سان دلچسپي ==
محمد شفيع علمي مقصدن لاءِ يورپ سميت مختلف هنڌن جا سفر ڪيا. ڪتابن، ناياب نسخن، ڪتبخانن ۽ تاريخي مواد جي ڳولا سندس سفرن جو اهم مقصد هوندو هو. پير حسام الدين راشديءَ جي لکڻ موجب، هو سفر دوران پراڻن ڪتابن جي دڪانن ۽ ڪتبخانن ۾ وڃي پنهنجي تحقيق لاءِ گهربل مواد ڳوليندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

سندس ذاتي ڪتبخانو پڻ وسيع هو. کيس ناياب ڪتابن ۽ مخطوطن گڏ ڪرڻ، انهن جو تقابلي مطالعو ڪرڻ ۽ علمي ضرورت لاءِ ٻين محققن سان مواد جي ڏي وٺ ڪرڻ جو شوق هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== علمي لاڳاپا ==
محمد شفيع جو برصغير ۽ يورپ جي ڪيترن عالمن ۽ مستشرقن سان علمي رابطو رهيو. ڪيمبرج ۾ سندس واسطو [[رينالڊ ايلين نڪلسن]]، [[ايڊورڊ گرينويل براون]] ۽ اينٿوني ايشلي بيوان سان رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

برصغير ۾ سندس شاگردن ۽ علمي ساٿين ۾ [[سيد عبدالله]] سميت ڪيترائي محقق شامل هئا. پير حسام الدين راشديءَ سان پڻ سندس علمي رابطو هو ۽ ٻنهي وچ ۾ ڪتابن، مخطوطن، تاريخي تحقيق ۽ نون علمي ماخذن بابت معلومات جي ڏي وٺ ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== پاڪستان هسٽاريڪل سوسائٽي ==
محمد شفيع [[پاڪستان هسٽاريڪل سوسائٽي]] سان پڻ لاڳاپيل هو ۽ ان جي علمي رسالي جي صلاحڪاري بورڊ جو ميمبر رهيو. 1952ع ۾ لاهور ۾ منعقد ٿيل ٻي پاڪستان هسٽري ڪانفرنس ۾ کيس اسلامي تاريخ واري شعبي جو صدر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

== شخصيت ۽ علمي طريقو ==
پير حسام الدين راشدي محمد شفيع کي وسيع مطالعي، غير معمولي علمي حافظي ۽ تحقيق سان گهري وابستگي رکندڙ عالم طور بيان ڪيو آهي. راشديءَ جي بيان موجب، هو علمي دعوائن جي تصديق، اصل ماخذن تائين رسائي ۽ حوالن جي درستگيءَ تي خاص زور ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

سندس تحقيق جو دائرو ڪنهن هڪ علم تائين محدود نه رهيو. مشرقي ٻولين ۽ اسلامي تاريخ سان گڏ متني تنقيد، ڪتبي نگاري، آثار قديمه، لغت نويسي، ڪتابيات ۽ تاريخي جاگرافي به سندس دلچسپين ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ محمد شفيع جي صحت خراب ٿي وئي. پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ جي باوجود سندس ڪتابن ۽ علمي ڪم سان دلچسپي برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

محمد شفيع 14 مارچ 1963ع تي [[لاهور]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ ''Journal of the Pakistan Historical Society'' کيس اسلامي مطالعي جي ميدان جو ممتاز عالم قرار ڏيندي تعزيتي نوٽ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

سندس شاگردن ۽ همعصر عالمن سندس علمي خدمتن جي اعتراف ۾ ''Professor Muhammad Shafi Presentation Volume: Armaghan-i-Ilmi'' پڻ مرتب ڪيو، جنهن ۾ سندس زندگي، علمي ڪم ۽ تصنيفن بابت مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== ورثو ==
محمد شفيع جو علمي ورثو خاص طور مشرقي مطالعي، اسلامي تاريخ، سنڌ جي ڪتبي نگاري، قديم متنن جي تدوين ۽ اردو انسائيڪلوپيڊيا نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. ''اردو دائره معارف اسلاميه'' جو بنياد سندس سڀ کان وسيع ادارياتي منصوبن مان هو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ به جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

سنڌ جي تاريخي يادگارن جي ڪتبن بابت سندس 1930ع واري ڏهاڪي کان ڪيل تحقيق پڻ بعد جي محققن لاءِ اهم ماخذ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اردو دائره معارف اسلاميه]]
* [[اورينٽل ڪاليج، لاهور]]
* [[پنجاب يونيورسٽي]]
* [[پير حسام الدين راشدي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1883ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1963ع ۾ وفات]]
[[زمرو:پاڪستاني عالم]]
[[زمرو:پاڪستاني محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني مستشرق]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:پاڪستاني مترجم]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:عربي ادب جا عالم]]
[[زمرو:فارسي ادب جا عالم]]
[[زمرو:قصور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]</text>
      <sha1>7voamxysetkd49mgqavik4xab1q8l4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417755</id>
      <parentid>417754</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T18:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17824" sha1="4vypbu7i8uttjdab9s4hgm1q9fh0u0f" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = مولانا محمد شفيع لاهوري
| native_name = محمد شفیع
| image =
| caption =
| birth_date = {{Birth date|1883|8|6}}
| birth_place = [[قصور]]، [[پنجاب]]
| death_date = {{Death date and age|1963|3|14|1883|8|6}}
| death_place = [[لاهور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]]
| occupation = عالم، محقق، مستشرق، مصنف، مترجم، استاد
| language = [[اردو]]، [[عربي]]، [[فارسي]]، انگريزي
| education = ايم اي انگريزي، ايم اي عربي
| alma_mater = [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، [[پنجاب يونيورسٽي]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]
| notableworks = ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid''، ''سناديد سنڌ''، ''مقالات مولوي محمد شفيع''
| subject = اسلامي تاريخ، مشرقي ٻوليون، مخطوطات، ڪتبي، تاريخ، ادب
}}

'''مولانا محمد شفيع لاهوري''' ({{lang-ur|مولانا محمد شفیع لاہوری}}؛ 6 آگسٽ 1883ع – 14 مارچ 1963ع) پاڪستاني عالم، محقق، مستشرق، استاد، مصنف ۽ مترجم هو. هو اسلامي تاريخ، عربي ۽ فارسي ادب، مشرقي ٻولين، مخطوطن، ڪتبن، آثار قديمه ۽ متني تحقيق جو ماهر هو. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] جي [[اورينٽل ڪاليج، لاهور|اورينٽل ڪاليج]] ۾ عربي شعبي جي سربراهه، پرنسپال ۽ ڊين طور خدمتون سرانجام ڏنيون. هو پنجاب يونيورسٽيءَ جي ''[[اردو دائره معارف اسلاميه]]'' منصوبي جو باني چيئرمين پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot;&gt;{{cite news |last=Parekh |first=Rauf |title=Literary Notes: Dr Moulvi Muhammad Shafi: a walking encyclopaedia of Islam |url=https://www.dawn.com/news/1394649 |work=Dawn |date=12 March 2018 |access-date=7 October 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arshad&quot;&gt;{{cite journal |last=Arshad |first=Muhammad |title=Letters of Chairmen of Urdu Encyclopaedia of Islam to Dr. Muhammad Hamidullah |url=https://doaj.org/article/646a0e7fcb0e4379a5870c22fbd7024c |journal=Bazyaft |volume=33 |issue=1 |doi=10.57156/bazyaft331473731 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
محمد شفيع 6 آگسٽ 1883ع تي [[قصور]]، پنجاب ۾ پيدا ٿيو. هن لاهور جي [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]] مان انگريزيءَ ۾ ايم اي ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] مان عربيءَ ۾ ايم اي ڪئي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنجاب جي تعليم کاتي سان وابسته ٿيو ۽ 1905ع کان 1915ع تائين مختلف ڪاليجن ۾ تدريس ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

1915ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ وظيفي تي برطانيا ويو ۽ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ 1919ع تائين رهيو. اتي هن عربي، فارسي، ترڪي، عبراني ۽ انهن ٻولين جي ادب جو مطالعو ڪيو. ڪيمبرج ۾ کيس ايڊورڊ گرينويل براون، رينالڊ ايلين نڪلسن ۽ اينٿوني ايشلي بيوان جهڙن مستشرقن کان علمي فائدو حاصل ٿيو. ڪيمبرج ۾ هن لڳ ڀڳ هڪ سال هندستاني (اردو) ٻولي پڻ پڙهائي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

فارسي ادب جي مشهور محقق [[ايڊورڊ گرينويل براون]] پنهنجي ''A Literary History of Persia'' ۾ محمد شفيع جي علمي مدد جو اعتراف پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== پنجاب يونيورسٽي ۽ اورينٽل ڪاليج ==
1919ع ۾ برطانيا مان موٽڻ کان پوءِ محمد شفيع ٻيهر پنجاب يونيورسٽيءَ سان وابسته ٿيو. بعد ۾ کيس يونيورسٽيءَ جي عربي شعبي جو سربراهه مقرر ڪيو ويو ۽ هو 1942ع تائين ان عهدي سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

1930ع ۾ کيس اورينٽل ڪاليج، لاهور جو پرنسپال مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot;&gt;{{cite journal |title=Obituary: Prof. Dr. Muhammad Shafi |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |volume=XI |year=1963 |page=264 |language=en}}&lt;/ref&gt; ٻين علمي ذريعن موجب سندس اورينٽل ڪاليج جي پرنسپال واري دور کي 1936ع کان 1942ع تائين به ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Arshad&quot; /&gt; هن ڪاليج جي مشهور علمي رسالي ''Oriental College Magazine'' جي ادارت پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

محمد شفيع جي علمي دلچسپين جو دائرو تمام وسيع هو. عربي ۽ فارسي ادب سان گڏ کيس تاريخ، لسانيات، لغت نويسي، خطاطي، ڪتابيات، قواعد، آثار قديمه، ڪتبن ۽ قديم مخطوطن جي مطالعي سان خاص دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== تحقيق ۽ متني تنقيد ==
محمد شفيع جي تحقيق جو اهم پهلو قديم متنن، مخطوطن ۽ تاريخي ماخذن جي ڳولا، تقابل ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ هو. سندس علمي ڪم ۾ متن جي مختلف نسخن جي ڀيٽ، اصل ماخذ تائين پهچڻ، حوالن جي تصديق ۽ تاريخي معلومات جي تنقيدي جائزي کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite book |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |language=sd |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |pages=129–143}}&lt;/ref&gt;

هن [[ابن عبد ربه]] جي ''العقد الفريد'' تي لڳ ڀڳ پندرهن سال ڪم ڪري ان لاءِ تفصيلي تشريحي فهرست ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid of Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abd Rabbihi'' تيار ڪئي، جيڪا ٻن جلدن ۾ ڪلڪتي مان 1935ع کان 1937ع دوران ڇپي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammed Şefî‘ |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://kureansiklopedi.com/en/detay/muhammed-sefi |access-date=7 October 2026 |language=tr}}&lt;/ref&gt;

هن [[عبدالرزاق سمرقندي]] جي تاريخي تصنيف ''مطلع السعدين و مجمع البحرين'' تي پڻ ڪم ڪيو. ان جو متن پهريان 1933ع کان 1939ع ۽ وري 1942ع کان 1945ع تائين ''Oriental College Magazine'' ۽ ان جي ضميمي ۾ قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ٽن جلدن ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

هن [[رشيد الدين فضل الله همداني]] جي ''مڪاتيب رشيدي'' پڻ مرتب ڪئي، جيڪا لاهور مان 1947ع ۾ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== سنڌ بابت تحقيق ==
محمد شفيع جي علمي ڪم ۾ [[سنڌ]] کي خاص اهميت حاصل هئي. ويهين صديءَ جي انهن ابتدائي مسلمان محققن مان هو، جن سنڌ ۾ پکڙيل اسلامي تاريخي آثارن، مسجدن، مقبرن، قبرستانن، منارن ۽ انهن تي موجود ڪتبن جي باقاعده علمي مطالعي ڏانهن ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot;&gt;{{cite journal |title=Dr. Maulvi Mohammad Shafi |journal=Journal of Punjab University Historical Society |volume=38 |issue=2 |year=2025 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

1936ع کان هن سنڌ جا ڪيترائي تحقيقي دورا ڪيا. انهن سفرن دوران هن [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[بکر]]، [[سکر]]، [[روهڙي]] ۽ [[سيوهڻ]] ۾ تاريخي عمارتن ۽ يادگارن تي موجود عربي ۽ فارسي ڪتبن جو مطالعو ۽ پڙهڻي ڪئي. سندس انهن تحقيقن جا نتيجا ''Oriental College Magazine'' ۾ شايع ٿيا، جيڪي سنڌ جي تاريخ ۽ اسلامي ڪتبي نگاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot; /&gt;

سندس تصنيفن ۾ ''سناديد سنڌ'' پڻ شامل آهي، جيڪا سنڌ جي تاريخي آثارن سان سندس گهري علمي دلچسپيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

پير حسام الدين راشديءَ جي بيان موجب، محمد شفيع جي سنڌ جي عالمن ۽ محققن سان پڻ علمي خط و ڪتابت ۽ رابطا هئا. ناياب ڪتابن، مخطوطن ۽ تاريخي ماخذن جي ڳولا ۽ معلومات جي ڏي وٺ انهن رابطن جو اهم حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== اردو دائره معارف اسلاميه ==
محمد شفيع جي اهم ترين علمي خدمتن مان هڪ ''[[اردو دائره معارف اسلاميه]]'' جي بنياد وجهڻ هئي. يورپ مان شايع ٿيل ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' جي طرز تي اردوءَ ۾ جامع اسلامي انسائيڪلوپيڊيا تيار ڪرڻ جو تصور هن 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پيش ڪيو. 1940ع ۾ هن پنهنجي شاگرد [[سيد عبدالله]] کي منصوبي جو خاڪو تيار ڪرڻ لاءِ چيو، پر ان وقت پنجاب يونيورسٽي ان منصوبي کي منظور نه ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

پاڪستان جي قيام کان پوءِ تجويز ٻيهر پيش ڪئي وئي ۽ 1950ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ ۾ ''اردو دائره معارف اسلاميه'' جو شعبو قائم ڪيو ويو. محمد شفيع ان جي مجلس ادارت جو باني چيئرمين مقرر ٿيو ۽ 1963ع ۾ پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Arshad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

منصوبو رڳو لائڊن واري ''انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام'' جو لفظي ترجمو نه هو؛ مجلس ادارت اصل متن جي تصحيح، واڌارن ۽ نئين معلومات جي اضافي تي پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt; محمد شفيع جي وفات وقت دائره معارف جو هڪ جلد شايع ٿي چڪو هو ۽ ٻيو جلد ڇپائيءَ هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

سندس وفات کان پوءِ هي منصوبو جاري رهيو ۽ نيٺ پنجاب يونيورسٽيءَ طرفان ڪيترن جلدن ۾ مڪمل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== ترجما ==
محمد شفيع پنهنجي نوجوانيءَ کان ترجمي جو ڪم پڻ ڪيو. سندس شروعاتي اردو ترجمن ۾ [[ابن رشد]] جي ''فصل المقال'' ۽ [[امام غزالي]] جي ''مشڪاة الانوار'' شامل هئا، جيڪي لاهور جي رسالي ''الهدى'' ۾ شايع ٿيا. [[عبدالرحمان خازني]] جي ''ميزان الحڪمة'' جو ترجمو 1912ع ۾ ''مخزن'' ۾ قسطن ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

هن انگريزي، عربي ۽ سرياني ٻولين مان به ترجما ڪيا. [[ليو ٽالسٽاءِ]] جي ''حاجي مراد'' جو سندس 1913ع وارو ترجمو انهن ڪمن مان هو، جيڪي مسودي جي صورت ۾ رهيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪم ==
محمد شفيع ڪيترن ڪتابن جي تصنيف، تدوين ۽ تحقيق ڪئي ۽ سوين علمي مضمون لکيا. سندس اهم تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪمن مان هي شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

* ''مقالات علمي و ديني''
* ''مقالات مولوي محمد شفيع'' — پنج جلد
* ''Analytical Indices to the Kitab al-Iqd al-Farid''
* ''مطلع السعدين و مجمع البحرين'' — تحقيق ۽ تدوين
* ''مڪاتيب رشيدي'' — تدوين
* ''A. C. Woolner Commemoration Volume'' — مرتب، 1940ع
* ''ميخانه''
* ''مثنوي وامق و عذرا''
* ''ڪشف المحجوب''
* ''اولياءِ قصور''
* ''سناديد سنڌ''
* ''يادداشت علامه محمد شفيع''

هن ''Encyclopaedia of Islam'' جي پهرين ۽ ٻي ايڊيشن لاءِ پڻ علمي مقالا لکيا ۽ ''Oriental College Magazine'' سميت مختلف رسالن ۾ سندس سوين تحقيقي مقالا شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== علمي سفر ۽ ڪتابن سان دلچسپي ==
محمد شفيع علمي مقصدن لاءِ يورپ سميت مختلف هنڌن جا سفر ڪيا. ڪتابن، ناياب نسخن، ڪتبخانن ۽ تاريخي مواد جي ڳولا سندس سفرن جو اهم مقصد هوندو هو. پير حسام الدين راشديءَ جي لکڻ موجب، هو سفر دوران پراڻن ڪتابن جي دڪانن ۽ ڪتبخانن ۾ وڃي پنهنجي تحقيق لاءِ گهربل مواد ڳوليندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

سندس ذاتي ڪتبخانو پڻ وسيع هو. کيس ناياب ڪتابن ۽ مخطوطن گڏ ڪرڻ، انهن جو تقابلي مطالعو ڪرڻ ۽ علمي ضرورت لاءِ ٻين محققن سان مواد جي ڏي وٺ ڪرڻ جو شوق هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== علمي لاڳاپا ==
محمد شفيع جو برصغير ۽ يورپ جي ڪيترن عالمن ۽ مستشرقن سان علمي رابطو رهيو. ڪيمبرج ۾ سندس واسطو [[رينالڊ ايلين نڪلسن]]، [[ايڊورڊ گرينويل براون]] ۽ اينٿوني ايشلي بيوان سان رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

برصغير ۾ سندس شاگردن ۽ علمي ساٿين ۾ [[سيد عبدالله]] سميت ڪيترائي محقق شامل هئا. پير حسام الدين راشديءَ سان پڻ سندس علمي رابطو هو ۽ ٻنهي وچ ۾ ڪتابن، مخطوطن، تاريخي تحقيق ۽ نون علمي ماخذن بابت معلومات جي ڏي وٺ ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== پاڪستان هسٽاريڪل سوسائٽي ==
محمد شفيع [[پاڪستان هسٽاريڪل سوسائٽي]] سان پڻ لاڳاپيل هو ۽ ان جي علمي رسالي جي صلاحڪاري بورڊ جو ميمبر رهيو. 1952ع ۾ لاهور ۾ منعقد ٿيل ٻي پاڪستان هسٽري ڪانفرنس ۾ کيس اسلامي تاريخ واري شعبي جو صدر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

== شخصيت ۽ علمي طريقو ==
پير حسام الدين راشدي محمد شفيع کي وسيع مطالعي، غير معمولي علمي حافظي ۽ تحقيق سان گهري وابستگي رکندڙ عالم طور بيان ڪيو آهي. راشديءَ جي بيان موجب، هو علمي دعوائن جي تصديق، اصل ماخذن تائين رسائي ۽ حوالن جي درستگيءَ تي خاص زور ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

سندس تحقيق جو دائرو ڪنهن هڪ علم تائين محدود نه رهيو. مشرقي ٻولين ۽ اسلامي تاريخ سان گڏ متني تنقيد، ڪتبي نگاري، آثار قديمه، لغت نويسي، ڪتابيات ۽ تاريخي جاگرافي به سندس دلچسپين ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ محمد شفيع جي صحت خراب ٿي وئي. پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ جي باوجود سندس ڪتابن ۽ علمي ڪم سان دلچسپي برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

محمد شفيع 14 مارچ 1963ع تي [[لاهور]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ ''Journal of the Pakistan Historical Society'' کيس اسلامي مطالعي جي ميدان جو ممتاز عالم قرار ڏيندي تعزيتي نوٽ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;JPHS1963&quot; /&gt;

سندس شاگردن ۽ همعصر عالمن سندس علمي خدمتن جي اعتراف ۾ ''Professor Muhammad Shafi Presentation Volume: Armaghan-i-Ilmi'' پڻ مرتب ڪيو، جنهن ۾ سندس زندگي، علمي ڪم ۽ تصنيفن بابت مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot; /&gt;

== ورثو ==
محمد شفيع جو علمي ورثو خاص طور مشرقي مطالعي، اسلامي تاريخ، سنڌ جي ڪتبي نگاري، قديم متنن جي تدوين ۽ اردو انسائيڪلوپيڊيا نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. ''اردو دائره معارف اسلاميه'' جو بنياد سندس سڀ کان وسيع ادارياتي منصوبن مان هو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ به جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2018&quot; /&gt;

سنڌ جي تاريخي يادگارن جي ڪتبن بابت سندس 1930ع واري ڏهاڪي کان ڪيل تحقيق پڻ بعد جي محققن لاءِ اهم ماخذ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhEpigraphy&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اردو دائره معارف اسلاميه]]
* [[اورينٽل ڪاليج، لاهور]]
* [[پنجاب يونيورسٽي]]
* [[پير حسام الدين راشدي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1883ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1963ع ۾ وفات]]
[[زمرو:پاڪستاني عالم]]
[[زمرو:پاڪستاني محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني مستشرق]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:پاڪستاني مترجم]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:عربي ادب جا عالم]]
[[زمرو:فارسي ادب جا عالم]]
[[زمرو:قصور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]</text>
      <sha1>4vypbu7i8uttjdab9s4hgm1q9fh0u0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمود شاھ ٽيون، گجرات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103826</id>
    <revision>
      <id>417756</id>
      <timestamp>2026-10-07T21:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|1538ع کان 1554ع تائين گجرات جو سلطان}} {{Infobox royalty | name = محمود شاهه ٽيون | image = Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg | caption = سلطان ناصرالدين محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو | succession = 12هون [[گجرات سلطنت|گجرات جو سلطان]...</comment>
      <origin>417756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23340" sha1="719k0bs0dbqtutza9nizyh1qxsttk4f" xml:space="preserve">{{Short description|1538ع کان 1554ع تائين گجرات جو سلطان}}
{{Infobox royalty
| name = محمود شاهه ٽيون
| image = Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg
| caption = سلطان ناصرالدين محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو
| succession = 12هون [[گجرات سلطنت|گجرات جو سلطان]]
| reign = 10 مئي 1538ع – 5 فيبروري 1554ع
| predecessor = [[ميران محمد شاهه پهريون]]
| successor = [[احمد شاهه ٽيون]]
| spouse = ڪنڪاوَتي ٻائي، [[مارواڙ]]
| dynasty = [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]]
| father = لطيف خان
| mother = سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ
| birth_name = محمود خان
| birth_date = 1526ع
| death_date = 5 فيبروري 1554ع (عمر لڳ ڀڳ 27–28 سال)
| death_place = [[مهمد آباد]]، گجرات سلطنت
| burial_place = [[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ناصرالدين محمود شاهه ٽيون''' (پيدائشي نالو: '''محمود خان'''؛ 1526ع – 5 فيبروري 1554ع) [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]] جو حڪمران ۽ 10 مئي 1538ع کان پنهنجي وفات تائين [[گجرات سلطنت]] جو سلطان هو. هو شهزادي لطيف خان جو پٽ ۽ [[بهادر شاهه گجراتي]] جو ڀائٽيو هو. يارهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويهڻ سبب سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ اصل اقتدار طاقتور اميرن، خاص ڪري دريا خان ۽ عمادالملڪ، جي هٿن ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James Macnabb
 |title=History of Gujarát
 |series=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=I, Part II
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1896
 |pages=257–259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس لڳ ڀڳ سورهن سالن جي حڪمراني گجرات جي اميرن جي باهمي رقابت، بغاوتن، سلطان جي ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۽ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالين]] جي سامونڊي دٻاءَ سان نشانبر رهي. سندس دور ۾ [[سورت قلعو]] وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، جڏهن ته محمود بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان مهمد آباد منتقل ڪيو. 1554ع ۾ سندس هڪ درٻاري خادم برهان سازش ڪري کيس قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سنڌي مؤرخ [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ گجرات جي مظفري حڪمرانن ۽ ايران جي صفوي سلطنت سان سندن لاڳاپن جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
محمود شاهه، لطيف خان جو پٽ هو، جيڪو [[مظفر شاهه ٻيو|مظفر شاهه ٻئي]] جو پٽ ۽ بهادر شاهه جو ڀاءُ هو. سندس ماءُ سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ هئي، جنهن کي ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۾ سنڌ جي شاهي خاندان سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ulughkhani
 |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi
 |translator-last=Lokhandwala
 |translator-first=M. F.
 |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat
 |volume=1
 |publisher=Oriental Institute
 |location=Baroda
 |year=1970
 |page=265
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

لطيف خان پنهنجي ڀاءُ بهادر شاهه خلاف بغاوت دوران مارجي ويو. ان ڪري محمود جي ننڍپڻ کان ئي سندس حيثيت گجرات جي شاهي خاندان جي جانشينيءَ واري سياست سان ڳنڍيل رهي.

== تخت نشيني ==
[[File:Sarkhej Roza, Ahmedabad.jpg|thumb|[[سرکيج روزو]]، احمد آباد؛ مظفري حڪمرانن سان لاڳاپيل اهم مذهبي ۽ شاهي مقبرو.]]

بهادر شاهه جو ڪو پٽ نه هو. 1537ع ۾ سندس وفات کان پوءِ گجرات ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. تيموري شهزادي [[محمد زمان مرزا]] پڻ تخت جي دعويٰ ڪئي، جڏهن ته بهادر شاهه جي ڀيڻ جو پٽ [[ميران محمد شاهه پهريون]]، جيڪو [[خانديس]] جو حڪمران هو، جانشين طور چونڊيو ويو. هو گجرات پهچڻ کان اڳ ئي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان کان پوءِ اميرن لطيف خان جي پٽ محمود خان کي چونڊيو. محمود 10 مئي 1538ع تي، لڳ ڀڳ يارهن سالن جي عمر ۾، '''ناصرالدين محمود شاهه''' جي لقب سان تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب دريا خان ۽ عمادالملڪ حڪومت جا نگران ۽ عملي طور نائبان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== حڪومت ==

=== دريا خان ۽ عمادالملڪ ===
شروعاتي حڪومت ۾ دريا خان ۽ عمادالملڪ سڀ کان وڌيڪ بااثر امير هئا. ٻنهي وچ ۾ اقتدار جي رقابت جلد کليل تڪرار ۾ بدلجي وئي. دريا خان سلطان کي شڪار جي بهاني احمد آباد کان ٻاهر وٺي ويو ۽ عمادالملڪ کي [[جهالاواڙ]] ۾ پنهنجي جاگير ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏياريو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

اٽڪل ڇهن مهينن کان پوءِ دريا خان سلطان کي پاڻ سان وٺي جهالاواڙ تي چڙهائي ڪئي. پاتڙيءَ جي جنگ ۾ عمادالملڪ کي شڪست ملي. دريا خان سندس پٺيان [[برهانپور]] تائين ويو، جتي عمادالملڪ جي خانديس واري اتحادي کي پڻ شڪست ملي ۽ عمادالملڪ [[مالوا سلطنت|مالوا]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== عالم خان لوڌي ۽ سلطان جي آزادي ===
دريا خان پنهنجي ڪاميابيءَ کان پوءِ انتظام عالم خان لوڌي حوالي ڪيو. عالم خان جي مدد سان نوجوان سلطان پنهنجي نگرانيءَ مان نڪري ويو. دريا خان جواب ۾ احمد شاهه جي خاندان جي هڪ فرد کي '''مظفر شاهه''' جي نالي سان تخت تي ويهاري سندس نالي جا سڪا به جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ڌولڪا جي ڀرسان ڌور ۾ محمود شاهه ۽ عالم خان جي فوج کي دريا خان شڪست ڏني. محمود رانپور ۽ پوءِ پالياد ڏانهن ويو، جڏهن ته عالم خان سادرا پهتو. پر دريا خان جا سپاهي جائز سلطان خلاف وڙهڻ کان بيزار ٿي آهستي آهستي محمود سان وڃي مليا. محمود ٻيهر احمد آباد ڏانهن وڌيو ۽ دريا خان آخرڪار برهانپور ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== محافظ خان وارو بحران ===
احمد آباد تي ٻيهر اختيار قائم ڪرڻ کان پوءِ محمود شاهه چارجِي نالي هڪ پکين پڪڙيندڙ شخص کي پنهنجي ويجهو آندو ۽ کيس '''محافظ خان''' جو لقب ڏنو. محافظ خان جي صلاح تي سلطان علاءُ الدين لوڌي ۽ شجاعت خان سميت ٻن اهم اميرن کي قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان قدم سان اميرن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي. هنن شاهي محل جو گهيرو ڪري محافظ خان کي سندن حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. سلطان انڪار ڪيو. آخرڪار عالم خان جي اشاري تي درٻار اندر ئي محافظ خان کي قتل ڪيو ويو. محمود ان واقعي کان پوءِ پاڻ کي مارڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس روڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصي لاءِ اميرن جي نگرانيءَ هيٺ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== اميرن سان ٻيهر ٽڪراءُ ===
مجاهد خان ۽ سندس ڀاءُ سلطان کي آزاد ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيا. عالم خان پيتاپور ڏانهن ڀڄي ويو ۽ وري دريا خان سان ملي بغاوت جي ڪوشش ڪيائين. عمادالملڪ ۽ ڌولڪا جي الپ خان به باغين کي مالي مدد ڏني، پر سلطان آخرڪار سندن خلاف پنهنجي پوزيشن مضبوط ڪئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

1545ع ۾ عمادالملڪ مڪي جي حج لاءِ روانگيءَ جي تياري دوران قتل ٿيو. سورت ۾ سندس جاءِ خداوند خان رومي ورتي. دريا خان ۽ عالم خان به گجرات مان ڪڍيا ويا ۽ دهليءَ جي حڪمران وٽ پناهه ورتائون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== انتظام ۽ درٻار ==
محمود شاهه پنهنجي اقتدار مضبوط ٿيڻ کان پوءِ بهادر شاهه جي اڳوڻي وزير افضل خان کي اهم صلاحڪار بڻايو. سندس ٻين اهم اميرن ۾ سيد مبارڪ، فتح خان بلوچ ۽ عبدالڪريم خان شامل هئا. عبدالڪريم خان کي '''اعتماد خان''' جو لقب مليو ۽ هو سلطان جي انتهائي ويجهن ماڻهن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سلطان مالوا فتح ڪرڻ جي امڪان بابت آصف خان سان صلاح ڪئي، پر آصف خان کيس ان جي بدران راجپوت سردارن جي موروثي زمينن، جن کي ''وانتا'' چيو ويندو هو، تي شاهي اختيار وڌائڻ جي صلاح ڏني. ان پاليسيءَ خلاف ايدر، سروهي، ڊونگرپور، بانسواڙا، لوناواڙا، راجپيپلا، داهود ۽ ماهي نديءَ جي علائقن ۾ مزاحمت پيدا ٿي. سلطان جواب ۾ ايدر، سروهي ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي چوڪيون مضبوط ڪيون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== مذهبي پاليسي ==
اوڻيهين صديءَ جي ''History of Gujarát'' ۾ محمود شاهه جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت جي پوئين مرحلي ۾ هندو آباديءَ، خاص ڪري راجپوتن ۽ ڪولين، خلاف سخت امتيازي قدم کنيا ويا. ماخذ موجب کين نشان لڳائڻ، مخصوص لباس پائڻ، احمد آباد ۾ گهوڙي سواري ڪرڻ ۽ هولي ۽ ديوالي جهڙا تهوار ملهائڻ بابت پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن بيانن کي سندن تاريخ نويسيءَ واري پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تفصيل گهڻو ڪري بعد جي فارسي تاريخن ۽ نوآبادياتي دور ۾ مرتب ڪيل گجرات جي تاريخ ذريعي منتقل ٿيا آهن.

سلطان مسلمان سماج جي عوامي اخلاقيات بابت به پابنديون لاڳو ڪيون. هڪ روايت موجب هن مسلمان عورتن کي اوليائن جي مزارن تي وڃڻ کان منع ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ درٻاري مؤرخن ان عمل کي سماجي بي ضابطگين سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== پورچوگالين سان مقابلو ۽ سورت قلعو ==
[[File:Surat Castle.jpg|thumb|[[سورت قلعو]]؛ محمود شاهه ٽئين جي دور ۾ خداوند خان روميءَ پورچوگالي سامونڊي حملن خلاف هن کي مضبوط ڪرايو.]]

محمود شاهه جي حڪومت جو زمانو [[عربي سمنڊ]] ۾ پورچوگالي طاقت جي تيز واڌ جو دور هو. سورت، گجرات جو اهم سامونڊي واپاري بندرگاهه، اڳ ئي پورچوگالي حملن جو نشانو بڻجي چڪو هو.

سورت ميونسپل ڪارپوريشن جي تاريخ موجب 1530ع ۽ 1531ع ۾ پورچوگالي حملن کان پوءِ وڌيڪ مضبوط قلعي جي ضرورت محسوس ٿي. محمود شاهه ٽئين جي حڪم هيٺ ترڪ فوجي آفيسر خواجه صفَر سلماني، جنهن کي '''خداوند خان''' جو لقب حاصل هو، قلعي جي تعمير ۽ مضبوطيءَ جي ذميواري ورتي. موجوده سورت قلعي جو اهم سورهين صديءَ وارو مرحلو 1546ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Surat Fort
 |publisher=Surat Municipal Corporation
 |language=en
 |url=https://www.smc.gov.in/TheCity/SuratFort
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت محمود شاهه جو دور گجرات ۽ پورچوگال جي وچ ۾ سامونڊي ۽ واپاري مقابلي جي تاريخ ۾ پڻ اهم آهي.

== ايران ۽ فارسي دنيا سان پسمنظر ==
گجرات سلطنت جو ايران ۽ فارسي دنيا سان رابطو محمود شاهه کان اڳ ئي قائم ٿي چڪو هو. [[شاهه اسماعيل پهريون|شاهه اسماعيل صفويءَ]] 1511ع ۾ مظفر شاهه ٻئي جي تخت نشينيءَ تي مبارڪ ڏيڻ ۽ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان خلاف پنهنجي فتح جي خبر پهچائڻ لاءِ گجرات ڏانهن سفارت موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات ۾ فارسي انتظام، اعليٰ ادب ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي. ايران، خراسان، شيراز، مشهد ۽ هرمز سميت فارسي دنيا مان عالم، سيد، شاعر ۽ ٻيا اهل علم گجرات ايندا رهيا. مظفري حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ فارسي شاعري ۽ خاص طور تاريخ نويسي ترقي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ محمود بيگڙي کان پوءِ جي مظفري حڪمرانن، ايران جي صفوي حڪمرانن ۽ ٻنهي علائقن جي علمي ۽ سفارتي رابطن بابت فارسي ماخذن کي گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== علمي ۽ ثقافتي ماحول ==
مظفري گجرات وچئين دور جي هندستان ۾ فارسي علم ۽ ادب جو اهم مرڪز هو. تاريخ نويسيءَ جي هن روايت مان ''مرآت سڪندري''، ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۽ پوءِ ''مرآت احمدي'' جهڙا اهم تاريخي ماخذ پيدا ٿيا. اهي ڪتاب گجرات جي سياسي، سماجي ۽ درٻاري تاريخ جي مطالعي جا بنيادي ماخذ آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات جي ايران سان علمي رابطن کي رڳو رسمي سفارت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي؛ فارسي ٻولي، ايراني مهاجر عالمن، واپارين ۽ مذهبي شخصيتن جي موجودگيءَ سبب گجرات وڏي هند-فارسي ثقافتي دنيا جو حصو هو.

== تعميراتي سرگرميون ==
محمود شاهه ٽئين جي دور جون ڪجهه عمارتون اڄ به تاريخي حوالن ۾ سڃاتيون وڃن ٿيون. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي دستاويزن موجب احمد آباد ۾ گنج عنايت شاهه جي مسجد سندس دور ۾ تعمير ٿي. مسجد جي ڪتبي ۾ سلطان جو نالو '''ناصر الدنيا والدين ابوالفتح محمود شاهه بن لطيف شاهه''' ۽ سندس مظفري نسب درج ٿيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Western India
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمود شاهه بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان لڳ ڀڳ ارڙهن ميل ڏکڻ ۾ [[مهمد آباد]] منتقل ڪيو. اتي هن شاهي محل ۽ هرڻن لاءِ وڏو باغ قائم ڪرايو. تاريخي بيانن موجب باغ جي چئني ڪنڊن تي محلات هئا، جن جي پٿر جي ڀتين ۽ ڇتين تي سونهري نقش نگاري ۽ عربيسڪ نمونا هئا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== سڪا ==
[[File:Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg|thumb|محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو.]]

محمود شاهه ٽئين جي دور جا چانديءَ ۽ ٽامي جا ڪيترائي سڪا محفوظ آهن. سندس چانديءَ جي ٽنڪن تي '''الوثق بالله المنان ناصر الدنيا والدين ابوالفتح''' جهڙا لقب ۽ ٻئي پاسي '''محمود شاهه بن لطيف شاهه السلطان''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Goron
 |first1=Stan
 |last2=Goenka
 |first2=J. P.
 |title=The Coins of the Indian Sultanates
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |location=New Delhi
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سڪن جا مختلف نمونا احمد آباد جي ٽڪسالي سان منسوب آهن ۽ انهن مان سندس شاهي لقب، والد لطيف خان سان نسب ۽ حڪومت جي هجري تاريخن بابت اهم ثبوت ملي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | عام وزن
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | دور/هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E4DFEC;&quot; | خاصيت
|-
| ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 7.2–8.5 گرام
| 950–961هه جا نمونا
| فارسي/عربي شاهي ڪتبا
|-
| اڌ ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 3.5 گرام
| 942–961هه
| محمود شاهه جي نالي سان
|-
| فلس
| ٽامو
| مختلف معيار
| حڪومت جو دور
| روزمره واپار لاءِ
|}

== قتل ۽ وفات ==
1554ع ۾ برهان نالي سلطان جي هڪ خادم محمود شاهه کي قتل ڪري پاڻ اقتدار حاصل ڪرڻ جي سازش ڪئي. تاريخي بيان موجب سلطان کي نشي آور دوا ڏني وئي ۽ ننڊ ۾ هجڻ دوران کيس ڇري هڻي قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

برهان پوءِ سلطان جي نالي ۾ وڏن اميرن کي سڏايو ۽ وزير آصف خان سميت ٻارهن ڄڻن کي قتل ڪرايو، پر کيس سلطان طور قبوليت حاصل نه ٿي. عمادالملڪ رومي، الغ خان ۽ ٻين اميرن سندس مخالفت ڪئي ۽ شيروان خان آخرڪار برهان کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

محمود شاهه لڳ ڀڳ 28 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. کيس احمد آباد ڀرسان [[سرکيج روزو|سرکيج روزي]] ۾ مظفري شاهي مقبرن جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. هڪ پراڻي سوانحي ماخذ موجب سندس قبر سلطان محمود بيگڙي جي مقبري واري حصي ۾، شيخ احمد کٽو گنج بخش جي روضي ڀرسان هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The Oriental Biographical Dictionary
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس وفات کان پوءِ اميرن احمد خان نالي مظفري شهزادي کي '''[[احمد شاهه ٽيون]]''' جي لقب سان تخت تي ويهاريو. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب اعتماد خان نائبي اختيار سنڀاليو، جنهن کان پوءِ گجرات ۾ اميرن جي خودمختياري وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== تاريخي جائزو ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت گجرات سلطنت جي تاريخ ۾ مرڪزي شاهي اقتدار ۽ طاقتور صوبائي اميرن جي وچ ۾ جدوجهد جو نمايان مثال آهي. سندس حڪومت جي شروعات اميرن جي نگرانيءَ هيٺ ٿي، وچئين دور ۾ هن ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس قتل کان پوءِ سلطنت وري طاقتور اميرن جي گروهن ۾ ورهائجڻ لڳي.

ساڳئي وقت سندس دور کي رڳو درٻاري بغاوتن تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. سورت جي سامونڊي دفاع جي مضبوطي، سڪن جي منظم ضرب، احمد آباد ۽ مهمد آباد سان لاڳاپيل تعميراتي سرگرميون، ۽ گجرات جي وسيع هند-فارسي علمي ماحول جو تسلسل پڻ سندس حڪومت جون اهم خاصيتون هيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[گجرات سلطنت]]
* [[گجرات جو مظفري خاندان]]
* [[محمود بيگڙو]]
* [[مظفر شاهه ٻيو]]
* [[بهادر شاهه گجراتي]]
* [[احمد شاهه ٽيون]]
* [[سورت قلعو]]
* [[سرکيج روزو]]
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه طهماسب پهريون]]
* [[گجرات ۽ پورچوگال جون جنگيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Commissariat |first=M. S. |title=A History of Gujarat |volume=I |publisher=Longmans, Green &amp; Co. |location=Bombay |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James Macnabb |title=History of Gujarát |series=Gazetteer of the Bombay Presidency |volume=I, Part II |publisher=Government Central Press |year=1896 |language=en}}
* {{cite book |last=Ulughkhani |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi |translator-last=Lokhandwala |translator-first=M. F. |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat |volume=1 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |language=sd |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |pages=148–162}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1526ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1554ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:گجرات جا سلطان]]
[[زمرو:گجرات سلطنت]]
[[زمرو:مظفري خاندان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:قتل ٿيل هندستاني حڪمران]]</text>
      <sha1>719k0bs0dbqtutza9nizyh1qxsttk4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417757</id>
      <parentid>417756</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تخت نشيني */</comment>
      <origin>417757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23380" sha1="aif3d2q5mnob1qsjifvtysldkf0yyg0" xml:space="preserve">{{Short description|1538ع کان 1554ع تائين گجرات جو سلطان}}
{{Infobox royalty
| name = محمود شاهه ٽيون
| image = Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg
| caption = سلطان ناصرالدين محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو
| succession = 12هون [[گجرات سلطنت|گجرات جو سلطان]]
| reign = 10 مئي 1538ع – 5 فيبروري 1554ع
| predecessor = [[ميران محمد شاهه پهريون]]
| successor = [[احمد شاهه ٽيون]]
| spouse = ڪنڪاوَتي ٻائي، [[مارواڙ]]
| dynasty = [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]]
| father = لطيف خان
| mother = سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ
| birth_name = محمود خان
| birth_date = 1526ع
| death_date = 5 فيبروري 1554ع (عمر لڳ ڀڳ 27–28 سال)
| death_place = [[مهمد آباد]]، گجرات سلطنت
| burial_place = [[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ناصرالدين محمود شاهه ٽيون''' (پيدائشي نالو: '''محمود خان'''؛ 1526ع – 5 فيبروري 1554ع) [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]] جو حڪمران ۽ 10 مئي 1538ع کان پنهنجي وفات تائين [[گجرات سلطنت]] جو سلطان هو. هو شهزادي لطيف خان جو پٽ ۽ [[بهادر شاهه گجراتي]] جو ڀائٽيو هو. يارهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويهڻ سبب سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ اصل اقتدار طاقتور اميرن، خاص ڪري دريا خان ۽ عمادالملڪ، جي هٿن ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James Macnabb
 |title=History of Gujarát
 |series=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=I, Part II
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1896
 |pages=257–259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس لڳ ڀڳ سورهن سالن جي حڪمراني گجرات جي اميرن جي باهمي رقابت، بغاوتن، سلطان جي ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۽ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالين]] جي سامونڊي دٻاءَ سان نشانبر رهي. سندس دور ۾ [[سورت قلعو]] وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، جڏهن ته محمود بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان مهمد آباد منتقل ڪيو. 1554ع ۾ سندس هڪ درٻاري خادم برهان سازش ڪري کيس قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سنڌي مؤرخ [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ گجرات جي مظفري حڪمرانن ۽ ايران جي صفوي سلطنت سان سندن لاڳاپن جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
محمود شاهه، لطيف خان جو پٽ هو، جيڪو [[مظفر شاهه ٻيو|مظفر شاهه ٻئي]] جو پٽ ۽ بهادر شاهه جو ڀاءُ هو. سندس ماءُ سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ هئي، جنهن کي ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۾ سنڌ جي شاهي خاندان سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ulughkhani
 |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi
 |translator-last=Lokhandwala
 |translator-first=M. F.
 |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat
 |volume=1
 |publisher=Oriental Institute
 |location=Baroda
 |year=1970
 |page=265
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

لطيف خان پنهنجي ڀاءُ بهادر شاهه خلاف بغاوت دوران مارجي ويو. ان ڪري محمود جي ننڍپڻ کان ئي سندس حيثيت گجرات جي شاهي خاندان جي جانشينيءَ واري سياست سان ڳنڍيل رهي.

== تخت نشيني ==
[[File:Sarkhej Roza, Ahmedabad.JPG|thumb|[[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]؛ مظفري دور جو مسجدن، مقبرن، محلات ۽ حوض تي مشتمل تاريخي اڏاوتي مجموعو.]]

بهادر شاهه جو ڪو پٽ نه هو. 1537ع ۾ سندس وفات کان پوءِ گجرات ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. تيموري شهزادي [[محمد زمان مرزا]] پڻ تخت جي دعويٰ ڪئي، جڏهن ته بهادر شاهه جي ڀيڻ جو پٽ [[ميران محمد شاهه پهريون]]، جيڪو [[خانديس]] جو حڪمران هو، جانشين طور چونڊيو ويو. هو گجرات پهچڻ کان اڳ ئي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان کان پوءِ اميرن لطيف خان جي پٽ محمود خان کي چونڊيو. محمود 10 مئي 1538ع تي، لڳ ڀڳ يارهن سالن جي عمر ۾، '''ناصرالدين محمود شاهه''' جي لقب سان تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب دريا خان ۽ عمادالملڪ حڪومت جا نگران ۽ عملي طور نائبان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== حڪومت ==

=== دريا خان ۽ عمادالملڪ ===
شروعاتي حڪومت ۾ دريا خان ۽ عمادالملڪ سڀ کان وڌيڪ بااثر امير هئا. ٻنهي وچ ۾ اقتدار جي رقابت جلد کليل تڪرار ۾ بدلجي وئي. دريا خان سلطان کي شڪار جي بهاني احمد آباد کان ٻاهر وٺي ويو ۽ عمادالملڪ کي [[جهالاواڙ]] ۾ پنهنجي جاگير ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏياريو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

اٽڪل ڇهن مهينن کان پوءِ دريا خان سلطان کي پاڻ سان وٺي جهالاواڙ تي چڙهائي ڪئي. پاتڙيءَ جي جنگ ۾ عمادالملڪ کي شڪست ملي. دريا خان سندس پٺيان [[برهانپور]] تائين ويو، جتي عمادالملڪ جي خانديس واري اتحادي کي پڻ شڪست ملي ۽ عمادالملڪ [[مالوا سلطنت|مالوا]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== عالم خان لوڌي ۽ سلطان جي آزادي ===
دريا خان پنهنجي ڪاميابيءَ کان پوءِ انتظام عالم خان لوڌي حوالي ڪيو. عالم خان جي مدد سان نوجوان سلطان پنهنجي نگرانيءَ مان نڪري ويو. دريا خان جواب ۾ احمد شاهه جي خاندان جي هڪ فرد کي '''مظفر شاهه''' جي نالي سان تخت تي ويهاري سندس نالي جا سڪا به جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ڌولڪا جي ڀرسان ڌور ۾ محمود شاهه ۽ عالم خان جي فوج کي دريا خان شڪست ڏني. محمود رانپور ۽ پوءِ پالياد ڏانهن ويو، جڏهن ته عالم خان سادرا پهتو. پر دريا خان جا سپاهي جائز سلطان خلاف وڙهڻ کان بيزار ٿي آهستي آهستي محمود سان وڃي مليا. محمود ٻيهر احمد آباد ڏانهن وڌيو ۽ دريا خان آخرڪار برهانپور ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== محافظ خان وارو بحران ===
احمد آباد تي ٻيهر اختيار قائم ڪرڻ کان پوءِ محمود شاهه چارجِي نالي هڪ پکين پڪڙيندڙ شخص کي پنهنجي ويجهو آندو ۽ کيس '''محافظ خان''' جو لقب ڏنو. محافظ خان جي صلاح تي سلطان علاءُ الدين لوڌي ۽ شجاعت خان سميت ٻن اهم اميرن کي قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان قدم سان اميرن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي. هنن شاهي محل جو گهيرو ڪري محافظ خان کي سندن حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. سلطان انڪار ڪيو. آخرڪار عالم خان جي اشاري تي درٻار اندر ئي محافظ خان کي قتل ڪيو ويو. محمود ان واقعي کان پوءِ پاڻ کي مارڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس روڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصي لاءِ اميرن جي نگرانيءَ هيٺ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== اميرن سان ٻيهر ٽڪراءُ ===
مجاهد خان ۽ سندس ڀاءُ سلطان کي آزاد ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيا. عالم خان پيتاپور ڏانهن ڀڄي ويو ۽ وري دريا خان سان ملي بغاوت جي ڪوشش ڪيائين. عمادالملڪ ۽ ڌولڪا جي الپ خان به باغين کي مالي مدد ڏني، پر سلطان آخرڪار سندن خلاف پنهنجي پوزيشن مضبوط ڪئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

1545ع ۾ عمادالملڪ مڪي جي حج لاءِ روانگيءَ جي تياري دوران قتل ٿيو. سورت ۾ سندس جاءِ خداوند خان رومي ورتي. دريا خان ۽ عالم خان به گجرات مان ڪڍيا ويا ۽ دهليءَ جي حڪمران وٽ پناهه ورتائون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== انتظام ۽ درٻار ==
محمود شاهه پنهنجي اقتدار مضبوط ٿيڻ کان پوءِ بهادر شاهه جي اڳوڻي وزير افضل خان کي اهم صلاحڪار بڻايو. سندس ٻين اهم اميرن ۾ سيد مبارڪ، فتح خان بلوچ ۽ عبدالڪريم خان شامل هئا. عبدالڪريم خان کي '''اعتماد خان''' جو لقب مليو ۽ هو سلطان جي انتهائي ويجهن ماڻهن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سلطان مالوا فتح ڪرڻ جي امڪان بابت آصف خان سان صلاح ڪئي، پر آصف خان کيس ان جي بدران راجپوت سردارن جي موروثي زمينن، جن کي ''وانتا'' چيو ويندو هو، تي شاهي اختيار وڌائڻ جي صلاح ڏني. ان پاليسيءَ خلاف ايدر، سروهي، ڊونگرپور، بانسواڙا، لوناواڙا، راجپيپلا، داهود ۽ ماهي نديءَ جي علائقن ۾ مزاحمت پيدا ٿي. سلطان جواب ۾ ايدر، سروهي ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي چوڪيون مضبوط ڪيون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== مذهبي پاليسي ==
اوڻيهين صديءَ جي ''History of Gujarát'' ۾ محمود شاهه جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت جي پوئين مرحلي ۾ هندو آباديءَ، خاص ڪري راجپوتن ۽ ڪولين، خلاف سخت امتيازي قدم کنيا ويا. ماخذ موجب کين نشان لڳائڻ، مخصوص لباس پائڻ، احمد آباد ۾ گهوڙي سواري ڪرڻ ۽ هولي ۽ ديوالي جهڙا تهوار ملهائڻ بابت پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن بيانن کي سندن تاريخ نويسيءَ واري پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تفصيل گهڻو ڪري بعد جي فارسي تاريخن ۽ نوآبادياتي دور ۾ مرتب ڪيل گجرات جي تاريخ ذريعي منتقل ٿيا آهن.

سلطان مسلمان سماج جي عوامي اخلاقيات بابت به پابنديون لاڳو ڪيون. هڪ روايت موجب هن مسلمان عورتن کي اوليائن جي مزارن تي وڃڻ کان منع ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ درٻاري مؤرخن ان عمل کي سماجي بي ضابطگين سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== پورچوگالين سان مقابلو ۽ سورت قلعو ==
[[File:Surat Castle.jpg|thumb|[[سورت قلعو]]؛ محمود شاهه ٽئين جي دور ۾ خداوند خان روميءَ پورچوگالي سامونڊي حملن خلاف هن کي مضبوط ڪرايو.]]

محمود شاهه جي حڪومت جو زمانو [[عربي سمنڊ]] ۾ پورچوگالي طاقت جي تيز واڌ جو دور هو. سورت، گجرات جو اهم سامونڊي واپاري بندرگاهه، اڳ ئي پورچوگالي حملن جو نشانو بڻجي چڪو هو.

سورت ميونسپل ڪارپوريشن جي تاريخ موجب 1530ع ۽ 1531ع ۾ پورچوگالي حملن کان پوءِ وڌيڪ مضبوط قلعي جي ضرورت محسوس ٿي. محمود شاهه ٽئين جي حڪم هيٺ ترڪ فوجي آفيسر خواجه صفَر سلماني، جنهن کي '''خداوند خان''' جو لقب حاصل هو، قلعي جي تعمير ۽ مضبوطيءَ جي ذميواري ورتي. موجوده سورت قلعي جو اهم سورهين صديءَ وارو مرحلو 1546ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Surat Fort
 |publisher=Surat Municipal Corporation
 |language=en
 |url=https://www.smc.gov.in/TheCity/SuratFort
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت محمود شاهه جو دور گجرات ۽ پورچوگال جي وچ ۾ سامونڊي ۽ واپاري مقابلي جي تاريخ ۾ پڻ اهم آهي.

== ايران ۽ فارسي دنيا سان پسمنظر ==
گجرات سلطنت جو ايران ۽ فارسي دنيا سان رابطو محمود شاهه کان اڳ ئي قائم ٿي چڪو هو. [[شاهه اسماعيل پهريون|شاهه اسماعيل صفويءَ]] 1511ع ۾ مظفر شاهه ٻئي جي تخت نشينيءَ تي مبارڪ ڏيڻ ۽ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان خلاف پنهنجي فتح جي خبر پهچائڻ لاءِ گجرات ڏانهن سفارت موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات ۾ فارسي انتظام، اعليٰ ادب ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي. ايران، خراسان، شيراز، مشهد ۽ هرمز سميت فارسي دنيا مان عالم، سيد، شاعر ۽ ٻيا اهل علم گجرات ايندا رهيا. مظفري حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ فارسي شاعري ۽ خاص طور تاريخ نويسي ترقي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ محمود بيگڙي کان پوءِ جي مظفري حڪمرانن، ايران جي صفوي حڪمرانن ۽ ٻنهي علائقن جي علمي ۽ سفارتي رابطن بابت فارسي ماخذن کي گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== علمي ۽ ثقافتي ماحول ==
مظفري گجرات وچئين دور جي هندستان ۾ فارسي علم ۽ ادب جو اهم مرڪز هو. تاريخ نويسيءَ جي هن روايت مان ''مرآت سڪندري''، ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۽ پوءِ ''مرآت احمدي'' جهڙا اهم تاريخي ماخذ پيدا ٿيا. اهي ڪتاب گجرات جي سياسي، سماجي ۽ درٻاري تاريخ جي مطالعي جا بنيادي ماخذ آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات جي ايران سان علمي رابطن کي رڳو رسمي سفارت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي؛ فارسي ٻولي، ايراني مهاجر عالمن، واپارين ۽ مذهبي شخصيتن جي موجودگيءَ سبب گجرات وڏي هند-فارسي ثقافتي دنيا جو حصو هو.

== تعميراتي سرگرميون ==
محمود شاهه ٽئين جي دور جون ڪجهه عمارتون اڄ به تاريخي حوالن ۾ سڃاتيون وڃن ٿيون. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي دستاويزن موجب احمد آباد ۾ گنج عنايت شاهه جي مسجد سندس دور ۾ تعمير ٿي. مسجد جي ڪتبي ۾ سلطان جو نالو '''ناصر الدنيا والدين ابوالفتح محمود شاهه بن لطيف شاهه''' ۽ سندس مظفري نسب درج ٿيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Western India
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمود شاهه بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان لڳ ڀڳ ارڙهن ميل ڏکڻ ۾ [[مهمد آباد]] منتقل ڪيو. اتي هن شاهي محل ۽ هرڻن لاءِ وڏو باغ قائم ڪرايو. تاريخي بيانن موجب باغ جي چئني ڪنڊن تي محلات هئا، جن جي پٿر جي ڀتين ۽ ڇتين تي سونهري نقش نگاري ۽ عربيسڪ نمونا هئا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== سڪا ==
[[File:Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg|thumb|محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو.]]

محمود شاهه ٽئين جي دور جا چانديءَ ۽ ٽامي جا ڪيترائي سڪا محفوظ آهن. سندس چانديءَ جي ٽنڪن تي '''الوثق بالله المنان ناصر الدنيا والدين ابوالفتح''' جهڙا لقب ۽ ٻئي پاسي '''محمود شاهه بن لطيف شاهه السلطان''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Goron
 |first1=Stan
 |last2=Goenka
 |first2=J. P.
 |title=The Coins of the Indian Sultanates
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |location=New Delhi
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سڪن جا مختلف نمونا احمد آباد جي ٽڪسالي سان منسوب آهن ۽ انهن مان سندس شاهي لقب، والد لطيف خان سان نسب ۽ حڪومت جي هجري تاريخن بابت اهم ثبوت ملي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | عام وزن
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | دور/هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E4DFEC;&quot; | خاصيت
|-
| ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 7.2–8.5 گرام
| 950–961هه جا نمونا
| فارسي/عربي شاهي ڪتبا
|-
| اڌ ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 3.5 گرام
| 942–961هه
| محمود شاهه جي نالي سان
|-
| فلس
| ٽامو
| مختلف معيار
| حڪومت جو دور
| روزمره واپار لاءِ
|}

== قتل ۽ وفات ==
1554ع ۾ برهان نالي سلطان جي هڪ خادم محمود شاهه کي قتل ڪري پاڻ اقتدار حاصل ڪرڻ جي سازش ڪئي. تاريخي بيان موجب سلطان کي نشي آور دوا ڏني وئي ۽ ننڊ ۾ هجڻ دوران کيس ڇري هڻي قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

برهان پوءِ سلطان جي نالي ۾ وڏن اميرن کي سڏايو ۽ وزير آصف خان سميت ٻارهن ڄڻن کي قتل ڪرايو، پر کيس سلطان طور قبوليت حاصل نه ٿي. عمادالملڪ رومي، الغ خان ۽ ٻين اميرن سندس مخالفت ڪئي ۽ شيروان خان آخرڪار برهان کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

محمود شاهه لڳ ڀڳ 28 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. کيس احمد آباد ڀرسان [[سرکيج روزو|سرکيج روزي]] ۾ مظفري شاهي مقبرن جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. هڪ پراڻي سوانحي ماخذ موجب سندس قبر سلطان محمود بيگڙي جي مقبري واري حصي ۾، شيخ احمد کٽو گنج بخش جي روضي ڀرسان هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The Oriental Biographical Dictionary
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس وفات کان پوءِ اميرن احمد خان نالي مظفري شهزادي کي '''[[احمد شاهه ٽيون]]''' جي لقب سان تخت تي ويهاريو. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب اعتماد خان نائبي اختيار سنڀاليو، جنهن کان پوءِ گجرات ۾ اميرن جي خودمختياري وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== تاريخي جائزو ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت گجرات سلطنت جي تاريخ ۾ مرڪزي شاهي اقتدار ۽ طاقتور صوبائي اميرن جي وچ ۾ جدوجهد جو نمايان مثال آهي. سندس حڪومت جي شروعات اميرن جي نگرانيءَ هيٺ ٿي، وچئين دور ۾ هن ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس قتل کان پوءِ سلطنت وري طاقتور اميرن جي گروهن ۾ ورهائجڻ لڳي.

ساڳئي وقت سندس دور کي رڳو درٻاري بغاوتن تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. سورت جي سامونڊي دفاع جي مضبوطي، سڪن جي منظم ضرب، احمد آباد ۽ مهمد آباد سان لاڳاپيل تعميراتي سرگرميون، ۽ گجرات جي وسيع هند-فارسي علمي ماحول جو تسلسل پڻ سندس حڪومت جون اهم خاصيتون هيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[گجرات سلطنت]]
* [[گجرات جو مظفري خاندان]]
* [[محمود بيگڙو]]
* [[مظفر شاهه ٻيو]]
* [[بهادر شاهه گجراتي]]
* [[احمد شاهه ٽيون]]
* [[سورت قلعو]]
* [[سرکيج روزو]]
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه طهماسب پهريون]]
* [[گجرات ۽ پورچوگال جون جنگيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Commissariat |first=M. S. |title=A History of Gujarat |volume=I |publisher=Longmans, Green &amp; Co. |location=Bombay |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James Macnabb |title=History of Gujarát |series=Gazetteer of the Bombay Presidency |volume=I, Part II |publisher=Government Central Press |year=1896 |language=en}}
* {{cite book |last=Ulughkhani |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi |translator-last=Lokhandwala |translator-first=M. F. |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat |volume=1 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |language=sd |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |pages=148–162}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1526ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1554ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:گجرات جا سلطان]]
[[زمرو:گجرات سلطنت]]
[[زمرو:مظفري خاندان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:قتل ٿيل هندستاني حڪمران]]</text>
      <sha1>aif3d2q5mnob1qsjifvtysldkf0yyg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417758</id>
      <parentid>417757</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پورچوگالين سان مقابلو ۽ سورت قلعو */</comment>
      <origin>417758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23433" sha1="927cbnxrtdztj9cjpztzwsttia0f574" xml:space="preserve">{{Short description|1538ع کان 1554ع تائين گجرات جو سلطان}}
{{Infobox royalty
| name = محمود شاهه ٽيون
| image = Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg
| caption = سلطان ناصرالدين محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو
| succession = 12هون [[گجرات سلطنت|گجرات جو سلطان]]
| reign = 10 مئي 1538ع – 5 فيبروري 1554ع
| predecessor = [[ميران محمد شاهه پهريون]]
| successor = [[احمد شاهه ٽيون]]
| spouse = ڪنڪاوَتي ٻائي، [[مارواڙ]]
| dynasty = [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]]
| father = لطيف خان
| mother = سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ
| birth_name = محمود خان
| birth_date = 1526ع
| death_date = 5 فيبروري 1554ع (عمر لڳ ڀڳ 27–28 سال)
| death_place = [[مهمد آباد]]، گجرات سلطنت
| burial_place = [[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ناصرالدين محمود شاهه ٽيون''' (پيدائشي نالو: '''محمود خان'''؛ 1526ع – 5 فيبروري 1554ع) [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]] جو حڪمران ۽ 10 مئي 1538ع کان پنهنجي وفات تائين [[گجرات سلطنت]] جو سلطان هو. هو شهزادي لطيف خان جو پٽ ۽ [[بهادر شاهه گجراتي]] جو ڀائٽيو هو. يارهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويهڻ سبب سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ اصل اقتدار طاقتور اميرن، خاص ڪري دريا خان ۽ عمادالملڪ، جي هٿن ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James Macnabb
 |title=History of Gujarát
 |series=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=I, Part II
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1896
 |pages=257–259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس لڳ ڀڳ سورهن سالن جي حڪمراني گجرات جي اميرن جي باهمي رقابت، بغاوتن، سلطان جي ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۽ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالين]] جي سامونڊي دٻاءَ سان نشانبر رهي. سندس دور ۾ [[سورت قلعو]] وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، جڏهن ته محمود بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان مهمد آباد منتقل ڪيو. 1554ع ۾ سندس هڪ درٻاري خادم برهان سازش ڪري کيس قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سنڌي مؤرخ [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ گجرات جي مظفري حڪمرانن ۽ ايران جي صفوي سلطنت سان سندن لاڳاپن جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
محمود شاهه، لطيف خان جو پٽ هو، جيڪو [[مظفر شاهه ٻيو|مظفر شاهه ٻئي]] جو پٽ ۽ بهادر شاهه جو ڀاءُ هو. سندس ماءُ سنڌ جي بهرام خان جي ڌيءَ هئي، جنهن کي ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۾ سنڌ جي شاهي خاندان سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ulughkhani
 |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi
 |translator-last=Lokhandwala
 |translator-first=M. F.
 |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat
 |volume=1
 |publisher=Oriental Institute
 |location=Baroda
 |year=1970
 |page=265
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

لطيف خان پنهنجي ڀاءُ بهادر شاهه خلاف بغاوت دوران مارجي ويو. ان ڪري محمود جي ننڍپڻ کان ئي سندس حيثيت گجرات جي شاهي خاندان جي جانشينيءَ واري سياست سان ڳنڍيل رهي.

== تخت نشيني ==
[[File:Sarkhej Roza, Ahmedabad.JPG|thumb|[[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]؛ مظفري دور جو مسجدن، مقبرن، محلات ۽ حوض تي مشتمل تاريخي اڏاوتي مجموعو.]]

بهادر شاهه جو ڪو پٽ نه هو. 1537ع ۾ سندس وفات کان پوءِ گجرات ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. تيموري شهزادي [[محمد زمان مرزا]] پڻ تخت جي دعويٰ ڪئي، جڏهن ته بهادر شاهه جي ڀيڻ جو پٽ [[ميران محمد شاهه پهريون]]، جيڪو [[خانديس]] جو حڪمران هو، جانشين طور چونڊيو ويو. هو گجرات پهچڻ کان اڳ ئي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان کان پوءِ اميرن لطيف خان جي پٽ محمود خان کي چونڊيو. محمود 10 مئي 1538ع تي، لڳ ڀڳ يارهن سالن جي عمر ۾، '''ناصرالدين محمود شاهه''' جي لقب سان تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب دريا خان ۽ عمادالملڪ حڪومت جا نگران ۽ عملي طور نائبان بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== حڪومت ==

=== دريا خان ۽ عمادالملڪ ===
شروعاتي حڪومت ۾ دريا خان ۽ عمادالملڪ سڀ کان وڌيڪ بااثر امير هئا. ٻنهي وچ ۾ اقتدار جي رقابت جلد کليل تڪرار ۾ بدلجي وئي. دريا خان سلطان کي شڪار جي بهاني احمد آباد کان ٻاهر وٺي ويو ۽ عمادالملڪ کي [[جهالاواڙ]] ۾ پنهنجي جاگير ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏياريو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

اٽڪل ڇهن مهينن کان پوءِ دريا خان سلطان کي پاڻ سان وٺي جهالاواڙ تي چڙهائي ڪئي. پاتڙيءَ جي جنگ ۾ عمادالملڪ کي شڪست ملي. دريا خان سندس پٺيان [[برهانپور]] تائين ويو، جتي عمادالملڪ جي خانديس واري اتحادي کي پڻ شڪست ملي ۽ عمادالملڪ [[مالوا سلطنت|مالوا]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== عالم خان لوڌي ۽ سلطان جي آزادي ===
دريا خان پنهنجي ڪاميابيءَ کان پوءِ انتظام عالم خان لوڌي حوالي ڪيو. عالم خان جي مدد سان نوجوان سلطان پنهنجي نگرانيءَ مان نڪري ويو. دريا خان جواب ۾ احمد شاهه جي خاندان جي هڪ فرد کي '''مظفر شاهه''' جي نالي سان تخت تي ويهاري سندس نالي جا سڪا به جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ڌولڪا جي ڀرسان ڌور ۾ محمود شاهه ۽ عالم خان جي فوج کي دريا خان شڪست ڏني. محمود رانپور ۽ پوءِ پالياد ڏانهن ويو، جڏهن ته عالم خان سادرا پهتو. پر دريا خان جا سپاهي جائز سلطان خلاف وڙهڻ کان بيزار ٿي آهستي آهستي محمود سان وڃي مليا. محمود ٻيهر احمد آباد ڏانهن وڌيو ۽ دريا خان آخرڪار برهانپور ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== محافظ خان وارو بحران ===
احمد آباد تي ٻيهر اختيار قائم ڪرڻ کان پوءِ محمود شاهه چارجِي نالي هڪ پکين پڪڙيندڙ شخص کي پنهنجي ويجهو آندو ۽ کيس '''محافظ خان''' جو لقب ڏنو. محافظ خان جي صلاح تي سلطان علاءُ الدين لوڌي ۽ شجاعت خان سميت ٻن اهم اميرن کي قتل ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان قدم سان اميرن ۾ سخت ناراضگي پيدا ٿي. هنن شاهي محل جو گهيرو ڪري محافظ خان کي سندن حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. سلطان انڪار ڪيو. آخرڪار عالم خان جي اشاري تي درٻار اندر ئي محافظ خان کي قتل ڪيو ويو. محمود ان واقعي کان پوءِ پاڻ کي مارڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس روڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصي لاءِ اميرن جي نگرانيءَ هيٺ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== اميرن سان ٻيهر ٽڪراءُ ===
مجاهد خان ۽ سندس ڀاءُ سلطان کي آزاد ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيا. عالم خان پيتاپور ڏانهن ڀڄي ويو ۽ وري دريا خان سان ملي بغاوت جي ڪوشش ڪيائين. عمادالملڪ ۽ ڌولڪا جي الپ خان به باغين کي مالي مدد ڏني، پر سلطان آخرڪار سندن خلاف پنهنجي پوزيشن مضبوط ڪئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

1545ع ۾ عمادالملڪ مڪي جي حج لاءِ روانگيءَ جي تياري دوران قتل ٿيو. سورت ۾ سندس جاءِ خداوند خان رومي ورتي. دريا خان ۽ عالم خان به گجرات مان ڪڍيا ويا ۽ دهليءَ جي حڪمران وٽ پناهه ورتائون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== انتظام ۽ درٻار ==
محمود شاهه پنهنجي اقتدار مضبوط ٿيڻ کان پوءِ بهادر شاهه جي اڳوڻي وزير افضل خان کي اهم صلاحڪار بڻايو. سندس ٻين اهم اميرن ۾ سيد مبارڪ، فتح خان بلوچ ۽ عبدالڪريم خان شامل هئا. عبدالڪريم خان کي '''اعتماد خان''' جو لقب مليو ۽ هو سلطان جي انتهائي ويجهن ماڻهن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سلطان مالوا فتح ڪرڻ جي امڪان بابت آصف خان سان صلاح ڪئي، پر آصف خان کيس ان جي بدران راجپوت سردارن جي موروثي زمينن، جن کي ''وانتا'' چيو ويندو هو، تي شاهي اختيار وڌائڻ جي صلاح ڏني. ان پاليسيءَ خلاف ايدر، سروهي، ڊونگرپور، بانسواڙا، لوناواڙا، راجپيپلا، داهود ۽ ماهي نديءَ جي علائقن ۾ مزاحمت پيدا ٿي. سلطان جواب ۾ ايدر، سروهي ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي چوڪيون مضبوط ڪيون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== مذهبي پاليسي ==
اوڻيهين صديءَ جي ''History of Gujarát'' ۾ محمود شاهه جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت جي پوئين مرحلي ۾ هندو آباديءَ، خاص ڪري راجپوتن ۽ ڪولين، خلاف سخت امتيازي قدم کنيا ويا. ماخذ موجب کين نشان لڳائڻ، مخصوص لباس پائڻ، احمد آباد ۾ گهوڙي سواري ڪرڻ ۽ هولي ۽ ديوالي جهڙا تهوار ملهائڻ بابت پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن بيانن کي سندن تاريخ نويسيءَ واري پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تفصيل گهڻو ڪري بعد جي فارسي تاريخن ۽ نوآبادياتي دور ۾ مرتب ڪيل گجرات جي تاريخ ذريعي منتقل ٿيا آهن.

سلطان مسلمان سماج جي عوامي اخلاقيات بابت به پابنديون لاڳو ڪيون. هڪ روايت موجب هن مسلمان عورتن کي اوليائن جي مزارن تي وڃڻ کان منع ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ درٻاري مؤرخن ان عمل کي سماجي بي ضابطگين سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== پورچوگالين سان مقابلو ۽ سورت قلعو ==
[[File:Surat Fort (15345082318).jpg|thumb|[[سورت قلعو]]؛ گجرات سلطنت جي سامونڊي دفاع لاءِ اهم قلعو، جنهن جي تعمير خداوند خان روميءَ سلطان محمود شاهه ٽئين جي دور ۾ ڪرائي.]]

محمود شاهه جي حڪومت جو زمانو [[عربي سمنڊ]] ۾ پورچوگالي طاقت جي تيز واڌ جو دور هو. سورت، گجرات جو اهم سامونڊي واپاري بندرگاهه، اڳ ئي پورچوگالي حملن جو نشانو بڻجي چڪو هو.

سورت ميونسپل ڪارپوريشن جي تاريخ موجب 1530ع ۽ 1531ع ۾ پورچوگالي حملن کان پوءِ وڌيڪ مضبوط قلعي جي ضرورت محسوس ٿي. محمود شاهه ٽئين جي حڪم هيٺ ترڪ فوجي آفيسر خواجه صفَر سلماني، جنهن کي '''خداوند خان''' جو لقب حاصل هو، قلعي جي تعمير ۽ مضبوطيءَ جي ذميواري ورتي. موجوده سورت قلعي جو اهم سورهين صديءَ وارو مرحلو 1546ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Surat Fort
 |publisher=Surat Municipal Corporation
 |language=en
 |url=https://www.smc.gov.in/TheCity/SuratFort
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت محمود شاهه جو دور گجرات ۽ پورچوگال جي وچ ۾ سامونڊي ۽ واپاري مقابلي جي تاريخ ۾ پڻ اهم آهي.

== ايران ۽ فارسي دنيا سان پسمنظر ==
گجرات سلطنت جو ايران ۽ فارسي دنيا سان رابطو محمود شاهه کان اڳ ئي قائم ٿي چڪو هو. [[شاهه اسماعيل پهريون|شاهه اسماعيل صفويءَ]] 1511ع ۾ مظفر شاهه ٻئي جي تخت نشينيءَ تي مبارڪ ڏيڻ ۽ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان خلاف پنهنجي فتح جي خبر پهچائڻ لاءِ گجرات ڏانهن سفارت موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات ۾ فارسي انتظام، اعليٰ ادب ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي. ايران، خراسان، شيراز، مشهد ۽ هرمز سميت فارسي دنيا مان عالم، سيد، شاعر ۽ ٻيا اهل علم گجرات ايندا رهيا. مظفري حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ فارسي شاعري ۽ خاص طور تاريخ نويسي ترقي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |volume=XI
 |pages=385–390
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ محمود بيگڙي کان پوءِ جي مظفري حڪمرانن، ايران جي صفوي حڪمرانن ۽ ٻنهي علائقن جي علمي ۽ سفارتي رابطن بابت فارسي ماخذن کي گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot; /&gt;

== علمي ۽ ثقافتي ماحول ==
مظفري گجرات وچئين دور جي هندستان ۾ فارسي علم ۽ ادب جو اهم مرڪز هو. تاريخ نويسيءَ جي هن روايت مان ''مرآت سڪندري''، ''ظفر الواله بمظفر وآله'' ۽ پوءِ ''مرآت احمدي'' جهڙا اهم تاريخي ماخذ پيدا ٿيا. اهي ڪتاب گجرات جي سياسي، سماجي ۽ درٻاري تاريخ جي مطالعي جا بنيادي ماخذ آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Hambly
 |first=Gavin R. G.
 |title=Gujarat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |year=2002
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گجرات جي ايران سان علمي رابطن کي رڳو رسمي سفارت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي؛ فارسي ٻولي، ايراني مهاجر عالمن، واپارين ۽ مذهبي شخصيتن جي موجودگيءَ سبب گجرات وڏي هند-فارسي ثقافتي دنيا جو حصو هو.

== تعميراتي سرگرميون ==
محمود شاهه ٽئين جي دور جون ڪجهه عمارتون اڄ به تاريخي حوالن ۾ سڃاتيون وڃن ٿيون. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي دستاويزن موجب احمد آباد ۾ گنج عنايت شاهه جي مسجد سندس دور ۾ تعمير ٿي. مسجد جي ڪتبي ۾ سلطان جو نالو '''ناصر الدنيا والدين ابوالفتح محمود شاهه بن لطيف شاهه''' ۽ سندس مظفري نسب درج ٿيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Archaeological Survey of Western India
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمود شاهه بعد ۾ پنهنجو درٻاري مرڪز احمد آباد کان لڳ ڀڳ ارڙهن ميل ڏکڻ ۾ [[مهمد آباد]] منتقل ڪيو. اتي هن شاهي محل ۽ هرڻن لاءِ وڏو باغ قائم ڪرايو. تاريخي بيانن موجب باغ جي چئني ڪنڊن تي محلات هئا، جن جي پٿر جي ڀتين ۽ ڇتين تي سونهري نقش نگاري ۽ عربيسڪ نمونا هئا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== سڪا ==
[[File:Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg|thumb|محمود شاهه ٽئين جو چانديءَ جو ٽنڪو.]]

محمود شاهه ٽئين جي دور جا چانديءَ ۽ ٽامي جا ڪيترائي سڪا محفوظ آهن. سندس چانديءَ جي ٽنڪن تي '''الوثق بالله المنان ناصر الدنيا والدين ابوالفتح''' جهڙا لقب ۽ ٻئي پاسي '''محمود شاهه بن لطيف شاهه السلطان''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Goron
 |first1=Stan
 |last2=Goenka
 |first2=J. P.
 |title=The Coins of the Indian Sultanates
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |location=New Delhi
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سڪن جا مختلف نمونا احمد آباد جي ٽڪسالي سان منسوب آهن ۽ انهن مان سندس شاهي لقب، والد لطيف خان سان نسب ۽ حڪومت جي هجري تاريخن بابت اهم ثبوت ملي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | عام وزن
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | دور/هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E4DFEC;&quot; | خاصيت
|-
| ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 7.2–8.5 گرام
| 950–961هه جا نمونا
| فارسي/عربي شاهي ڪتبا
|-
| اڌ ٽنڪو
| چاندي
| لڳ ڀڳ 3.5 گرام
| 942–961هه
| محمود شاهه جي نالي سان
|-
| فلس
| ٽامو
| مختلف معيار
| حڪومت جو دور
| روزمره واپار لاءِ
|}

== قتل ۽ وفات ==
1554ع ۾ برهان نالي سلطان جي هڪ خادم محمود شاهه کي قتل ڪري پاڻ اقتدار حاصل ڪرڻ جي سازش ڪئي. تاريخي بيان موجب سلطان کي نشي آور دوا ڏني وئي ۽ ننڊ ۾ هجڻ دوران کيس ڇري هڻي قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

برهان پوءِ سلطان جي نالي ۾ وڏن اميرن کي سڏايو ۽ وزير آصف خان سميت ٻارهن ڄڻن کي قتل ڪرايو، پر کيس سلطان طور قبوليت حاصل نه ٿي. عمادالملڪ رومي، الغ خان ۽ ٻين اميرن سندس مخالفت ڪئي ۽ شيروان خان آخرڪار برهان کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

محمود شاهه لڳ ڀڳ 28 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. کيس احمد آباد ڀرسان [[سرکيج روزو|سرکيج روزي]] ۾ مظفري شاهي مقبرن جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. هڪ پراڻي سوانحي ماخذ موجب سندس قبر سلطان محمود بيگڙي جي مقبري واري حصي ۾، شيخ احمد کٽو گنج بخش جي روضي ڀرسان هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The Oriental Biographical Dictionary
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس وفات کان پوءِ اميرن احمد خان نالي مظفري شهزادي کي '''[[احمد شاهه ٽيون]]''' جي لقب سان تخت تي ويهاريو. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب اعتماد خان نائبي اختيار سنڀاليو، جنهن کان پوءِ گجرات ۾ اميرن جي خودمختياري وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== تاريخي جائزو ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت گجرات سلطنت جي تاريخ ۾ مرڪزي شاهي اقتدار ۽ طاقتور صوبائي اميرن جي وچ ۾ جدوجهد جو نمايان مثال آهي. سندس حڪومت جي شروعات اميرن جي نگرانيءَ هيٺ ٿي، وچئين دور ۾ هن ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس قتل کان پوءِ سلطنت وري طاقتور اميرن جي گروهن ۾ ورهائجڻ لڳي.

ساڳئي وقت سندس دور کي رڳو درٻاري بغاوتن تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. سورت جي سامونڊي دفاع جي مضبوطي، سڪن جي منظم ضرب، احمد آباد ۽ مهمد آباد سان لاڳاپيل تعميراتي سرگرميون، ۽ گجرات جي وسيع هند-فارسي علمي ماحول جو تسلسل پڻ سندس حڪومت جون اهم خاصيتون هيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[گجرات سلطنت]]
* [[گجرات جو مظفري خاندان]]
* [[محمود بيگڙو]]
* [[مظفر شاهه ٻيو]]
* [[بهادر شاهه گجراتي]]
* [[احمد شاهه ٽيون]]
* [[سورت قلعو]]
* [[سرکيج روزو]]
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه طهماسب پهريون]]
* [[گجرات ۽ پورچوگال جون جنگيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Commissariat |first=M. S. |title=A History of Gujarat |volume=I |publisher=Longmans, Green &amp; Co. |location=Bombay |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James Macnabb |title=History of Gujarát |series=Gazetteer of the Bombay Presidency |volume=I, Part II |publisher=Government Central Press |year=1896 |language=en}}
* {{cite book |last=Ulughkhani |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi |translator-last=Lokhandwala |translator-first=M. F. |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat |volume=1 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |language=sd |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |pages=148–162}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1526ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1554ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:گجرات جا سلطان]]
[[زمرو:گجرات سلطنت]]
[[زمرو:مظفري خاندان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:قتل ٿيل هندستاني حڪمران]]</text>
      <sha1>927cbnxrtdztj9cjpztzwsttia0f574</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417774</id>
      <parentid>417758</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25832" sha1="ltbokivuvcomppcc04gatfmpg2g7gcy" xml:space="preserve">
{{Short description|1538ع کان 1554ع تائين گجرات جو سلطان}}
{{Infobox royalty
| name = محمود شاهه ٽيون
| title = ناصرالدين محمود شاهه
| image = Silver Tanka of Nasir al-din Mahmud shah III, Sultanate of Gujarat, photographed by Yogabrata Chakraborty, from a personal collection in Kolkata.jpg
| caption = محمود شاهه ٽئين جي نالي سان جاري ٿيل چانديءَ جو ٽنڪو
| succession = [[گجرات سلطنت|گجرات جو سلطان]]
| reign = 10 مئي 1538ع – فيبروري 1554ع
| predecessor = [[ميران محمد شاهه پهريون]]
| successor = [[احمد شاهه ٽيون]]
| spouse = ڪنڪاوَتي ٻائي
| dynasty = [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]]
| father = لطيف خان
| mother = بهرام خان جي ڌيءَ
| birth_name = محمود خان
| birth_date = 1526ع
| death_date = فيبروري 1554ع
| death_place = [[مهمد آباد]]، [[گجرات سلطنت]]
| burial_place = [[سرکيج روزو]]، [[احمد آباد]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ناصرالدين محمود شاهه ٽيون''' (1526ع – فيبروري 1554ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''محمود خان''' هو، [[گجرات جو مظفري خاندان|مظفري خاندان]] جو حڪمران ۽ 10 مئي 1538ع کان 1554ع تائين [[گجرات سلطنت]] جو سلطان هو. هو شهزادي لطيف خان جو پٽ، [[مظفر شاهه ٻيو|مظفر شاهه ٻئي]] جو پوٽو ۽ [[بهادر شاهه گجراتي]] جو ڀائٽيو هو. يارهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويهڻ سبب سندس حڪومت جي شروعات طاقتور درٻاري اميرن جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انهن ۾ دريا خان ۽ عمادالملڪ سڀ کان وڌيڪ اثر رسوخ رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James Macnabb |title=History of Gujarát |series=Gazetteer of the Bombay Presidency |volume=I, Part II |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1896 |language=en}}&lt;/ref&gt;

محمود شاهه ٽئين جي حڪومت گجرات جي سياسي تاريخ جو هڪ انتشار وارو دور هو، جنهن ۾ درٻاري اميرن جي باهمي رقابت، بغاوتن، علائقائي سردارن جي مزاحمت ۽ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالين]] جي سامونڊي سرگرمين سلطنت جي استحڪام تي اثر وڌو. سلطان پنهنجي حڪومت جي مختلف مرحلن ۾ اميرن جي اثر کان آزاد ٿي مرڪزي اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ [[سورت قلعو]] مضبوط ڪيو ويو ۽ مهمد آباد ۾ شاهي عمارتون تعمير ڪرايون ويون. 1554ع ۾ برهان نالي هڪ درٻاري خادم کيس قتل ڪيو، جنهن کان پوءِ گجرات ۾ ٻيهر جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
محمود شاهه ٽيون، شهزادي لطيف خان جو پٽ هو. لطيف خان، مظفر شاهه ٻئي جو پٽ ۽ بهادر شاهه جو ڀاءُ هو. محمود جي ماءُ بابت تاريخي ماخذن ۾ ڄاڻايل آهي ته هوءَ سنڌ سان تعلق رکندڙ بهرام خان جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;Ulughkhani&quot;&gt;{{cite book |last=Ulughkhani |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi |translator-last=Lokhandwala |translator-first=M. F. |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat |volume=1 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |year=1970 |page=265 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لطيف خان پنهنجي ڀاءُ بهادر شاهه خلاف بغاوت دوران مارجي ويو. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس پٽ محمود جي سياسي حيثيت گجرات جي شاهي خاندان جي جانشينيءَ واري مسئلي سان لاڳاپيل رهي.

محمود جي ننڍپڻ جو دور مظفري خاندان جي اندروني اختلافن ۽ مختلف شهزادن جي اقتداري دعوائن سان نشانبر هو. بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ اهي اختلاف وڌيڪ نمايان ٿي سامهون آيا.

== تخت نشيني ==
1537ع ۾ بهادر شاهه گجراتيءَ جي وفات کان پوءِ گجرات سلطنت ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. بهادر شاهه جو ڪو پٽ نه هو، تنهنڪري مختلف اميرن ۽ شاهي خاندان سان لاڳاپيل شخصيتن تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

تيموري شهزادي [[محمد زمان مرزا]] پڻ تخت تي پنهنجي دعويٰ پيش ڪئي. ٻئي پاسي بهادر شاهه جي ڀيڻ جو پٽ [[ميران محمد شاهه پهريون]]، جيڪو [[خانديس]] جو حڪمران هو، جانشين طور چونڊيو ويو، پر هو گجرات پهچڻ کان اڳ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

ان کان پوءِ گجرات جي اميرن لطيف خان جي پٽ محمود خان کي تخت تي ويهارڻ جو فيصلو ڪيو. محمود 10 مئي 1538ع تي '''ناصرالدين محمود شاهه ٽيون''' جي لقب سان سلطان بڻيو. تخت نشينيءَ وقت سندس عمر لڳ ڀڳ يارهن سال هئي.

نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب حڪومت جو انتظام دريا خان ۽ عمادالملڪ جهڙن طاقتور اميرن جي هٿن ۾ رهيو. انهن جي وچ ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي رقابت جلد ئي گجرات جي سياسي استحڪام لاءِ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== حڪومت ==
=== دريا خان ۽ عمادالملڪ جي رقابت ===
محمود شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ دريا خان ۽ عمادالملڪ ٻه اهم سياسي شخصيتون هيون. دريا خان آهستي آهستي عمادالملڪ کي حڪومت مان پري ڪري سمورو اختيار پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن نوجوان سلطان کي شڪار جي بهاني احمد آباد کان ٻاهر وٺي ويو ۽ سندس نالي سان عمادالملڪ کي [[جهالاواڙ]] ۾ پنهنجي جاگير ڏانهن وڃڻ جو حڪم جاري ڪرايو.

اٽڪل ڇهن مهينن کان پوءِ دريا خان سلطان کي پاڻ سان وٺي جهالاواڙ تي فوجي مهم ڪئي. پاتڙيءَ جي جنگ ۾ عمادالملڪ کي شڪست ملي. دريا خان سندس پٺيان [[برهانپور]] تائين ويو، جتي عمادالملڪ جي اتحادي خانديس جي حڪمران کي پڻ شڪست ڏني وئي. عمادالملڪ آخرڪار [[مالوا سلطنت|مالوا]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن ڪاميابين کان پوءِ دريا خان حڪومت جي عملي انتظام کان ڪجهه حد تائين الڳ ٿي ويو ۽ ڪيترائي معاملا عالم خان لوڌيءَ جي حوالي ڪيائين.

=== عالم خان لوڌي ۽ سلطان جي آزادي ===
عالم خان لوڌي نوجوان سلطان جي سياسي ناراضگيءَ مان فائدو وٺڻ جي ڪوشش ڪئي. محمود شاهه پنهنجي مٿان قائم نگرانيءَ کان نڪري عالم خان سان وڃي مليو.

دريا خان ان قدم جي جواب ۾ احمد شاهه جي خاندان سان تعلق رکندڙ هڪ شخص کي '''مظفر شاهه''' جي لقب سان تخت تي ويهاريو ۽ سندس نالي سان سڪا جاري ڪرايا.

دريا خان ۽ سلطان جي حامين وچ ۾ [[ڌولڪا]] جي ڀرسان ڌور واري هنڌ جنگ ٿي، جنهن ۾ محمود شاهه ۽ عالم خان کي شڪست ملي. سلطان رانپور ۽ پوءِ پالياد ڏانهن روانو ٿيو، جڏهن ته عالم خان سادرا پهتو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

تنهن هوندي به دريا خان جي فوج جا ڪيترائي سپاهي جائز سلطان خلاف جنگ جاري رکڻ لاءِ تيار نه هئا. اهي آهستي آهستي محمود شاهه سان وڃي مليا.

سلطان پنهنجي حامين سان گڏ احمد آباد ڏانهن اڳتي وڌيو. دريا خان آخرڪار شهر ڇڏي برهانپور ڏانهن هليو ويو ۽ محمود شاهه ٻيهر گجرات جي گاديءَ واري هنڌ تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو.

=== محافظ خان وارو بحران ===
احمد آباد ۾ اقتدار بحال ٿيڻ کان پوءِ محمود شاهه پنهنجي درٻار ۾ چارجِي نالي هڪ پکين پڪڙيندڙ شخص کي ويجهو آندو ۽ کيس '''محافظ خان''' جو لقب عطا ڪيو.

محافظ خان سلطان جي ذاتي صلاحڪار طور اثر حاصل ڪيو. سندس مشوري تي محمود شاهه، علاءُ الدين لوڌي ۽ شجاعت خان سميت ٻن اهم اميرن کي قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن قتلن سبب درٻاري اميرن ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي. اميرن گڏجي شاهي محل جو گهيرو ڪيو ۽ محافظ خان کي سندن حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، پر سلطان انڪار ڪيو.

بعد ۾ سلطان اميرن کي درٻار ۾ ملاقات جي اجازت ڏني. انهيءَ موقعي تي عالم خان جي اشاري سان محافظ خان کي سلطان جي موجودگيءَ ۾ قتل ڪيو ويو.

تاريخي بيان موجب محافظ خان جي قتل کان پوءِ محمود شاهه پنهنجي جان وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس روڪيو ويو. اميرن ڪجهه عرصي لاءِ کيس پنهنجي نگرانيءَ هيٺ رکيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== اقتدار جي ٻيهر بحالي ===
محافظ خان جي قتل کان پوءِ درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ نوان اختلاف پيدا ٿيا. مجاهد خان ۽ سندس ڀاءُ سلطان کي نگرانيءَ مان آزاد ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيا.

عالم خان پيتاپور ڏانهن ڀڄي ويو ۽ دريا خان سان ٻيهر اتحاد قائم ڪيائين. عمادالملڪ ۽ ڌولڪا جي الپ خان پڻ باغين کي مالي مدد ڏني.

انهن اميرن جي گڏيل مخالفت باوجود محمود شاهه آهستي آهستي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. عمادالملڪ کي چانپانير ۾ حاضر ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي سندس ڪئمپ تي حملو ٿيو.

بعد ۾ عمادالملڪ کي مڪي جي حج لاءِ وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر 1545ع ۾ روانگيءَ جي تياري دوران هو قتل ٿي ويو. سورت جي انتظام ۾ سندس جاءِ خداوند خان روميءَ ورتي.

دريا خان ۽ عالم خان پڻ گجرات مان نڪري دهليءَ جي حڪمران وٽ پناهه ورتي. انهن واقعن کان پوءِ سلطان جي ذاتي اقتدار ۾ واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== انتظامي پاليسي ۽ درٻار ==
محمود شاهه پنهنجي اقتدار جي بحاليءَ کان پوءِ بهادر شاهه جي اڳوڻي وزير افضل خان کي اهم صلاحڪار طور اختيار ڪيو.

سندس دور جي ٻين اهم اميرن ۾ سيد مبارڪ، فتح خان بلوچ ۽ عبدالڪريم خان شامل هئا. عبدالڪريم خان کي '''اعتماد خان''' جو لقب عطا ڪيو ويو ۽ هو سلطان جي انتهائي ويجهن ماڻهن مان بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سلطان مالوا تي فوجي مهم هلائڻ بابت آصف خان سان صلاح ڪئي، پر آصف خان کيس راجپوت سردارن جي موروثي زمينن تي شاهي اختيار وڌائڻ جو مشورو ڏنو.

انهن زمينن کي مقامي انتظامي اصطلاح ۾ ''وانتا'' چيو ويندو هو. انهن تي شاهي قبضي جي ڪوششن سبب ايدر، سروهي، ڊونگرپور، بانسواڙا، لوناواڙا، راجپيپلا، داهود ۽ ماهي نديءَ جي علائقن ۾ مزاحمت پيدا ٿي.

محمود شاهه انهن علائقن ۾ فوجي چوڪيون قائم ڪيون ۽ ڪجهه پراڻين چوڪين کي مضبوط ڪيو. اهڙيءَ ريت سندس انتظامي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حڪومت جو اختيار وڌائڻ اهم مقصد بڻيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== مذهبي پاليسي ۽ سماجي پابنديون ==
محمود شاهه ٽئين جي مذهبي پاليسيءَ بابت اوڻيهين صديءَ جي تاريخي تصنيف ''History of Gujarát'' ۾ ڪيترائي سخت قدم بيان ڪيا ويا آهن.

انهيءَ ماخذ موجب سلطان جي حڪومت جي پوئين دور ۾ هندو آباديءَ، خاص ڪري راجپوتن ۽ ڪولين، خلاف امتيازي پابنديون لاڳو ڪيون ويون. انهن ۾ مخصوص نشان يا لباس پائڻ، احمد آباد ۾ گهوڙي سواري ڪرڻ تي پابندي ۽ هولي ۽ ديوالي جهڙن مذهبي تهوارن جي ملهائڻ تي سزائن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

انهن بيانن جو وڏو حصو بعد جي تاريخ نويسيءَ ذريعي محفوظ ٿيو آهي، تنهنڪري سندن تفصيلن کي تاريخي ماخذن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.

محمود شاهه مسلمان سماج جي عوامي اخلاقيات بابت پڻ ڪجهه پابنديون لاڳو ڪيون. تاريخي روايت موجب هن مسلمان عورتن جي اوليائن جي مزارن تي وڃڻ تي پابندي وڌي. ان فيصلي لاءِ سماجي بي ضابطگين کي سبب ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

== پورچوگالين سان مقابلو ۽ سورت جو قلعو ==
محمود شاهه جي حڪومت جو دور [[عربي سمنڊ]] ۾ پورچوگالي سامونڊي طاقت جي واڌ سان لاڳاپيل هو.

[[سورت]] گجرات سلطنت جو اهم بندرگاهه ۽ بين الاقوامي واپار جو مرڪز هو. پورچوگالي جهازن جي حملن سبب شهر جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مضبوط قلعي جي ضرورت پيدا ٿي.

سورت ميونسپل ڪارپوريشن موجب 1530ع ۽ 1531ع ۾ پورچوگالي حملن کان پوءِ سلطان محمود شاهه ٽئين هڪ مضبوط قلعي جي تعمير جو حڪم ڏنو.

قلعي جي تعمير جي ذميواري ترڪ فوجي آفيسر خواجه صفر سلمانيءَ کي ڏني وئي، جيڪو '''خداوند خان''' جي لقب سان مشهور هو.&lt;ref name=&quot;SuratFort&quot;&gt;{{cite web |title=Surat Fort |website=Surat Municipal Corporation |url=https://www.suratmunicipal.gov.in/TheCity/SuratFort |language=en |access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سورت قلعي جي تعمير جو اهم مرحلو 1540ع کان 1546ع تائين جاري رهيو. قلعو [[تاپتي ندي]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو ۽ ان جي دفاعي جوڙجڪ ۾ مضبوط ڀتيون، گول برج ۽ توپن لاءِ انتظام شامل هئا.

قلعي جي تعمير ۾ پٿرن کي لوهه جي پٽين سان ڳنڍڻ ۽ جوڙن ۾ ڳاريل سيسو استعمال ڪرڻ جهڙا طريقا اختيار ڪيا ويا.

سورت قلعي جي مضبوطي محمود شاهه جي حڪومت جي اهم فوجي ۽ تعميراتي ڪاميابين مان هڪ هئي، جنهن جو مقصد سامونڊي واپار ۽ بندرگاهه کي ٻاهرين حملن کان محفوظ رکڻ هو.&lt;ref name=&quot;SuratFort&quot; /&gt;

== ايران ۽ فارسي دنيا سان ثقافتي لاڳاپا ==
گجرات سلطنت جا ايران ۽ فارسي دنيا سان لاڳاپا محمود شاهه ٽئين جي حڪومت کان اڳ ئي قائم هئا.

[[مظفر شاهه ٻيو|مظفر شاهه ٻئي]] جي دور ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|شاهه اسماعيل صفويءَ]] طرفان گجرات ڏانهن سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جو ذڪر تاريخي تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Hambly |first=Gavin R. G. |title=Gujarat |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=XI |language=en}}&lt;/ref&gt;

گجرات جي درٻار، انتظام ۽ علمي ماحول ۾ [[فارسي ٻولي]] کي اهم حيثيت حاصل هئي. ايران ۽ ٻين فارسي ڳالهائيندڙ علائقن مان عالم، شاعر، مذهبي شخصيتون ۽ واپاري گجرات ايندا رهيا.

مظفري حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ مذهبي علم جي مختلف شعبن کي هٿي ملي.

محمود شاهه ٽئين جي حڪومت به انهيءَ وسيع هند-فارسي ثقافتي روايت جو حصو هئي. تنهن هوندي به سندس ۽ [[شاهه طهماسب پهريون|شاهه طهماسب پهرئين]] وچ ۾ مخصوص سفارتي واقعن بابت سڌي شاهدي کان سواءِ ٻنهي حڪمرانن جي ذاتي لاڳاپن جو دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي.

== علمي ۽ ادبي ماحول ==
وچئين دور ۾ گجرات فارسي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم مرڪز هو.

گجرات جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت ''مرآت سڪندري'' ۽ ''ظفر الواله بمظفر وآله'' جهڙا ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهن. بعد جي دور ۾ ''مرآت احمدي'' پڻ گجرات جي تاريخ بابت هڪ نمايان تصنيف طور سامهون آيو.

انهن ڪتابن ۾ مظفري خاندان جي حڪمرانن، اميرن، مذهبي شخصيتن ۽ علائقائي سياسي تبديلين بابت تفصيل محفوظ آهن.

گجرات ۾ فارسي ٻوليءَ جو استعمال رڳو شاهي درٻار تائين محدود نه هو، پر علمي، ادبي ۽ تاريخي سرگرمين ۾ پڻ ان کي نمايان حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;

== تعميراتي سرگرميون ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت دوران فوجي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير جاري رهي.

سورت قلعي جي تعمير سندس دور جو سڀ کان نمايان فوجي اڏاوتي منصوبو هو.

سلطان پنهنجي حڪومت جي پوئين مرحلي ۾ [[احمد آباد]] کان لڳ ڀڳ ارڙهن ميل ڏکڻ ۾ واقع [[مهمد آباد]] کي درٻاري رهائش ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻايو.

تاريخي ماخذن موجب هن مهمد آباد ۾ شاهي محل ۽ هرڻن لاءِ هڪ وڏو باغ قائم ڪرايو. باغ جي چئني ڪنڊن تي عمارتون تعمير ڪرايون ويون، جن جي ڀتين ۽ ڇتين تي نقش نگاري ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

اهي تعميراتي سرگرميون محمود شاهه جي درٻاري زندگيءَ ۽ شاهي سرپرستيءَ جو اهم پهلو ظاهر ڪن ٿيون.

== سڪا ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت دوران گجرات سلطنت جي شاهي ٽڪسالن مان سندس نالي سان سڪا جاري ٿيا.

انهن سڪن ۾ چانديءَ جا ٽنڪا ۽ ٽامي جا سڪا شامل هئا. سڪن تي سلطان جا عربي لقب ۽ سندس والد لطيف خان سان نسبت درج هوندي هئي.

سڪن جي ڪتبن ۾ '''ناصر الدنيا والدين''' ۽ '''ابوالفتح محمود شاهه بن لطيف شاهه''' جهڙا نالا ۽ لقب ملن ٿا.

اهي سڪا گجرات جي مظفري حڪمرانن جي سياسي تاريخ، شاهي لقبن ۽ مالياتي نظام جي مطالعي لاءِ اهم تاريخي شاهديون آهن.&lt;ref name=&quot;Coins&quot;&gt;{{cite book |last1=Goron |first1=Stan |last2=Goenka |first2=J. P. |title=The Coins of the Indian Sultanates |publisher=Munshiram Manoharlal |location=New Delhi |year=2001 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قتل ۽ وفات ==
1554ع ۾ محمود شاهه جي هڪ درٻاري خادم، برهان، سلطان کي قتل ڪري اقتدار حاصل ڪرڻ جي سازش ڪئي.

''History of Gujarát'' موجب برهان سلطان کي نشي آور دوا ڏني ۽ جڏهن هو ننڊ ۾ هو ته کيس ڇري هڻي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

سلطان جي قتل کان پوءِ برهان سندس نالي تي درٻار جي اهم اميرن کي طلب ڪيو ۽ وزير آصف خان سميت ڪيترن ئي اميرن کي قتل ڪرايو.

برهان پاڻ کي سلطان طور تسليم ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درٻار جي اهم اميرن سندس مخالفت ڪئي. عمادالملڪ رومي، الغ خان ۽ ٻين اميرن سندس خلاف قدم کنيا. آخرڪار شيروان خان برهان کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

محمود شاهه ٽيون فيبروري 1554ع ۾ لڳ ڀڳ 28 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سندس تدفين [[احمد آباد]] ڀرسان [[سرکيج روزو|سرکيج روزي]] جي شاهي مقبرن واري احاطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.

== جانشيني ==
محمود شاهه جي قتل کان پوءِ گجرات سلطنت ۾ ٻيهر اقتدار جو بحران پيدا ٿيو.

درٻاري اميرن احمد خان نالي مظفري خاندان جي هڪ شهزادي کي '''[[احمد شاهه ٽيون]]''' جي لقب سان تخت تي ويهاريو.

نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب حڪومت جو عملي اختيار طاقتور اميرن جي هٿن ۾ رهيو. اعتماد خان ۽ ٻين اميرن مختلف علائقن جي انتظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

انهيءَ دور ۾ گجرات جي مرڪزي حڪومت وڌيڪ ڪمزور ٿي ۽ صوبائي اميرن جي خودمختياري وڌندي وئي.

بعد ۾ اهي سياسي حالتون گجرات ۾ مغل سلطنت جي مداخلت ۽ 1573ع ۾ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي فتح لاءِ اهم پسمنظر بڻيون.

== تاريخي اهميت ==
محمود شاهه ٽئين جي حڪومت گجرات سلطنت جي تاريخ ۾ مرڪزي شاهي اقتدار ۽ طاقتور اميرن جي وچ ۾ جدوجهد جو نمايان مثال آهي.

سندس تخت نشيني ننڍي عمر ۾ ٿي ۽ حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ اميرن جو اثر تمام گهڻو رهيو. جوان ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سياسي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درٻاري سازشن ۽ بغاوتن سندس حڪومت کي مسلسل متاثر ڪيو.

سندس دور ۾ راجپوت سردارن سان تڪرار، مذهبي ۽ سماجي پابنديون، پورچوگالي سامونڊي دٻاءُ ۽ گجرات جي فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ جهڙا واقعا پيش آيا.

سورت قلعي جي تعمير، مهمد آباد جي شاهي عمارتن ۽ مظفري سڪن جو تسلسل سندس حڪومت جا اهم تاريخي پهلو آهن.

1554ع ۾ سندس قتل کان پوءِ گجرات جي سياسي ڪمزوري وڌيڪ وڌي ۽ اميرن جي وچ ۾ اقتداري رقابت جاري رهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[گجرات سلطنت]]
* [[گجرات جو مظفري خاندان]]
* [[محمود بيگڙو]]
* [[مظفر شاهه ٻيو]]
* [[بهادر شاهه گجراتي]]
* [[ميران محمد شاهه پهريون]]
* [[احمد شاهه ٽيون]]
* [[سورت قلعو]]
* [[سرکيج روزو]]
* [[صفوي سلطنت]]
* [[گجرات ۽ پورچوگال جون جنگيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Commissariat |first=M. S. |title=A History of Gujarat |volume=I |publisher=Longmans, Green &amp; Co. |location=Bombay |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James Macnabb |title=History of Gujarát |series=Gazetteer of the Bombay Presidency |volume=I, Part II |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1896 |language=en}}
* {{cite book |last=Ulughkhani |first=Abdullah Muhammad bin Umar al-Makki al-Asafi |translator-last=Lokhandwala |translator-first=M. F. |title=Zafar ul Walih bi Muzaffar wa Alihi: An Arabic History of Gujarat |volume=1 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last1=Goron |first1=Stan |last2=Goenka |first2=J. P. |title=The Coins of the Indian Sultanates |publisher=Munshiram Manoharlal |location=New Delhi |year=2001 |language=en}}

{{Authority control}}

[[زمرو:1526ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1554ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:گجرات جا سلطان]]
[[زمرو:گجرات سلطنت]]
[[زمرو:مظفري خاندان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:قتل ٿيل هندستاني حڪمران]]</text>
      <sha1>ltbokivuvcomppcc04gatfmpg2g7gcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطان محمود خان بکري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103827</id>
    <revision>
      <id>417759</id>
      <timestamp>2026-10-07T21:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox royalty | name = سلطان محمود خان بکري | title = خان | succession = [[بکر]] ۽ اتر [[سنڌ]] جو حڪمران | reign = 962–982هه&lt;br /&gt;1555ع–1574ع | predecessor = [[شاهه حسن ارغون]] | successor = [[مغل سلطنت]] | dynasty = ڪوڪلتاش خاندان | father = مير فاضل ڪوڪلتاش | spouse = گوهر تاج خانم | issue = بکري بيگم | death_date = 8 صفر 982هه&lt;br /&gt;30 مئي 1574ع |...</comment>
      <origin>417759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17475" sha1="lpvtoofmw644adbjnd88lx1oo8dt11i" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = سلطان محمود خان بکري
| title = خان
| succession = [[بکر]] ۽ اتر [[سنڌ]] جو حڪمران
| reign = 962–982هه&lt;br /&gt;1555ع–1574ع
| predecessor = [[شاهه حسن ارغون]]
| successor = [[مغل سلطنت]]
| dynasty = ڪوڪلتاش خاندان
| father = مير فاضل ڪوڪلتاش
| spouse = گوهر تاج خانم
| issue = بکري بيگم
| death_date = 8 صفر 982هه&lt;br /&gt;30 مئي 1574ع
| death_place = [[بکر، سنڌ|بکر]]، [[سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''سلطان محمود خان بکري''' (وفات 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع) سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران، فوجي امير ۽ سفارتڪار هو، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات کان پوءِ [[بکر، سنڌ|بکر]] کي مرڪز بڻائي اتر [[سنڌ]] جو حڪمران ٿيو. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 962هه/1555ع کان 982هه/1574ع تائين قائم رهي. هو ارغونن جي دور ۾ اڳ ئي بکر جو طاقتور امير ۽ فوجي اڳواڻ هو، پر شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ تي [[مرزا عيسيٰ ترخان]] جي حڪومت قائم ٿي، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ سلطان محمود خان بکر کي پنهنجو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

مير محمد معصوم بکريءَ جي تاريخي روايت موجب سلطان محمود پنهنجي بهادري، سخاوت ۽ سياسي تدبر لاءِ مشهور هو، پر سندس مزاج ۾ سختي ۽ شڪ پڻ موجود هو. سندس لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي خودمختيار حڪومت سنڌ جي ارغون-ترخان دور ۽ بعد ۾ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم سياسي مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== خاندان ۽ اصل ==
سلطان محمود، '''مير فاضل ڪوڪلتاش''' جو پٽ هو. مير معصوم بکري سندس نسب ''سلطان محمود بن مير فاضل بن مير عادل بن احمد خواجه'' طور بيان ڪيو آهي. احمد خواجه جو تعلق [[اصفهان]] جي علائقي سان ڄاڻايو ويو آهي. راشديءَ موجب خاندان جا ابا ڏاڏا ايران ۽ خراسان جي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هئا ۽ پوءِ ارغونن سان گڏ قنڌار ۽ سنڌ ڏانهن آيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

قديم تاريخي روايت موجب احمد خواجه [[تيمور]] جي 789هه/1387ع واري اصفهان جي مهم جي زماني ۾ مير حسن جي هٿ آيو، جنهن کيس پنهنجي سرپرستيءَ ۾ ورتو. انهيءَ خاندان جا پوءِ ارغونن سان ويجها لاڳاپا قائم رهيا. سلطان محمود جو والد مير فاضل ڪوڪلتاش به ارغون سياسي ۽ فوجي نظام جو اهم ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ارغونن جي خدمت ==
سلطان محمود پنهنجي سياسي زندگي [[شاهه حسن ارغون]] جي دور (930–962هه / 1524–1555ع) ۾ شروع ڪئي. هو بکر جو نائب ۽ شاهه حسن جي اهم فوجي اميرن مان هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت ۾ کيس شاهه حسن جي وڏن اميرن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ سندس فوجي بهادريءَ جا ڪيترائي مثال ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ ۾ آيو، تڏهن سلطان محمود شاهه حسن جي حڪم هيٺ مغل بادشاهه جي سرگرمين جي مخالفت ڪئي. همايون 947–950هه / 1541–1543ع واري عرصي ۾ سنڌ ۾ رهيو ۽ آخرڪار ايران ڏانهن روانو ٿيو. سلطان محمود جي اها اڳوڻي مخالفت بعد ۾ سندس مغل درٻار بابت محتاط پاليسيءَ جو هڪ اهم سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بکر جي حڪومت ==
شاهه حسن ارغون جي 962هه/1555ع ۾ وفات کان پوءِ ڪو سڌو مرد وارث نه رهيو. ان سياسي خال ۾ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سلطان محمود بکر ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ ٻن وڏن اقتداري مرڪزن ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود جو مرڪز [[بکر، سنڌ|بکر]] هو. سندس اثر اتر سنڌ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو ۽ جديد تاريخي تحقيق به شاهه حسن جي وفات کان پوءِ کيس اتر سنڌ جو حڪمران قرار ڏئي ٿي. بکر جي جاگرافيائي حيثيت سبب سندس رياست سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ اتر هندستان وچ ۾ هڪ اهم سرحدي طاقت هئي.

== مرزا عيسيٰ ترخان سان تڪرار ==
سلطان محمود ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جا لاڳاپا شروع کان ئي ڇڪتاڻ وارا رهيا. محرم 962هه / نومبر 1554ع ڌاري ترخانن ۽ ارغونن جي بغاوت دوران سلطان محمود شاهه حسن جي مدد لاءِ بکر مان لشڪر وٺي روانو ٿيو. انهيءَ زماني ۾ سيد جعفر مشهديءَ کيس [[امام رضا]] جي روضي جي نقيبن پاران نقارن جو جوڙو پيش ڪيو، جنهن کي محمود پنهنجي سياسي قسمت لاءِ سٺو سنئوڻ سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ بکر ۽ سيوهڻ جي قبضي بابت جنگيون ٿيون. تاريخي روايت موجب عيسيٰ ترخان بکر جو گهيرو ڪيو، پر آخرڪار ٻنهي ڌرين ۾ ٺاهه ٿيو: سيوهڻ ۽ ان جا علائقا ترخانن وٽ رهيا، جڏهن ته بکر سلطان محمود وٽ تسليم ڪيو ويو.

== همايون ۽ مغلن سان لاڳاپا ==
همايون سان پراڻي دشمني سلطان محمود لاءِ سياسي خطرو هئي. شاهه حسن جي آخري ڏينهن ۾ عثماني اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ ۾ موجود هو. سلطان محمود هن وسيلي همايون سان ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. راشديءَ موجب سيدي علي رئيس وسيلي کيس مغل بادشاهه جي خوشنوديءَ جو فرمان پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

همايون 10 ربيع الاول 963هه / 28 جنوري 1556ع تي وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت تي ويٺو. نئين مغل حڪومت جي طاقت وڌڻ سان سلطان محمود لاءِ دهليءَ سان متوازن لاڳاپا رکڻ وڌيڪ ضروري بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بيرم خان سان تعلق ==
اڪبر جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] مغل سلطنت جو سڀ کان طاقتور امير هو. سلطان محمود سياسي تحفظ حاصل ڪرڻ لاءِ بيرم خان جي عزيز تردي بيگ جي ڌيءَ '''گوهر تاج خانم''' سان شادي ڪئي. راشدي هن شاديءَ کي ذاتي بدران سياسي قدم قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته محمود ان وقت وڏي عمر جو هو ۽ مغل درٻار سان خانداني واسطو پيدا ڪرڻ سندس سياسي مفادن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

بيرم خان جي زوال کان پوءِ جڏهن هو حج ڏانهن ويندي بکر جي علائقي مان گذرڻ لڳو، تڏهن سلطان محمود ساڻس گهڻي قربت ڏيکارڻ کان پاسو ڪيو. راشدي هن واقعي کي محمود جي بدلجندڙ سياسي حالتن کي سمجهڻ جي صلاحيت جو مثال قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== شاهه طهماسب صفوي سان لاڳاپا ==
سلطان محمود جي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان نمايان پهلو [[شاهه طهماسب پهريون|شاهه طهماسب صفوي]] سان تعلق هو. سندس خاندان جو ايراني پسمنظر ۽ قنڌار سان پراڻا واسطا هن تعلق لاءِ سازگار هئا. محمود صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪليندو رهيو ۽ ايران کان سياسي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ڌاري شاهه طهماسب کيس '''خان''' جو لقب عطا ڪيو. ساڻس شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا پڻ موڪليا ويا. ان کان پوءِ سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ هو گهڻو ڪري '''سلطان محمود خان بکري''' جي نالي سان ذڪر ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' هيرن جو هار، تاج، جواهرن سان سينگاريل ڪمربند، قيمتي سروپا ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر آيو. هو لڳ ڀڳ هڪ سال بکر ۾ رهيو. واپسيءَ تي سلطان محمود پنهنجي سفير '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي ساڻس گڏ صفوي درٻار ڏانهن موڪليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ابوالمڪارم جي سفارت ==
971هه / 1563–1564ع ڌاري ابوالمڪارم صفوي درٻار ۾ سلطان محمود جي نمائندگي ڪئي. راشدي ''عالم آرائي عباسي'' ۽ ''احسن التواريخ'' جي بنياد تي لکي ٿو ته سلطان محمود پنهنجي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي قيمتي تحفا موڪليا، جڏهن ته شاهه طهماسب سفير کي خلعتون ۽ انعام ڏئي واپس روانو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي سفارتي سلسلو سلطان محمود جي رياست لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ ته بکر هڪ پاسي ترخانن ۽ ٻئي پاسي وڌندڙ مغل طاقت جي وچ ۾ واقع هو. صفوي سرپرستي محمود لاءِ هڪ قسم جو خارجي سياسي توازن پيدا ڪندي هئي.

== خانِ خانان جي لقب جو سوال ==
''تاريخ معصومي'' موجب شاهه طهماسب محمود کي ٻئي ڀيري '''خانِ خانان''' جو لقب ڏنو؛ پر راشدي هن روايت کي درست نٿو سمجهي. سندس تحقيق موجب ''خانِ خانان'' اصل ۾ مغل درٻار جو اعليٰ لقب هو ۽ سلطان محمود چاهيو ٿي ته اڪبر کان اهو لقب حاصل ڪري.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ڌاري شاهه طهماسب پنهنجي سفير وسيلي اڪبر کي محمود جي سفارش ڪئي. ''اڪبرنامه'' جي بنياد تي راشدي لکي ٿو ته اڪبر اها درخواست قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻ ته خانِ خانان جو لقب اڳ ئي [[منعم خان]] وٽ هو ۽ مغل درٻار اهڙن منصبن کي ٻاهرين سفارش تي ڏيڻ کان پاسو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشديءَ مطابق اڪبر جي جوابي خط مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي '''اعتبار خان''' جو لقب ڏنو ويو هو، پر هو پاڻ احتياط سان نشاندهي ڪري ٿو ته ''تاريخ معصومي''، ''اڪبرنامه'' ۽ ٻين مشهور ماخذن ۾ محمود کي هن لقب سان عام طور ياد نه ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري هن لقب جي عملي استعمال بابت يقين سان چوڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== مرزا محمد باقي سان ڇڪتاڻ ==
مرزا عيسيٰ ترخان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] سان سلطان محمود جي دشمني جاري رهي. 974هه / 1566–1567ع ڌاري محمد باقي اڪبر کي شڪايت ڪئي ته محمود سندس علائقن ۾ قنڌار جي قزلباش لشڪر جي مدد سان مداخلت ڪري رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي ان واقعي کي محمود ۽ صفوي قنڌار جي حاڪم سلطان حسين ميرزا، پٽ بهرام ميرزا، وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي نشاني سمجهي ٿو. اهڙيءَ ريت بکر جي مقامي سياست قنڌار، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي وسيع تر سفارتي مقابلي سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر سان آخري ٺاهه ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ سلطان محمود جي مغل پاليسي وڌيڪ مصالحتي ٿي وئي. 980هه / 1572–1573ع ڌاري اڪبر سندس بکر واري حڪمرانيءَ جي تصديق ڪئي. پوڙهائپ، بيماري ۽ مرد وارث جي نه هجڻ سبب محمود آخرڪار بکر کي اڪبر جي حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

جديد تاريخي تحقيق موجب محمود جي وفات کان پوءِ اتر سنڌ نسبتاً پرامن طريقي سان مغل سلطنت ۾ شامل ٿي وئي ۽ 1580ع ۾ اڪبر جي صوبائي انتظامي تنظيم وقت بکر کي [[ملتان صوبو|صوبي ملتان]] سان ڳنڍيو ويو.

== خاندان ==
سلطان محمود کي ڪو پٽ نه هو. راشدي موجب سندس هڪ نياڻي '''بکري بيگم''' هئي، جنهن جو 980هه / 1572–1573ع ۾ اڪبر سان نڪاح ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

مرد وارث نه هجڻ سندس آخري سياسي فيصلن تي گهرو اثر وڌو. پنهنجي وفات کان اڳ هن بکر مغل شهنشاهه جي حوالي ڪرڻ لاءِ اڪبر سان رابطو ڪيو، جيئن سندس موت کان پوءِ رياست ترخانن جي هٿ نه اچي.

== وفات ==
سلطان محمود زندگيءَ جي آخري سالن ۾ جلندر يا استسقاءَ جي بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيو. هو '''8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع''' تي بکر ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي سندس عمر وفات وقت لڳ ڀڳ چوراسي سال ڄاڻائي ٿو. مير معصوم سندس تاريخ وفات فارسي عبارت '''«در بهشت آسود»''' مان 982هه ڪڍي آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سندس وفات کان پوءِ بکر تي سندس خاندان جي آزاد حڪومت ختم ٿي وئي ۽ مغل عملدارن علائقي جو انتظام سنڀاليو. ان لحاظ کان محمود جي وفات اتر سنڌ ۾ ارغونن سان لاڳاپيل مقامي حڪمرانيءَ جي پڄاڻي ۽ سڌي مغل اقتدار جي شروعات جو اهم مرحلو هئي.

== شخصيت ==
مير معصوم بکري سلطان محمود کي بهادر، سخي ۽ بلند همت حڪمران طور بيان ڪري ٿو. ساڳئي وقت هو سندس مزاج جي تيزي، سخت ڪاوڙ ۽ شڪ شبهي واري طبيعت جو به ذڪر ڪري ٿو. راشديءَ جي تجزيي ۾ محمود جي سڀ کان نمايان خوبي سندس سياسي بصيرت هئي: هن ترخانن، مغلن ۽ صفوين جي وچ ۾ پنهنجي نسبتاً ننڍڙي رياست جي بقا لاءِ مختلف وقتن تي مختلف سفارتي حڪمت عمليون اختيار ڪيون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== تاريخي اهميت ==
سلطان محمود خان جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار جي وچ واري ورهاست، صفوي–مغل سفارتڪاري ۽ اتر سنڌ جي آخرڪار مغل سلطنت ۾ شامل ٿيڻ سبب اهم آهي. بکر جي جاگرافيائي جاءِ کيس سنڌ جي مقامي سياست سان گڏ قنڌار، ايران ۽ هندستان جي بين الاقوامي سياست سان پڻ ڳنڍي ڇڏيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بکر، سنڌ]]
* [[شاهه حسن ارغون]]
* [[مرزا عيسيٰ ترخان]]
* [[مرزا محمد باقي ترخان]]
* [[شاهه طهماسب پهريون]]
* [[اڪبر]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا حڪمران]]
[[زمرو:بکر جي تاريخ]]
[[زمرو:ارغون دور]]
[[زمرو:1574ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>lpvtoofmw644adbjnd88lx1oo8dt11i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417760</id>
      <parentid>417759</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17480" sha1="fvfs3xlh2deg3xlluoyuzn6fcbhmy8w" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = سلطان محمود خان بکري
| title = خان
| succession = [[بکر]] ۽ اتر [[سنڌ]] جو حڪمران
| reign = 962–982هه&lt;br /&gt;1555ع–1574ع
| predecessor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]]
| successor = [[مغل سلطنت]]
| dynasty = ڪوڪلتاش خاندان
| father = مير فاضل ڪوڪلتاش
| spouse = گوهر تاج خانم
| issue = بکري بيگم
| death_date = 8 صفر 982هه&lt;br /&gt;30 مئي 1574ع
| death_place = [[بکر، سنڌ|بکر]]، [[سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''سلطان محمود خان بکري''' (وفات 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع) سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران، فوجي امير ۽ سفارتڪار هو، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات کان پوءِ [[بکر، سنڌ|بکر]] کي مرڪز بڻائي اتر [[سنڌ]] جو حڪمران ٿيو. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 962هه/1555ع کان 982هه/1574ع تائين قائم رهي. هو ارغونن جي دور ۾ اڳ ئي بکر جو طاقتور امير ۽ فوجي اڳواڻ هو، پر شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ تي [[مرزا عيسيٰ ترخان]] جي حڪومت قائم ٿي، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ سلطان محمود خان بکر کي پنهنجو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

مير محمد معصوم بکريءَ جي تاريخي روايت موجب سلطان محمود پنهنجي بهادري، سخاوت ۽ سياسي تدبر لاءِ مشهور هو، پر سندس مزاج ۾ سختي ۽ شڪ پڻ موجود هو. سندس لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي خودمختيار حڪومت سنڌ جي ارغون-ترخان دور ۽ بعد ۾ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم سياسي مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== خاندان ۽ اصل ==
سلطان محمود، '''مير فاضل ڪوڪلتاش''' جو پٽ هو. مير معصوم بکري سندس نسب ''سلطان محمود بن مير فاضل بن مير عادل بن احمد خواجه'' طور بيان ڪيو آهي. احمد خواجه جو تعلق [[اصفهان]] جي علائقي سان ڄاڻايو ويو آهي. راشديءَ موجب خاندان جا ابا ڏاڏا ايران ۽ خراسان جي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هئا ۽ پوءِ ارغونن سان گڏ قنڌار ۽ سنڌ ڏانهن آيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

قديم تاريخي روايت موجب احمد خواجه [[تيمور]] جي 789هه/1387ع واري اصفهان جي مهم جي زماني ۾ مير حسن جي هٿ آيو، جنهن کيس پنهنجي سرپرستيءَ ۾ ورتو. انهيءَ خاندان جا پوءِ ارغونن سان ويجها لاڳاپا قائم رهيا. سلطان محمود جو والد مير فاضل ڪوڪلتاش به ارغون سياسي ۽ فوجي نظام جو اهم ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ارغونن جي خدمت ==
سلطان محمود پنهنجي سياسي زندگي [[شاهه حسن ارغون]] جي دور (930–962هه / 1524–1555ع) ۾ شروع ڪئي. هو بکر جو نائب ۽ شاهه حسن جي اهم فوجي اميرن مان هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت ۾ کيس شاهه حسن جي وڏن اميرن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ سندس فوجي بهادريءَ جا ڪيترائي مثال ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ ۾ آيو، تڏهن سلطان محمود شاهه حسن جي حڪم هيٺ مغل بادشاهه جي سرگرمين جي مخالفت ڪئي. همايون 947–950هه / 1541–1543ع واري عرصي ۾ سنڌ ۾ رهيو ۽ آخرڪار ايران ڏانهن روانو ٿيو. سلطان محمود جي اها اڳوڻي مخالفت بعد ۾ سندس مغل درٻار بابت محتاط پاليسيءَ جو هڪ اهم سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بکر جي حڪومت ==
شاهه حسن ارغون جي 962هه/1555ع ۾ وفات کان پوءِ ڪو سڌو مرد وارث نه رهيو. ان سياسي خال ۾ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سلطان محمود بکر ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ ٻن وڏن اقتداري مرڪزن ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود جو مرڪز [[بکر، سنڌ|بکر]] هو. سندس اثر اتر سنڌ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو ۽ جديد تاريخي تحقيق به شاهه حسن جي وفات کان پوءِ کيس اتر سنڌ جو حڪمران قرار ڏئي ٿي. بکر جي جاگرافيائي حيثيت سبب سندس رياست سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ اتر هندستان وچ ۾ هڪ اهم سرحدي طاقت هئي.

== مرزا عيسيٰ ترخان سان تڪرار ==
سلطان محمود ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جا لاڳاپا شروع کان ئي ڇڪتاڻ وارا رهيا. محرم 962هه / نومبر 1554ع ڌاري ترخانن ۽ ارغونن جي بغاوت دوران سلطان محمود شاهه حسن جي مدد لاءِ بکر مان لشڪر وٺي روانو ٿيو. انهيءَ زماني ۾ سيد جعفر مشهديءَ کيس [[امام رضا]] جي روضي جي نقيبن پاران نقارن جو جوڙو پيش ڪيو، جنهن کي محمود پنهنجي سياسي قسمت لاءِ سٺو سنئوڻ سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ بکر ۽ سيوهڻ جي قبضي بابت جنگيون ٿيون. تاريخي روايت موجب عيسيٰ ترخان بکر جو گهيرو ڪيو، پر آخرڪار ٻنهي ڌرين ۾ ٺاهه ٿيو: سيوهڻ ۽ ان جا علائقا ترخانن وٽ رهيا، جڏهن ته بکر سلطان محمود وٽ تسليم ڪيو ويو.

== همايون ۽ مغلن سان لاڳاپا ==
همايون سان پراڻي دشمني سلطان محمود لاءِ سياسي خطرو هئي. شاهه حسن جي آخري ڏينهن ۾ عثماني اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ ۾ موجود هو. سلطان محمود هن وسيلي همايون سان ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. راشديءَ موجب سيدي علي رئيس وسيلي کيس مغل بادشاهه جي خوشنوديءَ جو فرمان پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

همايون 10 ربيع الاول 963هه / 28 جنوري 1556ع تي وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت تي ويٺو. نئين مغل حڪومت جي طاقت وڌڻ سان سلطان محمود لاءِ دهليءَ سان متوازن لاڳاپا رکڻ وڌيڪ ضروري بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بيرم خان سان تعلق ==
اڪبر جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] مغل سلطنت جو سڀ کان طاقتور امير هو. سلطان محمود سياسي تحفظ حاصل ڪرڻ لاءِ بيرم خان جي عزيز تردي بيگ جي ڌيءَ '''گوهر تاج خانم''' سان شادي ڪئي. راشدي هن شاديءَ کي ذاتي بدران سياسي قدم قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته محمود ان وقت وڏي عمر جو هو ۽ مغل درٻار سان خانداني واسطو پيدا ڪرڻ سندس سياسي مفادن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

بيرم خان جي زوال کان پوءِ جڏهن هو حج ڏانهن ويندي بکر جي علائقي مان گذرڻ لڳو، تڏهن سلطان محمود ساڻس گهڻي قربت ڏيکارڻ کان پاسو ڪيو. راشدي هن واقعي کي محمود جي بدلجندڙ سياسي حالتن کي سمجهڻ جي صلاحيت جو مثال قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== شاهه طهماسب صفوي سان لاڳاپا ==
سلطان محمود جي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان نمايان پهلو [[شاهه طهماسب پهريون|شاهه طهماسب صفوي]] سان تعلق هو. سندس خاندان جو ايراني پسمنظر ۽ قنڌار سان پراڻا واسطا هن تعلق لاءِ سازگار هئا. محمود صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪليندو رهيو ۽ ايران کان سياسي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ڌاري شاهه طهماسب کيس '''خان''' جو لقب عطا ڪيو. ساڻس شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا پڻ موڪليا ويا. ان کان پوءِ سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ هو گهڻو ڪري '''سلطان محمود خان بکري''' جي نالي سان ذڪر ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' هيرن جو هار، تاج، جواهرن سان سينگاريل ڪمربند، قيمتي سروپا ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر آيو. هو لڳ ڀڳ هڪ سال بکر ۾ رهيو. واپسيءَ تي سلطان محمود پنهنجي سفير '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي ساڻس گڏ صفوي درٻار ڏانهن موڪليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ابوالمڪارم جي سفارت ==
971هه / 1563–1564ع ڌاري ابوالمڪارم صفوي درٻار ۾ سلطان محمود جي نمائندگي ڪئي. راشدي ''عالم آرائي عباسي'' ۽ ''احسن التواريخ'' جي بنياد تي لکي ٿو ته سلطان محمود پنهنجي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي قيمتي تحفا موڪليا، جڏهن ته شاهه طهماسب سفير کي خلعتون ۽ انعام ڏئي واپس روانو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي سفارتي سلسلو سلطان محمود جي رياست لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ ته بکر هڪ پاسي ترخانن ۽ ٻئي پاسي وڌندڙ مغل طاقت جي وچ ۾ واقع هو. صفوي سرپرستي محمود لاءِ هڪ قسم جو خارجي سياسي توازن پيدا ڪندي هئي.

== خانِ خانان جي لقب جو سوال ==
''تاريخ معصومي'' موجب شاهه طهماسب محمود کي ٻئي ڀيري '''خانِ خانان''' جو لقب ڏنو؛ پر راشدي هن روايت کي درست نٿو سمجهي. سندس تحقيق موجب ''خانِ خانان'' اصل ۾ مغل درٻار جو اعليٰ لقب هو ۽ سلطان محمود چاهيو ٿي ته اڪبر کان اهو لقب حاصل ڪري.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ڌاري شاهه طهماسب پنهنجي سفير وسيلي اڪبر کي محمود جي سفارش ڪئي. ''اڪبرنامه'' جي بنياد تي راشدي لکي ٿو ته اڪبر اها درخواست قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻ ته خانِ خانان جو لقب اڳ ئي [[منعم خان]] وٽ هو ۽ مغل درٻار اهڙن منصبن کي ٻاهرين سفارش تي ڏيڻ کان پاسو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشديءَ مطابق اڪبر جي جوابي خط مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي '''اعتبار خان''' جو لقب ڏنو ويو هو، پر هو پاڻ احتياط سان نشاندهي ڪري ٿو ته ''تاريخ معصومي''، ''اڪبرنامه'' ۽ ٻين مشهور ماخذن ۾ محمود کي هن لقب سان عام طور ياد نه ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري هن لقب جي عملي استعمال بابت يقين سان چوڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== مرزا محمد باقي سان ڇڪتاڻ ==
مرزا عيسيٰ ترخان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] سان سلطان محمود جي دشمني جاري رهي. 974هه / 1566–1567ع ڌاري محمد باقي اڪبر کي شڪايت ڪئي ته محمود سندس علائقن ۾ قنڌار جي قزلباش لشڪر جي مدد سان مداخلت ڪري رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي ان واقعي کي محمود ۽ صفوي قنڌار جي حاڪم سلطان حسين ميرزا، پٽ بهرام ميرزا، وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي نشاني سمجهي ٿو. اهڙيءَ ريت بکر جي مقامي سياست قنڌار، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي وسيع تر سفارتي مقابلي سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر سان آخري ٺاهه ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ سلطان محمود جي مغل پاليسي وڌيڪ مصالحتي ٿي وئي. 980هه / 1572–1573ع ڌاري اڪبر سندس بکر واري حڪمرانيءَ جي تصديق ڪئي. پوڙهائپ، بيماري ۽ مرد وارث جي نه هجڻ سبب محمود آخرڪار بکر کي اڪبر جي حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

جديد تاريخي تحقيق موجب محمود جي وفات کان پوءِ اتر سنڌ نسبتاً پرامن طريقي سان مغل سلطنت ۾ شامل ٿي وئي ۽ 1580ع ۾ اڪبر جي صوبائي انتظامي تنظيم وقت بکر کي [[ملتان صوبو|صوبي ملتان]] سان ڳنڍيو ويو.

== خاندان ==
سلطان محمود کي ڪو پٽ نه هو. راشدي موجب سندس هڪ نياڻي '''بکري بيگم''' هئي، جنهن جو 980هه / 1572–1573ع ۾ اڪبر سان نڪاح ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

مرد وارث نه هجڻ سندس آخري سياسي فيصلن تي گهرو اثر وڌو. پنهنجي وفات کان اڳ هن بکر مغل شهنشاهه جي حوالي ڪرڻ لاءِ اڪبر سان رابطو ڪيو، جيئن سندس موت کان پوءِ رياست ترخانن جي هٿ نه اچي.

== وفات ==
سلطان محمود زندگيءَ جي آخري سالن ۾ جلندر يا استسقاءَ جي بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيو. هو '''8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع''' تي بکر ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي سندس عمر وفات وقت لڳ ڀڳ چوراسي سال ڄاڻائي ٿو. مير معصوم سندس تاريخ وفات فارسي عبارت '''«در بهشت آسود»''' مان 982هه ڪڍي آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سندس وفات کان پوءِ بکر تي سندس خاندان جي آزاد حڪومت ختم ٿي وئي ۽ مغل عملدارن علائقي جو انتظام سنڀاليو. ان لحاظ کان محمود جي وفات اتر سنڌ ۾ ارغونن سان لاڳاپيل مقامي حڪمرانيءَ جي پڄاڻي ۽ سڌي مغل اقتدار جي شروعات جو اهم مرحلو هئي.

== شخصيت ==
مير معصوم بکري سلطان محمود کي بهادر، سخي ۽ بلند همت حڪمران طور بيان ڪري ٿو. ساڳئي وقت هو سندس مزاج جي تيزي، سخت ڪاوڙ ۽ شڪ شبهي واري طبيعت جو به ذڪر ڪري ٿو. راشديءَ جي تجزيي ۾ محمود جي سڀ کان نمايان خوبي سندس سياسي بصيرت هئي: هن ترخانن، مغلن ۽ صفوين جي وچ ۾ پنهنجي نسبتاً ننڍڙي رياست جي بقا لاءِ مختلف وقتن تي مختلف سفارتي حڪمت عمليون اختيار ڪيون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== تاريخي اهميت ==
سلطان محمود خان جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار جي وچ واري ورهاست، صفوي–مغل سفارتڪاري ۽ اتر سنڌ جي آخرڪار مغل سلطنت ۾ شامل ٿيڻ سبب اهم آهي. بکر جي جاگرافيائي جاءِ کيس سنڌ جي مقامي سياست سان گڏ قنڌار، ايران ۽ هندستان جي بين الاقوامي سياست سان پڻ ڳنڍي ڇڏيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بکر، سنڌ]]
* [[شاهه حسن ارغون]]
* [[مرزا عيسيٰ ترخان]]
* [[مرزا محمد باقي ترخان]]
* [[شاهه طهماسب پهريون]]
* [[اڪبر]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا حڪمران]]
[[زمرو:بکر جي تاريخ]]
[[زمرو:ارغون دور]]
[[زمرو:1574ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>fvfs3xlh2deg3xlluoyuzn6fcbhmy8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417761</id>
      <parentid>417760</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>417761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17510" sha1="isaijippd3g7ziv5b3iyyjiezaxijbq" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = سلطان محمود خان بکري
| title = خان
| succession = [[بکر]] ۽ اتر [[سنڌ]] جو حڪمران
| reign = 962–982هه&lt;br /&gt;1555ع–1574ع
| predecessor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]]
| successor = [[مغل سلطنت]]
| dynasty = ڪوڪلتاش خاندان
| father = مير فاضل ڪوڪلتاش
| spouse = گوهر تاج خانم
| issue = بکري بيگم
| death_date = 8 صفر 982هه&lt;br /&gt;30 مئي 1574ع
| death_place = [[بکر، سنڌ|بکر]]، [[سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''سلطان محمود خان بکري''' (وفات 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع) سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران، فوجي امير ۽ سفارتڪار هو، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات کان پوءِ [[بکر، سنڌ|بکر]] کي مرڪز بڻائي اتر [[سنڌ]] جو حڪمران ٿيو. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 962هه/1555ع کان 982هه/1574ع تائين قائم رهي. هو ارغونن جي دور ۾ اڳ ئي بکر جو طاقتور امير ۽ فوجي اڳواڻ هو، پر شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ تي [[مرزا عيسيٰ ترخان]] جي حڪومت قائم ٿي، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ سلطان محمود خان بکر کي پنهنجو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

مير محمد معصوم بکريءَ جي تاريخي روايت موجب سلطان محمود پنهنجي بهادري، سخاوت ۽ سياسي تدبر لاءِ مشهور هو، پر سندس مزاج ۾ سختي ۽ شڪ پڻ موجود هو. سندس لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي خودمختيار حڪومت سنڌ جي ارغون-ترخان دور ۽ بعد ۾ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم سياسي مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== خاندان ۽ اصل ==
سلطان محمود، '''مير فاضل ڪوڪلتاش''' جو پٽ هو. مير معصوم بکري سندس نسب ''سلطان محمود بن مير فاضل بن مير عادل بن احمد خواجه'' طور بيان ڪيو آهي. احمد خواجه جو تعلق [[اصفهان]] جي علائقي سان ڄاڻايو ويو آهي. راشديءَ موجب خاندان جا ابا ڏاڏا ايران ۽ خراسان جي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هئا ۽ پوءِ ارغونن سان گڏ قنڌار ۽ سنڌ ڏانهن آيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

قديم تاريخي روايت موجب احمد خواجه [[تيمور]] جي 789هه/1387ع واري اصفهان جي مهم جي زماني ۾ مير حسن جي هٿ آيو، جنهن کيس پنهنجي سرپرستيءَ ۾ ورتو. انهيءَ خاندان جا پوءِ ارغونن سان ويجها لاڳاپا قائم رهيا. سلطان محمود جو والد مير فاضل ڪوڪلتاش به ارغون سياسي ۽ فوجي نظام جو اهم ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ارغونن جي خدمت ==
سلطان محمود پنهنجي سياسي زندگي [[شاهه حسن ارغون]] جي دور (930–962هه / 1524–1555ع) ۾ شروع ڪئي. هو بکر جو نائب ۽ شاهه حسن جي اهم فوجي اميرن مان هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت ۾ کيس شاهه حسن جي وڏن اميرن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ سندس فوجي بهادريءَ جا ڪيترائي مثال ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ ۾ آيو، تڏهن سلطان محمود شاهه حسن جي حڪم هيٺ مغل بادشاهه جي سرگرمين جي مخالفت ڪئي. همايون 947–950هه / 1541–1543ع واري عرصي ۾ سنڌ ۾ رهيو ۽ آخرڪار ايران ڏانهن روانو ٿيو. سلطان محمود جي اها اڳوڻي مخالفت بعد ۾ سندس مغل درٻار بابت محتاط پاليسيءَ جو هڪ اهم سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بکر جي حڪومت ==
شاهه حسن ارغون جي 962هه/1555ع ۾ وفات کان پوءِ ڪو سڌو مرد وارث نه رهيو. ان سياسي خال ۾ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سلطان محمود بکر ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ ٻن وڏن اقتداري مرڪزن ۾ ورهائجي وئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود جو مرڪز [[بکر، سنڌ|بکر]] هو. سندس اثر اتر سنڌ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو ۽ جديد تاريخي تحقيق به شاهه حسن جي وفات کان پوءِ کيس اتر سنڌ جو حڪمران قرار ڏئي ٿي. بکر جي جاگرافيائي حيثيت سبب سندس رياست سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ اتر هندستان وچ ۾ هڪ اهم سرحدي طاقت هئي.

== مرزا عيسيٰ ترخان سان تڪرار ==
سلطان محمود ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جا لاڳاپا شروع کان ئي ڇڪتاڻ وارا رهيا. محرم 962هه / نومبر 1554ع ڌاري ترخانن ۽ ارغونن جي بغاوت دوران سلطان محمود شاهه حسن جي مدد لاءِ بکر مان لشڪر وٺي روانو ٿيو. انهيءَ زماني ۾ سيد جعفر مشهديءَ کيس [[امام رضا]] جي روضي جي نقيبن پاران نقارن جو جوڙو پيش ڪيو، جنهن کي محمود پنهنجي سياسي قسمت لاءِ سٺو سنئوڻ سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ بکر ۽ سيوهڻ جي قبضي بابت جنگيون ٿيون. تاريخي روايت موجب عيسيٰ ترخان بکر جو گهيرو ڪيو، پر آخرڪار ٻنهي ڌرين ۾ ٺاهه ٿيو: سيوهڻ ۽ ان جا علائقا ترخانن وٽ رهيا، جڏهن ته بکر سلطان محمود وٽ تسليم ڪيو ويو.

== همايون ۽ مغلن سان لاڳاپا ==
همايون سان پراڻي دشمني سلطان محمود لاءِ سياسي خطرو هئي. شاهه حسن جي آخري ڏينهن ۾ عثماني اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ ۾ موجود هو. سلطان محمود هن وسيلي همايون سان ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. راشديءَ موجب سيدي علي رئيس وسيلي کيس مغل بادشاهه جي خوشنوديءَ جو فرمان پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

همايون 10 ربيع الاول 963هه / 28 جنوري 1556ع تي وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت تي ويٺو. نئين مغل حڪومت جي طاقت وڌڻ سان سلطان محمود لاءِ دهليءَ سان متوازن لاڳاپا رکڻ وڌيڪ ضروري بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== بيرم خان سان تعلق ==
اڪبر جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] مغل سلطنت جو سڀ کان طاقتور امير هو. سلطان محمود سياسي تحفظ حاصل ڪرڻ لاءِ بيرم خان جي عزيز تردي بيگ جي ڌيءَ '''گوهر تاج خانم''' سان شادي ڪئي. راشدي هن شاديءَ کي ذاتي بدران سياسي قدم قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته محمود ان وقت وڏي عمر جو هو ۽ مغل درٻار سان خانداني واسطو پيدا ڪرڻ سندس سياسي مفادن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

بيرم خان جي زوال کان پوءِ جڏهن هو حج ڏانهن ويندي بکر جي علائقي مان گذرڻ لڳو، تڏهن سلطان محمود ساڻس گهڻي قربت ڏيکارڻ کان پاسو ڪيو. راشدي هن واقعي کي محمود جي بدلجندڙ سياسي حالتن کي سمجهڻ جي صلاحيت جو مثال قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== شاهه طهماسب صفوي سان لاڳاپا ==
سلطان محمود جي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان نمايان پهلو [[شاهه طهماسب پهريون|شاهه طهماسب صفوي]] سان تعلق هو. سندس خاندان جو ايراني پسمنظر ۽ قنڌار سان پراڻا واسطا هن تعلق لاءِ سازگار هئا. محمود صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪليندو رهيو ۽ ايران کان سياسي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ڌاري شاهه طهماسب کيس '''خان''' جو لقب عطا ڪيو. ساڻس شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا پڻ موڪليا ويا. ان کان پوءِ سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ هو گهڻو ڪري '''سلطان محمود خان بکري''' جي نالي سان ذڪر ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' هيرن جو هار، تاج، جواهرن سان سينگاريل ڪمربند، قيمتي سروپا ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر آيو. هو لڳ ڀڳ هڪ سال بکر ۾ رهيو. واپسيءَ تي سلطان محمود پنهنجي سفير '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي ساڻس گڏ صفوي درٻار ڏانهن موڪليو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ابوالمڪارم جي سفارت ==
971هه / 1563–1564ع ڌاري ابوالمڪارم صفوي درٻار ۾ سلطان محمود جي نمائندگي ڪئي. راشدي ''عالم آرائي عباسي'' ۽ ''احسن التواريخ'' جي بنياد تي لکي ٿو ته سلطان محمود پنهنجي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي قيمتي تحفا موڪليا، جڏهن ته شاهه طهماسب سفير کي خلعتون ۽ انعام ڏئي واپس روانو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي سفارتي سلسلو سلطان محمود جي رياست لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ ته بکر هڪ پاسي ترخانن ۽ ٻئي پاسي وڌندڙ مغل طاقت جي وچ ۾ واقع هو. صفوي سرپرستي محمود لاءِ هڪ قسم جو خارجي سياسي توازن پيدا ڪندي هئي.

== خانِ خانان جي لقب جو سوال ==
''تاريخ معصومي'' موجب شاهه طهماسب محمود کي ٻئي ڀيري '''خانِ خانان''' جو لقب ڏنو؛ پر راشدي هن روايت کي درست نٿو سمجهي. سندس تحقيق موجب ''خانِ خانان'' اصل ۾ مغل درٻار جو اعليٰ لقب هو ۽ سلطان محمود چاهيو ٿي ته اڪبر کان اهو لقب حاصل ڪري.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ڌاري شاهه طهماسب پنهنجي سفير وسيلي اڪبر کي محمود جي سفارش ڪئي. ''اڪبرنامه'' جي بنياد تي راشدي لکي ٿو ته اڪبر اها درخواست قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻ ته خانِ خانان جو لقب اڳ ئي [[منعم خان]] وٽ هو ۽ مغل درٻار اهڙن منصبن کي ٻاهرين سفارش تي ڏيڻ کان پاسو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشديءَ مطابق اڪبر جي جوابي خط مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي '''اعتبار خان''' جو لقب ڏنو ويو هو، پر هو پاڻ احتياط سان نشاندهي ڪري ٿو ته ''تاريخ معصومي''، ''اڪبرنامه'' ۽ ٻين مشهور ماخذن ۾ محمود کي هن لقب سان عام طور ياد نه ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري هن لقب جي عملي استعمال بابت يقين سان چوڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== مرزا محمد باقي سان ڇڪتاڻ ==
مرزا عيسيٰ ترخان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] سان سلطان محمود جي دشمني جاري رهي. 974هه / 1566–1567ع ڌاري محمد باقي اڪبر کي شڪايت ڪئي ته محمود سندس علائقن ۾ قنڌار جي قزلباش لشڪر جي مدد سان مداخلت ڪري رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي ان واقعي کي محمود ۽ صفوي قنڌار جي حاڪم سلطان حسين ميرزا، پٽ بهرام ميرزا، وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي نشاني سمجهي ٿو. اهڙيءَ ريت بکر جي مقامي سياست قنڌار، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي وسيع تر سفارتي مقابلي سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر سان آخري ٺاهه ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ سلطان محمود جي مغل پاليسي وڌيڪ مصالحتي ٿي وئي. 980هه / 1572–1573ع ڌاري اڪبر سندس بکر واري حڪمرانيءَ جي تصديق ڪئي. پوڙهائپ، بيماري ۽ مرد وارث جي نه هجڻ سبب محمود آخرڪار بکر کي اڪبر جي حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

جديد تاريخي تحقيق موجب محمود جي وفات کان پوءِ اتر سنڌ نسبتاً پرامن طريقي سان مغل سلطنت ۾ شامل ٿي وئي ۽ 1580ع ۾ اڪبر جي صوبائي انتظامي تنظيم وقت بکر کي [[ملتان صوبو|صوبي ملتان]] سان ڳنڍيو ويو.

== خاندان ==
سلطان محمود کي ڪو پٽ نه هو. راشدي موجب سندس هڪ نياڻي '''بکري بيگم''' هئي، جنهن جو 980هه / 1572–1573ع ۾ اڪبر سان نڪاح ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

مرد وارث نه هجڻ سندس آخري سياسي فيصلن تي گهرو اثر وڌو. پنهنجي وفات کان اڳ هن بکر مغل شهنشاهه جي حوالي ڪرڻ لاءِ اڪبر سان رابطو ڪيو، جيئن سندس موت کان پوءِ رياست ترخانن جي هٿ نه اچي.

== وفات ==
سلطان محمود زندگيءَ جي آخري سالن ۾ جلندر يا استسقاءَ جي بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيو. هو '''8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع''' تي بکر ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

راشدي سندس عمر وفات وقت لڳ ڀڳ چوراسي سال ڄاڻائي ٿو. مير معصوم سندس تاريخ وفات فارسي عبارت '''«در بهشت آسود»''' مان 982هه ڪڍي آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سندس وفات کان پوءِ بکر تي سندس خاندان جي آزاد حڪومت ختم ٿي وئي ۽ مغل عملدارن علائقي جو انتظام سنڀاليو. ان لحاظ کان محمود جي وفات اتر سنڌ ۾ ارغونن سان لاڳاپيل مقامي حڪمرانيءَ جي پڄاڻي ۽ سڌي مغل اقتدار جي شروعات جو اهم مرحلو هئي.

== شخصيت ==
مير معصوم بکري سلطان محمود کي بهادر، سخي ۽ بلند همت حڪمران طور بيان ڪري ٿو. ساڳئي وقت هو سندس مزاج جي تيزي، سخت ڪاوڙ ۽ شڪ شبهي واري طبيعت جو به ذڪر ڪري ٿو. راشديءَ جي تجزيي ۾ محمود جي سڀ کان نمايان خوبي سندس سياسي بصيرت هئي: هن ترخانن، مغلن ۽ صفوين جي وچ ۾ پنهنجي نسبتاً ننڍڙي رياست جي بقا لاءِ مختلف وقتن تي مختلف سفارتي حڪمت عمليون اختيار ڪيون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== تاريخي اهميت ==
سلطان محمود خان جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار جي وچ واري ورهاست، صفوي–مغل سفارتڪاري ۽ اتر سنڌ جي آخرڪار مغل سلطنت ۾ شامل ٿيڻ سبب اهم آهي. بکر جي جاگرافيائي جاءِ کيس سنڌ جي مقامي سياست سان گڏ قنڌار، ايران ۽ هندستان جي بين الاقوامي سياست سان پڻ ڳنڍي ڇڏيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بکر]]
* [[شاھ حسن بيگ ارغون]]
* [[مرزا عيسا خان ترخان]]
* [[مرزا باقي خان ترخان]]
* [[شاھ طھماسب پهريون]]
* [[شھنشاھ جلال الدين اڪبر]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا حڪمران]]
[[زمرو:بکر جي تاريخ]]
[[زمرو:ارغون دور]]
[[زمرو:1574ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>isaijippd3g7ziv5b3iyyjiezaxijbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاھ طھماسب پهريون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103828</id>
    <revision>
      <id>417762</id>
      <timestamp>2026-10-07T21:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox royalty | name = شاهه طهماسب پهريون | title = ايران جو شاهه | image = Shah Tahmasp I by Farrukh Beg.jpg | caption = شاهه طهماسب پهريون | succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]] | reign = 19 رجب 930هه – 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;23 مئي 1524ع – 24 مئي 1576ع | predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]] | successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]] | dynasty = ...</comment>
      <origin>417762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17358" sha1="l25d1xnihq7v74ssk9gvyeeu81kw6jg" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I by Farrukh Beg.jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 19 رجب 930هه – 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;23 مئي 1524ع – 24 مئي 1576ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;24 مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| burial_place = [[مشهد]]، ايران
| religion = [[شيعو اسلام|اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع) [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع کان پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. سندس لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪومت صفوي خاندان جي سڀ کان ڊگهي حڪمراني هئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] جو پٽ ۽ جانشين هو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي سلطنت کي اولهه کان [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر کان ازبڪن جي مسلسل فوجي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو. سندس ڊگهي حڪومت دوران صفوي رياست نه رڳو برقرار رهي، پر ان جا ادارا وڌيڪ مستحڪم ٿيا ۽ ايران ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] جي سرڪاري ۽ سماجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه طهماسب خاص ڪري [[همايون]] ۽ [[سلطان محمود خان بکري]] سان لاڳاپن سبب اهميت رکي ٿو. محمود بکري پنهنجي سياسي بقا لاءِ صفوي درٻار سان سفارتي رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو ۽ شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==
طهماسب 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي اصفهان ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين جو وڏو پٽ هو. صفوي شاهي روايت مطابق ننڍپڻ ۾ ئي کيس خراسان سان وابسته ڪيو ويو ۽ 1516ع ۾ هرات موڪليو ويو، جتي امير سلطان موصلو سندس لالا يا اتاليق مقرر ٿيو.

[[هرات]] ان دور ۾ خراسان جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو. شهزادي طهماسب جي اتي تربيت صفوي روايت جو حصو هئي، جنهن تحت ولي عهد شهزادن کي اهم صوبن جي نالي ماتر حڪومت ڏئي انتظامي ۽ درٻاري تجربو ڏنو ويندو هو.

== تخت نشيني ==
شاهه اسماعيل جي وفات کان پوءِ طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ '''19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع''' تي صفوي تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ طاقتور [[قزلباش]] اميرن رياستي معاملن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

ديو سلطان روملو، ڪوپڪ سلطان استاجلو ۽ چوها سلطان تڪلو جهڙا امير اقتدار لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا رهيا. ان ڪري طهماسب جي حڪومت جو پهريون ڏهاڪو قزلباش قبيلائي سياست ۽ درٻاري طاقت جي ڇڪتاڻ سان ڀريل رهيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب آهستي آهستي طاقتور اميرن کان آزاد ٿي پنهنجو ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ لڳو. 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي ختم ڪرڻ کان پوءِ شاهه جي ذاتي حڪمرانيءَ جو نئون مرحلو شروع ٿيو.

هن قزلباش اميرن جي باهمي رقابت کي استعمال ڪندي مرڪزي بادشاهي اختيار مضبوط ڪيو. صفوي سلطنت جي ڊگهي بقا لاءِ اهو عمل اهم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جي وفات وقت سلطنت گهڻي حد تائين قبيلائي فوجي اشرافيه تي دارومدار رکندي هئي.

== ازبڪن سان جنگيون ==
طهماسب جي اوڀر واري سرحد لاءِ سڀ کان وڏو خطرو ازبڪ هئا، جيڪي بار بار [[خراسان]] تي حملا ڪندا هئا. هرات، مشهد ۽ خراسان جا ٻيا علائقا ٻنهي قوتن جي مقابلي جا اهم مرڪز رهيا.

نوجوان طهماسب ازبڪن خلاف مهمن ۾ پاڻ به حصو ورتو. انهن جنگين ذريعي صفوين خراسان تي پنهنجو قبضو وڏي حد تائين برقرار رکيو، جنهن سان ايران جي اتر اوڀر واري سرحد مستحڪم رهي.

== عثماني سلطنت سان جنگيون ==
طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي چئلينج [[سليمان اعظم]] جي عثماني سلطنت هئي. عثمانين 1534ع کان پوءِ صفوي علائقن تي ڪيترائي وڏا حملا ڪيا. عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد ۾ گهڻي طاقتور هئي، تنهنڪري طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان گهڻو ڪري پاسو ڪيو.

هن زمين ساڙڻ، رسد تباهه ڪرڻ ۽ عثماني فوج کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ تي مجبور ڪرڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. ان حڪمت عمليءَ سبب عثماني فوج لاءِ ڊگهي عرصي تائين ايران ۾ رهڻ مشڪل ٿيو.

== اماسيا جو امن ==
طهماسب ۽ سليمان اعظم وچ ۾ ڊگهي جنگ آخرڪار '''7 شعبان 962هه / 29 مئي 1555ع''' تي [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان عارضي طور ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي کان پوءِ صفوي سلطنت کي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين نسبتاً امن نصيب ٿيو. ان عرصي ۾ طهماسب اندروني انتظام، درٻاري نظام، فنون ۽ نئين گاديءَ واري شهر جي ترقيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي سگهيو.

== تبريز کان قزوين ==
عثماني حملن جي خطري سبب [[تبريز]] صفوي گاديءَ لاءِ غيرمحفوظ ٿي چڪو هو. طهماسب 1540ع واري ڏهاڪي کان [[قزوين]] ۾ شاهي ملڪيتون ۽ عمارتون ٺهرائڻ شروع ڪيون ۽ آخرڪار 1550ع واري ڏهاڪي ۾ شاهي مرڪز قزوين منتقل ڪيو.

قزوين ۾ محلات، باغ، سرڪاري عمارتون ۽ فنڪاريءَ جا مرڪز قائم ٿيا. ان تبديلي صفوي رياست کي اولهه واري سرحد کان نسبتاً محفوظ مرڪز ڏنو ۽ قزوين ڪيترن ڏهاڪن تائين ايران جي سياسي راڄڌاني رهيو.

== همايون کي پناهه ==
[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ هندستان ۽ سنڌ مان نڪري ايران پهتو، تڏهن شاهه طهماسب کيس پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. همايون 951هه / 1544ع ڌاري صفوي درٻار پهتو.

طهماسب همايون جي سياسي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي. صفوي مدد سان همايون قنڌار ۽ پوءِ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن سندس هندستان ڏانهن واپسيءَ جو بنياد وڌو. هن واقعي صفوي–مغل لاڳاپن کي سورهين صديءَ جي ايشيائي سياست جو اهم عنصر بڻايو.

همايون جي ايران ۾ رهائش دوران مذهبي ۽ سياسي معاملا پڻ سفارتڪاريءَ جو حصو بڻيا. صفوي ذريعن ۾ همايون جي شيعي رسمن ۾ شرڪت کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد مؤرخ انهن واقعن کي گهڻو ڪري سندس سياسي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.

== قنڌار جو مسئلو ==
[[قنڌار]] صفوي ۽ مغل سلطنتن وچ ۾ هڪ اهم سرحدي شهر هو. ايران، افغانستان، وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ واري واپاري ۽ فوجي رستن تي هجڻ سبب ٻنهي سلطنتن لاءِ ان جي وڏي اهميت هئي.

همايون جي بحاليءَ کان پوءِ به قنڌار جي ملڪيت ٻنهي درٻارن جي لاڳاپن ۾ حساس مسئلو رهي. طهماسب ۽ اڪبر جي زماني ۾ سفارتي دوستيءَ سان گڏ قنڌار بابت مقابلو پڻ جاري رهيو.

== سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپا ==
طهماسب جا سنڌ جي [[سلطان محمود خان بکري]] سان قابل ذڪر سفارتي لاڳاپا هئا. محمود جو خاندان اصفهان ۽ خراسان سان پراڻا لاڳاپا رکندو هو ۽ بکر جي حڪمران طور هو صفوي سرپرستيءَ کي ترخانن ۽ مغلن جي مقابلي ۾ سياسي توازن لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ۾ طهماسب سلطان محمود کي '''خان''' جو لقب عطا ڪيو ۽ شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا موڪليا. صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' پڻ قيمتي جواهر، تاج، ڪمربند ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر پهتو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود موٽ ۾ '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي پنهنجي سفير طور ايران موڪليو. 971هه / 1563–1564ع ڌاري هن صفوي درٻار ۾ محمود جي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي تحفا پيش ڪيا، جن جي جواب ۾ طهماسب به خلعتون ۽ شاهي نوازشون موڪليون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر ڏانهن سفارش ==
سلطان محمود پنهنجي مقامي دشمنن کان تحفظ لاءِ مغل درٻار جو اعليٰ لقب '''خانِ خانان''' حاصل ڪرڻ چاهيو. طهماسب سندس درخواست جي حمايت ڪندي پنهنجي سفير وسيلي [[اڪبر]] کي سفارش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ۾ صفوي سفير اڪبر جي درٻار پهتو، پر درخواست منظور نه ٿي. راشديءَ جي ''اڪبرنامه'' تي ٻڌل تحقيق موجب مغل درٻار جو موقف هو ته اهڙا اعليٰ منصب سفارش بدران بادشاهه جي پنهنجي فيصلي سان ڏنا ويندا هئا ۽ خانِ خانان جو لقب ان وقت منعم خان وٽ هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي واقعو سنڌ جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بکر جي هڪ مقامي حڪمران، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جون ٽي سياسي سطحون هڪ ئي سفارتي معاملي ۾ ڳنڍيل نظر اچن ٿيون.

== مذهب ۽ پاليسي ==
طهماسب پنهنجي حڪومت جي شروعاتي زندگيءَ کان پوءِ مذهبي طور وڌيڪ سخت گير ٿيو. 1530ع واري ڏهاڪي ۾ هن شراب ۽ ڪجهه درٻاري تفريحن کان توبهه ڪئي ۽ اثنا عشري شيعي مذهبي ضابطن جي وڌيڪ سخت پيروي شروع ڪئي.

سندس دور ۾ شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سرپرستي ملي ۽ صفوي ايران جي شيعي سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هي عمل بعد واري صفوي رياست جي سياسي ۽ مذهبي تشخص لاءِ بنيادي اهميت رکندڙ هو.

== فن ۽ ثقافت ==
شاهه طهماسب جو درٻار صفوي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ قالين سازيءَ جي تاريخ جو اهم مرڪز هو. سندس شروعاتي دور ۾ تبريز جي شاهي ڪتابخاني ۾ ايران جا ناميارا مصور ۽ خطاط ڪم ڪندا هئا.

[[شاهنامو شاهه طهماسب|طهماسب جو شاهنامو]] صفوي ڪتابي فن جي سڀ کان مشهور شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو. هي انتهائي نفيس مصور نسخو فردوسيءَ جي ''شاهنامي'' جو شاهي نسخو هو، جنهن جي تياريءَ ۾ ڪيترن مشهور مصورن حصو ورتو.

بعد واري دور ۾ طهماسب جي ذاتي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سبب شاهي مصوريءَ جي سرپرستي گهٽجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي ايراني فنڪار ٻين درٻارن، خاص ڪري هندستان، ڏانهن ويا. اهڙيءَ طرح صفوي مصوريءَ جو اثر مغل مصوريءَ جي شروعاتي ترقيءَ تائين پهتو.

== آخري سال ۽ جانشيني ==
2 رجب 982هه / 18 آڪٽوبر 1574ع تي طهماسب سخت بيمار ٿيو. سندس بيماريءَ دوران جانشينيءَ جو سوال درٻار ۾ شديد سياسي مقابلي جو سبب بڻيو. هڪ گروهه سندس پٽ حيدر ميرزا جي حمايت ڪئي، جڏهن ته ٻيو گروهه اسماعيل ميرزا جي پاسي هو.

طهماسب پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪو واضح ولي عهد مقرر نه ڪيو. نتيجي طور سندس وفات کان فوراً پوءِ قزلباش اميرن ۽ شاهي خاندان جي مختلف ڌرين وچ ۾ اقتداري جدوجهد شروع ٿي.

== وفات ==
شاهه طهماسب '''15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 62 سال هئي ۽ هن لڳ ڀڳ 52 سال حڪومت ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون]] صفوي تخت تي ويٺو. طهماسب جي ڊگهي حڪومت صفوي سلطنت کي ان ابتدائي مرحلي مان ڪڍي هڪ وڌيڪ مستحڪم شاهي رياست ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

دلچسپ ڳالهه اها آهي ته سندس سنڌي اتحادي سلطان محمود خان بکري کانئس تقريباً ٻه سال اڳ 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع تي وفات ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ورثو ==
طهماسب جي حڪومت جو تاريخي ورثو گهڻ رخو آهي. هن هڪ اهڙي سلطنت ورثي ۾ ورتي جنهن ۾ قزلباش قبيلائي اميرن جو تمام گهڻو اثر هو ۽ جنهن کي عثماني ۽ ازبڪ فوجي خطرا درپيش هئا. پنهنجي ڊگهي حڪومت جي پڄاڻيءَ تائين هن صفوي خاندان جي حڪمرانيءَ کي قائم رکيو، ايران جي علائقائي وحدت جو دفاع ڪيو ۽ شيعي رياستي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت همايون کي ڏنل مدد، مغلن سان سفارتڪاري، قنڌار جي سياسي مسئلي ۽ سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپن ۾ آهي. بکر ۽ قزوين وچ ۾ سفيرن جي اچ وڃ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سورهين صديءَ جي سنڌ مقامي سياسي دائري تائين محدود نه هئي، پر ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وڏي سفارتي نظام جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاھ اسماعيل پھريون]]
* [[شاھ اسماعيل ٻيون]]
* [[شھنشاھ همايون]]
* [[شھنشاھ جلال الدين اڪبر]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[قنڌار]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]</text>
      <sha1>l25d1xnihq7v74ssk9gvyeeu81kw6jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417763</id>
      <parentid>417762</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17356" sha1="6ijq835joimryrt8aqx8zektbcf7o8i" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I by Farrukh Beg.jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 19 رجب 930هه – 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;23 مئي 1524ع – 24 مئي 1576ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;24 مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| burial_place = [[مشهد]]، ايران
| religion = [[شيعو اسلام|اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع) [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع کان پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. سندس لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪومت صفوي خاندان جي سڀ کان ڊگهي حڪمراني هئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] جو پٽ ۽ جانشين هو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي سلطنت کي اولهه کان [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر کان ازبڪن جي مسلسل فوجي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو. سندس ڊگهي حڪومت دوران صفوي رياست نه رڳو برقرار رهي، پر ان جا ادارا وڌيڪ مستحڪم ٿيا ۽ ايران ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] جي سرڪاري ۽ سماجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه طهماسب خاص ڪري [[همايون]] ۽ [[سلطان محمود خان بکري]] سان لاڳاپن سبب اهميت رکي ٿو. محمود بکري پنهنجي سياسي بقا لاءِ صفوي درٻار سان سفارتي رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو ۽ شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==
طهماسب 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي اصفهان ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين جو وڏو پٽ هو. صفوي شاهي روايت مطابق ننڍپڻ ۾ ئي کيس خراسان سان وابسته ڪيو ويو ۽ 1516ع ۾ هرات موڪليو ويو، جتي امير سلطان موصلو سندس لالا يا اتاليق مقرر ٿيو.

[[هرات]] ان دور ۾ خراسان جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو. شهزادي طهماسب جي اتي تربيت صفوي روايت جو حصو هئي، جنهن تحت ولي عهد شهزادن کي اهم صوبن جي نالي ماتر حڪومت ڏئي انتظامي ۽ درٻاري تجربو ڏنو ويندو هو.

== تخت نشيني ==
شاهه اسماعيل جي وفات کان پوءِ طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ '''19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع''' تي صفوي تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ طاقتور [[قزلباش]] اميرن رياستي معاملن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

ديو سلطان روملو، ڪوپڪ سلطان استاجلو ۽ چوها سلطان تڪلو جهڙا امير اقتدار لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا رهيا. ان ڪري طهماسب جي حڪومت جو پهريون ڏهاڪو قزلباش قبيلائي سياست ۽ درٻاري طاقت جي ڇڪتاڻ سان ڀريل رهيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب آهستي آهستي طاقتور اميرن کان آزاد ٿي پنهنجو ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ لڳو. 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي ختم ڪرڻ کان پوءِ شاهه جي ذاتي حڪمرانيءَ جو نئون مرحلو شروع ٿيو.

هن قزلباش اميرن جي باهمي رقابت کي استعمال ڪندي مرڪزي بادشاهي اختيار مضبوط ڪيو. صفوي سلطنت جي ڊگهي بقا لاءِ اهو عمل اهم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جي وفات وقت سلطنت گهڻي حد تائين قبيلائي فوجي اشرافيه تي دارومدار رکندي هئي.

== ازبڪن سان جنگيون ==
طهماسب جي اوڀر واري سرحد لاءِ سڀ کان وڏو خطرو ازبڪ هئا، جيڪي بار بار [[خراسان]] تي حملا ڪندا هئا. هرات، مشهد ۽ خراسان جا ٻيا علائقا ٻنهي قوتن جي مقابلي جا اهم مرڪز رهيا.

نوجوان طهماسب ازبڪن خلاف مهمن ۾ پاڻ به حصو ورتو. انهن جنگين ذريعي صفوين خراسان تي پنهنجو قبضو وڏي حد تائين برقرار رکيو، جنهن سان ايران جي اتر اوڀر واري سرحد مستحڪم رهي.

== عثماني سلطنت سان جنگيون ==
طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي چئلينج [[سليمان اعظم]] جي عثماني سلطنت هئي. عثمانين 1534ع کان پوءِ صفوي علائقن تي ڪيترائي وڏا حملا ڪيا. عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد ۾ گهڻي طاقتور هئي، تنهنڪري طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان گهڻو ڪري پاسو ڪيو.

هن زمين ساڙڻ، رسد تباهه ڪرڻ ۽ عثماني فوج کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ تي مجبور ڪرڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. ان حڪمت عمليءَ سبب عثماني فوج لاءِ ڊگهي عرصي تائين ايران ۾ رهڻ مشڪل ٿيو.

== اماسيا جو امن ==
طهماسب ۽ سليمان اعظم وچ ۾ ڊگهي جنگ آخرڪار '''7 شعبان 962هه / 29 مئي 1555ع''' تي [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان عارضي طور ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي کان پوءِ صفوي سلطنت کي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين نسبتاً امن نصيب ٿيو. ان عرصي ۾ طهماسب اندروني انتظام، درٻاري نظام، فنون ۽ نئين گاديءَ واري شهر جي ترقيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي سگهيو.

== تبريز کان قزوين ==
عثماني حملن جي خطري سبب [[تبريز]] صفوي گاديءَ لاءِ غيرمحفوظ ٿي چڪو هو. طهماسب 1540ع واري ڏهاڪي کان [[قزوين]] ۾ شاهي ملڪيتون ۽ عمارتون ٺهرائڻ شروع ڪيون ۽ آخرڪار 1550ع واري ڏهاڪي ۾ شاهي مرڪز قزوين منتقل ڪيو.

قزوين ۾ محلات، باغ، سرڪاري عمارتون ۽ فنڪاريءَ جا مرڪز قائم ٿيا. ان تبديلي صفوي رياست کي اولهه واري سرحد کان نسبتاً محفوظ مرڪز ڏنو ۽ قزوين ڪيترن ڏهاڪن تائين ايران جي سياسي راڄڌاني رهيو.

== همايون کي پناهه ==
[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ هندستان ۽ سنڌ مان نڪري ايران پهتو، تڏهن شاهه طهماسب کيس پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. همايون 951هه / 1544ع ڌاري صفوي درٻار پهتو.

طهماسب همايون جي سياسي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي. صفوي مدد سان همايون قنڌار ۽ پوءِ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن سندس هندستان ڏانهن واپسيءَ جو بنياد وڌو. هن واقعي صفوي–مغل لاڳاپن کي سورهين صديءَ جي ايشيائي سياست جو اهم عنصر بڻايو.

همايون جي ايران ۾ رهائش دوران مذهبي ۽ سياسي معاملا پڻ سفارتڪاريءَ جو حصو بڻيا. صفوي ذريعن ۾ همايون جي شيعي رسمن ۾ شرڪت کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد مؤرخ انهن واقعن کي گهڻو ڪري سندس سياسي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.

== قنڌار جو مسئلو ==
[[قنڌار]] صفوي ۽ مغل سلطنتن وچ ۾ هڪ اهم سرحدي شهر هو. ايران، افغانستان، وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ واري واپاري ۽ فوجي رستن تي هجڻ سبب ٻنهي سلطنتن لاءِ ان جي وڏي اهميت هئي.

همايون جي بحاليءَ کان پوءِ به قنڌار جي ملڪيت ٻنهي درٻارن جي لاڳاپن ۾ حساس مسئلو رهي. طهماسب ۽ اڪبر جي زماني ۾ سفارتي دوستيءَ سان گڏ قنڌار بابت مقابلو پڻ جاري رهيو.

== سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپا ==
طهماسب جا سنڌ جي [[سلطان محمود خان بکري]] سان قابل ذڪر سفارتي لاڳاپا هئا. محمود جو خاندان اصفهان ۽ خراسان سان پراڻا لاڳاپا رکندو هو ۽ بکر جي حڪمران طور هو صفوي سرپرستيءَ کي ترخانن ۽ مغلن جي مقابلي ۾ سياسي توازن لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ۾ طهماسب سلطان محمود کي '''خان''' جو لقب عطا ڪيو ۽ شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا موڪليا. صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' پڻ قيمتي جواهر، تاج، ڪمربند ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر پهتو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود موٽ ۾ '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي پنهنجي سفير طور ايران موڪليو. 971هه / 1563–1564ع ڌاري هن صفوي درٻار ۾ محمود جي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي تحفا پيش ڪيا، جن جي جواب ۾ طهماسب به خلعتون ۽ شاهي نوازشون موڪليون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر ڏانهن سفارش ==
سلطان محمود پنهنجي مقامي دشمنن کان تحفظ لاءِ مغل درٻار جو اعليٰ لقب '''خانِ خانان''' حاصل ڪرڻ چاهيو. طهماسب سندس درخواست جي حمايت ڪندي پنهنجي سفير وسيلي [[اڪبر]] کي سفارش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ۾ صفوي سفير اڪبر جي درٻار پهتو، پر درخواست منظور نه ٿي. راشديءَ جي ''اڪبرنامه'' تي ٻڌل تحقيق موجب مغل درٻار جو موقف هو ته اهڙا اعليٰ منصب سفارش بدران بادشاهه جي پنهنجي فيصلي سان ڏنا ويندا هئا ۽ خانِ خانان جو لقب ان وقت منعم خان وٽ هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي واقعو سنڌ جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بکر جي هڪ مقامي حڪمران، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جون ٽي سياسي سطحون هڪ ئي سفارتي معاملي ۾ ڳنڍيل نظر اچن ٿيون.

== مذهب ۽ پاليسي ==
طهماسب پنهنجي حڪومت جي شروعاتي زندگيءَ کان پوءِ مذهبي طور وڌيڪ سخت گير ٿيو. 1530ع واري ڏهاڪي ۾ هن شراب ۽ ڪجهه درٻاري تفريحن کان توبهه ڪئي ۽ اثنا عشري شيعي مذهبي ضابطن جي وڌيڪ سخت پيروي شروع ڪئي.

سندس دور ۾ شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سرپرستي ملي ۽ صفوي ايران جي شيعي سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هي عمل بعد واري صفوي رياست جي سياسي ۽ مذهبي تشخص لاءِ بنيادي اهميت رکندڙ هو.

== فن ۽ ثقافت ==
شاهه طھماسب جو درٻار صفوي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ قالين سازيءَ جي تاريخ جو اهم مرڪز هو. سندس شروعاتي دور ۾ تبريز جي شاهي ڪتابخاني ۾ ايران جا ناميارا مصور ۽ خطاط ڪم ڪندا هئا.

[[شاهنامو شاھ طھماسب|طهماسب جو شاهنامو]] صفوي ڪتابي فن جي سڀ کان مشهور شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو. هي انتهائي نفيس مصور نسخو فردوسيءَ جي ''شاهنامي'' جو شاهي نسخو هو، جنهن جي تياريءَ ۾ ڪيترن مشهور مصورن حصو ورتو.

بعد واري دور ۾ طهماسب جي ذاتي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سبب شاهي مصوريءَ جي سرپرستي گهٽجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي ايراني فنڪار ٻين درٻارن، خاص ڪري هندستان، ڏانهن ويا. اهڙيءَ طرح صفوي مصوريءَ جو اثر مغل مصوريءَ جي شروعاتي ترقيءَ تائين پهتو.

== آخري سال ۽ جانشيني ==
2 رجب 982هه / 18 آڪٽوبر 1574ع تي طهماسب سخت بيمار ٿيو. سندس بيماريءَ دوران جانشينيءَ جو سوال درٻار ۾ شديد سياسي مقابلي جو سبب بڻيو. هڪ گروهه سندس پٽ حيدر ميرزا جي حمايت ڪئي، جڏهن ته ٻيو گروهه اسماعيل ميرزا جي پاسي هو.

طهماسب پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪو واضح ولي عهد مقرر نه ڪيو. نتيجي طور سندس وفات کان فوراً پوءِ قزلباش اميرن ۽ شاهي خاندان جي مختلف ڌرين وچ ۾ اقتداري جدوجهد شروع ٿي.

== وفات ==
شاهه طهماسب '''15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 62 سال هئي ۽ هن لڳ ڀڳ 52 سال حڪومت ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون]] صفوي تخت تي ويٺو. طهماسب جي ڊگهي حڪومت صفوي سلطنت کي ان ابتدائي مرحلي مان ڪڍي هڪ وڌيڪ مستحڪم شاهي رياست ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

دلچسپ ڳالهه اها آهي ته سندس سنڌي اتحادي سلطان محمود خان بکري کانئس تقريباً ٻه سال اڳ 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع تي وفات ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ورثو ==
طهماسب جي حڪومت جو تاريخي ورثو گهڻ رخو آهي. هن هڪ اهڙي سلطنت ورثي ۾ ورتي جنهن ۾ قزلباش قبيلائي اميرن جو تمام گهڻو اثر هو ۽ جنهن کي عثماني ۽ ازبڪ فوجي خطرا درپيش هئا. پنهنجي ڊگهي حڪومت جي پڄاڻيءَ تائين هن صفوي خاندان جي حڪمرانيءَ کي قائم رکيو، ايران جي علائقائي وحدت جو دفاع ڪيو ۽ شيعي رياستي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت همايون کي ڏنل مدد، مغلن سان سفارتڪاري، قنڌار جي سياسي مسئلي ۽ سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپن ۾ آهي. بکر ۽ قزوين وچ ۾ سفيرن جي اچ وڃ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سورهين صديءَ جي سنڌ مقامي سياسي دائري تائين محدود نه هئي، پر ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وڏي سفارتي نظام جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاھ اسماعيل پھريون]]
* [[شاھ اسماعيل ٻيون]]
* [[شھنشاھ همايون]]
* [[شھنشاھ جلال الدين اڪبر]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[قنڌار]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]</text>
      <sha1>6ijq835joimryrt8aqx8zektbcf7o8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417764</id>
      <parentid>417763</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T21:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* همايون کي پناهه */</comment>
      <origin>417764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17367" sha1="rzo7c6c00whuwq4qrkyoyc89ezwvjwe" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I by Farrukh Beg.jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 19 رجب 930هه – 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;23 مئي 1524ع – 24 مئي 1576ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 15 صفر 984هه&lt;br /&gt;24 مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| burial_place = [[مشهد]]، ايران
| religion = [[شيعو اسلام|اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع) [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع کان پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. سندس لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪومت صفوي خاندان جي سڀ کان ڊگهي حڪمراني هئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] جو پٽ ۽ جانشين هو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي سلطنت کي اولهه کان [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر کان ازبڪن جي مسلسل فوجي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو. سندس ڊگهي حڪومت دوران صفوي رياست نه رڳو برقرار رهي، پر ان جا ادارا وڌيڪ مستحڪم ٿيا ۽ ايران ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] جي سرڪاري ۽ سماجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه طهماسب خاص ڪري [[همايون]] ۽ [[سلطان محمود خان بکري]] سان لاڳاپن سبب اهميت رکي ٿو. محمود بکري پنهنجي سياسي بقا لاءِ صفوي درٻار سان سفارتي رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو ۽ شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==
طهماسب 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي اصفهان ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين جو وڏو پٽ هو. صفوي شاهي روايت مطابق ننڍپڻ ۾ ئي کيس خراسان سان وابسته ڪيو ويو ۽ 1516ع ۾ هرات موڪليو ويو، جتي امير سلطان موصلو سندس لالا يا اتاليق مقرر ٿيو.

[[هرات]] ان دور ۾ خراسان جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو. شهزادي طهماسب جي اتي تربيت صفوي روايت جو حصو هئي، جنهن تحت ولي عهد شهزادن کي اهم صوبن جي نالي ماتر حڪومت ڏئي انتظامي ۽ درٻاري تجربو ڏنو ويندو هو.

== تخت نشيني ==
شاهه اسماعيل جي وفات کان پوءِ طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ '''19 رجب 930هه / 23 مئي 1524ع''' تي صفوي تخت تي ويٺو. سندس ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ طاقتور [[قزلباش]] اميرن رياستي معاملن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

ديو سلطان روملو، ڪوپڪ سلطان استاجلو ۽ چوها سلطان تڪلو جهڙا امير اقتدار لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا رهيا. ان ڪري طهماسب جي حڪومت جو پهريون ڏهاڪو قزلباش قبيلائي سياست ۽ درٻاري طاقت جي ڇڪتاڻ سان ڀريل رهيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب آهستي آهستي طاقتور اميرن کان آزاد ٿي پنهنجو ذاتي اقتدار قائم ڪرڻ لڳو. 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي ختم ڪرڻ کان پوءِ شاهه جي ذاتي حڪمرانيءَ جو نئون مرحلو شروع ٿيو.

هن قزلباش اميرن جي باهمي رقابت کي استعمال ڪندي مرڪزي بادشاهي اختيار مضبوط ڪيو. صفوي سلطنت جي ڊگهي بقا لاءِ اهو عمل اهم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جي وفات وقت سلطنت گهڻي حد تائين قبيلائي فوجي اشرافيه تي دارومدار رکندي هئي.

== ازبڪن سان جنگيون ==
طهماسب جي اوڀر واري سرحد لاءِ سڀ کان وڏو خطرو ازبڪ هئا، جيڪي بار بار [[خراسان]] تي حملا ڪندا هئا. هرات، مشهد ۽ خراسان جا ٻيا علائقا ٻنهي قوتن جي مقابلي جا اهم مرڪز رهيا.

نوجوان طهماسب ازبڪن خلاف مهمن ۾ پاڻ به حصو ورتو. انهن جنگين ذريعي صفوين خراسان تي پنهنجو قبضو وڏي حد تائين برقرار رکيو، جنهن سان ايران جي اتر اوڀر واري سرحد مستحڪم رهي.

== عثماني سلطنت سان جنگيون ==
طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي چئلينج [[سليمان اعظم]] جي عثماني سلطنت هئي. عثمانين 1534ع کان پوءِ صفوي علائقن تي ڪيترائي وڏا حملا ڪيا. عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد ۾ گهڻي طاقتور هئي، تنهنڪري طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان گهڻو ڪري پاسو ڪيو.

هن زمين ساڙڻ، رسد تباهه ڪرڻ ۽ عثماني فوج کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ تي مجبور ڪرڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. ان حڪمت عمليءَ سبب عثماني فوج لاءِ ڊگهي عرصي تائين ايران ۾ رهڻ مشڪل ٿيو.

== اماسيا جو امن ==
طهماسب ۽ سليمان اعظم وچ ۾ ڊگهي جنگ آخرڪار '''7 شعبان 962هه / 29 مئي 1555ع''' تي [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان عارضي طور ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي کان پوءِ صفوي سلطنت کي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين نسبتاً امن نصيب ٿيو. ان عرصي ۾ طهماسب اندروني انتظام، درٻاري نظام، فنون ۽ نئين گاديءَ واري شهر جي ترقيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي سگهيو.

== تبريز کان قزوين ==
عثماني حملن جي خطري سبب [[تبريز]] صفوي گاديءَ لاءِ غيرمحفوظ ٿي چڪو هو. طهماسب 1540ع واري ڏهاڪي کان [[قزوين]] ۾ شاهي ملڪيتون ۽ عمارتون ٺهرائڻ شروع ڪيون ۽ آخرڪار 1550ع واري ڏهاڪي ۾ شاهي مرڪز قزوين منتقل ڪيو.

قزوين ۾ محلات، باغ، سرڪاري عمارتون ۽ فنڪاريءَ جا مرڪز قائم ٿيا. ان تبديلي صفوي رياست کي اولهه واري سرحد کان نسبتاً محفوظ مرڪز ڏنو ۽ قزوين ڪيترن ڏهاڪن تائين ايران جي سياسي راڄڌاني رهيو.

== همايون کي پناهه ==
[[شھنشاھ همايون]] جڏهن [[شير شاھ سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ هندستان ۽ سنڌ مان نڪري ايران پهتو، تڏهن شاهه طهماسب کيس پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. همايون 951هه / 1544ع ڌاري صفوي درٻار پهتو.

طهماسب همايون جي سياسي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي. صفوي مدد سان همايون قنڌار ۽ پوءِ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن سندس هندستان ڏانهن واپسيءَ جو بنياد وڌو. هن واقعي صفوي–مغل لاڳاپن کي سورهين صديءَ جي ايشيائي سياست جو اهم عنصر بڻايو.

همايون جي ايران ۾ رهائش دوران مذهبي ۽ سياسي معاملا پڻ سفارتڪاريءَ جو حصو بڻيا. صفوي ذريعن ۾ همايون جي شيعي رسمن ۾ شرڪت کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد مؤرخ انهن واقعن کي گهڻو ڪري سندس سياسي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.

== قنڌار جو مسئلو ==
[[قنڌار]] صفوي ۽ مغل سلطنتن وچ ۾ هڪ اهم سرحدي شهر هو. ايران، افغانستان، وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ واري واپاري ۽ فوجي رستن تي هجڻ سبب ٻنهي سلطنتن لاءِ ان جي وڏي اهميت هئي.

همايون جي بحاليءَ کان پوءِ به قنڌار جي ملڪيت ٻنهي درٻارن جي لاڳاپن ۾ حساس مسئلو رهي. طهماسب ۽ اڪبر جي زماني ۾ سفارتي دوستيءَ سان گڏ قنڌار بابت مقابلو پڻ جاري رهيو.

== سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپا ==
طهماسب جا سنڌ جي [[سلطان محمود خان بکري]] سان قابل ذڪر سفارتي لاڳاپا هئا. محمود جو خاندان اصفهان ۽ خراسان سان پراڻا لاڳاپا رکندو هو ۽ بکر جي حڪمران طور هو صفوي سرپرستيءَ کي ترخانن ۽ مغلن جي مقابلي ۾ سياسي توازن لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

965هه / 1557–1558ع ۾ طهماسب سلطان محمود کي '''خان''' جو لقب عطا ڪيو ۽ شاهي علم، نقارو، سروپا ۽ ٻيا تحفا موڪليا. صفوي سفير '''حق بردي بيگ''' پڻ قيمتي جواهر، تاج، ڪمربند ۽ ٻيا شاهي تحفا کڻي بکر پهتو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

سلطان محمود موٽ ۾ '''سيد ابوالمڪارم سبزواري''' کي پنهنجي سفير طور ايران موڪليو. 971هه / 1563–1564ع ڌاري هن صفوي درٻار ۾ محمود جي وفاداري ۽ عقيدت جو اظهار ڪندي تحفا پيش ڪيا، جن جي جواب ۾ طهماسب به خلعتون ۽ شاهي نوازشون موڪليون.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== اڪبر ڏانهن سفارش ==
سلطان محمود پنهنجي مقامي دشمنن کان تحفظ لاءِ مغل درٻار جو اعليٰ لقب '''خانِ خانان''' حاصل ڪرڻ چاهيو. طهماسب سندس درخواست جي حمايت ڪندي پنهنجي سفير وسيلي [[اڪبر]] کي سفارش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

972هه / 1564–1565ع ۾ صفوي سفير اڪبر جي درٻار پهتو، پر درخواست منظور نه ٿي. راشديءَ جي ''اڪبرنامه'' تي ٻڌل تحقيق موجب مغل درٻار جو موقف هو ته اهڙا اعليٰ منصب سفارش بدران بادشاهه جي پنهنجي فيصلي سان ڏنا ويندا هئا ۽ خانِ خانان جو لقب ان وقت منعم خان وٽ هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

هي واقعو سنڌ جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بکر جي هڪ مقامي حڪمران، صفوي ايران ۽ مغل هندستان جون ٽي سياسي سطحون هڪ ئي سفارتي معاملي ۾ ڳنڍيل نظر اچن ٿيون.

== مذهب ۽ پاليسي ==
طهماسب پنهنجي حڪومت جي شروعاتي زندگيءَ کان پوءِ مذهبي طور وڌيڪ سخت گير ٿيو. 1530ع واري ڏهاڪي ۾ هن شراب ۽ ڪجهه درٻاري تفريحن کان توبهه ڪئي ۽ اثنا عشري شيعي مذهبي ضابطن جي وڌيڪ سخت پيروي شروع ڪئي.

سندس دور ۾ شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سرپرستي ملي ۽ صفوي ايران جي شيعي سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هي عمل بعد واري صفوي رياست جي سياسي ۽ مذهبي تشخص لاءِ بنيادي اهميت رکندڙ هو.

== فن ۽ ثقافت ==
شاهه طھماسب جو درٻار صفوي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ قالين سازيءَ جي تاريخ جو اهم مرڪز هو. سندس شروعاتي دور ۾ تبريز جي شاهي ڪتابخاني ۾ ايران جا ناميارا مصور ۽ خطاط ڪم ڪندا هئا.

[[شاهنامو شاھ طھماسب|طهماسب جو شاهنامو]] صفوي ڪتابي فن جي سڀ کان مشهور شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو. هي انتهائي نفيس مصور نسخو فردوسيءَ جي ''شاهنامي'' جو شاهي نسخو هو، جنهن جي تياريءَ ۾ ڪيترن مشهور مصورن حصو ورتو.

بعد واري دور ۾ طهماسب جي ذاتي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سبب شاهي مصوريءَ جي سرپرستي گهٽجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي ايراني فنڪار ٻين درٻارن، خاص ڪري هندستان، ڏانهن ويا. اهڙيءَ طرح صفوي مصوريءَ جو اثر مغل مصوريءَ جي شروعاتي ترقيءَ تائين پهتو.

== آخري سال ۽ جانشيني ==
2 رجب 982هه / 18 آڪٽوبر 1574ع تي طهماسب سخت بيمار ٿيو. سندس بيماريءَ دوران جانشينيءَ جو سوال درٻار ۾ شديد سياسي مقابلي جو سبب بڻيو. هڪ گروهه سندس پٽ حيدر ميرزا جي حمايت ڪئي، جڏهن ته ٻيو گروهه اسماعيل ميرزا جي پاسي هو.

طهماسب پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪو واضح ولي عهد مقرر نه ڪيو. نتيجي طور سندس وفات کان فوراً پوءِ قزلباش اميرن ۽ شاهي خاندان جي مختلف ڌرين وچ ۾ اقتداري جدوجهد شروع ٿي.

== وفات ==
شاهه طهماسب '''15 صفر 984هه / 24 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 62 سال هئي ۽ هن لڳ ڀڳ 52 سال حڪومت ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون]] صفوي تخت تي ويٺو. طهماسب جي ڊگهي حڪومت صفوي سلطنت کي ان ابتدائي مرحلي مان ڪڍي هڪ وڌيڪ مستحڪم شاهي رياست ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

دلچسپ ڳالهه اها آهي ته سندس سنڌي اتحادي سلطان محمود خان بکري کانئس تقريباً ٻه سال اڳ 8 صفر 982هه / 30 مئي 1574ع تي وفات ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== ورثو ==
طهماسب جي حڪومت جو تاريخي ورثو گهڻ رخو آهي. هن هڪ اهڙي سلطنت ورثي ۾ ورتي جنهن ۾ قزلباش قبيلائي اميرن جو تمام گهڻو اثر هو ۽ جنهن کي عثماني ۽ ازبڪ فوجي خطرا درپيش هئا. پنهنجي ڊگهي حڪومت جي پڄاڻيءَ تائين هن صفوي خاندان جي حڪمرانيءَ کي قائم رکيو، ايران جي علائقائي وحدت جو دفاع ڪيو ۽ شيعي رياستي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت همايون کي ڏنل مدد، مغلن سان سفارتڪاري، قنڌار جي سياسي مسئلي ۽ سلطان محمود خان بکري سان لاڳاپن ۾ آهي. بکر ۽ قزوين وچ ۾ سفيرن جي اچ وڃ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سورهين صديءَ جي سنڌ مقامي سياسي دائري تائين محدود نه هئي، پر ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وڏي سفارتي نظام جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاھ اسماعيل پھريون]]
* [[شاھ اسماعيل ٻيون]]
* [[شھنشاھ همايون]]
* [[شھنشاھ جلال الدين اڪبر]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[قنڌار]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]</text>
      <sha1>rzo7c6c00whuwq4qrkyoyc89ezwvjwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417765</id>
      <parentid>417764</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18548" sha1="8mttj2wdrz01tk18fwml21yjzexq8rd" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.</text>
      <sha1>8mttj2wdrz01tk18fwml21yjzexq8rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417766</id>
      <parentid>417765</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37787" sha1="46d0ki43e448gvbceb4j2052rh3lvmf" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پرتگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پرتگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پرتگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پرتگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پرتگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پرتگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پرتگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پرتگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پرتگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.</text>
      <sha1>46d0ki43e448gvbceb4j2052rh3lvmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417767</id>
      <parentid>417766</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53900" sha1="eia822pok7h9mzuvb83ypsr5303dk3j" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پرتگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پرتگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پرتگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پرتگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پرتگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پرتگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پرتگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پرتگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پرتگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Shah Tahmasp and the Mughal Emperor Humayun in Isfahan.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]]؛ صفوي دور جي مصوري]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Şehzade Bayezid and Shah Tahmasp.jpg|thumb|عثماني شهزادو [[شهزادو بايزيد|بايزيد]] شاهه طهماسب جي درٻار ۾]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bhakkar Fort.jpg|thumb|[[بکر]]؛ سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز]]

اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.</text>
      <sha1>eia822pok7h9mzuvb83ypsr5303dk3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417768</id>
      <parentid>417767</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78865" sha1="auy1dlm0aj3eofiqpem7nfr1qq4x6tb" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پرتگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پرتگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پرتگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پرتگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پرتگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پرتگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پرتگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پرتگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پرتگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Shah Tahmasp and the Mughal Emperor Humayun in Isfahan.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]]؛ صفوي دور جي مصوري]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Şehzade Bayezid and Shah Tahmasp.jpg|thumb|عثماني شهزادو [[شهزادو بايزيد|بايزيد]] شاهه طهماسب جي درٻار ۾]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bhakkar Fort.jpg|thumb|[[بکر]]؛ سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز]]

اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Shahnameh of Shah Tahmasp - Court of Gayumars.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان مشهور مصوري ''ڪيومرث جي درٻار'']]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>auy1dlm0aj3eofiqpem7nfr1qq4x6tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417769</id>
      <parentid>417768</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78901" sha1="qsmk2e3dvluxvhfficj29dkhahdlccf" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پورچوگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پورچوگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پورچوگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پورچوگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پورچوگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پورچوگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پورچوگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پورچوگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Shah Tahmasp and the Mughal Emperor Humayun in Isfahan.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]]؛ صفوي دور جي مصوري]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Şehzade Bayezid and Shah Tahmasp.jpg|thumb|عثماني شهزادو [[شهزادو بايزيد|بايزيد]] شاهه طهماسب جي درٻار ۾]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bhakkar Fort.jpg|thumb|[[بکر]]؛ سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز]]

اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Shahnameh of Shah Tahmasp - Court of Gayumars.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان مشهور مصوري ''ڪيومرث جي درٻار'']]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>qsmk2e3dvluxvhfficj29dkhahdlccf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417770</id>
      <parentid>417769</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* همايون جي ايران ۾ پناهه */</comment>
      <origin>417770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78981" sha1="ku45hlaq6tksq54s22gbpam8b0wmx10" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پورچوگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پورچوگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پورچوگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پورچوگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پورچوگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پورچوگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پورچوگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پورچوگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Tahmasp and Humayun meeting. Chehel Sotoun, painted circa 1647.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ملاقات؛ [[چهل ستون محل]]، اصفهان ۾ لڳ ڀڳ 1647ع ۾ ٺهيل مصوري.]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Şehzade Bayezid and Shah Tahmasp.jpg|thumb|عثماني شهزادو [[شهزادو بايزيد|بايزيد]] شاهه طهماسب جي درٻار ۾]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bhakkar Fort.jpg|thumb|[[بکر]]؛ سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز]]

اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Shahnameh of Shah Tahmasp - Court of Gayumars.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان مشهور مصوري ''ڪيومرث جي درٻار'']]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>ku45hlaq6tksq54s22gbpam8b0wmx10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417771</id>
      <parentid>417770</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79135" sha1="m6euh7uhe9j9u8vyxb9ieee0d1c6i76" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پورچوگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پورچوگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پورچوگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پورچوگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پورچوگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پورچوگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پورچوگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پورچوگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Tahmasp and Humayun meeting. Chehel Sotoun, painted circa 1647.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ملاقات؛ [[چهل ستون محل]]، اصفهان ۾ لڳ ڀڳ 1647ع ۾ ٺهيل مصوري.]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Recueil de lettres officielles. - btv1b10082903k (26 of 33).jpg|thumb|شاهه طهماسب، عثماني سلطان سليمان اعظم ۽ شهزادي بايزيد جي بغاوت ۽ صفوي درٻار ۾ سندس پناهه بابت سرڪاري خط و ڪتابت جي مجموعي جو هڪ ورق.]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bhakkar Fort.jpg|thumb|[[بکر]]؛ سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز]]

اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Shahnameh of Shah Tahmasp - Court of Gayumars.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان مشهور مصوري ''ڪيومرث جي درٻار'']]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>m6euh7uhe9j9u8vyxb9ieee0d1c6i76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417772</id>
      <parentid>417771</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب */</comment>
      <origin>417772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79538" sha1="ke1g4zc2tvcvr7fyo6a5jyjxyd16wdi" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پورچوگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پورچوگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پورچوگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پورچوگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پورچوگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پورچوگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پورچوگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پورچوگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Tahmasp and Humayun meeting. Chehel Sotoun, painted circa 1647.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ملاقات؛ [[چهل ستون محل]]، اصفهان ۾ لڳ ڀڳ 1647ع ۾ ٺهيل مصوري.]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Recueil de lettres officielles. - btv1b10082903k (26 of 33).jpg|thumb|شاهه طهماسب، عثماني سلطان سليمان اعظم ۽ شهزادي بايزيد جي بغاوت ۽ صفوي درٻار ۾ سندس پناهه بابت سرڪاري خط و ڪتابت جي مجموعي جو هڪ ورق.]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bakhar Fort 1.jpg|thumb|[[بکر]] جي قلعي جا آثار؛ بکر سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز هو.]]

[[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] تي [[روهڙي]] ۽ بکر جو قلعو؛ جيمس اٽڪنسن جي خاڪي تان 1842ع ۾ تيار ڪيل سنگي ڇاپو. بکر سورهين صديءَ ۾ سلطان محمود خان جي اقتدار جو اهم مرڪز هو.]]
اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Shahnameh of Shah Tahmasp - Court of Gayumars.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان مشهور مصوري ''ڪيومرث جي درٻار'']]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>ke1g4zc2tvcvr7fyo6a5jyjxyd16wdi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417773</id>
      <parentid>417772</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T22:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79625" sha1="gjr9yp7ii0gq4ci21q7hqbragsdqikz" xml:space="preserve">{{Short description|1524ع کان 1576ع تائين ايران جو صفوي شاهه}}
{{Infobox royalty
| name = شاهه طهماسب پهريون
| title = ايران جو شاهه
| image = Shah Tahmasp I (1514-1576) in a landscape (painted circa 1575).jpg
| caption = شاهه طهماسب پهريون، سندس زندگيءَ جي آخري دور جي تصوير، لڳ ڀڳ 1575ع
| succession = [[صفوي سلطنت|صفوي ايران جو شاهه]]
| reign = 930هه–984هه&lt;br /&gt;1524ع–1576ع
| coronation = 2 جون 1524ع
| predecessor = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| successor = [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
| full_name = ابوالفتح طهماسب
| dynasty = [[صفوي خاندان]]
| father = [[شاهه اسماعيل پهريون]]
| mother = تاجلو خانم
| birth_date = 26 ذوالحج 919هه&lt;br /&gt;22 فيبروري 1514ع
| birth_place = شاهه آباد، [[اصفهان]] ڀرسان، [[صفوي سلطنت]]
| death_date = 984هه&lt;br /&gt;مئي 1576ع
| death_place = [[قزوين]]، [[صفوي سلطنت]]
| spouse = [[سلطانم بيگم]] سميت ٻيون
| issue = [[محمد خدابنده]]&lt;br /&gt;[[شاهه اسماعيل ٻيون]]&lt;br /&gt;۽ ٻيا
| burial_place = شروعاتي طور [[امام رضا جو روضو]]، [[مشهد]]
| religion = [[اثنا عشري شيعو اسلام]]
}}

'''شاهه طهماسب پهريون''' ({{lang-fa|شاه طهماسب یکم}}؛ 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع – 984هه / مئي 1576ع)، جنهن جو پورو نالو '''ابوالفتح طهماسب''' هو، [[صفوي خاندان]] جو ٻيو شاهه هو، جنهن 930هه / 1524ع کان 984هه / 1576ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[صفوي سلطنت|ايران]] تي حڪومت ڪئي. هو صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] ۽ سندس اهم زال تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. لڳ ڀڳ ٻاونجاهه سالن تي پکڙيل سندس حڪومت صفوي خاندان جي ڪنهن به حڪمران جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

طهماسب صرف ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[قزلباش]] قبيلن جي طاقتور سردارن وچ ۾ اقتدار لاءِ شديد ڇڪتاڻ ۽ گهرو ويڙهه هلي، پر 1530ع واري ڏهاڪي تائين طهماسب آهستي آهستي انهن جي اثر کان پاڻ کي آزاد ڪري ذاتي شاهي اقتدار قائم ڪيو. هن قزلباش قبيلائي اشرافيه جي طاقت محدود ڪرڻ سان گڏ فارسي دفتري طبقي ۽ پوءِ قفقازي اصل رکندڙ درٻاري ۽ فوجي عنصرن کي اڳتي آڻڻ شروع ڪيو.

سندس حڪومت جو وڏو حصو ٻن طاقتور پاڙيسرين سان مقابلي ۾ گذريو: اولهه ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[بخارا خانات|بخارا جا ازبڪ]]. نوجوان طهماسب 1528ع ۾ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] سان ڊگهي جنگن دوران هن گهڻو ڪري سڌي فيصلاڪن مقابلي بدران رسد تباهه ڪرڻ، علائقا خالي ڪرائڻ ۽ دشمن کي ٿڪائڻ واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني–صفوي جنگن جو هڪ اهم مرحلو 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران جي [[اثنا عشري شيعو اسلام|اثنا عشري شيعي]] سڃاڻپ وڌيڪ مضبوط ٿي. هن شيعي عالمن ۽ مذهبي ادارن کي سياسي ۽ سماجي سرپرستي ڏني ۽ پنهنجي حڪومت کي شيعي بادشاهت جي مذهبي تصور سان ڳنڍيو. ساڳئي وقت سندس درٻار، خاص ڪري حڪومت جي پهرين اڌ ۾، فارسي مصوري، خطاطي، ڪتاب سازي ۽ ٻين فنن جو اهم مرڪز رهي. مشهور مصور نسخو ''[[شاهنامو شاھ طھماسب|شاهه طهماسب جو شاهنامو]]'' صفوي دور جي ڪتابي فن جي نمايان شاهڪارن مان آهي.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ به طهماسب جو اهم مقام آهي. مغل شهنشاهه [[همايون]] شڪست ۽ جلاوطنيءَ کان پوءِ سندس درٻار ۾ پناهه ورتي، جتان مليل صفوي فوجي مدد همايون جي قنڌار ۽ ڪابل ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سنڌ جي تاريخ ۾ طهماسب جا [[سلطان محمود خان بکري]] سان سفارتي لاڳاپا خاص اهميت رکن ٿا. محمود بکري صفوي درٻار سان رابطا قائم رکيا ۽ طهماسب کان لقب، علم، نقارو، خلعتون ۽ ٻيا شاهي تحفا حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |author-link=پير حسام الدين راشدي
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |language=sd
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |pages=148–162
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''طهماسب''' (فارسي: {{lang|fa|طهماسب}} يا {{lang|fa|تهماسب}}) نئين فارسيءَ جو هڪ قديم ايراني اصل رکندڙ نالو آهي. ان جي اصل صورت قديم ايراني ''*ta(x)ma-aspa'' سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”دلير يا طاقتور گهوڙن وارو“ آهي. هي انهن قديم ايراني نالن مان آهي، جيڪي [[فردوسي]] جي رزميه تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ به ملن ٿا. شاهنامي جي روايت ۾ طهماسب، پيشدادي بادشاهه [[زو]] جو پيءُ هو.

== خانداني ۽ سياسي پسمنظر ==
[[File:Shah Ismail I Safavid, Behzad.jpg|thumb|[[شاهه اسماعيل پهريون]]، شاهه طهماسب جو پيءُ]]

صفوي خاندان جو سياسي عروج [[صفوي سلسلو|صفوي صوفي سلسلي]] مان ٿيو، جنهن جو مرڪز [[اردبيل]] هو. خاندان جي نالي جو بنياد [[صفي الدين اردبيلي]] سان ڳنڍيل آهي. سندس پوين مان [[شيخ جنيد]] ۽ [[شيخ حيدر]] صوفي سلسلي کي وڌيڪ فوجي ۽ سياسي رخ ڏنو، جنهن کان پوءِ شيخ حيدر جو پٽ شاهه اسماعيل آخرڪار ايران ۾ صفوي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

[[شاهه اسماعيل پهريون]] 907هه / 1501ع ۾ تبريز تي قبضو ڪري پاڻ کي شاهه قرار ڏنو ۽ ايندڙ سالن ۾ آق قويونلو، ازبڪن ۽ ٻين مقامي قوتن کي شڪست ڏئي هڪ وڏي ايراني سلطنت قائم ڪئي. سندس سلطنت جديد ايران کان علاوه مختلف وقتن تي آذربائيجان، آرمينيا، جارجيا، داغستان، شروان ۽ خراسان جي علائقن تائين پکڙيل هئي.

اسماعيل [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي پنهنجي سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻايو. ان پاليسيءَ ايران جي مذهبي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي ۽ صفوي بادشاهت جي سياسي سڃاڻپ کي شيعي مذهب سان مضبوط نموني ڳنڍي ڇڏيو.

صفوي فوجي طاقت جو بنيادي سهارو [[قزلباش]] ترڪمان قبيلا هئا، جن شاهه اسماعيل کي اقتدار تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انهن فوجي سردارن جي مقابلي ۾ فارسي ٻولي ڳالهائيندڙ دفتري ۽ انتظامي طبقو به رياستي نظام جو اهم حصو هو. ٻنهي گروهن جي وچ ۾ اختيار جي ورهاست صفوي سياست جو بنيادي مسئلو بڻيل رهي.

913هه / 1510ع ۾ شاهه اسماعيل [[مرو جي جنگ]] ۾ ازبڪ حڪمران محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ خراسان تي صفوي اقتدار بحال ڪيو. تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو ۽ خراسان تي صفوي–ازبڪ مقابلو طهماسب جي دور تائين جاري رهيو.

920هه / 1514ع ۾ [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثمانين هٿان شاهه اسماعيل جي شڪست صفوي سياسي نظام تي گهرو اثر وڌو. هن شڪست کان اڳ ڪيترائي قزلباش اسماعيل کي غيرمعمولي روحاني ۽ مذهبي حيثيت ڏيندا هئا، پر چالدران کان پوءِ سندس ناقابل شڪست هجڻ وارو تصور ڪمزور ٿيو. اسماعيل پاڻ به ان کان پوءِ اڳ وانگر فوجي مهمن جي سڌي قيادت نه ڪئي. نتيجي طور قزلباش سردارن جو سياسي اثر وڌيو، ۽ اهو ئي طاقتور قبيلائي نظام طهماسب کي پنهنجي ننڍپڻ ۾ ورثي طور مليو.

== ابتدائي زندگي ==
[[File:Youth with book; signed by Muzaffar ʿAli ( fl. late 1520s–70s). Anthology made for Bahram Mirza (1517–49), before 1549. Istanbul, Topkapı Palace Museum, R. 957, fol. 2a.jpg|thumb|ممڪن طور نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، جنهن ۾ کيس ڪتاب پڙهندي ڏيکاريو ويو آهي]]

ابوالفتح طهماسب مرزا 26 ذوالحج 919هه / 22 فيبروري 1514ع تي [[اصفهان]] ڀرسان شاهه آباد ۾ پيدا ٿيو. هو شاهه اسماعيل پهرئين ۽ تاجلو خانم جو وڏو پٽ هو. تاجلو خانم آق قويونلو جي موصلو قبيلي سان واسطو رکندڙ شهزادي هئي.

بعد واري صفوي روايت موجب طهماسب جي پيدائش واري رات شاهي قافلي کي خراب موسم سبب شاهه آباد ۾ ترسڻو پيو. روايت ۾ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ڳوٺ جي هڪ شيعي رهواسي تاجلو خانم کي پنهنجي گهر ۾ جاءِ ڏني، جتي طهماسب پيدا ٿيو. اهڙيون روايتون بعد واري صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس ڄمڻ کي مذهبي ۽ شاهي علامتن سان ڳنڍڻ لاءِ بيان ڪيون ويون آهن.

طهماسب جا ساڳئي ماءُ پيءُ مان [[بهرام مرزا صفوي]] نالي هڪ ڀاءُ ۽ پري خان خانم ۽ مهين بانو سلطان نالي ڀينرون پڻ هيون، جن مان خاص ڪري مهين بانو بعد ۾ صفوي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== خراسان ۾ تربيت ==
922هه / 1516ع ۾، جڏهن طهماسب صرف ٻن سالن جو هو، شاهه اسماعيل کيس خراسان سان وابسته ڪيو. اهو عمل تيموري ۽ ترڪ-منگول سياسي روايتن سان لاڳاپيل هو، جن موجب حڪمران جو وڏو پٽ يا ولي عهد اهم صوبي جو نالي ماتر حاڪم مقرر ڪيو ويندو هو.

[[هرات]] خراسان جو وڏو سياسي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو ۽ سورهين صديءَ ۾ صفوي شهزادن جي تربيت لاءِ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. 923هه / 1517ع ۾ شاهه اسماعيل امير سلطان موصلو کي طهماسب جو '''لالا''' يا اتاليق مقرر ڪيو. لالا جو عهدو رڳو استاد جو نه، پر شهزادي جي سياسي، فوجي ۽ انتظامي سرپرست جو به هوندو هو.

بعد ۾ هرات ۾ طهماسب جي مختلف سرپرستن ۽ مقامي اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ازبڪن جي حملي کان پوءِ ديو سلطان روملو طهماسب جو نئون لالا مقرر ٿيو.

هرات ۾ رهائش دوران طهماسب کي ادب، خطاطي ۽ مصوريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي. هو پاڻ به مصوري ڪندو هو ۽ سندس نالي سان ڪجهه تصويرون منسوب ڪيون ويون آهن. بعد ۾ شاهي درٻار ۾ فنون جي غيرمعمولي سرپرستيءَ جو هڪ پسمنظر سندس اها ابتدائي ثقافتي تربيت هئي.

== شاهه اسماعيل جي وفات ==
930هه / 1524ع جي بهار ۾ شاهه اسماعيل جارجيا ڏانهن شڪار جي سفر دوران بيمار ٿيو. واپسيءَ تي سندس حالت ڪجهه بهتر ٿي، پر پوءِ سخت بخار سبب 23 مئي 1524ع تي وفات ڪيائين.

سندس وفات وقت طهماسب صرف ڏهن سالن جو هو. اهڙي ننڍي عمر ۾ نئين شاهه جي تخت نشينيءَ قزلباش سردارن کي مرڪزي حڪومت تي پنهنجو اثر وڌائڻ جو موقعو ڏنو.

== تخت نشيني ۽ قزلباش سرپرستي ==
[[File:Portrait of Shah Tahmasp at the Celebration of Id. Cartier Hafiz. Circa 1531.jpg|thumb|نوجوان شاهه طهماسب جي همعصر تصوير، لڳ ڀڳ 1531ع]]

پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ طهماسب 930هه / 1524ع ۾ صفوي تخت تي ويٺو. شروعات ۾ سندس لالا '''ديو سلطان روملو''' عملي طور سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص بڻجي ويو.

پر هڪ ئي قزلباش قبيلي جي سردار جو ايترو طاقتور ٿيڻ ٻين قبيلن، خاص ڪري استاجلو ۽ تڪلو، لاءِ قبولڻ جوڳو نه هو. استاجلو اڳواڻ ڪوپڪ سلطان ۽ تڪلو سردار چوها سلطان ديو سلطان روملو جا اهم مخالف بڻيا. آخرڪار ٽنهي سردارن وچ ۾ اقتدار ورهائڻ لاءِ هڪ قسم جو گڏيل انتظام قائم ٿيو، پر اهو گهڻو وقت هلي نه سگهيو.

932هه / 1526ع کان قزلباش قبيلن وچ ۾ ويڙهه کليل گهرو جنگ جي صورت اختيار ڪئي. اها ڇڪتاڻ اتر اولهه ايران کان خراسان تائين پکڙجي وئي. ڪوپڪ سلطان مارجي ويو ۽ ديو سلطان روملو به آخرڪار اقتدار تان هٽايو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

ديو سلطان کان پوءِ چوها سلطان تڪلو لڳ ڀڳ 1527ع کان 1530ع تائين حڪومت جو طاقتور ترين امير رهيو. پر سندس پاليسين سبب تڪلو ۽ شاملو قبيلن وچ ۾ به تڪرار وڌيو. 1530ع ۾ هرات جي طاقتور گورنر '''حسين خان شاملو''' جي ماڻهن چوها سلطان کي قتل ڪري ڇڏيو.

ان کان پوءِ تڪلو قبيلو بغاوت تي لهي آيو. هڪ تڪلو امير نوجوان شاهه کي پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ طهماسب سخت ڪارروائي جو حڪم ڏنو. ڪيترائي تڪلو مارجي ويا ۽ ٻيا بغداد يا عثماني علائقن ڏانهن ڀڄي ويا. همعصر صفوي تاريخ نويسيءَ ۾ هن واقعي کي تڪلو قبيلي جي سياسي تباهيءَ جي هڪ اهم مرحلي طور بيان ڪيو ويو آهي.

== ڄام جي جنگ ۽ ازبڪ خطرو ==
قزلباش گهرو ويڙهه دوران ازبڪن صفوي سلطنت جي اندروني ڪمزوريءَ مان فائدو ورتو. [[عبيدالله خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن استرآباد، طوس ۽ خراسان جي ٻين علائقن تي حملا ڪيا ۽ هرات جو گهيرو ڪيو.

934هه / 1528ع ۾ صرف چوڏهن سالن جي طهماسب پاڻ صفوي فوج جي قيادت ڪئي ۽ [[ڄام جي جنگ]] ۾ ازبڪن کي شڪست ڏني. جنگ ۾ صفوي فوج توپخاني سميت بارودي هٿيار استعمال ڪيا. نوجوان شاهه جي هن فتح سندس سياسي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ قزلباش اميرن آڏو کيس هڪ عملي فوجي اڳواڻ طور مڃتا ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي.

تنهن هوندي به ازبڪ خطرو ختم نه ٿيو. هرات ڪجهه عرصي لاءِ ٻيهر ازبڪن جي قبضي ۾ آيو، پر طهماسب 1530ع ۾ انهن کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو. پوءِ هن پنهنجي ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] کي خراسان جو گورنر مقرر ڪيو.

== ذاتي اقتدار جو قيام ==
1530ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين طهماسب جوان ٿي چڪو هو ۽ قزلباش سرپرستن جي عملي حڪمرانيءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. حسين خان شاملو، جيڪو چوها سلطان کان پوءِ سڀ کان طاقتور قزلباش امير بڻيو هو، شاهه جي اختيار لاءِ نئون چئلينج بڻجي ويو.

حسين خان جي وڌندڙ طاقت ۽ ان بابت افواهن ته هو طهماسب کي هٽائي سندس ڀاءُ سام مرزا کي تخت تي آڻڻ چاهي ٿو، شاهه کي سندس خلاف قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو. 940هه / 1533ع ڌاري حسين خان شاملو کي اقتدار تان هٽائي قتل ڪيو ويو.

هن واقعي سان طهماسب جي حڪومت جو شروعاتي سرپرستي وارو مرحلو عملي طور ختم ٿيو. قزلباش سردارن جي لڳاتار رقابت مان طهماسب اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن هڪ قبيلائي سردار کي حد کان وڌيڪ طاقت ڏيڻ مرڪزي بادشاهت لاءِ خطرو هو. ان کان پوءِ هن مختلف قزلباش قبيلن وچ ۾ توازن قائم رکڻ، فارسي دفتري طبقي جي اهميت وڌائڻ ۽ شاهي اختيار کي سڌو پنهنجي هٿ ۾ مرڪوز ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.

اهڙيءَ طرح 1530ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺل نالي ماتر شاهه، صفوي سلطنت جو عملي ۽ ذاتي حڪمران بڻجي چڪو هو.

== حڪومت ==

=== عثماني سلطنت سان جنگ ===
{{Further|عثماني–صفوي جنگ (1532ع–1555ع)}}
[[File:Shah Tahmasp enthroned. Nighttime in a City. Circa 1540, Tabriz (Sackler Museum, 1958.76).jpg|thumb|[[تبريز]] ۾ شاهه طهماسب پهريون پنهنجي درٻار ۾، لڳ ڀڳ 1540ع]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو سڀ کان وڏو پرڏيهي فوجي مقابلو [[عثماني سلطنت]] سان ٿيو. عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] (حڪومت: 1520ع–1566ع) جي دور ۾ عثماني سلطنت پنهنجي طاقت جي عروج تي هئي ۽ صفوي ايران سان عراق، آذربائيجان، کردستان ۽ قفقاز تي بالادستيءَ لاءِ مقابلو جاري هو.

طهماسب جي حڪومت جي پهرين ڏهاڪي دوران سليمان اعظم گهڻو ڪري يورپ ۾ [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]] خلاف جنگين ۾ مصروف رهيو. پر 939هه / 1532ع کان عثماني–صفوي مقابلو ٻيهر کليل جنگ ۾ تبديل ٿيو. صفوي تڪلو امير '''اولاما بيگ تڪلو'''، جيڪو اندروني قزلباش ڇڪتاڻ کان پوءِ عثمانين وٽ وڃي پناهه ورتي هئي، عثماني فوج سان ايران خلاف مهم ۾ شامل ٿيو.

عثماني فوجن تبريز ۽ کردستان جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو، پر طهماسب سندن خلاف جوابي ڪارروائي ڪئي. ساڳئي وقت اوڀر ۾ ازبڪن جي حملي سبب کيس پنهنجي فوجي طاقت ٻن محاذن تي ورهائڻي پئي.

941هه / 1534ع ۾ سليمان اعظم پنهنجي وڏي وزير [[پرگلي ابراهيم پاشا|ابراهيم پاشا]] کي ايران ڏانهن موڪليو. عثمانين تبريز تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سليمان پاڻ به مهم ۾ شامل ٿيو. عثماني فوج اڳتي وڌندي [[بغداد]] تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ عراق، نجف ۽ ٻين اهم علائقن تي عثماني اقتدار قائم ٿيو.

ان وقت طهماسب خراسان ۾ ازبڪن خلاف مصروف هو. اهڙيءَ طرح کيس هڪ ئي وقت اولهه کان عثماني ۽ اوڀر کان ازبڪ خطري کي منهن ڏيڻو پيو.

=== سام مرزا جي بغاوت ===
پهرين وڏي عثماني حملي دوران صفوي سلطنت اندر به سياسي بحران پيدا ٿيو. شاملو قبيلي جي ڪجهه اميرن طهماسب خلاف سازش ڪئي ۽ سندس ننڍي ڀاءُ [[سام مرزا صفوي|سام مرزا]] کي متبادل شاهه طور اڳتي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

باغين عثماني سلطان سليمان اعظم کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سام مرزا سان منسوب ڌر عثمانين سان موافق پاليسي اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هئي، جنهن ڪري طهماسب لاءِ اها بغاوت رڳو خانداني نه پر پرڏيهي مداخلت سان ڳنڍيل سياسي خطرو بڻجي وئي.

جڏهن عثماني فوجون عراق ڏانهن وڌيون ته طهماسب پنهنجي وڃايل علائقن مان ڪجهه ٻيهر حاصل ڪيا ۽ عثماني فوج جي پٺئين حصي ۽ رسد تي حملا ڪيا. 1535ع جي پڄاڻيءَ تائين سليمان کي واپس موٽڻو پيو، جيتوڻيڪ بغداد عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.

عثماني خطري ۾ گهٽتائي اچڻ کان پوءِ طهماسب سام مرزا خلاف ڪارروائي ڪئي. سام مرزا آخرڪار شاهه آڏو پيش ٿي معافي گهري. طهماسب سندس جان بخشي، پر کيس قزوين ۾ محدود ڪري ڇڏيو ۽ سندس ڪيترن طاقتور حامين کي سزا ڏني.

=== القاص مرزا جي بغاوت ===
[[File:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|thumb|[[القاص مرزا]] ۽ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]]]]

طهماسب کي پنهنجي هڪ ٻئي ڀاءُ [[القاص مرزا]] جي بغاوت کي به منهن ڏيڻو پيو. القاص مرزا شروان جو گورنر هو ۽ اڳ عثمانين خلاف صفوي فوج جي قيادت پڻ ڪري چڪو هو، پر پوءِ هن مرڪزي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي.

954هه / 1547ع ۾ طهماسب شروان ۾ فوجي مهم هلائي القاص مرزا جي بغاوت کي شڪست ڏني. القاص مرزا ايران مان ڀڄي پهرين ڪريميا ۽ پوءِ عثماني درٻار پهتو، جتي هن سليمان اعظم کان مدد گهري. هن عثمانين کي يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته ايران جا ڪيترائي قزلباش سردار طهماسب کان ناراض آهن ۽ عثماني حملي جي صورت ۾ سندس حمايت ڪندا.

القاص مرزا جي موجودگي سليمان اعظم کي ايران خلاف هڪ ٻي وڏي مهم لاءِ سياسي جواز ڏنو. 955هه / 1548ع ۾ عثماني فوج ٻيهر ايران ۾ داخل ٿي ۽ تبريز تي قبضو ڪيو، پر القاص مرزا جا صفوي اميرن جي وڏي حمايت بابت دعوائون غلط ثابت ٿيون.

عثماني فوج همدان، قم ۽ ڪاشان سميت ڪيترن علائقن تائين پهتي ۽ وڏي پيماني تي ڦرلٽ ڪئي، پر طهماسب سڌي فيصلاڪن جنگ کان پاسو ڪيو.

=== طهماسب جي دفاعي حڪمت عملي ===
عثماني فوج تعداد، توپخاني ۽ رسد جي تنظيم ۾ صفوين کان وڌيڪ طاقتور هئي. طهماسب ان حقيقت کي سمجهندي سليمان اعظم سان کليل ميدان ۾ اهڙي جنگ کان پاسو ڪيو، جنهن ۾ سڄي صفوي فوج هڪ ئي مقابلي ۾ تباهه ٿي سگهي ٿي.

ان جي بدران هن دشمن کي ايران جي اندر گهڻو اڳتي اچڻ ڏنو، جڏهن ته عثماني فوج جي اڳيان موجود علائقن مان اناج، چوپايو مال ۽ ٻيون ضروري شيون هٽايون يا تباهه ڪرايون ويون. اهڙي '''زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي''' سان عثمانين لاءِ پنهنجي وڏي فوج ۽ گهوڙن جي رسد برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.

صفوي گهوڙيسوار فوج عثمانين جي پٺئين دستن، رسد جي قافلن ۽ ننڍن فوجي ٽولن تي حملا ڪندي رهي. نتيجي طور عثماني فوجون شهرن تي عارضي قبضو ته ڪري سگهنديون هيون، پر انهن لاءِ ايران جي اندروني علائقن ۾ مستقل قبضو قائم رکڻ ڏکيو هوندو هو.

1548ع–1549ع واري مهم به آخرڪار عثمانين جي مستقل فتح کان سواءِ ختم ٿي. القاص مرزا به پنهنجي مقصد ۾ ناڪام ٿيو؛ هو گرفتار ٿيو ۽ قلعي ۾ قيد ڪيو ويو، جتي پوءِ سندس وفات ٿي.

=== 1554ع جي عثماني مهم ===
عثماني–صفوي جنگ جو آخري وڏو مرحلو 961هه / 1554ع ۾ شروع ٿيو. ان کان اڳ طهماسب جي پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] اوڀر اناطوليا ۾ عثماني علائقن تي حملا ڪيا ۽ ارزروم جي گورنر اسڪندر پاشا جي فوج کي شڪست ڏني.

جواب ۾ سليمان اعظم دياربڪر کان صفوي علائقن ڏانهن هڪ ٻي وڏي مهم شروع ڪئي. عثماني فوج آرمينيا ۽ قره باغ ڏانهن وڌي. ان وقت تائين طهماسب جي فوجي تنظيم گذريل مهمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهائي ڪيترن رخن کان عثماني تحريڪن جو مقابلو ڪيو.

طهماسب وري به سليمان کي وڏي کليل جنگ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مسلسل صفوي حملن، رسد جي مشڪلاتن ۽ ڊگهي مهم جي خرچ سبب عثمانين کي واپس موٽڻو پيو. ٻنهي سلطنتن لاءِ ڪيترن ڏهاڪن کان هلندڙ جنگ تمام مهانگي ثابت ٿي چڪي هئي، جنهن کان پوءِ امن ڳالهين لاءِ ماحول پيدا ٿيو.

=== اماسيا جو امن ===
{{Main|اماسيا جو امن}}

عثماني–صفوي جنگ آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ [[اماسيا جو امن|اماسيا جي معاهدي]] سان ختم ٿي. هي عثماني ۽ صفوي سلطنتن وچ ۾ پهريون باقاعده امن معاهدو هو.

معاهدي تحت عراق، بغداد ۽ اولهه طرف جا ڪجهه علائقا عثماني اقتدار هيٺ رهيا، جڏهن ته ايران پنهنجي بنيادي علائقن، خراسان ۽ قفقاز جي اوڀرئين حصن تي اقتدار برقرار رکيو. جارجيا پڻ ٻنهي سلطنتن جي اثر وارن علائقن ۾ ورهائجي وئي؛ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ ۽ اولهه جا علائقا عثماني اثر هيٺ آيا.

طهماسب عثمانين سان مذهبي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ ڪجهه اهڙين شيعي رسمن تي به پابندي قبول ڪئي، جيڪي سني مسلمانن لاءِ اشتعال جو سبب بڻجنديون هيون. ان جي بدلي ۾ ايراني زائرين کي [[مڪو]]، [[مدينو]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]] جي مقدس ماڳن ڏانهن سفر ڪرڻ جي اجازت ۽ تحفظ حاصل ٿيو.

اماسيا جي امن طهماسب جي حڪومت لاءِ وڏي اهميت رکي. اولهه واري محاذ تي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين وڏي جنگ ختم ٿي وئي، جنهن سان صفوي حڪومت کي اندروني انتظام، قفقاز، واپار ۽ شاهي مرڪز جي تنظيم ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جو موقعو مليو.

=== جارجيا جون مهمون ===
{{Further|شاهه طهماسب جون ڪارتلي ۽ ڪاڪيتي مهمون}}
[[File:Safavid_Courtiers_Leading_Georgian_Captives_(The_Metropolitan_Museum_of_Art).jpg|thumb|صفوي درٻاري جارجيا جي قيدين کي وٺي ويندي؛ سورهين صديءَ جو ايراني فن پارو]]

[[قفقاز]]، خاص ڪري [[جارجيا]]، طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ جو ٻيو اهم ميدان هو. صفوين لاءِ جارجيا جي اهميت فوجي، سياسي ۽ اقتصادي هئي. ان سان گڏ صفوي حڪمران عيسائي جارجيا خلاف پنهنجين مهمن کي مذهبي جنگ جي تصور سان به جائز قرار ڏيندا هئا.

1540ع کان 1553ع تائين طهماسب جارجيا جي رياستن خلاف چار وڏيون فوجي مهمون هلايون. پهرين مهم دوران صفوي فوج [[تبليسي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ داخل ٿي. شهر ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ ڪيترائي ماڻهو قيد ڪيا ويا. ڪارتلي جو بادشاهه [[لوارساب پهريون]] صفوي فوج کان بچڻ لاءِ پٺتي هٽي ويو.

ٻين مهمن دوران طهماسب [[ڪاڪيتي]] جي بادشاهه ليون کي صفوي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهن حملن جو مقصد رڳو عارضي ڦرلٽ نه هو؛ طهماسب اوڀر جارجيا کي صفوي سياسي نظام ۾ وڌيڪ مضبوطيءَ سان شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1554ع واري آخري وڏي قفقازي مهم دوران صفوي فوج وڏي انگ ۾ جارجين کي قيد ڪري ايران آندو. ڪجهه روايتن موجب ان مهم مان لڳ ڀڳ 30,000 جارجين کي ايران منتقل ڪيو ويو.

=== قفقازي ”ٽين قوت“ ===
جارجيا ۽ قفقاز مان ايران آندل ماڻهن ۽ سندن اولاد بعد ۾ صفوي رياست جي سياسي ۽ فوجي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ۾ جارجين کان علاوه [[آرمينيائي]] ۽ [[چرڪسي]] نسل جا ماڻهو پڻ شامل هئا.

انهن مان ڪيترن کي مسلمان بڻائي شاهي درٻار ۽ فوج ۾ شامل ڪيو ويو. قفقازي غلام سپاهي، جن کي عام طور '''غلام''' چيو ويندو هو، ۽ شاهي محافظن جا دستا آهستي آهستي صفوي نظام ۾ اثرائتا ٿيڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح صفوي سياسي نظام ۾ ٻن پراڻين قوتن—قزلباش ترڪمان فوجي اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ نئين قفقازي عنصر جي شروعات ٿي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن صفوي رياست جي '''ٽين قوت''' سڏيو وڃي ٿو.

طهماسب جي زماني ۾ اها قوت اڃا مڪمل طور غالب نه ٿي هئي، پر سندس پاليسين ان عمل جو بنياد وڌو، جنهن کي سندس پوٽي [[شاهه عباس اعظم]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي وڌايو ويو. شاهه عباس قفقازي غلامن کي فوج ۽ انتظاميه ۾ استعمال ڪري قزلباش قبيلن جي سياسي اجاره داري وڌيڪ محدود ڪئي.

اماسيا جي معاهدي کان پوءِ اوڀر جارجيا صفوي اثر هيٺ رهيو. طهماسب ڪجهه مقامي جارجين شهزادن کي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ حڪومت ۽ زمينون ڏنيون، جنهن سان هن مقامي شاهي خاندانن کي صفوي سياسي نظام سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

=== پورچوگالي سلطنت سان لاڳاپا ===
{{Further|پورچوگالي–صفوي لاڳاپا}}
[[File:The position of the city of Hormuz set on the strait at the bottom of the Persian Gulf-1572.jpg|thumb|[[هرمز]] جي 1572ع واري تصوير]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ [[فارسي نار]] ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] هڪ اهم سامونڊي طاقت هئي. پورچوگال [[هرمز]] تي پنهنجي بالادستيءَ وسيلي ايران، هندستان ۽ عرب دنيا جي سامونڊي واپار تي وڏو اثر رکندو هو.

طهماسب جو پورچوگال ڏانهن رويو عملي ۽ حالتن مطابق تبديل ٿيندڙ هو. هو پورچوگال سان مڪمل فوجي اتحاد ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو، پر عثماني طاقت جي مقابلي ۾ هرمز تي پورچوگالي موجودگيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن فائديمند سمجهندو هو.

عثماني جنگن سبب 1545ع کان 1555ع جي وچ ۾ ايران جا روايتي زميني واپاري رستا متاثر ٿيا، جنهن ڪري هرمز ۽ فارسي نار ذريعي ٿيندڙ سامونڊي واپار جي اهميت وڌي وئي. ان سان صفوي درٻار ۽ پورچوگالي اختيارين وچ ۾ محصولن، واپار ۽ هرمز جي سياسي حيثيت بابت اختلاف پڻ وڌيا.

صفوي شاهن هرمز جي حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ سالياني رقم تي پنهنجو حق ڄاڻايو. طهماسب ان روايت کي استعمال ڪندي هرمز جي واپار ۽ آمدنيءَ تي ايراني خودمختياريءَ جي دعويٰ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

957هه / 1550ع ڌاري پرتگالي اختيارين طهماسب جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليو. ڳالهين جو هڪ مقصد عثماني قبضي هيٺ آيل [[بصرو]] ۽ فارسي نار جي علائقن خلاف ممڪن صفوي–پرتگالي تعاون هو. طهماسب پڻ عثمانين جي قبضي هيٺ [[قطيف]] خلاف گڏيل مهم جو خيال پيش ڪيو، پر اها رٿا عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي.

عثمانين 1550ع واري ڏهاڪي ۾ فارسي نار مان پورچوگالين کي ڪڍڻ جون ڪوششون ڪيون، پر طهماسب، جيڪو اولهه واري زميني محاذ تي وڌيڪ ڌيان ڏئي رهيو هو، انهن سامونڊي مقابلن ۾ سڌي وڏي مداخلت نه ڪئي.

=== يورپي اتحاد جون ڪوششون ===
عثماني سلطنت جي وڌندڙ طاقت سبب يورپ جون ڪيترائي عيسائي قوتون به صفوي ايران کي ممڪن اتحادي طور ڏسنديون هيون. [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگ سلطنت]]، اسپين، پرتگال، وينس ۽ پاپائي درٻار مختلف وقتن تي ايران سان عثمانين خلاف سفارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1529ع ۾ فرڊيننڊ هابسبرگ جي طرفان صفوي درٻار ڏانهن وفد موڪليو ويو، جنهن جو مقصد عثمانين خلاف ٻن محاذن واري جنگ لاءِ تعاون حاصل ڪرڻ هو. سفر جي ڊگهي عرصي ۽ سياسي حالتن سبب اها ڪوشش عملي نتيجو نه ڏئي سگهي.

1540ع ۾ طهماسب طرفان [[وينس جي جمهوريه]] ڏانهن موڪليل خط صفوي ايران ۽ يورپي طاقت وچ ۾ محفوظ رهجي ويل شروعاتي سرڪاري خطن مان آهي. ان کان پوءِ وينس '''ميڪيل ميمبري''' کي ايران موڪليو، جنهن طهماسب جي درٻار ۽ شاهي ڇانوڻيءَ جو مشاهدو ڪيو. سندس لکڻيون طهماسب جي دور بابت اهم يورپي همعصر بيانن مان شمار ٿين ٿيون.

1560ع واري ڏهاڪي ۾ هابسبرگ، اسپين، پرتگال ۽ پاپائي رياستن وري عثمانين خلاف ايران سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ تجويز موجب يورپي سفير کي ماسڪو، قازان ۽ استراخان جي رستي ايران اچڻو هو ۽ واپسي هرمز وسيلي ڪرڻي هئي.

پر يورپي قوتن جي پاڻ ۾ مختلف مفادن، ڊگهن سفارتي ڳالهين ۽ 1568ع ۾ هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ ٿيل امن سبب اهو منصوبو به ناڪام ٿي ويو.

طهماسب جي پرڏيهي پاليسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عثمانين خلاف يورپي اتحاد جي امڪان کي مڪمل طور رد نه ڪيو، پر پنهنجي سلطنت کي ڪنهن مستقل يورپي فوجي اتحاد سان به نه ٻڌو. سندس پاليسيءَ جو بنيادي مقصد صفوي رياست جي بقا، سرحدن جي حفاظت ۽ عثماني طاقت خلاف ممڪن سفارتي توازن برقرار رکڻ هو.

=== همايون جي ايران ۾ پناهه ===
{{Main|همايون}}
[[File:Tahmasp and Humayun meeting. Chehel Sotoun, painted circa 1647.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهريون ۽ مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ملاقات؛ [[چهل ستون محل]]، اصفهان ۾ لڳ ڀڳ 1647ع ۾ ٺهيل مصوري.]]

شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي ايران ۽ [[مغل سلطنت]] جي لاڳاپن جو سڀ کان مشهور واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي ايران ۾ پناهه وٺڻ هو. هندستان ۾ [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪستن کان پوءِ همايون پنهنجي سلطنت وڃائي ويٺو ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان جي علائقن ۾ سرگردان رهيو. آخرڪار هو صفوي ايران ڏانهن روانو ٿيو ۽ 951هه / 1544ع ۾ شاهه طهماسب جي درٻار ۾ پهتو.

همايون جو ايران اچڻ رڳو هڪ معزول بادشاهه جي پناهه جو معاملو نه هو، پر ان جا صفوي–مغل لاڳاپن ۽ [[قنڌار]] جي مستقبل تي ڊگها اثر پيا. طهماسب همايون کي هڪ شاهي مهمان جي حيثيت سان قبول ڪيو. صفوي درٻار ۾ سندس استقبال، شاهي دعوتن، شڪار ۽ مجلسن جا احوال صفوي ۽ مغل تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن.

همايون سان سندس گهرواري [[حميده بانو بيگم]] ۽ محدود تعداد ۾ وفادار ساٿي به گڏ هئا. مستقبل جو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان وقت قنڌار واري علائقي ۾ همايون جي ڀاءُ [[عسڪري مرزا]] جي قبضي ۾ رهجي ويو هو.

=== همايون ۽ شيعيت جو سوال ===
همايون سني مسلمان هو، جڏهن ته صفوي رياست [[اثنا عشري شيعيت]] کي سرڪاري مذهب بڻائي چڪي هئي. سندس صفوي درٻار ۾ رهائش سان لاڳاپيل سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل مسئلن مان هڪ اهو آهي ته ڇا شاهه طهماسب کيس شيعيت اختيار ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو هو.

ڪجهه فارسي ۽ مغل روايتن موجب طهماسب همايون کان شيعي عقيدي ۽ رسمن سان ظاهري موافقت جو مطالبو ڪيو ۽ سندس مدد کي ان سان ڳنڍيو. ٻين بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته همايون جو رويو بنيادي طور سياسي ۽ عملي هو: هن پنهنجي سلطنت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ صفوي شاهه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي غرض سان درٻاري ۽ مذهبي تقاضائن سان موافقت ڏيکاري.

ان ڪري همايون جي مستقل مذهبي تبديليءَ بابت تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو. ايران ڇڏڻ کان پوءِ مغل درٻار سني مذهبي ڍانچي هيٺ جاري رهي، جيتوڻيڪ صفوي ثقافت ۽ فارسي درٻاري روايتن جو مغلن تي گهرو اثر پيو.

=== صفوي فوجي مدد ===
شاهه طهماسب همايون کي هندستان ڏانهن موٽڻ لاءِ مالي ۽ فوجي مدد ڏيڻ قبول ڪئي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ صفوي فوج جي صحيح انگ بابت اختلاف آهي، پر عام روايت موجب همايون کي لڳ ڀڳ '''12,000 سوارن''' تي ٻڌل صفوي لشڪر ڏنو ويو. ان کان سواءِ کيس هٿيار، گهوڙا، سامان ۽ مالي مدد پڻ ڏني وئي.

ان مدد جي بدلي ۾ قنڌار جو سوال بنيادي اهميت رکندڙ هو. قنڌار ايران، خراسان، افغانستان ۽ هندستان جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب واپار ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم سرحدي شهر هو. صفوي شاهه قنڌار تي پنهنجي سياسي دعويٰ رکندو هو، جڏهن ته مغل به ان کي تيموري ورثي جو حصو سمجهندا هئا.

952هه / 1545ع ۾ همايون صفوي فوجي مدد سان [[قنڌار]] تي چڙهائي ڪئي. شهر سندس ڀاءُ عسڪري مرزا جي قبضي ۾ هو. گهيري کان پوءِ عسڪري هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ قنڌار همايون جي قبضي ۾ آيو.

همايون پنهنجي طئي ٿيل واعدي مطابق قنڌار شاهه طهماسب جي حوالي ڪيو، ۽ طهماسب پنهنجي ننڍڙي پٽ '''مراد مرزا''' کي اتي نامزد حڪمران مقرر ڪيو. عملي انتظام صفوي اميرن جي هٿ ۾ رهيو.

=== قنڌار تي ٻيهر مغل قبضو ===
قنڌار جو صفوي قبضو گهڻو وقت قائم نه رهي سگهيو. شهزادي مراد مرزا جي وفات ۽ صفوي عملدارن سان پيدا ٿيل اختلافن کان پوءِ همايون شهر تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو.

اهڙيءَ طرح صفوي مدد سان همايون پنهنجي سياسي طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي قابل ٿيو، پر قنڌار بابت طهماسب جو مقصد مستقل طور حاصل نه ٿي سگهيو. همايون پوءِ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[ڪامران مرزا]] سان ڊگهي جدوجهد کان پوءِ افغانستان ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي. آخرڪار 962هه / 1555ع ۾ هن هندستان واپس وڃي [[دهلي]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ مغل سلطنت بحال ڪئي.

قنڌار جو مسئلو ان واقعي کان پوءِ به ختم نه ٿيو. ايندڙ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين صفوي ۽ مغل حڪمران ان شهر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ قنڌار ٻنهي سلطنتن جي وچ ۾ اهم فوجي، تجارتي ۽ سفارتي مرڪز هو.

همايون جي ايران واري جلاوطنيءَ جو ثقافتي اثر به اهم هو. ايران مان مغل علائقن ڏانهن ويندڙ مصورن، خطاطن ۽ ٻين اهلِ هنر مغل درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. خاص ڪري صفوي مصوريءَ جي روايت بعد ۾ مغل مصوريءَ جي شروعاتي ارتقا تي اثرانداز ٿي.

=== شهزادو بايزيد جي پناهه ===
[[File:Recueil de lettres officielles. - btv1b10082903k (26 of 33).jpg|thumb|شاهه طهماسب، عثماني سلطان سليمان اعظم ۽ شهزادي بايزيد جي بغاوت ۽ صفوي درٻار ۾ سندس پناهه بابت سرڪاري خط و ڪتابت جي مجموعي جو هڪ ورق.]]

همايون وانگر عثماني شهزادي [[شهزادو بايزيد]] پڻ طهماسب وٽ سياسي پناهه ورتي، پر سندس انجام بلڪل مختلف ٿيو. بايزيد عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] ۽ [[خرم سلطان]] جو پٽ ۽ [[سليم ٻيون|شهزادي سليم]] جو ڀاءُ هو.

ٻنهي ڀائرن وچ ۾ جانشينيءَ جي مقابلي دوران بايزيد پنهنجي پيءُ جي حڪم جي خلاف ويو. 966هه / 1559ع ۾ قونيا ڀرسان سليم جي فوج هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ هو پنهنجن پٽن ۽ هزارين حامين سان ايران ڏانهن ڀڄي آيو.

طهماسب شروعات ۾ بايزيد جو وڏي شان سان استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي حفاظت هيٺ رکيو. عثماني سلطنت لاءِ، بهرحال، بايزيد جي ايران ۾ موجودگي انتهائي حساس سياسي مسئلو هئي. سليمان اعظم ۽ سليم ٻنهي طهماسب کان سندس حوالگي جو مطالبو ڪيو.

طهماسب ڪجهه عرصي تائين بايزيد کي عثمانين خلاف سفارتي سوديبازيءَ جي هڪ اهم وسيلي طور استعمال ڪيو. ٻنهي درٻارن وچ ۾ ڊگهيون ڳالهيون ٿيون ۽ عثماني طرفان وڏي مالي ادائيگيءَ سميت سياسي رعايتن جو معاملو سامهون آيو.

آخرڪار 969هه / 1561ع ۾ بايزيد ۽ سندس پٽن کي عثماني نمائندن جي حوالي ڪيو ويو، جن صفوي علائقي اندر ئي کين قتل ڪري ڇڏيو. هن واقعي طهماسب جي عملي سفارتڪاريءَ کي ظاهر ڪيو: جنهن عثماني شهزادي کي ابتدا ۾ پناهه ڏني وئي هئي، ان کي آخرڪار ٻنهي سلطنتن جي لاڳاپن کي مستحڪم رکڻ لاءِ قربان ڪيو ويو.

=== مغل سلطنت سان پوءِ جا لاڳاپا ===
همايون جي واپسيءَ کان پوءِ به صفوي–مغل سفارتي لاڳاپا جاري رهيا. 963هه / 1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] مغل شهنشاهه ٿيو. طهماسب ۽ اڪبر جي دور ۾ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ سفارتڪاري جاري رهي، جيتوڻيڪ قنڌار بابت سندن مفاد هڪ ٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا.

صفوي ايران ۽ مغل هندستان جي لاڳاپن ۾ مذهبي فرق هوندي به فارسي ٻولي، ادب، فن، درٻاري آداب ۽ واپار مضبوط گڏيل عنصر هئا. ايران مان ڪيترائي شاعر، عالم، مصور، خطاط ۽ منتظم مغل هندستان ڏانهن ويا، جنهن سان هندستان ۾ فارسي ثقافت جي واڌ ٿي.

=== سنڌ سان لاڳاپا ===
شاهه طهماسب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] سڌي طرح صفوي سلطنت جو حصو نه هئي، پر ايران، قنڌار، مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ صفوي سياسي ۽ سفارتي مفادن کان الڳ به نه هئي. سورهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪومت هئي، جن جا خراسان ۽ ايران جي سياسي دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا.

خاص ڪري همايون جي جلاوطنيءَ سبب سنڌ، قنڌار ۽ صفوي ايران جي سياسي تاريخ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وئي. شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ ۾ گهڻو وقت گذاريو، پر سنڌ جي مقامي حڪمرانن کان گهربل فوجي مدد حاصل نه ڪري سگهيو. آخرڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي رستي ايران وڃڻ سندس سياسي قسمت ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.

=== سلطان محمود خان بکري ۽ شاهه طهماسب ===
[[File:Bakhar Fort 1.jpg|thumb|[[بکر]] جي قلعي جا آثار؛ بکر سورهين صديءَ ۾ اتر سنڌ جو اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز هو.]]

[[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] تي [[روهڙي]] ۽ بکر جو قلعو؛ جيمس اٽڪنسن جي خاڪي تان 1842ع ۾ تيار ڪيل سنگي ڇاپو. بکر سورهين صديءَ ۾ سلطان محمود خان جي اقتدار جو اهم مرڪز هو.]]
اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جو حڪمران '''سلطان محمود خان'''، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ سلطان محمود خان بکري جي نالي سان پڻ ذڪر ٿئي ٿو، ايران جي صفوي درٻار سان سياسي لاڳاپا رکندو هو. سندس اقتدار سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل هو جڏهن ارغون حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف علائقائي قوتون پاڻ ۾ مقابلي ۾ هيون.

سنڌ جي تاريخ بابت [[پير حسام الدين راشدي]] جي گڏ ڪيل ۽ بيان ڪيل مواد مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ان دور جي سنڌي حڪمرانن لاءِ ايران جي صفوي درٻار رڳو هڪ پري پرڏيهي حڪومت نه هئي، پر سياسي حيثيت ۽ سفارتي پٺڀرائي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز هئي. سلطان محمود خان بکري جا شاهه طهماسب سان رابطا به انهيءَ وسيع سياسي ماحول جو حصو هئا.

[[مرزا شاهه حسن ارغون]] جي آخري دور ۾ سنڌ اندر جانشيني ۽ اقتدار جو مسئلو شديد ٿي ويو. شاهه حسن کي ڪو زنده مرد وارث نه هو ۽ سندس وفات کان پوءِ سنڌ جي اقتدار لاءِ [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سلطان محمود خان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. نتيجي ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي وئي: هيٺين سنڌ ۾ ٺٽو ترخانن جي هٿ هيٺ آيو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي تي سلطان محمود خان جو اقتدار قائم رهيو.

اهڙي صورتحال ۾ صفوي درٻار سان لاڳاپا سلطان محمود لاءِ سياسي اهميت رکندا هئا. ايران سان سفارتي خط و ڪتابت ۽ تحفن جي ڏي وٺ ذريعي مقامي حڪمران پنهنجي اقتدار لاءِ وڏي علائقائي طاقت جي قبوليت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.

=== شاهه طهماسب ۽ بکر جي حڪمران جي سفارتڪاري ===
پير حسام الدين راشدي جي سنڌ جي تاريخ بابت لکڻين ۾ سورهين صديءَ جي سنڌ ۽ ايران جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپن جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بکر جي سياسي اشرافيه جو خراسان ۽ صفوي ايران سان رابطو برقرار هو ۽ ايراني درٻار سنڌ جي سياسي حالتن کان واقف هئي.

سلطان محمود خان طرفان صفوي درٻار ڏانهن سفير ۽ تحفا موڪلڻ ۽ شاهه طهماسب طرفان موٽ ۾ خلعت، لقب يا شاهي عنايت موڪلڻ جهڙيون روايتون ان دور جي سفارتي نظام جو حصو هيون. اهڙيون عنايتون رڳو رسمي سوکڙيون نه هونديون هيون؛ انهن سان حڪمران جي سياسي مرتبي ۽ سندس حڪومت جي قبوليت جو اظهار پڻ ٿيندو هو.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت به انهن لاڳاپن کي اهم بڻائيندي هئي. اهو [[سنڌو درياهه]] تي واقع هڪ مضبوط فوجي مرڪز هجڻ سان گڏ ملتان، قنڌار، بلوچستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن سان ڳنڍيل هو. تنهن ڪري بکر تي قابض حڪمران جو اثر سنڌ جي اترين واپار ۽ سياسي رابطن تي به پوندو هو.

=== سنڌ، قنڌار ۽ ايران جو سياسي محور ===
سورهين صديءَ ۾ سنڌ کي صفوي ايران کان مڪمل طور الڳ سياسي خطو سمجهڻ درست نه ٿيندو. قنڌار، سيستان، مڪران ۽ بلوچستان ذريعي ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ انساني، واپاري ۽ سياسي آمدرفت جاري هئي. ارغون خاندان جا بنيادي لاڳاپا پڻ قنڌار واري علائقي سان هئا، جڏهن ته سندن ڪيترائي امير ۽ عالم خراسان جي فارسي ثقافتي دنيا سان وابسته هئا.

انهيءَ ڪري صفوي ايران جو ثقافتي اثر سنڌ ۾ فارسي ٻولي، تاريخ نويسي، شاعري، خطاطي ۽ درٻاري رسمن جي صورت ۾ به نظر اچي ٿو. سورهين صديءَ جي سنڌ بابت ڪيترائي بنيادي تاريخي ڪتاب فارسيءَ ۾ لکيا ويا ۽ سنڌي درٻارن ۾ فارسي انتظامي ۽ ادبي ٻوليءَ طور وڏي اهميت رکي ٿي.

شاهه طهماسب جي دور جا سنڌ سان لاڳاپا ڪنهن سڌي صفوي حڪمرانيءَ جي صورت ۾ نه هئا، پر سفارتڪاري، سياسي قبوليت، علائقائي طاقت جي توازن، قنڌار جي مسئلي ۽ ايران–هندستان وچ واري رابطي جي وسيع نظام جو حصو هئا.

== انتظام ۽ حڪومتي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي حڪومت جو هڪ اهم پهلو قزلباش قبيلائي اميرن جي اثر کي محدود ڪري مرڪزي بادشاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ننڍپڻ ۾ [[قزلباش]] سردار عملي طور رياست جي سياست تي حاوي هئا، پر 1530ع واري ڏهاڪي کان طهماسب آهستي آهستي انهن کان آزاد ٿي ذاتي حڪمراني قائم ڪئي.

هن خاص ڪري ڪنهن هڪ قزلباش قبيلي کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. اميرالامرا ۽ وڪيل جهڙن انتهائي بااثر عهدن جي اهميت گهٽجي وئي، جڏهن ته فارسي دفتري طبقي، شاهي عملدارن ۽ بعد ۾ قفقازي اصل وارن غلامن کي وڌيڪ جاءِ ملڻ لڳي. اهڙي پاليسيءَ سان صفوي حڪومت جي قبيلائي بنيادن کان نسبتاً مرڪزي شاهي نظام ڏانهن منتقليءَ جو عمل تيز ٿيو.

طهماسب جي دور ۾ شاهي درٻار ۾ ٻن روايتي گروهن—فوجي قزلباش اشرافيه ۽ فارسي دفتري طبقي—سان گڏ هڪ ٽين قوت جا ابتدائي بنياد پڻ ظاهر ٿيا. [[جارجيا]] ۽ ٻين قفقازي علائقن مان آندل ماڻهن مان ڪي شاهي غلام، محافظ ۽ درٻاري عملدار بڻيا. اها پاليسي سندس پوٽي [[شاهه عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] جي زماني ۾ وڌيڪ منظم ٿي ۽ صفوي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.

== قزوين کي گادي بڻائڻ ==
[[File:40Soton-Ghazvin (1).jpg|thumb|[[قزوين]] جو چهل ستون، جنهن جي تعمير شاهه طهماسب جي دور سان منسوب آهي]]

صفوي سلطنت جي شروعاتي گادي [[تبريز]] عثماني سرحد جي نسبتاً ويجهو هئي ۽ عثماني–صفوي جنگين دوران بار بار خطري هيٺ آئي. ان ڪري طهماسب پنهنجي حڪومت جي وچئين دور ۾ شاهي انتظامي مرڪز کي وڌيڪ محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

1540ع واري ڏهاڪي کان قزوين ۾ شاهي باغن ۽ عمارتن جي تعمير شروع ٿي ۽ 962هه / 1555ع–1556ع ڌاري [[قزوين]] عملي طور صفوي سلطنت جي نئين گادي بڻجي ويو. شهر ايران جي اندروني علائقن، خراسان ۽ قفقاز سان رابطن لاءِ پڻ موزون هنڌ تي واقع هو.

قزوين ۾ طهماسب '''سعادت آباد''' نالي شاهي باغيچن ۽ محلاتي مجموعي کي ترقي ڏني. انهن عمارتن مان [[چهل ستون، قزوين|چهل ستون]] سندس دور جي مشهور باقيات مان آهي. قزوين جي چونڊ سان صفوي شاهي درٻار جي مستقل شهري ۽ مرڪزي نوعيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

== فوجي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي فوج جو بنيادي حصو اڃا به قزلباش گهوڙيسوارن تي مشتمل هو، پر بندوق بردار پيادل فوج ۽ توپخاني جو استعمال پڻ وڌندو ويو. [[چالدران جي جنگ]] ۾ عثماني آتشي هٿيارن جي برتري صفوين لاءِ اهم سبق ثابت ٿي هئي.

1528ع جي [[جام جي جنگ]] ۾ ازبڪن خلاف صفوي توپخاني ۽ آتشي هٿيارن جو استعمال طهماسب جي فوجي ڪاميابيءَ ۾ مددگار ٿيو. بعد ۾ عثمانين خلاف جنگين ۾ هن پنهنجي نسبتاً ڪمزور وسيلن کي نظر ۾ رکندي کليل ميدان ۾ وڏي فيصلاڪن جنگ بدران متحرڪ دفاع، دشمن جي رسد تي حملا ۽ زمين ساڙڻ واري حڪمت عملي اختيار ڪئي.

طهماسب جي دور ۾ قفقازي اصل وارا شاهي غلام ۽ محافظ به فوجي نظام ۾ داخل ٿيڻ لڳا. جيتوڻيڪ سندس زماني ۾ اهي قزلباشن جو متبادل نه بڻيا، پر انهيءَ عمل بعد ۾ صفوي فوج جي ڍانچي ۾ بنيادي تبديليءَ لاءِ رستو هموار ڪيو.

== مذهبي پاليسي ==
شاهه طهماسب جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهب کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. صفوي سلطنت جي باني [[شاهه اسماعيل پهريون]] اڳ ئي [[اثنا عشري شيعو اسلام]] کي رياست جو سرڪاري مذهب بڻائي چڪو هو، پر طهماسب جي دور ۾ ان مذهب جا فقهي، علمي ۽ ادارياتي بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.

طهماسب پنهنجي پيءُ سان لاڳاپيل نيم صوفي ۽ مسيحائي شاهي تصور کان آهستي آهستي فاصلو اختيار ڪيو ۽ پاڻ کي شريعت جو پابند شيعو بادشاهه طور پيش ڪرڻ لڳو. ان تبديليءَ سان صفوي بادشاهت جي مذهبي جواز ۾ پڻ تبديلي آئي.

1530ع واري ڏهاڪي ۾ طهماسب پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ هڪ نمايان مذهبي تبديلي آندي. هن توبهه جو اعلان ڪيو، شراب نوشي ۽ ڪيترين درٻاري تفريحن کان پاسو ڪيو ۽ پنهنجي درٻار ۾ مذهبي ضابطن تي وڌيڪ زور ڏنو.

شيعي عالمن، سادات ۽ فقيهن کي سندس دور ۾ وڏي سرپرستي حاصل ٿي. [[علي بن عبدالعالي ڪرڪي|محقق ڪرڪي]] جهڙن نامور عالمن کي مذهبي ۽ قانوني معاملن ۾ اهم حيثيت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح اثنا عشري فقه ۽ صفوي رياستي ادارن وچ ۾ تعلق وڌيڪ گهرو ٿيو.

طهماسب [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] ۽ [[اردبيل]] ۾ پنهنجي صفوي ابن ڏاڏن جي خانقاهه ۽ مزارن جي پڻ سرپرستي ڪئي. اردبيل ۾ [[شيخ صفي الدين اردبيلي]] جي مزار واري مجموعي ۾ سندس دور ۾ نيون عمارتون ۽ آرائشون شامل ڪيون ويون.

== مذهبي رواداري ۽ غير مسلم ==
طهماسب جي مذهبي پاليسي سخت شيعي سڃاڻپ تي ٻڌل هئي، پر سلطنت جي غير مسلم آباديءَ سان سندس رويو هر وقت هڪجهڙو نه رهيو. صفوي حڪومت هيٺ خاص ڪري [[آرمينيائي]] ۽ [[جارجيائي]] عيسائي آباديون موجود هيون.

جارجيا خلاف سندس فوجي مهمن کي مذهبي ٻوليءَ ۾ پڻ جائز قرار ڏنو ويندو هو ۽ انهن مهمن دوران وڏي تعداد ۾ عيسائي قيدي ايران آندا ويا. ٻئي طرف آرمينيائي واپارين ۽ عيسائي برادرين سان عملي سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا پڻ برقرار رهيا. ان ڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي صرف هڪ ئي رخ کان بيان ڪرڻ بدران ان جي مذهبي جوش، سياسي ضرورتن ۽ سلطنتي مفادن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== فن ۽ ثقافت ==
[[File:Painting by Shah Ṭahmāsp made for his brother Bahrām Mirzā.jpg|thumb|شاهه طهماسب سان منسوب مصوري، جيڪا سندس ڀاءُ [[بهرام مرزا صفوي|بهرام مرزا]] لاءِ ٺاهي وئي]]

شاهه طهماسب جي حڪومت جو پهريون اڌ صفوي ايران جي مصوري، خطاطي ۽ ڪتاب سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور شمار ٿئي ٿو. طهماسب پاڻ ننڍپڻ کان مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو ۽ سندس درٻار ۾ پنهنجي دور جا ڪيترائي ناميارا فنڪار گڏ ٿيا.

[[ڪمال الدين بهزاد]]، [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]]، [[آقا ميرڪ]]، [[مير سيد علي]] ۽ ٻين مصورن صفوي شاهي ڪتابخاني سان لاڳاپيل ماحول ۾ ڪم ڪيو. تبريز جو شاهي ڪتابخانو مصوري، خطاطي، جلد سازي ۽ ڪتابي آرائش جو اهم مرڪز بڻيو.

طهماسب جي دور جي مصوريءَ ۾ فارسي ادبي روايت، قدرتي منظر، درٻاري زندگي، شڪار، جشن ۽ داستاني موضوع انتهائي نفاست سان پيش ڪيا ويا. ان دور جي فني روايت جو اثر بعد ۾ هندستان جي [[مغل مصوري]] تي پڻ پيو.

=== شاهنامو طهماسب ===
[[File:Court of Gayumars Persian miniature.jpg|thumb|''[[شاهنامو طهماسب]]'' مان ''ڪيومرث جي درٻار''؛ مصوري [[سلطان محمد (مصور)|سلطان محمد]] ڏانهن منسوب، لڳ ڀڳ 1522ع–1525ع.]]

شاهه طهماسب جي نالي سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور فني شاهڪار '''[[شاهنامو طهماسب]]''' آهي، جيڪو [[فردوسي]] جي ''[[شاهنامو|شاهنامي]]'' جو نهايت نفيس مصور نسخو هو. ان جي تياري غالباً شاهه اسماعيل پهرئين جي آخري دور ۾ شروع ٿي ۽ طهماسب جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيترن سالن تائين جاري رهي.

نسخي ۾ سوين صفحا ۽ وڏي تعداد ۾ انتهائي نفيس تصويرون شامل هيون. ان جي تياريءَ ۾ صفوي شاهي ڪتابخاني جي ڪيترن وڏن مصورن حصو ورتو. جديد فن جي تاريخ ۾ هي نسخو فارسي ڪتابي مصوريءَ جي عظيم ترين شاهڪارن مان شمار ٿئي ٿو.

طهماسب بعد ۾ هن نسخي کي عثماني سلطان [[سليم ٻيون|سليم ٻئي]] ڏانهن موڪليل شاهي سفارتي تحفن ۾ شامل ڪيو. وقت گذرڻ سان نسخي جا ورق جدا ٿي دنيا جي مختلف عجائب گهرن ۽ مجموعن ۾ پکڙجي ويا.

=== فن کان دوري ===
طهماسب جي مذهبي رجحان ۾ تبديليءَ سان سندس فنن بابت رويو پڻ تبديل ٿيو. حڪومت جي پوئين دور ۾ هن شاهي مصوريءَ جي اڳوڻي سطح واري سرپرستي گهٽائي ڇڏي. ڪيترائي شاعر ۽ مصور پوءِ ٻين سرپرستن يا هندستان جي مغل درٻار ڏانهن منتقل ٿيا.

[[مير سيد علي]] ۽ ٻين ايراني مصورن جو مغل درٻار سان تعلق هندستان ۾ هڪ نئين شاهي مصوريءَ جي روايت جي قيام ۾ اهم ثابت ٿيو. ان لحاظ کان طهماسب جي درٻار جو فني اثر ايران جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر تائين پهتو.

طهماسب شاعريءَ کان پڻ پنهنجي حڪومت جي پوئين دور ۾ فاصلو اختيار ڪيو. سندس ڀاءُ [[سام مرزا صفوي]] جي ادبي تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته شروعاتي صفوي دور ۾ فارسي ۽ ترڪي شاعريءَ جي وڏي سرپرستي ٿيندي هئي، پر طهماسب جي وڌندڙ مذهبي سختيءَ کان پوءِ ڪيترن شاعرن هندستان ڏانهن رخ ڪيو.

== تاريخ نويسي ==
شاهه طهماسب جي دور ۾ صفوي تاريخ نويسيءَ جي ترقي پڻ اهم هئي. سندس درٻار سان وابسته مؤرخن صفوي خاندان جي تاريخ، ان جي سياسي مشروعيت ۽ ايران ۾ ان جي حڪمرانيءَ کي منظم تاريخي بيان جي صورت ڏيڻ شروع ڪيو.

طهماسب پاڻ پڻ پنهنجي زندگيءَ ۽ حڪومت بابت يادگيريون ڇڏي ويو، جيڪي '''''تذڪره شاهه طهماسب''''' جي نالي سان مشهور آهن. هي متن خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ طهماسب انهن ٿورن صفوي بادشاهن مان آهي جن سان منسوب ذاتي يادگيرين جو متن محفوظ رهيو آهي.

سندس دور ۾ [[عبدي بيگ شيرازي]] ''تڪملة الاخبار'' جهڙو تاريخي ڪم پڻ لکيو. اهڙي سرپرستيءَ سبب صفوي خاندان جي پنهنجي درٻاري تاريخ نويسي هڪ وڌيڪ واضح ۽ منظم روايت بڻجي وئي.

== سڪا ۽ معيشت ==
[[File:Coin of Tahmasp I, minted in Shiraz.jpg|thumb|شاهه طهماسب پهرئين جو شيراز ۾ ضرب ڪيل سونو سڪو]]

طهماسب جي ڊگهي حڪومت دوران مختلف صفوي صوبن ۾ مختلف مقامي سڪا ۽ مالي روايتون موجود رهيون. شيروان، مازندران ۽ خوزستان جهڙن علائقن ۾ مقامي سڪن جو استعمال جاري رهيو، جڏهن ته حڪومت جي پوئين دور تائين انهن مان ڪيترن مالي نظامن کي وڌيڪ گڏيل صفوي نظام هيٺ آڻڻ جو عمل شروع ٿيو.

عثماني ۽ ازبڪ جنگين، واپاري رستن جي رڪاوٽن ۽ سرحدي عدم استحڪام جو صفوي معيشت تي اثر پيو. خاص ڪري عثماني علائقن مان گذرندڙ واپار تي پابندين سبب ايران ۽ بحري واپاري مرڪزن، خاص ڪري [[هرمز]]، جي اهميت وڌي.

== شخصيت ==
شاهه طهماسب بابت همعصر ۽ بعد وارن مؤرخن جا رايا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه يورپي سياحن ۽ سفارتڪارن کيس حد کان وڌيڪ مذهبي، ڪنجوس يا درٻار تائين محدود حڪمران طور پيش ڪيو، جڏهن ته جديد تاريخ نويسي سندس ڊگهي حڪومت جي سياسي نتيجن کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿي.

هن پنهنجي پيءُ شاهه اسماعيل جهڙي ڪرشماتي فوجي شخصيت اختيار نه ڪئي، پر وڌيڪ محتاط حڪمراني ۽ ڊگهي مدي واري دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. عثماني سلطنت جهڙي وڌيڪ وسيع فوجي طاقت خلاف سندس حڪمت عملي جو مقصد هر قيمت تي وڏي جنگ کٽڻ بدران صفوي رياست کي قائم رکڻ هو.

هن پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ قبيلائي گهرو ويڙهه، پوءِ ازبڪ حملن ۽ ڪيترن عثماني لشڪرڪشين کي منهن ڏنو، پر پنهنجي وفات تائين صفوي سلطنت جي بنيادي علائقن ۽ خاندان جي حڪمرانيءَ کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو.

== خاندان ==
شاهه طهماسب جون ڪيتريون زالون ۽ ٻانهيون هيون، جن مان ڪي ترڪمان ۽ ڪي [[جارجيائي]]، [[چرڪسي]] يا ٻين قفقازي خاندانن سان تعلق رکندڙ هيون. سندس مکيه زال '''سلطانم بيگم''' موصلو خاندان سان تعلق رکندي هئي.

سندس مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:
* [[محمد خدابنده]] — بعد ۾ صفوي شاهه (حڪومت 1578ع–1587ع).
* [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] — بعد ۾ شاهه اسماعيل ٻيون (حڪومت 1576ع–1577ع).
* [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] — طهماسب جو پسنديده پٽ ۽ 1576ع جي جانشينيءَ واري جدوجهد جو اهم اميدوار.
* سليمان مرزا.
* مصطفىٰ مرزا.
* محمود مرزا.
* امام قلي مرزا.
* علي مرزا.
* احمد مرزا.

سندس ڌيئرن مان [[پري خان خانم]] صفوي درٻار جي سڀ کان بااثر عورتن مان هڪ هئي. طهماسب جي آخري سالن ۽ سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سياست ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻين مشهور ڌيئرن ۾ [[زينب بيگم]] ۽ [[مريم بيگم]] شامل هيون.

== جانشينيءَ جو مسئلو ==
شاهه طهماسب جي ڊگهي حڪومت جي آخر ۾ سندس سڀ کان سنگين داخلي مسئلن مان هڪ جانشيني هو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن هڪ پٽ کي غير تڪراري ولي عهد طور مقرر نه ڪيو.

سندس پٽ [[شاهه اسماعيل ٻيون|اسماعيل مرزا]] هڪ تجربيڪار فوجي امير هو، جنهن عثمانين خلاف مهمن ۾ شهرت حاصل ڪئي هئي، پر طهماسب کيس 964هه / 1557ع کان [[قهقهه قلعو|قهقهه قلعي]] ۾ قيد رکيو. سندس قيد جا سبب مڪمل طور واضح ناهن؛ مؤرخن ان لاءِ سندس وڌندڙ فوجي مقبوليت، عثماني سرحد تي جارحاڻي پاليسي ۽ درٻاري رقابت سميت مختلف سبب بيان ڪيا آهن.

ٻئي طرف طهماسب جو پسنديده پٽ [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] درٻار ۾ سندس ويجهو رهيو. جانشينيءَ جي سوال تي قزلباش قبيلن ۽ شاهي خاندان جا ماڻهو ٻن وڏن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. استاجلو ۽ ڪجهه جارجيائي درٻاري حيدر جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته افشار ۽ ٻين ڪيترن قزلباشن سميت [[پري خان خانم]] اسماعيل مرزا جي حمايت ڪئي.

== آخري بيماري ==
982هه / 1574ع ۾ شاهه طهماسب سخت بيمار ٿيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ سندس موت جو خطرو پيدا ٿي ويو. هن بيماريءَ جانشينيءَ بابت موجود اختلافن کي کليل سياسي بحران ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

طهماسب ان بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو، پر جانشين مقرر ڪرڻ جو مسئلو حل نه ڪيو. نتيجي طور سندس آخري ٻن سالن دوران درٻار ۾ حيدر ۽ اسماعيل جي حامين وچ ۾ ڇڪتاڻ برقرار رهي.

== وفات ==
[[File:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|پوڙهي عمر ۾ شاهه طهماسب، لڳ ڀڳ 1575ع]]

شاهه طهماسب پهريون '''25 مئي 1576ع''' تي [[قزوين]] ۾ 62 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس حڪومت 1524ع کان 1576ع تائين لڳ ڀڳ 52 سال هلي ۽ اها ڪنهن به صفوي شاهه جي سڀ کان ڊگهي حڪومت هئي.

ڪجهه تاريخي روايتن ۾ سندس موت سان زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سندس طبيب ابو نصر گيلاني تي الزام لڳايو ويو، پر طهماسب جي موت جو قطعي سبب يقيني طور معلوم نه آهي.

سندس مڙهه پهرين [[مشهد]] ۾ [[امام رضا جو روضو|امام رضا جي روضي]] سان لاڳاپيل مقدس احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ ازبڪ حملي جي خطري سبب سندس مڙهه اتان منتقل ڪيو ويو ۽ سندس آخري دفن واري هنڌ بابت تاريخي روايتون غير يقيني آهن.

== جانشينيءَ جي گهرو ويڙهه ==
طهماسب جي وفات سان ئي ٻنهي درٻاري ڌڙن وچ ۾ کليل اقتداري جدوجهد شروع ٿي. [[حيدر مرزا صفوي|حيدر مرزا]] پاڻ کي شاهه قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي وفات جي ٻئي ڏينهن مخالف ڌر جي ماڻهن هٿان قتل ٿي ويو.

ان کان پوءِ قيد ۾ رکيل اسماعيل مرزا کي آزاد ڪيو ويو ۽ هو [[شاهه اسماعيل ٻيون]] جي نالي سان تخت تي ويٺو. سندس حڪومت، بهرحال، فقط لڳ ڀڳ هڪ سال هلي.

اسماعيل ٻئي پنهنجي اقتدار کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صفوي خاندان جي ڪيترن مرد شهزادن کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو. طهماسب جا ڪيترائي پٽ ۽ پوٽا انهيءَ خونريزيءَ ۾ مارجي ويا. [[محمد خدابنده]] پنهنجي ڪمزور نظر سبب بچي ويو ۽ اسماعيل ٻئي جي وفات کان پوءِ 1578ع ۾ شاهه بڻيو.

ان خانداني بحران جو ڊگهي مدي وارو نتيجو اهو نڪتو ته محمد خدابنده جو پٽ [[شاهه عباس پهريون]] آخرڪار 1588ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ صفوي سلطنت جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

== ورثو ==
شاهه طهماسب پهرئين جي حڪومت صفوي تاريخ جي تشڪيل واري دور جو اهم مرحلو هئي. جڏهن هو ڏهن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ته رياست اندر قزلباش قبيلائي امير هڪ ٻئي سان اقتدار لاءِ وڙهي رهيا هئا، خراسان تي ازبڪ حملن جو خطرو هو ۽ اولهه ۾ عثماني سلطنت صفوين کان گهڻو وڌيڪ فوجي وسيلا رکندي هئي.

طهماسب انهن حالتن ۾ صفوي سلطنت کي ٽٽڻ کان بچايو. هن قزلباش اميرن جي آزاد سياسي طاقت کي محدود ڪيو، مرڪزي شاهي اقتدار کي وڌايو ۽ اهڙن غير قبيلائي عنصرن کي درٻار ۽ فوج ۾ جاءِ ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي بعد ۾ شاهه عباس جي سڌارن جو بنياد بڻيا.

سندس دور ۾ [[اثنا عشري شيعو اسلام]] صفوي رياست جي ادارياتي سڃاڻپ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو. شيعي فقيهن ۽ مذهبي ادارن جي وڌندڙ اهميت ايران جي مذهبي تاريخ تي ڊگهو اثر وڌو.

فوجي لحاظ کان سندس سڀ کان وڏي ڪاميابي شايد ڪنهن وڏي علائقي جي فتح نه، پر وڌيڪ طاقتور عثماني سلطنت جي بار بار حملن باوجود صفوي ايران کي قائم رکڻ هئي. [[اماسيا جو امن|1555ع جي اماسيا واري امن]] صفوي–عثماني سرحدن کي ڪجهه عرصي لاءِ مستحڪم ڪيو ۽ ايران کي جنگ کان ساهه کڻڻ جو موقعو ڏنو.

ثقافتي لحاظ کان سندس شروعاتي درٻار فارسي مصوري ۽ ڪتاب سازيءَ جي عروج سان لاڳاپيل رهي. ''[[شاهنامو طهماسب]]'' جهڙا شاهڪار سندس نالي کي اسلامي ۽ ايراني فن جي تاريخ ۾ مستقل جاءِ ڏين ٿا. سندس درٻار مان هندستان ويندڙ ايراني فنڪارن مغل مصوريءَ جي تشڪيل ۾ پڻ حصو ورتو.

ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ سندس اهميت [[همايون]] کي ڏنل پناهه ۽ فوجي مدد سبب خاص آهي. ان مدد همايون کي افغانستان ۾ پنهنجو اقتدار بحال ڪرڻ ۽ آخرڪار هندستان ۾ مغل سلطنت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. ساڳئي وقت [[قنڌار]] صفوي–مغل مقابلي جو اهم مرڪز بڻيو.

سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سندس دور ۾ [[سلطان محمود خان بکري]] ۽ صفوي درٻار وچ ۾ ٿيل سفارتي رابطا خاص اهميت رکن ٿا. اهي لاڳاپا ظاهر ڪن ٿا ته سورهين صديءَ جي سنڌ ايران، قنڌار ۽ مغل هندستان تي پکڙيل وسيع سياسي ۽ سفارتي نظام سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi-Mahmud-Tahmasp&quot; /&gt;

اهڙيءَ طرح طهماسب جي لڳ ڀڳ 52 سالن جي حڪمراني شاهه اسماعيل جي فتحن تي ٻڌل ابتدائي صفوي رياست ۽ بعد ۾ شاهه عباس پهرئين جي وڌيڪ مرڪزي ۽ ادارياتي سلطنت جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي پل هئي.

== پڻ ڏسو ==
* [[صفوي سلطنت]]
* [[شاهه اسماعيل پهريون]]
* [[شاهه اسماعيل ٻيون]]
* [[محمد خدابنده]]
* [[شاهه عباس پهريون]]
* [[عثماني-صفوي جنگون]]
* [[اماسيا جو امن]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[قنڌار]]
* [[سلطان محمود خان بکري]]
* [[شاهنامو طهماسب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:صفوي شاهه]]
[[زمرو:1514ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1576ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ايراني حڪمران]]
[[زمرو:صفوي خاندان]]
[[زمرو:اثنا عشري شيعا]]</text>
      <sha1>gjr9yp7ii0gq4ci21q7hqbragsdqikz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جتوئي پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103829</id>
    <revision>
      <id>417776</id>
      <timestamp>2026-10-07T23:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  '''جتوئي پرڳڻو''' سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[سنڌ]] جي [[بکر سرڪار]] سان لاڳاپيل هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هو. هي پرڳڻو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ موجود هو. تاريخي ماخذن موجب هن علائقي ۾ [[جتوئي]]، بڙدي...</comment>
      <origin>417776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="6sb8ksds3ri3vc1mknhuy7frjtc6h54" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

'''جتوئي پرڳڻو''' سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[سنڌ]] جي [[بکر سرڪار]] سان لاڳاپيل هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هو. هي پرڳڻو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ موجود هو. تاريخي ماخذن موجب هن علائقي ۾ [[جتوئي]]، [[بڙدي]] ۽ ڪورائي قبيلن جون آباديون هيون. ''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب اهي قبيلا بلوچ نسل سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=جتوئي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي انتظامي جوڙجڪ، سرڪارن، پرڳڻن، مقامي آبادين ۽ قبيلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن جو احوال قلمبند ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن ۾ اهم تبديليون آيون. [[سمن جو دؤر|سمن جي حڪمرانيءَ]] کان پوءِ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جو اقتدار قائم ٿيو. 927هه (1520ع–1521ع) ڌاري [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه سان سنڌ جي سياسي صورتحال ۾ تبديلي آئي. انهيءَ دور سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادين کي پهتل نقصان جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ڪيا ويا هئا. هيءُ بيان تاريخي روايت طور نقل ٿيل آهي، جڏهن ته واقعي جي صحيح تاريخ ۽ تباهه ٿيل ڳوٺن جي جاگرافيائي سڃاڻپ بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل سلطنت جي انتظام هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) دوران ٺٽي جي فتح کان پوءِ سنڌ تي مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. مغل انتظامي نظام ۾ سرڪارون ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻا قائم هئا. انهيءَ انتظامي جوڙجڪ ۾ جتوئي پرڳڻو بکر سرڪار سان لاڳاپيل هو.

== انتظامي حيثيت ==

[[مغل سلطنت]] جي انتظامي نظام ۾ '''پرڳڻو''' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو. هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ مقامي آباديون شامل ٿي سگهنديون هيون. پرڳڻي جي انتظام سان زميني محصول جي وصولي، سرڪاري حڪمن جي عملداري ۽ مقامي معاملن جي نگراني لاڳاپيل هوندي هئي.

جتوئي پرڳڻو بکر سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو هو. [[بکر]] سنڌ جي اترئين حصي ۾ مغل دور جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== آبادي ۽ قبيلا ==

جتوئي پرڳڻي ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادين جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' انهن قبيلن کي بلوچ نسل سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿي. جتوئي قبيلي جي اصل، لڏپلاڻ ۽ نسبي سلسلي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سنڌ ۾ آمد بابت هڪ روايت موجب قبيلي جا ماڻهو ڪڇيءَ واري علائقي کان پنجاب جي سرائيڪي پٽيءَ مان ٿيندا بکر وسيلي سنڌ ۾ داخل ٿيا. هيءُ بيان قبيلي جي لڏپلاڻ بابت روايت آهي، جنهن مان جتوئي پرڳڻي جي قيام جي صحيح تاريخ ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ انتظام ۽ محصول ==

مغل دور ۾ پرڳڻن جي سطح تي عامل ۽ ٻيا محصولي عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن جي ذميوارين ۾ زميني محصول جي وصولي، سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني ۽ مقامي انتظامي معاملن جي سنڀال شامل هوندي هئي.

جتوئي پرڳڻي جي انتظام بابت هڪ تاريخي مطالعي ۾ محمد قاسم نالي عامل جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي ۾ ''جمع بديع'' جي حوالي سان ماٿيلي جي عامل عابد ۽ جتوئي جي عامل محمد قاسم خلاف بي ضابطگين جي الزامن جو بيان ڏنو ويو آهي. هن واقعي جي صحيح تاريخ ۽ الزامن جي نتيجي بابت اصل فارسي ماخذ مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== تاريخي اهميت ==

جتوئي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور واري انتظامي تاريخ، مقامي قبيلن جي آبادڪاري ۽ محصولي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. هن پرڳڻي جي تاريخ مان سنڌ جي تاريخي انتظامي وحدتن ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن سان گڏ مقامي آبادين، زرعي حالتن، محصولن ۽ حڪومتي عملدارن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذ ==

جتوئي پرڳڻي جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' اهم ماخذ آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو لکيل فارسي تاريخي ڪتاب آهي، جنهن ۾ سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ جي سنڌ جو احوال موجود آهي. ڪتاب جي سنڌي ترجمي جو ڪم [[نياز همايوني]] انجام ڏنو. هي ترجمو [[سنڌي ادبي بورڊ]]، حيدرآباد پاران 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[جتوئي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''. سنڌي ترجمو: نياز همايوني. سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1979ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]</text>
      <sha1>6sb8ksds3ri3vc1mknhuy7frjtc6h54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417777</id>
      <parentid>417776</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T23:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9186" sha1="h08snkakocmthrxi5ejsmylh6ry9adl" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

'''جتوئي پرڳڻو''' سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[سنڌ]] جي [[بکر سرڪار]] سان لاڳاپيل هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هو. هي پرڳڻو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ موجود هو. تاريخي ماخذن موجب هن علائقي ۾ [[جتوئي]]، [[بڙدي]] ۽ ڪورائي قبيلن جون آباديون هيون. ''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب اهي قبيلا بلوچ نسل سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=جتوئي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي
 |access-date=8 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي انتظامي جوڙجڪ، سرڪارن، پرڳڻن، مقامي آبادين ۽ قبيلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن جو احوال قلمبند ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

تاريخ معصومي ۽ تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق جي پرڳڻو سترھين صديءَ ۾ سنڌو درياھ جي ساڄي ڪپ تي واقع ھو جتي جتوئي، بڙدي  ڪورائي دردشت ۽ لورلائي قبيلا آباد هنا جيڪي سڀئي بلوچي نسل جا هنا. مظاھر شاھجھاني مطابق جن پرڳڻي جو ٻيو وڏو قبيلو مھرن جو هو. ھن پرڳڻي جي اوڀر واري پاسي موجوده جيڪب آباد ضلعو سكر تعلقو، گھوٽڪي، میرپور ماٿيلي جا اولاهان حصا اچي ٿي ويا. تڏهن دریاھ هاڻوڪي وهڪري کان الھندي باسي وهندڙ هو ۽ ڪشمور توڙي سكر تعلقن جا حصا ساجي ڪپ تي اچي تي ويا. [[لاكيار جو ڳوٺ]] ساڄي ڪپ تي هوندو هو.

== تاريخي پسمنظر ==

سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن ۾ اهم تبديليون آيون. [[سمن جو دؤر|سمن جي حڪمرانيءَ]] کان پوءِ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جو اقتدار قائم ٿيو. 927هه (1520ع–1521ع) ڌاري [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه سان سنڌ جي سياسي صورتحال ۾ تبديلي آئي. انهيءَ دور سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادين کي پهتل نقصان جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ڪيا ويا هئا. هيءُ بيان تاريخي روايت طور نقل ٿيل آهي، جڏهن ته واقعي جي صحيح تاريخ ۽ تباهه ٿيل ڳوٺن جي جاگرافيائي سڃاڻپ بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل سلطنت جي انتظام هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) دوران ٺٽي جي فتح کان پوءِ سنڌ تي مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. مغل انتظامي نظام ۾ سرڪارون ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻا قائم هئا. انهيءَ انتظامي جوڙجڪ ۾ جتوئي پرڳڻو بکر سرڪار سان لاڳاپيل هو.

== انتظامي حيثيت ==

[[مغل سلطنت]] جي انتظامي نظام ۾ '''پرڳڻو''' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو. هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ مقامي آباديون شامل ٿي سگهنديون هيون. پرڳڻي جي انتظام سان زميني محصول جي وصولي، سرڪاري حڪمن جي عملداري ۽ مقامي معاملن جي نگراني لاڳاپيل هوندي هئي.

جتوئي پرڳڻو بکر سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو هو. [[بکر]] سنڌ جي اترئين حصي ۾ مغل دور جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== آبادي ۽ قبيلا ==

جتوئي پرڳڻي ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادين جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' انهن قبيلن کي بلوچ نسل سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿي. جتوئي قبيلي جي اصل، لڏپلاڻ ۽ نسبي سلسلي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

جتوئي قبيلي جي سنڌ ۾ آمد بابت هڪ روايت موجب قبيلي جا ماڻهو ڪڇيءَ واري علائقي کان پنجاب جي سرائيڪي پٽيءَ مان ٿيندا بکر وسيلي سنڌ ۾ داخل ٿيا. هيءُ بيان قبيلي جي لڏپلاڻ بابت روايت آهي، جنهن مان جتوئي پرڳڻي جي قيام جي صحيح تاريخ ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ انتظام ۽ محصول ==

مغل دور ۾ پرڳڻن جي سطح تي عامل ۽ ٻيا محصولي عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن جي ذميوارين ۾ زميني محصول جي وصولي، سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني ۽ مقامي انتظامي معاملن جي سنڀال شامل هوندي هئي.

جتوئي پرڳڻي جي انتظام بابت هڪ تاريخي مطالعي ۾ محمد قاسم نالي عامل جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي ۾ ''جمع بديع'' جي حوالي سان ماٿيلي جي عامل عابد ۽ جتوئي جي عامل محمد قاسم خلاف بي ضابطگين جي الزامن جو بيان ڏنو ويو آهي. هن واقعي جي صحيح تاريخ ۽ الزامن جي نتيجي بابت اصل فارسي ماخذ مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== تاريخي اهميت ==

جتوئي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور واري انتظامي تاريخ، مقامي قبيلن جي آبادڪاري ۽ محصولي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. هن پرڳڻي جي تاريخ مان سنڌ جي تاريخي انتظامي وحدتن ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن سان گڏ مقامي آبادين، زرعي حالتن، محصولن ۽ حڪومتي عملدارن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذ ==

جتوئي پرڳڻي جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' اهم ماخذ آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو لکيل فارسي تاريخي ڪتاب آهي، جنهن ۾ سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ جي سنڌ جو احوال موجود آهي. ڪتاب جي سنڌي ترجمي جو ڪم [[نياز همايوني]] انجام ڏنو. هي ترجمو [[سنڌي ادبي بورڊ]]، حيدرآباد پاران 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[جتوئي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''. سنڌي ترجمو: نياز همايوني. سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1979ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]</text>
      <sha1>h08snkakocmthrxi5ejsmylh6ry9adl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:غذائي جزا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103830</id>
    <revision>
      <id>417801</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:فوڊ سائنس]]</comment>
      <origin>417801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="4knmbi7e7merqz23do8kblto45twx3j" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]</text>
      <sha1>4knmbi7e7merqz23do8kblto45twx3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417802</id>
      <parentid>417801</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="tcmmrehx0cfg04hbx470rcyvis077we" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:فوڊ سائنس]]</text>
      <sha1>tcmmrehx0cfg04hbx470rcyvis077we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:غذائيت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103831</id>
    <revision>
      <id>417803</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:غذائون]]</comment>
      <origin>417803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="bzvh46ibg7vftnh4hjsg44eux38a0cc" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائون]]</text>
      <sha1>bzvh46ibg7vftnh4hjsg44eux38a0cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox military installation/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103832</id>
    <revision>
      <id>417804</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: /* Modern Sindhi Wikipedia military installation infobox */ .military-installation-modern {   width: 22em;   max-width: 100%;   border: 1px solid #8ab9dc;   border-radius: 10px;   border-spacing: 0;   border-collapse: separate;   overflow: hidden;   background: #fff;   color: #202122;   direction: rtl;   box-shadow: 0 1px 3px #00000014; } .military-installation-modern th, .military-installation-modern td {   border-bottom: 1px solid #dce5ee;   padding: .48em .65em;   vert...</comment>
      <origin>417804</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1975" sha1="0qyocpoimkcalsdp4q1ybdtwmdf6n7v" xml:space="preserve">/* Modern Sindhi Wikipedia military installation infobox */
.military-installation-modern {
  width: 22em;
  max-width: 100%;
  border: 1px solid #8ab9dc;
  border-radius: 10px;
  border-spacing: 0;
  border-collapse: separate;
  overflow: hidden;
  background: #fff;
  color: #202122;
  direction: rtl;
  box-shadow: 0 1px 3px #00000014;
}
.military-installation-modern th,
.military-installation-modern td {
  border-bottom: 1px solid #dce5ee;
  padding: .48em .65em;
  vertical-align: middle;
  overflow-wrap: anywhere;
}
.military-installation-modern .infobox-above {
  background: linear-gradient(110deg,#d7edff,#87c7f5);
  color: #102f4b;
  font-size: 155%;
  line-height: 1.5;
  text-align: center;
  padding: .65em .4em;
}
.military-installation-modern .infobox-subheader {
  background: #eaf5ff;
  text-align: center;
  font-size: 95%;
  padding: .35em .55em;
}
.military-installation-modern .infobox-image,
.military-installation-modern .infobox-full-data {
  text-align: center;
}
.military-installation-modern .infobox-image img {
  max-width: 100%;
  height: auto;
  border-radius: 5px;
}
.military-installation-modern .infobox-caption {
  background: #edf5fc;
  padding: .4em;
  text-align: center;
}
.military-installation-modern .infobox-label {
  background: #e6f1f9;
  color: #173b56;
  text-align: right;
  width: 36%;
  font-weight: 700;
}
.military-installation-modern .infobox-data {
  background: #fbfdff;
  text-align: right;
}
.military-installation-modern .infobox-header {
  background: #e7dcf4;
  color: #39235e;
  font-size: 110%;
  padding: .55em;
  text-align: center;
}
.military-installation-modern .infobox-below {
  background: #e0f3eb;
  color: #174f3e;
  text-align: right;
}
.military-installation-modern a {
  overflow-wrap: anywhere;
}
@media (max-width: 480px) {
  .military-installation-modern { width: 100%; box-sizing: border-box; }
  .military-installation-modern th,
  .military-installation-modern td { padding: .42em .45em; }
}</text>
      <sha1>0qyocpoimkcalsdp4q1ybdtwmdf6n7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايووڪيڊو (ميوو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103833</id>
    <revision>
      <id>417808</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:pnb:Special:Redirect/revision/596316|ایووکیڈو]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="09x3pwq2m9rjorfw38pjfz0mvl6hmu3" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊوميڪسيڪو ميووايووڪيڊو</text>
      <sha1>09x3pwq2m9rjorfw38pjfz0mvl6hmu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417809</id>
      <parentid>417808</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="688" sha1="pqu8yf3bhk0nhi0unii0fw205c1akt0" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊوميڪسيڪو ميووايووڪيڊو

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>pqu8yf3bhk0nhi0unii0fw205c1akt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417810</id>
      <parentid>417809</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذائيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="714" sha1="mutln8j1wcog7fsnczhucowjihqp1pd" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊوميڪسيڪو ميووايووڪيڊو

[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>mutln8j1wcog7fsnczhucowjihqp1pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417811</id>
      <parentid>417810</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="lsya9z0cyos0557adz8c4te9bmzt36m" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊوميڪسيڪو ميووايووڪيڊو


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>lsya9z0cyos0557adz8c4te9bmzt36m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417813</id>
      <parentid>417811</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12272" sha1="hfiysgjtl8vp6zw5zomq46ugqqx0p2e" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو


==تفصيل==
{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{pp-semi-indef|small=yes}}
{{Use American English|date=January 2022}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

The '''avocado''', '''alligator pear''' or '''avocado pear''' ('''''Persea americana''''') is an [[evergreen]] tree in the laurel family ([[Lauraceae]]). It is native to [[Americas|the Americas]], with archaeological evidence of early human avocado use dating back thousands of years across various regions of Central and South America.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; It was prized for its large and unusually [[Avocado oil|oily fruit]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; The native range of avocado (''Persea americana'') extends from Mexico to Peru, encompassing much of Central America and parts of northern and western South America.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

Its fruit is botanically a large [[Berry (botany)|berry]] containing a single large seed.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; Sequencing of its genome showed that the evolution of avocados was shaped by [[polyploidy]] events and that commercial varieties have a [[Hybrid (biology)|hybrid]] origin.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Avocado trees are partly [[Self-pollination|self-pollinating]], and are often [[Plant propagation|propagated]] through [[grafting]] to maintain consistent fruit output.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; Avocados are currently cultivated in the tropical and [[Mediterranean climate]]s of many countries.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; In 2024, Mexico was the world's leading producer of avocados, supplying 25% of the global harvest of 11.2 million [[tonne]]s.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

The fruit of domestic varieties have smooth, buttery, golden-green flesh when ripe. Depending on the [[cultivar]], avocados have green, brown, purplish, or black skin, and may be pear-shaped, egg-shaped, or spherical. For commercial purposes, the fruits are picked while unripe and ripened after harvesting. The nutrient density and high fat content of avocado flesh are advantages for various cuisines, including vegetarian eating styles. 

In major production regions like Mexico and California, the water demands of avocado farms place strain on local resources.&lt;ref name=&quot;footprint&quot; /&gt; Avocado production is implicated in other [[Externality|externalities]], including [[deforestation]] and human rights concerns associated with the partial control of their production in Mexico by [[Organized crime in Mexico|organized crime]].&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; Global warming is expected to result in [[Effects of climate change on agriculture|significant changes to the suitable growing zones]] for avocados, and place additional pressures on the locales in which they are produced due to [[heat wave]]s and drought.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>hfiysgjtl8vp6zw5zomq46ugqqx0p2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417815</id>
      <parentid>417813</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15515" sha1="0smwi5fbkcm6y62d648ursgon4nklyh" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووا


ايووڪيڊو ايواڪاڊو، ايليگيٽر پيئر يا ايواڪاڊو پيئر (پرسيا آمريڪانا). اهو لاريل خاندان (لاوريسي) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايواڪاڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويو. ايواڪاڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي. * ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بيري آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي. ان جي جينوم جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايواڪاڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسمن ۾ هڪ هائبرڊ اصل آهي. ايواڪاڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن، ۽ اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن. ايواڪاڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن. 2024 ۾، ميڪسيڪو دنيا جو ايواڪاڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو 25٪ فراهم ڪندو هو. * گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايواڪاڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايواڪاڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن. * ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايواڪاڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايواڪاڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن. گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.


ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو


==تفصيل==
{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{pp-semi-indef|small=yes}}
{{Use American English|date=January 2022}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

The '''avocado''', '''alligator pear''' or '''avocado pear''' ('''''Persea americana''''') is an [[evergreen]] tree in the laurel family ([[Lauraceae]]). It is native to [[Americas|the Americas]], with archaeological evidence of early human avocado use dating back thousands of years across various regions of Central and South America.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; It was prized for its large and unusually [[Avocado oil|oily fruit]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; The native range of avocado (''Persea americana'') extends from Mexico to Peru, encompassing much of Central America and parts of northern and western South America.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

Its fruit is botanically a large [[Berry (botany)|berry]] containing a single large seed.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; Sequencing of its genome showed that the evolution of avocados was shaped by [[polyploidy]] events and that commercial varieties have a [[Hybrid (biology)|hybrid]] origin.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Avocado trees are partly [[Self-pollination|self-pollinating]], and are often [[Plant propagation|propagated]] through [[grafting]] to maintain consistent fruit output.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; Avocados are currently cultivated in the tropical and [[Mediterranean climate]]s of many countries.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; In 2024, Mexico was the world's leading producer of avocados, supplying 25% of the global harvest of 11.2 million [[tonne]]s.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

The fruit of domestic varieties have smooth, buttery, golden-green flesh when ripe. Depending on the [[cultivar]], avocados have green, brown, purplish, or black skin, and may be pear-shaped, egg-shaped, or spherical. For commercial purposes, the fruits are picked while unripe and ripened after harvesting. The nutrient density and high fat content of avocado flesh are advantages for various cuisines, including vegetarian eating styles. 

In major production regions like Mexico and California, the water demands of avocado farms place strain on local resources.&lt;ref name=&quot;footprint&quot; /&gt; Avocado production is implicated in other [[Externality|externalities]], including [[deforestation]] and human rights concerns associated with the partial control of their production in Mexico by [[Organized crime in Mexico|organized crime]].&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; Global warming is expected to result in [[Effects of climate change on agriculture|significant changes to the suitable growing zones]] for avocados, and place additional pressures on the locales in which they are produced due to [[heat wave]]s and drought.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>0smwi5fbkcm6y62d648ursgon4nklyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417823</id>
      <parentid>417815</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>417823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16501" sha1="00e48upld83lwlqkdujycqik6tvxk1m" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado &lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Persea_americana_fruit_2.JPG|313x313 عڪسلون]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Avocado 
&lt;/font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
|-
|ڪنگڊم 
|-
|خاندان 
|
|-
|جنس
|
|-
|سائنسي نالو
|-
|}
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووا


ايووڪيڊو ايواڪاڊو، ايليگيٽر پيئر يا ايواڪاڊو پيئر (پرسيا آمريڪانا). اهو لاريل خاندان (لاوريسي) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايواڪاڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويو. ايواڪاڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي. * ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بيري آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي. ان جي جينوم جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايواڪاڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسمن ۾ هڪ هائبرڊ اصل آهي. ايواڪاڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن، ۽ اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن. ايواڪاڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن. 2024 ۾، ميڪسيڪو دنيا جو ايواڪاڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو 25٪ فراهم ڪندو هو. * گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايواڪاڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايواڪاڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن. * ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايواڪاڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايواڪاڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن. گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.


ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو
ايووڪيڊو ميڪسيڪو ميووايووڪيڊو


==تفصيل==
{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.&lt;ref name=&quot;footprint&quot; /&gt; ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>00e48upld83lwlqkdujycqik6tvxk1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417824</id>
      <parentid>417823</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="f5kx1ryfcsi73r4zbv6iuacq6mocnc1" xml:space="preserve">==تفصيل==
{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.&lt;ref name=&quot;footprint&quot; /&gt; ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>f5kx1ryfcsi73r4zbv6iuacq6mocnc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417825</id>
      <parentid>417824</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12203" sha1="1e9oru9rl8tp8pmr1lzfmp0d9lbqtpi" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.&lt;ref name=&quot;footprint&quot; /&gt; ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>1e9oru9rl8tp8pmr1lzfmp0d9lbqtpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417830</id>
      <parentid>417825</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12179" sha1="4evneomi1ohpq6u8l6j3n8j404z79ck" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2017 |title=Avocado History |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=24 September 2022 |website=Avocados From Mexico |language=en-US |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625143749/https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>4evneomi1ohpq6u8l6j3n8j404z79ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417831</id>
      <parentid>417830</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11834" sha1="r7f3bct10lf75hm4pu7bhmecc4voyqa" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot; /&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>r7f3bct10lf75hm4pu7bhmecc4voyqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417832</id>
      <parentid>417831</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11813" sha1="ipgzo5cg95lxxmr0jjqvv9qq1hjjmue" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;HuacaPrieta2017&quot; /&gt; ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;faostat&quot; /&gt;

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>ipgzo5cg95lxxmr0jjqvv9qq1hjjmue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417833</id>
      <parentid>417832</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11761" sha1="9kr38dplzdhjqo1fxzqqx9w94r3y0v9" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (Avocado)، مگر ناسپاتي يا ايووڪئڊو ناسپاتي  (پرسيا آمريڪانا،  '''''Persea americana)،''''' لاريل خاندان (لاوريسي، [[Lauraceae]]) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو (پرسيا آمريڪانا) جي اصلي رينج ميڪسيڪو کان پيرو تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ آمريڪا ۽ اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گوشت هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي، يا ڪارو جلد هوندو آهي، ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، انڊا جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گوشت جي غذائي کثافت ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائدا آهن، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙن وڏن پيداوار وارن علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايواڪاڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون، ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>9kr38dplzdhjqo1fxzqqx9w94r3y0v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417835</id>
      <parentid>417833</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="42l9mq7hudqr2s0eyrlbooctqwg3fsu" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>42l9mq7hudqr2s0eyrlbooctqwg3fsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417836</id>
      <parentid>417835</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[Avocado]] کي [[ايووڪيڊو (ميوو)]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="42l9mq7hudqr2s0eyrlbooctqwg3fsu" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>42l9mq7hudqr2s0eyrlbooctqwg3fsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417838</id>
      <parentid>417836</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12258" sha1="lppln37i8bm8tc8kfprmutuw67nyf5v" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:غذائيت]]</text>
      <sha1>lppln37i8bm8tc8kfprmutuw67nyf5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417839</id>
      <parentid>417838</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ معلومات لاء */</comment>
      <origin>417839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13432" sha1="gymiwzvbiugnpgvei6dmeyfabtmsbge" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>gymiwzvbiugnpgvei6dmeyfabtmsbge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417841</id>
      <parentid>417839</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽراپيڪل ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13469" sha1="kt8zpwv95ra51zzva9wz6lv9kobx1ud" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]</text>
      <sha1>kt8zpwv95ra51zzva9wz6lv9kobx1ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417846</id>
      <parentid>417841</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14663" sha1="9loj8o22fnx1llb761ib0jisj1id05r" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]

[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 

[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>9loj8o22fnx1llb761ib0jisj1id05r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417860</id>
      <parentid>417846</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14617" sha1="l6xtffixs5bjnzs563flgfqaofejs8u" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>l6xtffixs5bjnzs563flgfqaofejs8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417872</id>
      <parentid>417860</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:غذائيت]]; added [[Category:هونڊرس جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14637" sha1="ffjl303xpcqqkg7d7iicrhn483hnlwf" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊرس جي جاگرافي]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>ffjl303xpcqqkg7d7iicrhn483hnlwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417874</id>
      <parentid>417872</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس جي جاگرافي]]; added [[Category:هونڊرس ۾ تعليم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14631" sha1="dldjkqya6txqv3k5jnk5y1cgxzjzukr" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊرس ۾ تعليم]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>dldjkqya6txqv3k5jnk5y1cgxzjzukr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417876</id>
      <parentid>417874</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس ۾ تعليم]]; added [[Category:هونڊرس ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14627" sha1="5i01l9r36m4oh6t75thy9edkwow4mbu" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊرس ۾ شهر]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>5i01l9r36m4oh6t75thy9edkwow4mbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417879</id>
      <parentid>417876</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس ۾ شهر]]; added [[Category:هونڊرس جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14633" sha1="561t1ljbryua4wea3q3f1aofbj2xtwo" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊرس جا ماڻھو]]

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>561t1ljbryua4wea3q3f1aofbj2xtwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417887</id>
      <parentid>417879</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14591" sha1="pjrpqizj02gx2sotxf6ftknt0b19wac" xml:space="preserve">{{Short description|Species of flowering plant in the laurel family}}
{{About|the tree and fruit|other uses|Avocado (disambiguation)}}
{{Speciesbox
| fossil_range = 
| image = Persea americana fruit 2.JPG
| image_alt = Close-up picture of foliage and avocado fruit
| image_caption = Avocado fruit and foliage, [[Réunion|Réunion island]]
| image2 = Avocado Hass - single and halved.jpg
| image2_caption = Whole and halved [[Hass avocado]]s grown in Colombia
| genus = Persea
| species = americana
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{cite iucn |author=Wegier, A. |author2=Lorea Hernández, F. |author3=Contreras, A. |author4=Tobón, W. |author5=Mastretta-Yanes, A. |year=2017 |errata=2018 |title=''Persea americana'' |volume=2017 |article-number=e.T96986556A129765464 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T96986556A96986588.en |language=en |access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| authority = [[Philip Miller|Mill.]]
| synonyms = 
{{collapsible list|bullets = true
 |title={{small|synonymy}}
|''Laurus persea''&lt;br/&gt; {{small|L.}}
|''Persea americana'' var. ''angustifolia''&lt;br/&gt; {{small|Miranda}} 
|''Persea americana'' var. ''drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|(Cham. &amp; Schltdl.) S.F. Blake }}
|''Persea americana'' var. ''nubigena''&lt;br/&gt; {{small|(L.O. Williams) L.E. Kopp}}
|''Persea drymifolia''&lt;br/&gt; {{small|Cham. &amp; Schltdl.}} 
|''Persea edulis''&lt;br/&gt; {{small|Raf.}} 
|''Persea floccosa''&lt;br/&gt; {{small|Mez}} 
|''Persea gigantea''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}} 
|''Persea gratissima''&lt;br/&gt; {{small|C.F.Gaertn.}}
|''Persea gratissima'' var. ''drimyfolia''&lt;br/&gt; {{small|(Schltdl. &amp; Cham.) Mez}}
|''Persea gratissima'' var. ''macrophylla''&lt;br/&gt; {{small|[[Carl Meissner|Meisn.]]}}
|''Persea gratissima'' var. ''oblonga''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}} 
|''Persea gratissima'' var. ''praecox''&lt;br/&gt; {{small|Nees}}
|''Persea gratissima'' var. ''vulgaris''&lt;br/&gt; {{small|Meisn.}}
|''Persea leiogyna''&lt;br/&gt; {{small|Blake}}
|''Persea nubigena''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea nubigena'' var. ''guatemalensis''&lt;br/&gt; {{small|L.O. Williams}}
|''Persea paucitriplinervia''&lt;br/&gt; {{small|Lundell}} 
|''Persea persea''&lt;br/&gt; {{small|(L.) Cockerell}}
|''Persea steyermarkii''&lt;br/&gt; {{small|C.K. Allen}}
}}
| synonyms_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |title=''Persea americana'' Mill. |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=The World Flora Online Consortium |access-date=25 May 2022 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302000559/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000465160 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ايووڪئڊو''' (&lt;small&gt;Avocado&lt;/small&gt;)، &quot;مگر ناسپاتي&quot; يا &quot;ايووڪئڊو ناسپاتي&quot; (پرسيا آمريڪانا، &lt;small&gt;Persea americana&lt;/small&gt;)، لاريل خاندان (لاوريسي، &lt;small&gt;Lauraceae&lt;/small&gt;) ۾ هڪ سدا بهار وڻ آهي. اهو آمريڪا جو اصل آهي، جنهن ۾ قديم انساني ايووڪئڊو جي استعمال جا آثار قديمه جا ثبوت آهن جيڪي هزارين سال اڳ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ ملن ٿا. ان کي ان جي وڏي ۽ غير معمولي طور تي تيل واري ميوي لاءِ ساراهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |title=What's in a name? |publisher=University of California |access-date=27 March 2016 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202160917/http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=H. |last2=Morrell |first2=P. L. |last3=Ashworth |first3=V. E. T. M. |last4=de la Cruz |first4=M. |last5=Clegg |first5=M. T. |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |journal=Journal of Heredity |date=20 May 2008 |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو جي اصلي رينج [[ميڪسيڪو]] کان [[پيرو]] تائين پکڙيل آهي، جيڪا وچ، اتر ۽ اولهه ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن کي گهيرو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala SilvaLedesma2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala Silva |first1=Tomas |last2=Ledesma |first2=Noris |title=Sustainable Horticultural Systems |chapter=Avocado History, Biodiversity and Production |series=Sustainable Development and Biodiversity |date=2014 |volume=2 |pages=157–205 |doi=10.1007/978-3-319-06904-3_8 |isbn=978-3-319-06903-6 }}&lt;/ref&gt;

ان جو ميوو نباتاتي طور تي هڪ وڏو بير آهي جنهن ۾ هڪ وڏو ٻج هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;{{cite journal |author=Storey, W. B. |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |title=What kind of fruit is the avocado? |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |volume=57 |pages=70–71 |year=1973 }}&lt;/ref&gt; ان جي [[جينوم]] جي ترتيب ڏيکاري ٿي ته ايووڪئڊو جي ارتقا پوليپلوائيڊي واقعن جي ڪري ٿي هئي ۽ تجارتي قسم جو اصل ان جو هڪ هائبرڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra |date=20 August 2019 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |doi=10.1073/pnas.1822129116 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو وڻ جزوي طور تي خود پولينٽنگ آهن ۽ اها اڪثر ڪري مسلسل ميوي جي پيداوار کي برقرار رکڻ لاءِ گرافٽنگ ذريعي پکيڙيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |title=Grafting Avocado |author1=Alyssa Cho |author2=Andrea Kawabata |author3=Ty McDonald |author4=Mike Nagao |date=July 2018 |publisher=University of Hawaiʻi |access-date=29 January 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ايووڪئڊو هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جي ٽراپيڪل ۽ ميڊيٽرينين آبهوا ۾ پوکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |author=Morton JF |pages=91–102 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |date=1987 |isbn=978-0-9610184-1-2 |archive-date=24 October 2017 |access-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024005011/https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ايووڪئڊو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو 11.2 ملين ٽن جي عالمي فصل جو %25 فراهم ڪندو هو.

گهريلو قسمن جي ميوي ۾ پڪي ٿيڻ تي نرم، مکڻ جهڙو، سونهري سائو گودو هوندو آهي. قسم جي لحاظ کان، ايووڪئڊو سائو، ناسي، واڱڻائي يا ڪاري ڇل وارو هوندو آهي ۽ ناشپاتي جي شڪل وارو، آڻي جي شڪل وارو، يا گول ٿي سگهي ٿو. تجارتي مقصدن لاءِ، ميوا ڪچا هجڻ دوران چونڊيا ويندا آهن ۽ فصل کان پوءِ پڪا هوندا آهن. ايووڪئڊو جي گودي جي غذائي گهاٽائي ۽ چربی جي مقدار مختلف کاڌن لاءِ فائديمند آهي، جن ۾ سبزي خور کائڻ جا انداز شامل آهن.

ميڪسيڪو ۽ ڪيليفورنيا جهڙي وڏن پيداواري علائقن ۾، ايووڪئڊو فارمن جي پاڻي جي گهرج مقامي وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي. ايووڪئڊو جي پيداوار ٻين خارجي سببن ۾ شامل آهي، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ انساني حقن جا خدشا شامل آهن جيڪي منظم ڏوهن پاران ميڪسيڪو ۾ انهن جي پيداوار جي جزوي ڪنٽرول سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dhesi |first1=Simerpreet Z. |last2=Jolly |first2=Amber R. |last3=Muñoz |first3=Rojelio |last4=Olson |first4=Valerie |last5=Huxman |first5=Travis E. |title=Climate change and agricultural workers in the Michoacán avocado industry: Opportunities and trade-offs in coupling plant and human health for sustainability |journal=Elem Sci Anth |date=7 November 2025 |volume=13 |issue=1 |article-number=00018 |doi=10.1525/elementa.2025.00018 |bibcode=2025EleSA..1300018D |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=17 November 2021 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |journal=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi-access=free |url=https://centaur.reading.ac.uk/97322/1/main%20paper%20Jan2021%20with%20authorship.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bravo-Espinosa |first1=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz-Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |journal=Land Degradation &amp; Development |date=September 2014 |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |doi-access=free |bibcode=2014LDeDe..25..452B }}&lt;/ref&gt; گلوبل وارمنگ جي نتيجي ۾ ايووڪئڊو لاءِ مناسب وڌندڙ علائقن ۾ اهم تبديليون اينديون ۽ گرمي جي لهرن ۽ خشڪي جي ڪري انهن هنڌن تي اضافي دٻاءُ پوندو جتي اهي پيدا ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;dhesi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2022 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 January 2022 |access-date=26 April 2022 |website=National Geographic Environment |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=26 January 2022 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=1 |article-number=e0261976 |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات لاء==
* {{Cite book |editor=Bruce Shaffer |editor2=B. Nigel Wolstenhome |editor3=Anthony W. Whiley |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=r0hpRJca3zEC |title=The Avocado: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-701-0}}

{{Sister project links |auto=no |c=yes |cookbook=yes |n=no |q=no |s=1911 Encyclopædia Britannica/Avocado Pear |species=Persea americana |v=no |wikt=yes}}
{{Avocados}}
{{Taxonbar|from=Q37153}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايووڪيڊو| ]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي ٻوٽا]] 
[[زمرو:استوائي زراعت]]  
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ]]
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]

[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 


[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]

[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 

[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>pjrpqizj02gx2sotxf6ftknt0b19wac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox ethnic group/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103834</id>
    <revision>
      <id>417814</id>
      <timestamp>2026-10-08T06:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  /* Modern multicolour ethnic-group infobox */  .ethnic-group-modern {     width: 24em;     max-width: 100%;     direction: rtl;     border: 1px solid #b8cbdc;     border-radius: 10px;     border-collapse: separate;     border-spacing: 0;     overflow: hidden;     background: #ffffff;     box-shadow: 0 1px 3px #00000014;     line-height: 1.6; }  .ethnic-group-modern .infobox-above {     background: #07548a;     color: #ffffff;     font-size: 155%;     text-align: center;...</comment>
      <origin>417814</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="3011" sha1="0lwoswi8w6sqegk5dpwmnn8x801fyth" xml:space="preserve">
/* Modern multicolour ethnic-group infobox */

.ethnic-group-modern {
    width: 24em;
    max-width: 100%;
    direction: rtl;
    border: 1px solid #b8cbdc;
    border-radius: 10px;
    border-collapse: separate;
    border-spacing: 0;
    overflow: hidden;
    background: #ffffff;
    box-shadow: 0 1px 3px #00000014;
    line-height: 1.6;
}

.ethnic-group-modern .infobox-above {
    background: #07548a;
    color: #ffffff;
    font-size: 155%;
    text-align: center;
    font-weight: bold;
    padding: 0.8em 0.5em;
}

.ethnic-group-modern .infobox-image {
    background: #eef5fb;
    text-align: center;
    padding: 0.4em;
}

.ethnic-group-modern .infobox-image img {
    max-width: 100%;
    height: auto;
    border-radius: 7px;
}

.ethnic-group-modern .infobox-caption {
    background: #e8f1f9;
    color: #283747;
    text-align: center;
}

.ethnic-group-modern .infobox-label {
    width: 36%;
    font-weight: bold;
    text-align: right;
    padding: 0.7em 0.5em;
}

.ethnic-group-modern .infobox-data {
    text-align: right;
    padding: 0.7em 0.5em;
    overflow-wrap: anywhere;
}

.ethnic-group-modern .infobox-header {
    background: #16895c;
    color: #ffffff;
    text-align: center;
    padding: 0.65em;
    font-weight: bold;
}

/* Orange – names */
.ethnic-group-modern tr.eg-name &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-name &gt; td {
    background: #ffead5;
}

/* Blue – population */
.ethnic-group-modern tr.eg-population &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-population &gt; td {
    background: #e4efff;
}

/* Green – regions */
.ethnic-group-modern tr.eg-regions &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-regions &gt; td {
    background: #def3e4;
}

/* Light blue – ancestry */
.ethnic-group-modern tr.eg-ancestry &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-ancestry &gt; td {
    background: #dceaff;
}

/* Lavender – languages */
.ethnic-group-modern tr.eg-languages &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-languages &gt; td {
    background: #eee3ff;
}

/* Pink – religion */
.ethnic-group-modern tr.eg-religion &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-religion &gt; td {
    background: #ffe0e4;
}

/* Yellow – occupation */
.ethnic-group-modern tr.eg-occupation &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-occupation &gt; td {
    background: #fff1bc;
}

/* Cyan – related groups */
.ethnic-group-modern tr.eg-related &gt; th,
.ethnic-group-modern tr.eg-related &gt; td {
    background: #ddf5ff;
}

/* Region population table */
.ethnic-group-modern .eg-region-table {
    width: 100%;
    border-collapse: collapse;
    font-size: 90%;
}

.ethnic-group-modern .eg-region-table th {
    background: #d8eadf;
    color: #194d38;
    padding: 0.4em;
    border: 1px solid #c4d7cc;
}

.ethnic-group-modern .eg-region-table td {
    background: #f6fbf7;
    padding: 0.4em;
    border: 1px solid #d5e3da;
}

.ethnic-group-modern .eg-region-table tr:nth-child(even) td {
    background: #eaf5ed;
}

@media (max-width: 500px) {
    .ethnic-group-modern {
        width: 100%;
        max-width: 100%;
        box-sizing: border-box;
    }
}</text>
      <sha1>0lwoswi8w6sqegk5dpwmnn8x801fyth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چانڊڪو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103835</id>
    <revision>
      <id>417821</id>
      <timestamp>2026-10-08T07:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}} {{Infobox settlement | name = چانڊڪو پرڳڻو | native_name = چانڊڪا پرڳڻو | other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي ملڪ | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي وحدت | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = موجود...</comment>
      <origin>417821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31300" sha1="1lwurhfqxe3mia6dbznnguiapjvzdo2" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ هيٺيان قبيلا ۽ برادريون اهم هيون:

* بڪيا سميجا؛
* سانگي؛
* ابڙا؛
* مهديجا شيخ.

مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1lwurhfqxe3mia6dbznnguiapjvzdo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417822</id>
      <parentid>417821</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31349" sha1="mklcu93s94mtg51fczrswk5ix7bma65" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ هيٺيان قبيلا ۽ برادريون اهم هيون:

* بڪيا سميجا؛
* سانگي؛
* ابڙا؛
* مهديجا شيخ.

مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>mklcu93s94mtg51fczrswk5ix7bma65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417826</id>
      <parentid>417822</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال */</comment>
      <origin>417826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32197" sha1="7f0fyxphm8zf564a6z1tajqeatco2x8" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ هيٺيان قبيلا ۽ برادريون اهم هيون:

* بڪيا سميجا؛
* سانگي؛
* ابڙا؛
* مهديجا شيخ.

مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صديءَ م بکر سرڪار ۾ اھو سڀ کان وڏو پرڳڻو ھيو. ان وقت پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ سميجا، بڪيجا (ٻگھيا)، سانگي، ابڙا، ۽ پاڻ کي ان وقت بلوچ سڏائيندڙ قبيلا جھڙوڪ:منگسي ، لاشاري، دردشت، ديناري، رند ، ڊومڪي ۽ بڙدي شامل ھئا. پرڳڻي کي ٻيلن واري ھڪ علائقي منديجي ([[مديجي]]) ۾ شيخن جو قبيلو وسندڙ ھيو. ان وقت مذڪورہ بلوچ سڏائيندڙ قبيلن جو ڳوٺ [[مير ابڙو واھ]] جي ڪپ تي واقع ھيو. اھو واھ پڻ انھن بلوچ قبيلن پاران کڻايل ھو. منھ ۽ پوپٽي ٻہ وڏا ڳوٺ ھيا جيڪي مير ابڙي ٻڌايا ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7f0fyxphm8zf564a6z1tajqeatco2x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417827</id>
      <parentid>417826</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31300" sha1="1lwurhfqxe3mia6dbznnguiapjvzdo2" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ هيٺيان قبيلا ۽ برادريون اهم هيون:

* بڪيا سميجا؛
* سانگي؛
* ابڙا؛
* مهديجا شيخ.

مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1lwurhfqxe3mia6dbznnguiapjvzdo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417828</id>
      <parentid>417827</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32195" sha1="dx3srvo73ph59ongz7j9ahhf8kl2khm" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===
تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صديءَ م بکر سرڪار ۾ اھو سڀ کان وڏو پرڳڻو ھيو. ان وقت پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ سميجا، بڪيجا (ٻگھيا)، سانگي، ابڙا، ۽ پاڻ کي ان وقت بلوچ سڏائيندڙ قبيلا جھڙوڪ:منگسي ، لاشاري، دردشت، ديناري، رند ، ڊومڪي ۽ بڙدي شامل ھئا. پرڳڻي کي ٻيلن واري ھڪ علائقي منديجي ([[مديجي]]) ۾ شيخن جو قبيلو وسندڙ ھيو. ان وقت مذڪورہ بلوچ سڏائيندڙ قبيلن جو ڳوٺ [[مير ابڙو واھ]] جي ڪپ تي واقع ھيو. اھو واھ پڻ انھن بلوچ قبيلن پاران کڻايل ھو. منھ ۽ پوپٽي ٻہ وڏا ڳوٺ ھيا جيڪي مير ابڙي ٻڌايا ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.
يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ هيٺيان قبيلا ۽ برادريون اهم هيون:

* بڪيا سميجا؛
* سانگي؛
* ابڙا؛
* مهديجا شيخ.

مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>dx3srvo73ph59ongz7j9ahhf8kl2khm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417829</id>
      <parentid>417828</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32131" sha1="kkiszn9ucowykql79ft5n9zl1sr70qa" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = چانڊڪو پرڳڻو
| native_name = چانڊڪا پرڳڻو
| other_name = چانڊڪو، چانڊڪا، چانڊوڪا
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = موجوده علائقو
| subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| established_title = تاريخي قيام
| established_date = ارغون دور سان منسوب؛ مغل دور ۾ تصديق ٿيل
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date = تاريخي انتظامي تبديلين سان
| named_for = [[چانڊيا]] قبيلو
| population_demonym = چانڊڪي جا رهواسي
}}

'''چانڊڪو پرڳڻو'''، جنهن کي '''چانڊڪا پرڳڻو''' يا '''چانڊوڪا''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو تعلق سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري اتر اولهه سنڌ سان هو، جنهن ۾ موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي آبادين جا علائقا شامل هئا. چانڊڪي جو نالو عام طور [[چانڊيا]] قبيلي جي علائقائي اثر ۽ آباديءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊڪا پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي زرعي، سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. مغل دور جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن کي بکر سرڪار جي هڪ وڏي پرڳڻي طور بيان ڪيو آهي. سندس احوال ۾ چانڊڪي جي قبيلن، ٻيلن، محصولي انتظام، مقامي مزاحمت ۽ زراعت بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |year=1983
 |publisher=Australian National University
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==

چانڊڪي جي نالي جون تاريخي صورتون ''چانڊڪو''، ''چانڊڪا'' ۽ ''چانڊوڪا'' ملن ٿيون. انگريزي تاريخي لکڻين ۾ هن علائقي لاءِ ''Chanduka'' ۽ ''Chandko'' جا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي تي چانڊڪا نالو چانڊيا قبيلي جي گهڻائي ۽ سياسي اثر سبب پيو. چانڊيا اتر اولهه سنڌ ۾ هڪ اهم قبيلو رهيا آهن ۽ سندن تاريخي مرڪزن مان [[غيبي ديرو]] پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪي جو نالو رڳو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا شهر لاءِ استعمال نه ٿيندو هو، پر مختلف دورن ۾ هڪ وڏي علائقي، جاگير يا انتظامي پرڳڻي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. انهيءَ سبب تاريخي چانڊڪي جون حدون موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه هيون.

== جاگرافيائي بيهڪ ۽ حدون ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. ان جي اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي علائقا، جڏهن ته اولهه طرف ڪاڇي، وارياسي زمين ۽ [[کيرٿر جبل]] جي سلسلن سان لاڳاپيل علائقا هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي چانڊڪي جي ايراضي اڳوڻي ڪڪڙ واري علائقي کان ڪاڇي، لاڙڪاڻي، قمبر، شهدادڪوٽ ۽ سکر جي ڀرپاسي تائين پکڙيل ڄاڻائي وئي آهي. اهي حدون مختلف تاريخي دورن سان تعلق رکن ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي وقت جي قطعي انتظامي سرحد طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ چانڊڪا کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري زرخيز ميداني علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي. ان دور جي انتظامي استعمال ۾ چانڊڪا جو تعلق لاڙڪاڻي جي علائقي سان هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌو درياهه ۽ قدرتي ماحول ===

چانڊڪي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ جو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي وهڪرن تي هو. درياهه مان نڪرندڙ واهن، موسمي ٻوڏن ۽ آبپاشيءَ جي ذريعن سبب هن علائقي ۾ زراعت کي اهميت حاصل هئي.

سترهين صديءَ جي احوالن موجب چانڊڪي جي ڪيترن حصن ۾ گهاٽا ۽ ڪنڊيدار ٻيلا موجود هئا. اهي ٻيلا مقامي آباديءَ لاءِ قدرتي وسيلا فراهم ڪندا هئا، پر فوجي مهمن دوران پناهه ۽ دفاع لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سمن جو دور ===

[[سما خاندان|سمن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي حالتن تي مختلف مقامي قبيلن ۽ حڪمران خاندانن جو اثر رهيو.

تاريخي روايتن موجب [[ڄام نظام الدين سمو]] جي حڪومت دوران [[شاهه بيگ ارغون]] چانڊڪي ۽ سڌيجي جي علائقن ڏانهن فوجي پيشقدمي ڪئي، پر سمن جي فوج سندس حملي کي روڪيو.&lt;ref name=&quot;Lari1994&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |isbn=0195775015
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چانڊيا قبيلي جي تاريخي روايتن موجب سريمڻ خان چانڊيو کي ڄام نظام الدين جي دور ۾ جاگير ڏني وئي. هڪ روايت ۾ ان جو سال 907هه (1501ع–1502ع) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ جاگير جي حدن بابت تفصيل پڻ موجود آهن، پر انهن کي مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي جي حدن سان سڌي طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Sareman&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=چانڊيو سريمڻ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊيو+سريمڻ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ارغونن جو دور ===

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي مختلف علائقن کي فوجي ۽ محصولي انتظام هيٺ آندو ويو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چانڊڪا پرڳڻي جي انتظامي بنياد کي ارغون دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[شاهه حسن ارغون]] جي وفات 962هه (1555ع) ۾ ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ورهاست ۾ بکر ۽ اتر سنڌ جو انتظام [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي هٿ هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪو پرڳڻو انهيءَ اتر سنڌ واري سياسي ۽ انتظامي نظام جو حصو هو.

== مغل دور ۾ چانڊڪو پرڳڻو ==

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ چانڊڪو بکر سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو.

بکر سرڪار سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. مغل انتظام ۾ پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول، فوجي ذميواريون، مقامي زميندارن سان لاڳاپا ۽ امن امان جا معاملا اهم هوندا هئا.

=== آئين اڪبري ۾ چانڊڪي جو ذڪر ===

[[ابوالفضل علامي]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ بکر سرڪار جي ماتحت محالن جي فهرست موجود آهي.

چانڊڪي جي سڃاڻپ انهيءَ فهرست ۾ ''جندولا'' نالي واري اندراج سان ڪئي وئي آهي. هن سڃاڻپ کي تاريخي محققن چانڊڪا سان ڳنڍيو آهي، جيتوڻيڪ نالي جي لکڻيءَ ۾ فرق موجود آهي.

ان اندراج موجب چانڊڪي جو مقرر ڪيل محصول 31,02,709 دام هو، جڏهن ته فوجي ذميواريءَ ۾ 400 سوار ۽ 800 پيادا شامل ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ مغل دور جي محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب سان تعلق رکن ٿا، نه ته جديد آباديءَ يا مستقل فوجي موجودگيءَ سان.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=334
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر سرڪار ۾ حيثيت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جا پرڳڻا اهم هئا.

انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته چانڊڪو اتر سنڌ جي انتظامي نظام ۾ هڪ الڳ محصولي ۽ علائقائي وحدت هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پڻ پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان ۾ چانڊڪو، جتوئي ۽ ٽڪر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چانڊڪي جو احوال ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' چانڊڪي جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ چانڊڪي کي هڪ وڏو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو، جتي ڪيترائي طاقتور ۽ منظم قبيلا آباد هئا. انهن قبيلن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن مزاحمت تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== چانڊڪي جا اهم قبيلا ===
تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صديءَ م بکر سرڪار ۾ اھو سڀ کان وڏو پرڳڻو ھيو. ان وقت پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ سميجا، بڪيجا (ٻگھيا)، سانگي، ابڙا، ۽ پاڻ کي ان وقت بلوچ سڏائيندڙ قبيلا جھڙوڪ:منگسي ، لاشاري، دردشت، ديناري، رند ، ڊومڪي ۽ بڙدي شامل ھئا. پرڳڻي کي ٻيلن واري ھڪ علائقي منديجي ([[مديجي]]) ۾ شيخن جو قبيلو وسندڙ ھيو. ان وقت مذڪورہ بلوچ سڏائيندڙ قبيلن جو ڳوٺ [[مير ابڙو واھ]] جي ڪپ تي واقع ھيو. اھو واھ پڻ انھن بلوچ قبيلن پاران کڻايل ھو. منھ ۽ پوپٽي ٻہ وڏا ڳوٺ ھيا جيڪي مير ابڙي ٻڌايا ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.
يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ بڪيا سميجا؛ سانگي؛ ابڙا؛ ۽ مهديجا شيخ. مصنف سانگين ۽ ابڙن کي پڻ سميجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. مهديجا شيخن جو تعلق بعد جي ڪلهوڙا تاريخ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt; ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ به انهن کان علاوه مگسي، لاشاري، رند، ڊومڪي، بڙدي ۽ ٻين ڀرپاسي جي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چانڊڪي ۾ محصول جي وصولي مغل عملدارن لاءِ هڪ اهم انتظامي مسئلو هو.

مصنف جو خيال هو ته جيڪڏهن بکر ۾ مضبوط فوجي انتظام موجود هجي، محصول مقرر قاعدن موجب ورتو وڃي ۽ مقامي ماڻهن سان مناسب سلوڪ ڪيو وڃي ته پرڳڻي جا قبيلا سرڪاري محصول ادا ڪندا هئا.

پر جڏهن فوجي انتظام ڪمزور ٿيندو هو يا محصول جي وصوليءَ تي اختلاف پيدا ٿيندا هئا، تڏهن مقامي گروهه سرڪاري عملدارن جي مخالفت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان کي مغل انتظام سان لاڳاپيل هڪ تاريخدان جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي. سندس مقامي قبيلن بابت تنقيدي اصطلاح لازمي طور غيرجانبدار سماجي حقيقتن جي نمائندگي نٿا ڪن.

=== ٻيلن جو دفاعي ڪردار ===

چانڊڪي جي قدرتي ماحول ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جي گهڻائي هئي.

يوسف ميرڪ موجب اهي ٻيلا فوجي دستن لاءِ ڏکيا رستا پيدا ڪندا هئا. مقامي قبيلن کي پنهنجي علائقي جي جاگرافيءَ جي ڄاڻ هجڻ ڪري دفاعي فائدو حاصل ٿيندو هو.

مغل فوج سان تڪرار جي صورت ۾ ڪجهه مقامي گروهه پنهنجن خاندانن ۽ چوپائي مال کي ڀرپاسي جي قبيلن وٽ موڪلي ڇڏيندا هئا ۽ پاڻ ٻيلن ۾ وڃي پناهه وٺندا هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== قلعي ۽ فوجي چوڪيءَ جي تجويز ===

يوسف ميرڪ چانڊڪي ۾ مغل انتظام مضبوط ڪرڻ لاءِ پرڳڻي جي وچ واري حصي ۾ هڪ مضبوط قلعو قائم ڪرڻ جي صلاح ڏني.

هن قلعي سان گڏ مستقل فوجي چوڪي قائم ڪرڻ جي پڻ تجويز ڏني، جيئن محصول جي وصولي ۽ سرڪاري انتظام کي برقرار رکي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

هيءَ تجويز مصنف جي انتظامي سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهڙو قلعو واقعي تعمير ٿيو هو.

== زراعت ۽ آبپاشي ==

چانڊڪي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ چوپائي مال تي هو.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، مقامي واهن ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست سبب چانڊڪي جي مختلف حصن ۾ زرعي آبادي وڌندي رهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي جي آبادڪاري، واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي قيام بابت معلومات موجود آهي.

=== نون ڳوٺن جي آبادڪاري ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي مختلف گروهن واهن جي کوٽائي ۽ نون ڳوٺن جي آبادڪاريءَ ۾ حصو ورتو.

مهديجا شيخن سان لاڳاپيل شاهه علي جي ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

انهن سرگرمين سبب ٻين علائقن مان ماڻهو چانڊڪي ڏانهن اچڻ لڳا ۽ زرعي زمينن جي آبادڪاريءَ ۾ واڌارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== زرعي پيداوار ===

چانڊڪي ۾ خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جون فصلون پوکيون وينديون هيون.

تاريخي بيانن موجب خريف ۾ سارين ۽ جوئر جي پوک اهم هئي، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل پوکيا ويندا هئا.

آبپاشيءَ جي سهولتن ۾ واڌاري سبب پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ ڳوٺاڻي معيشت کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪو ==

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا خاندان جي شروعاتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب روايت آهي ته هو لڳ ڀڳ 988هه (1580ع–1581ع) ۾ چانڊڪي جي علائقي ۾ آيو. سندس رهائش ۽ سرگرمين جو تعلق هٽڙي ۽ باقراڻي جي ڀرپاسي سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ابڙن سان لاڳاپا ===

تاريخي روايتن موجب ابڙن ۽ چانڊين جي وچ ۾ زمين، پاڻي ۽ مقامي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ابڙن جي هڪ چڱي مڙس کبڙ خان ابڙي ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي بکر مان چانڊڪي جي علائقي ۾ آندو.

ميان آدم شاهه جي مذهبي اثر سبب مختلف مقامي قبيلن جا ماڻهو سندس مريد ٿيا ۽ وقت سان سندس سياسي اثر پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان ۽ جاگير ===

[[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم دوران ميان آدم شاهه ڪلهوڙي سان ملاقات جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

روايت موجب خان خانان ميان آدم شاهه کي نذراني طور چانڊڪي ۾ زمين يا جاگير ڏني.

''تاريخ سکر'' ۾ هن واقعي بابت فارسي عبارت نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چانڊڪي جي زمينداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور واري مهم 999هه–1000هه (1591ع–1592ع) سان لاڳاپيل هئي. البت ميان آدم شاهه کي زمين ڏيڻ جي واقعي جو مخصوص هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق ٿيل نه آهي.

=== ميان آدم شاهه جي وفات ===

روايتن موجب ميان آدم شاهه جي وڌندڙ سياسي اثر سبب مقامي زميندارن ۽ مغل عملدارن سان اختلاف پيدا ٿيا.

انهيءَ پسمنظر ۾ کيس گرفتار ڪري ملتان موڪليو ويو، جتي سندس قتل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. ڪجهه سنڌي تاريخي بيانن ۾ اهو واقعو لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

ان واقعي جي قطعي تاريخ ۽ حالتن بابت ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي.

== ڪلهوڙن جو عروج ==

ميان آدم شاهه کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان جي مذهبي ۽ سياسي قيادت سندس جانشينن ڏانهن منتقل ٿي.

ميان دائود، ميان الياس ۽ ميان شاهه علي يا شاهل محمد ڪلهوڙي جا نالا هن سلسلي ۾ اهم آهن.

چانڊڪي جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي اثر وڌڻ سان مقامي زمينداري، آبپاشي ۽ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== ميان شاهل محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] جي دور کي چانڊڪي جي زرعي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن گهاڙ واهه جي کوٽائي ۽ آبپاشيءَ جي بندوبست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

واهَن ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جي سهولتن سبب زرعي پيداوار وڌڻ ۽ نون ڳوٺن جي آباد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

=== گهاڙ واهه ===

[[گهاڙ واهه]] لاڙڪاڻي ۽ چانڊڪي جي تاريخي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهه هو.

تاريخي بيانن موجب گهاڙ واهه ۽ ٻين آبپاشي ذريعن جي ڪري علائقي ۾ پوک هيٺ ايندڙ زمين وڌي ۽ زرعي آبادين کي هٿي ملي.

انهن آبپاشي سرگرمين کي چانڊڪي جي معاشي تاريخ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.

== چانڊڪو ۽ لاڙڪاڻي جو تعلق ==

چانڊڪو پرڳڻو ۽ [[لاڙڪاڻو]] تاريخي طور هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن، پر ٻئي نالا اصل ۾ ساڳي انتظامي وحدت لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا.

چانڊڪو هڪ وڏي علائقي يا پرڳڻي جو نالو هو، جڏهن ته لاڙڪاڻو وقت سان هڪ اهم شهر ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاڙڪاڻي جي نالي جو تعلق لاڙڪ قبيلي سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آبادڪاري گهاڙ واهه جي ڀرپاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaChandka&quot;/&gt;

چانڊڪا جو تاريخي نالو پوءِ به علائقي جي سڃاڻپ طور برقرار رهيو.

== ٽالپر دور ۾ چانڊڪا ==

[[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران چانڊڪا جي انتظام ۾ زميندارن، ڪاردارن ۽ مقامي محصولي عملدارن جو ڪردار اهم هو.

اوڻيهين صديءَ جي تاريخي بيانن موجب لاڙڪاڻو چانڊڪا جي محصولي انتظام سان لاڳاپيل مرڪز هو.

پرڳڻي ۾ مختلف تپن جا ڪاردار محصول جي وصوليءَ ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن ته ڳوٺن جي سطح تي مقامي عملدارن ۽ زميندارن جو انتظامي اثر موجود هو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== زمينداري نظام ===

چانڊڪي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زميندار ۽ هاري اهم سماجي ۽ معاشي طبقا هئا.

زميندار پنهنجي زمين جو ڪجهه حصو پاڻ آباد ڪندا هئا، جڏهن ته باقي زمين هارين کي پوک لاءِ ڏيندا هئا.

هاري پيداوار يا مقرر ڪيل حصي جي صورت ۾ زميندار کي ادائيگي ڪندا هئا. زميندار وري محصولي عملدارن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ جي صنعت ۽ واپار ==

برطانوي دور جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ چانڊڪا ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي جي مختلف مقامي صنعتن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن صنعتن ۾ ڪپڙي کي رنگڻ، تيل ڪڍڻ، ڳڙ ٺاهڻ، چمڙي جي صفائي، لوڻ جي پيداوار ۽ ڪاغذ ٺاهڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪپڙي جي رنگائي ===

چانڊڪي ۾ ڪپڙي کي مختلف رنگن سان رنگڻ هڪ اهم هنر هو.

تاريخي بيانن موجب ڳاڙهو، پيلو، زعفراني، سائو ۽ نيرو رنگ استعمال ٿيندا هئا.

نير ۽ زعفراني رنگ لاءِ ڪتب ايندڙ ڪُسنب جو ڪجهه خام مال مقامي طور حاصل ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيا رنگ سازيءَ جا مادا ٻاهرين علائقن مان آندا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== تيل ۽ ڳڙ جي پيداوار ===

سرنهن مان تيل ڪڍڻ ۽ ڪمند مان ڳڙ ٺاهڻ پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل هو.

تيل ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ٻج جو مواد چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو هو.

اهي سرگرميون زرعي پيداوار سان ڳنڍيل ننڍين صنعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

=== ڪاغذ سازي ===

لاڙڪاڻي ۾ ڪاغذ ٺاهڻ جي مقامي صنعت جو ذڪر پڻ اوڻيهين صديءَ جي گزيٽيئر ۾ ملي ٿو.

ڪاغذ جي تياريءَ لاءِ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ ريشو يا پراڻا مڇي مارڻ جا ڄار استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ علائقي جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

برطانوي انتظام هيٺ ضلعن، تعلقن ۽ تپن جي نئين جوڙجڪ سان پراڻي پرڳڻي واري نظام جي سرڪاري حيثيت آهستي آهستي ختم ٿي وئي.

چانڊڪا جو نالو تاريخي ۽ علائقائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته لاڙڪاڻو جديد انتظامي مرڪز طور وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ تحقيقي اهميت ==

چانڊڪو پرڳڻو سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان ڪيترن موضوعن تي معلومات ملي ٿي، جن ۾ مغل انتظام، محصولي نظام، مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت، زمينداري، آبپاشي، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي سياسي تاريخ شامل آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته اهو چانڊڪي جي سماجي ۽ انتظامي حالتن جو سترهين صديءَ جو نسبتاً تفصيلي احوال ڏئي ٿو. ان جي مقابلي ۾ ''آئين اڪبري'' محصولي ۽ فوجي حساب ڪتاب بابت معلومات فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جا گزيٽيئر مقامي معيشت ۽ انتظامي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hughes1874&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ چانڊڪي پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 907هه
| 1501ع–1502ع
| سريمڻ خان چانڊيو کي جاگير ملڻ جي روايت
|-
| 962هه
| 1555ع
| شاهه حسن ارغون جي وفات ۽ اتر سنڌ جي سياسي ورهاست
|-
| لڳ ڀڳ 988هه
| 1580ع–1581ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪي ۾ آمد جي روايت
|-
| 999هه–1000هه
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه
| 1599ع–1601ع
| ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي وفات بابت روايتي دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن ۾ هجري مهينا نه ڏنا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ استعمال ٿيل ماخذن مان انهن واقعن جا مخصوص قمري مهينا تصديق نٿا ٿين.

== ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

چانڊڪي جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ انتظامي حدن، جاگيرن، قبيلن ۽ سياسي واقعن جي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور چانڊيا سردارن جي جاگير، ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي مليل زمين ۽ مغل دور جي چانڊڪا پرڳڻي کي هڪ ئي قانوني يا انتظامي وحدت سمجهڻ مناسب ناهي.

يوسف ميرڪ مغل انتظام سان لاڳاپيل خاندان جو فرد هو، تنهنڪري سندس مقامي قبيلن بابت بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر نمايان آهي.

انهيءَ ڪري چانڊڪي جي تاريخ جو مطالعو ڪندي ''آئين اڪبري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌ جي مقامي تاريخن ۽ برطانوي گزيٽيئرن کي تقابلي انداز ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[غيبي ديرو]]
* [[چانڊيا]]
* [[ابڙا]]
* [[سانگي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=ابوالفضل علامي
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |year=1891
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Lari
 |first=Suhail Zaheer
 |title=A History of Sindh
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1994
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو چانڊڪا پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — مغل دور ۾ بکر سرڪار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2359/read/70947 ميان آدم شاهه ڪلهوڙو ۽ چانڊڪا پرڳڻو]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت انگريزي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جي تاريخ]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>kkiszn9ucowykql79ft5n9zl1sr70qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽڪر پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103836</id>
    <revision>
      <id>417834</id>
      <timestamp>2026-10-08T07:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = ٽڪر پرڳڻو | native_name = ٽڪر | other_name = ٽڪري، تڪر | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي علائقو | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي حڪومت | subdivision_name2 = [...</comment>
      <origin>417834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15583" sha1="c486v665k2x5ajenre02l3nbnuvoufv" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ٽڪر پرڳڻو
| native_name = ٽڪر
| other_name = ٽڪري، تڪر
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سورهين ۽ سترهين صدي عيسوي
}}

'''ٽڪر پرڳڻو''' (انگريزي: ''Takar Pargana'')، جنهن کي ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ '''ٽڪري پرڳڻو''' پڻ لکيو ويو آهي، مغل دور ۾ [[بکر سرڪار]] جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو. سترهين صدي عيسويءَ جي فارسي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ٽڪر کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع ٽن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. ٻيا ٻه پرڳڻا [[جتوئي پرڳڻو]] ۽ [[چانڊڪو پرڳڻو]] هئا. بکر سرڪار جا باقي پنج پرڳڻا سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۾ [[سميجا]] قبيلي جون بڪيا ۽ لاکيار شاخون آباد هيون. تاريخي احوالن موجب انهن قبيلن جو مغل انتظام سان تعلق زميني محصول، مقامي خودمختياري ۽ انتظامي اختلافن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |type=Thesis
 |publisher=Australian National University
 |year=1983
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

ٽڪر پرڳڻي جو نالو تاريخي لکڻين ۾ ''ٽڪر''، ''ٽڪري'' ۽ رومن صورت ۾ ''Takar'' ملي ٿو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي انگريزي ترجمي ۾ ''Takar'' استعمال ٿيل آهي، جڏهن ته [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ ان کي ''ٽڪري'' لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ٽڪر جي نالي کي موجوده جاگرافيائي لفظ ''ٽڪر'' يا ''ٽڪري'' سان ڳنڍڻ ممڪن آهي، پر نالي جي قطعي وجهه تسميه بابت وڌيڪ تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٽڪر پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو. انهيءَ بنياد تي اهو بکر سرڪار جي اولهه يا ساڄي ڪپ واري انتظامي حصي ۾ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪر پرڳڻي کي سبيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. ٻئي طرف تاريخدان ايم. ايڇ. پنهور جي تحقيق ۾ ٽڪر پرڳڻي جو تعلق موجوده شهدادڪوٽ ۽ ڳڙهي خيري جي جابلو علائقن سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarResistance&quot;&gt;{{cite web
 |author=ايم. ايڇ. پنهور
 |title=جاگيرپ خلاف سنڌ جي سرويچ جدوجهد
 |url=https://drmuhabbatburiro.blogspot.com/2012/10/blog-post_8.html
 |website=ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

انهن حوالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٽڪر جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق اتر اولهه سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي جي جابلو پٽيءَ سان هو. تنهن هوندي به پرڳڻي جون قطعي سرحدون، ان جي ايراضي ۽ مرڪزي شهر بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== بکر سرڪار جو انتظام ===

مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي انتظامي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو هو. بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا. انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

رحيمداد خان مولائي شيدائي ''تاريخ سکر'' ۾ ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن جا نالا جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪري ڄاڻايا آهن. کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو شامل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جا پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| '''ٽڪر'''
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''نوٽ:'' مٿين فهرست ''تاريخ سکر'' ۾ ڏنل نالن مطابق آهي. ٻين تاريخي بيانن ۾ ڪجهه پرڳڻن جي نالن ۽ پڙهڻين ۾ فرق ملي ٿو.

=== ارغونن ۽ مغلن جي دور جو پسمنظر ===

[[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ اتر سنڌ جي سياسي ۽ فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون. مقامي قبيلن، ارغون حڪمرانن ۽ پوءِ مغل عملدارن جي وچ ۾ زميني اختيار ۽ محصول جي وصولي بابت اختلاف پيدا ٿيندا رهيا.

ايم. ايڇ. پنهور جي تحقيق موجب ٽڪر پرڳڻي جا سميجا، ٻگھيا ۽ لاکيار قبيلن سان لاڳاپيل گروهه ارغونن ۽ مغلن جي خلاف مقامي مزاحمت ۾ شامل هئا. پنهور ٽڪر کي شهدادڪوٽ ۽ ڳڙهي خيري جي جابلو علائقن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarResistance&quot;/&gt;

اهو احوال پرڳڻي جي مقامي سياسي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر هر مزاحمتي واقعي کي ٽڪر پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ مخصوص تاريخي شاهدي ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ٽڪر پرڳڻو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ٽڪر پرڳڻي جي سترهين صديءَ واري انتظامي ۽ سماجي صورتحال بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ۾ ٽڪر کي بکر سرڪار جو ٽيون ساڄي ڪپ وارو پرڳڻو ڄاڻائي ٿو. سندس بيان موجب هن پرڳڻي ۾ بڪيا ۽ لاکيار سميجا آباد هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

محمد سليم اختر جي انگريزي ترجمي ۾ انهن قبيلن جا نالا ''Bukya'' ۽ ''Lakiyar Samejas'' ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

=== بڪيا ۽ لاکيار سميجا ===

[[سميجا]] سنڌ جي تاريخي سما قبيلن سان لاڳاپيل هڪ وڏي قبائلي سڃاڻپ آهي. سميجن جون مختلف شاخون سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن ۾ آباد هيون.

ٽڪر پرڳڻي جي رهواسين بابت يوسف ميرڪ بڪيا ۽ لاکيار سميجن جو خاص ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب اهي مقامي قبائلي گروهه هئا، جن جا مغل عملدارن سان لاڳاپا هميشه هڪجهڙا نه رهيا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

مصنف جي لکڻيءَ ۾ انهن قبيلن کي اڳ ۾ مغل انتظام جي مخالفت ڪندڙ ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته بعد ۾ سندن طرفان محصول ادا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

=== مقامي مزاحمت ۽ محصول ===

يوسف ميرڪ موجب ٽڪر پرڳڻي جا مقامي قبائلي گروهه شروعاتي دور ۾ سرڪاري اختيار جي مزاحمت ڪندا هئا، پر پوءِ انهن مان ڪجهه گروهن محصول جي ادائيگي قبول ڪئي.

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته پرڳڻي ۾ مغل انتظام ۽ مقامي قبيلن جي وچ ۾ محصولي لاڳاپا وقت سان تبديل ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ مقامي مزاحمت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

=== زميني محصول جو نظام ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر جي ٽنهي پرڳڻن ۾ محصول جي تشخيص ''ضبط'' جي اصول سان لاڳاپيل هئي.

ضبط مغل دور جو هڪ محصولي طريقو هو، جنهن تحت زمين ۽ زرعي پيداوار جي حساب سان سرڪاري محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

يوسف ميرڪ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته ٽڪر پرڳڻو مغل حڪومت جي محصولي انتظام ۾ شامل هو ۽ مقامي رهواسين کان مقرر ڪيل ڍل وصول ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== قبائلي ۽ سماجي صورتحال ==

ٽڪر پرڳڻي جي سماجي زندگيءَ ۾ قبيلن ۽ سندن مقامي اڳواڻن جو ڪردار اهم هو.

بڪيا ۽ لاکيار سميجن جو ذڪر ظاهر ڪري ٿو ته مغل دور ۾ پرڳڻي جي آباديءَ جي سڃاڻپ گهڻي ڀاڱي قبائلي بنيادن تي ڪئي ويندي هئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا انتظامي اختيار، محصول جي وصولي ۽ امن امان جي مسئلن سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== پاڙيسري قبيلن سان لاڳاپا ===

يوسف ميرڪ جي احوال موجب بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن جي رهواسين کي مختلف پاڙيسري قبيلن سان واسطو رکڻو پوندو هو.

سندس بيان ۾ چانڊيا قبيلن جي ڪجهه گروهن سان اختلافن ۽ ماڻهن يا مال جي کڄڻ جهڙن واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

انهن بيانن کي سڄي چانڊيا قبيلي بابت عام تاريخي فيصلو نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هڪ مخصوص دور ۽ مغل انتظام سان لاڳاپيل مصنف جي نقطه نظر جي نمائندگي ڪن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

ٽڪر پرڳڻي جي تاريخ مان سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جوڙجڪ، قبائلي سماج ۽ محصولي نظام بابت معلومات ملي ٿي.

هن پرڳڻي جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر سرڪار جي ماتحت علائقا رڳو شهرن ۽ قلعن تائين محدود نه هئا، پر انهن ۾ مختلف قبيلن جا آباد علائقا پڻ شامل هئا.

ٽڪر، جتوئي ۽ چانڊڪو پرڳڻن جو گڏيل ذڪر اتر سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذ ۽ تحقيق ==

ٽڪر پرڳڻي بابت معلومات جا اهم ماخذ هي آهن:

* ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' — يوسف ميرڪ جو سترهين صديءَ وارو بنيادي تاريخي ماخذ؛
* ''تاريخ سکر'' — رحيمداد خان مولائي شيدائي جي اتر سنڌ بابت تاريخي تصنيف؛
* محمد سليم اختر جو ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت انگريزي تحقيقي ترجمو ۽ مطالعو؛
* ايم. ايڇ. پنهور جي سنڌ جي مقامي مزاحمت بابت تاريخي تحقيق.

انهن ماخذن مان پرڳڻي جي انتظامي حيثيت، رهواسين ۽ محصولي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي، پر ان جي قطعي سرحدن، مرڪزي شهر ۽ قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

== تاريخي زمانو ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ٽڪر پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| 927هه
| 1520ع–1521ع
| شاهه بيگ ارغون جي سنڌ واري ڪاهه جو دور
|-
| 1000هه
| 1591ع–1592ع
| مغل سلطنت جي سنڌ تي سياسي بالادستي قائم ٿيڻ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ٽڪر پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر
|}

''نوٽ:'' اهي تاريخون ٽڪر پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون تاريخون نه آهن، پر ان سان لاڳاپيل وسيع تاريخي پسمنظر بيان ڪن ٿيون. مخصوص هجري مهينا دستياب ماخذن مان تصديق ٿيل نه آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[سميجا]]
* [[چانڊيا]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |publisher=Australian National University
 |year=1983
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — بکر جو مغل دور]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [http://hdl.handle.net/1885/11279 تاريخ مظهر شاهجهاني بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>c486v665k2x5ajenre02l3nbnuvoufv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avocado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103837</id>
    <redirect title="ايووڪيڊو (ميوو)" />
    <revision>
      <id>417837</id>
      <timestamp>2026-10-08T07:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[Avocado]] کي [[ايووڪيڊو (ميوو)]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="j7oho3ezqns066zw3elrvpnoxk9wetr" xml:space="preserve">#چوريو [[ايووڪيڊو (ميوو)]]</text>
      <sha1>j7oho3ezqns066zw3elrvpnoxk9wetr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايووڪيڊو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103838</id>
    <revision>
      <id>417840</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:استوائي زراعت]]  [[زمرو:استوائي ميوا]]  [[زمرو:ميوي وارا وڻ]]  [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:پرسيا|امريڪانا]]  [[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]]  [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]]  [[زمرو:بيليز جا وڻ]]  [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]]  زمرو:گوئٽي ما...</comment>
      <origin>417840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1189" sha1="ac7vjc28sls9x9534ur1jdu5z5ng2im" xml:space="preserve">[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>ac7vjc28sls9x9534ur1jdu5z5ng2im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417842</id>
      <parentid>417840</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽراپڪس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1215" sha1="guvxmpuyhqbgtibc8udlwi3rszam2j8" xml:space="preserve">[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]
[[زمرو:ٽراپڪس]]</text>
      <sha1>guvxmpuyhqbgtibc8udlwi3rszam2j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417843</id>
      <parentid>417842</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1217" sha1="ggiuz1sgj05pzlrsh5hfaswhuda9pgl" xml:space="preserve">[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]

[[زمرو:ٽراپڪس]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 

[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>ggiuz1sgj05pzlrsh5hfaswhuda9pgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417844</id>
      <parentid>417843</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽراپيڪل ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="ntr0orxptjeo6326k93qf5ulvyijc8f" xml:space="preserve">[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:استوائي زراعت]] 
[[زمرو:استوائي ميوا]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:ميوي وارا وڻ]] 
[[زمرو:غذائيت]]

[[زمرو:ٽراپڪس]]
[[زمرو:پرسيا|امريڪانا]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا مان نڪتل فصل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ مان نڪتل فصل]] 
[[زمرو:بيليز جا وڻ]] 
[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ]] 
[[زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ]] 
[[زمرو:هونڊوراس جا وڻ]] 

[[زمرو:نڪاراگوا جا وڻ]] 
[[زمرو:مرڪزي ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ڏکڻ اولهه ميڪسيڪو جي نباتات]] [[زمرو:ويراڪروز جي نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي ڪلائوڊ فاريسٽ جي نباتات]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:ميڪسيڪو جي گهٽ خطري واري نباتات]] 
[[زمرو:1768ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] 
[[زمرو:فلپ ملر پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]]
[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]</text>
      <sha1>ntr0orxptjeo6326k93qf5ulvyijc8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417845</id>
      <parentid>417844</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="5jo9f9t3yne2i13sq7ht56fojbai0ti" xml:space="preserve">[[زمرو:ٽراپيڪل ميوا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>5jo9f9t3yne2i13sq7ht56fojbai0ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:استوائي زراعت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103839</id>
    <revision>
      <id>417847</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:ٽراپڪس]]</comment>
      <origin>417847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="24ew8sx4tw3okdky05onty6pze7xjst" xml:space="preserve">[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:ٽراپڪس]]</text>
      <sha1>24ew8sx4tw3okdky05onty6pze7xjst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مالديپ جي نباتات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103840</id>
    <revision>
      <id>417849</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:مالديپ]]</comment>
      <origin>417849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="dvafmyhfr727t5o7pc5vs5d2renamvw" xml:space="preserve">
[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:مالديپ]]</text>
      <sha1>dvafmyhfr727t5o7pc5vs5d2renamvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1763ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103841</id>
    <revision>
      <id>417850</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:1763ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="4u1muxrvyl58o3yoayfngmp46kojfy3" xml:space="preserve">[[زمرو:1763ع]]</text>
      <sha1>4u1muxrvyl58o3yoayfngmp46kojfy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417851</id>
      <parentid>417850</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻوٽا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="49zajtabex8b9n2yp76k9n1raxqxgaj" xml:space="preserve">[[زمرو:1763ع]]
[[زمرو:ٻوٽا]]</text>
      <sha1>49zajtabex8b9n2yp76k9n1raxqxgaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڦريون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103842</id>
    <revision>
      <id>417853</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:نباتات]]</comment>
      <origin>417853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="ep8fp4404wnfcqa5zhrx87uy40laemk" xml:space="preserve">[[زمرو:غذائون]]
[[زمرو:نباتات]]</text>
      <sha1>ep8fp4404wnfcqa5zhrx87uy40laemk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چاري جا فصل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103843</id>
    <revision>
      <id>417854</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فصل]]</comment>
      <origin>417854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="ikhc824i696zettxcdhwpl36chicp3x" xml:space="preserve">[[زمرو:فصل]]</text>
      <sha1>ikhc824i696zettxcdhwpl36chicp3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417857</id>
      <parentid>417854</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="jogjbzrvzshrok662izm7fkgg68cmjn" xml:space="preserve">[زمرو:چارو]]
[[زمرو:فصل]]</text>
      <sha1>jogjbzrvzshrok662izm7fkgg68cmjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417858</id>
      <parentid>417857</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="s14fmg5tfl9myhu4gphq5u9vh1430y2" xml:space="preserve">[[زمرو:چارو]]
[[زمرو:فصل]]</text>
      <sha1>s14fmg5tfl9myhu4gphq5u9vh1430y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:استوائي ٻوٽا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103844</id>
    <revision>
      <id>417855</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:ٽراپڪس]]</comment>
      <origin>417855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="7ro26cys4oarwsyn5k18u2jfiyl0did" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:ٽراپڪس]]</text>
      <sha1>7ro26cys4oarwsyn5k18u2jfiyl0did</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:کاڌي لائق ڦريون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103845</id>
    <revision>
      <id>417856</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڦريون]] [[زمرو:غذائون]]</comment>
      <origin>417856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="mmxrsf51mf82wbr86jah2v4z0qd39l5" xml:space="preserve">[[زمرو:ڦريون]]
[[زمرو:غذائون]]</text>
      <sha1>mmxrsf51mf82wbr86jah2v4z0qd39l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چارو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103846</id>
    <revision>
      <id>417859</id>
      <timestamp>2026-10-08T08:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گاهه]]</comment>
      <origin>417859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="biec1k2qtgnb8teuo9e83fohazi7lo2" xml:space="preserve">[[زمرو:گاهه]]</text>
      <sha1>biec1k2qtgnb8teuo9e83fohazi7lo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميڪسيڪو جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103847</id>
    <revision>
      <id>417861</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="c18amidyh6bak2t2plw7weiard7s00a" xml:space="preserve">[[زمرو:ميڪسيڪو]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>c18amidyh6bak2t2plw7weiard7s00a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بيليز جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103848</id>
    <revision>
      <id>417862</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بيليز]]  [[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="kknbdguuxx4u4ptxja0cydjezmx7h8j" xml:space="preserve">[[زمرو:بيليز]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>kknbdguuxx4u4ptxja0cydjezmx7h8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪوسٽا ريڪا جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103849</id>
    <revision>
      <id>417863</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا]]  [[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="cj0exo3fqtys9hom4fta5jocc6sufa8" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪوسٽا ريڪا]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>cj0exo3fqtys9hom4fta5jocc6sufa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نڪاراگوا جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103850</id>
    <revision>
      <id>417864</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نڪاراگوا]]  [[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="glpakgrijhoznrwit008et015xvqwwv" xml:space="preserve">[[زمرو:نڪاراگوا]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>glpakgrijhoznrwit008et015xvqwwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گوئٽي مالا جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103851</id>
    <revision>
      <id>417865</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گوئٽي مالا]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="eajt5hgvgeqz6zrlovhhe6mclawe6nm" xml:space="preserve">[[زمرو:گوئٽي مالا]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>eajt5hgvgeqz6zrlovhhe6mclawe6nm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417866</id>
      <parentid>417865</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:گوئٽي مالا]]; added [[Category:گواتيمالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="1y6lnjdenvgmvyp8a9habw1v2ckc1qw" xml:space="preserve">[[زمرو:گواتيمالا]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>1y6lnjdenvgmvyp8a9habw1v2ckc1qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هونڊوراس جا وڻ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103852</id>
    <revision>
      <id>417867</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هونڊوراس]]  [[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</comment>
      <origin>417867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="qoq444ps9rbtdftq1ojwcngufdxe471" xml:space="preserve">[[زمرو:هونڊوراس]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>qoq444ps9rbtdftq1ojwcngufdxe471</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417868</id>
      <parentid>417867</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊوراس]]; added [[Category:هونڊرس جون ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="8lukyyang63g8nkc2wda2oe1hl6w8l7" xml:space="preserve">[[زمرو:هونڊرس جون ٻوليون]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>8lukyyang63g8nkc2wda2oe1hl6w8l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417869</id>
      <parentid>417868</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس جون ٻوليون]]; added [[Category:هونڊرس ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="fai327n7jyxmxox9784mrii5s892upb" xml:space="preserve">[[زمرو:هونڊرس ۾ شهر]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>fai327n7jyxmxox9784mrii5s892upb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417870</id>
      <parentid>417869</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هونڊرس ۾ شهر]]; added [[Category:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0965ddfc1ayek6xwkhj4fuc5nod8jrz" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>0965ddfc1ayek6xwkhj4fuc5nod8jrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417871</id>
      <parentid>417870</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="ksqd2v0v5l38kxrxx27aykjtzet07bk" xml:space="preserve">[[زمرو:ھونڊورس]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا وڻ]]</text>
      <sha1>ksqd2v0v5l38kxrxx27aykjtzet07bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ آمريڪا جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103853</id>
    <revision>
      <id>417884</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ آمريڪا جو سماج]]</comment>
      <origin>417884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="4225i1pqqp3lb19x7istv3h6qcimlws" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جو سماج]]</text>
      <sha1>4225i1pqqp3lb19x7istv3h6qcimlws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ آمريڪا جو سماج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103854</id>
    <revision>
      <id>417885</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ آمريڪا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جو سماج]]</comment>
      <origin>417885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="6ptilw5xv68sgur6ircy80ergcjdyld" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ آمريڪا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جو سماج]]</text>
      <sha1>6ptilw5xv68sgur6ircy80ergcjdyld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هونڊرس ۾ تعليم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103855</id>
    <revision>
      <id>417888</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: هونڊوراس ۾ تعليم ان ملڪ لاءِ انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ڪنهن به خاص گروهه سان امتيازي سلوڪ ڪرڻ کان سواءِ هونڊوراس جي سماج ۾ ثقافت ۽ ان جي فائدن کي برقرار رکڻ، فروغ ڏيڻ ۽ ڦهلائڻ جو ڪم ڪري ٿي. ملڪي تعليم جو نظام غير مذهبي (سيڪيولر) آهي ۽ جمهوريت جي بنيادي اصولن تي ق...</comment>
      <origin>417888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1071" sha1="0lmx9n7i8em048er501wwv22m65t03g" xml:space="preserve">هونڊوراس ۾ تعليم ان ملڪ لاءِ انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ڪنهن به خاص گروهه سان امتيازي سلوڪ ڪرڻ کان سواءِ هونڊوراس جي سماج ۾ ثقافت ۽ ان جي فائدن کي برقرار رکڻ، فروغ ڏيڻ ۽ ڦهلائڻ جو ڪم ڪري ٿي. ملڪي تعليم جو نظام غير مذهبي (سيڪيولر) آهي ۽ جمهوريت جي بنيادي اصولن تي قائم آهي؛ اهو شاگردن ۾ مضبوط قومپرست جذبا پيدا ڪري ٿو ۽ انهن کي قوم جي معاشي ۽ سماجي ترقيءَ سان سڌي طرح ڳنڍي ٿو. هونڊوراس جو 1982ع وارو آئين تعليم جي حق جي ضمانت ڏئي ٿو؛ اهو حق نيشنل ڪانسٽيٽيوئنٽ اسيمبليءَ (قومي آئين ساز اسيمبليءَ) جي فرمان نمبر 131 ۽ سرڪاري روزاني اخبار لا گيسيٽا (La Gaceta) ذريعي پڻ واضح ڪيو ويو آهي.
[[زمرو:ھونڊورس ۾ تعليم]]</text>
      <sha1>0lmx9n7i8em048er501wwv22m65t03g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417889</id>
      <parentid>417888</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ھونڊورس ۾ تعليم]]; added [[Category:ھونڊورس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="94o9dkfjvg09fbo64u74x10jxrg2llf" xml:space="preserve">هونڊوراس ۾ تعليم ان ملڪ لاءِ انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ڪنهن به خاص گروهه سان امتيازي سلوڪ ڪرڻ کان سواءِ هونڊوراس جي سماج ۾ ثقافت ۽ ان جي فائدن کي برقرار رکڻ، فروغ ڏيڻ ۽ ڦهلائڻ جو ڪم ڪري ٿي. ملڪي تعليم جو نظام غير مذهبي (سيڪيولر) آهي ۽ جمهوريت جي بنيادي اصولن تي قائم آهي؛ اهو شاگردن ۾ مضبوط قومپرست جذبا پيدا ڪري ٿو ۽ انهن کي قوم جي معاشي ۽ سماجي ترقيءَ سان سڌي طرح ڳنڍي ٿو. هونڊوراس جو 1982ع وارو آئين تعليم جي حق جي ضمانت ڏئي ٿو؛ اهو حق نيشنل ڪانسٽيٽيوئنٽ اسيمبليءَ (قومي آئين ساز اسيمبليءَ) جي فرمان نمبر 131 ۽ سرڪاري روزاني اخبار لا گيسيٽا (La Gaceta) ذريعي پڻ واضح ڪيو ويو آهي.
[[زمرو:ھونڊورس]]</text>
      <sha1>94o9dkfjvg09fbo64u74x10jxrg2llf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417890</id>
      <parentid>417889</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="7s2oxgq91ln69wlopgh1ydj2i7bmrri" xml:space="preserve">هونڊوراس ۾ تعليم ان ملڪ لاءِ انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ڪنهن به خاص گروهه سان امتيازي سلوڪ ڪرڻ کان سواءِ هونڊوراس جي سماج ۾ ثقافت ۽ ان جي فائدن کي برقرار رکڻ، فروغ ڏيڻ ۽ ڦهلائڻ جو ڪم ڪري ٿي. ملڪي تعليم جو نظام غير مذهبي (سيڪيولر) آهي ۽ جمهوريت جي بنيادي اصولن تي قائم آهي؛ اهو شاگردن ۾ مضبوط قومپرست جذبا پيدا ڪري ٿو ۽ انهن کي قوم جي معاشي ۽ سماجي ترقيءَ سان سڌي طرح ڳنڍي ٿو. هونڊوراس جو 1982ع وارو آئين تعليم جي حق جي ضمانت ڏئي ٿو؛ اهو حق نيشنل ڪانسٽيٽيوئنٽ اسيمبليءَ (قومي آئين ساز اسيمبليءَ) جي فرمان نمبر 131 ۽ سرڪاري روزاني اخبار لا گيسيٽا (La Gaceta) ذريعي پڻ واضح ڪيو ويو آهي.

[[زمرو:هونڊرس ۾ تعليم]]</text>
      <sha1>7s2oxgq91ln69wlopgh1ydj2i7bmrri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيزان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103856</id>
    <revision>
      <id>417892</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9460060|جازان]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="mr9l7syjgiqxr4peu2dqmg0cxb9zsu9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}'''جيزان''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : جازان) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.</text>
      <sha1>mr9l7syjgiqxr4peu2dqmg0cxb9zsu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417893</id>
      <parentid>417892</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جيزان صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="kfe8ej4wpev7je39mb047bjkayw70mq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}'''جيزان''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : جازان) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

[[زمرو:جيزان صوبو]]</text>
      <sha1>kfe8ej4wpev7je39mb047bjkayw70mq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417894</id>
      <parentid>417893</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="ncioeu7tgqvsjo5uor1gaq616t74gpb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}'''جيزان''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : جازان) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>ncioeu7tgqvsjo5uor1gaq616t74gpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417897</id>
      <parentid>417894</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="mcgr7ogz6mlfafiiwhb100vf1c4f7hp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}'''جيزان''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : جازان) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

==تفصيل==
{{About|the city in Saudi Arabia|the province named after the city|Jazan Province|other uses|Jazan (disambiguation){{!}}Jazan}}{{Infobox settlement
| name = Jizan
| other_name = 
| native_name = جيزان
| native_name_lang = ar
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
| image = Jizan.jpg
| image_size = 
| caption = 
| image_map = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name1 = [[Jazan Province|Jazan]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Governor / Emir
| leader_name = Prince Mohammed bin Abdulaziz bin Mohammed bin Abdulaziz Al Saud&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Jazan Governor Receives Official Delegations and Launches Development Programs
|url=https://spa.gov.sa/en/N2606198
|website=Saudi Press Agency
|date=2026-06-04
|access-date=2026-06-04
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jazan Region |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jazan/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 173,919
| population_as_of = 2022 census
| population_demonym = 
| population_note = 
| population_metro = 1,404,997 (Jizan region)
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| coordinates = {{coord|16|53|21|N|42|33|40|E|region:SA|display=inline}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 40
| elevation_ft = 
| time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset = +3
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| custom_label_sec1 = 
| custom_data_sec1 = 
| website = {{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}
| footnotes =
}}
'''Jizan''' ({{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) is a [[List of cities and towns in Saudi Arabia|city]] and the capital of [[Jazan Province]], which lies in the southwest corner of [[Saudi Arabia]]. Jizan is situated on the coast of the [[Red Sea]] and serves a large agricultural heartland that has a population of 173,919 as of 2022 and over 1.4 million, in the whole Jizan region. The city has a regional airport as well as the Jizan seaport. The area is noted for its high-quality production of fruits such as [[mango]]es, [[fig]]s, [[papaya]]s, [[plum|plums]], and [[coffee]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fruit production in Jazan flourishes during Ramadan|url=https://www.spa.gov.sa/2079092}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia annexed [[Asir|'Asir]], [[Najran Province|Najran]], and Jizan from [[Yemen]] in [[Saudi–Yemeni war (1934)|1934]].

Jizan has one of the largest megaprojects market in the kingdom with significant infrastructure projects worth many billions of dollars. [[Saudi Aramco]] is building the 400,000-[[Barrel (unit)|bpd]] '''Jazan Refinery''' with associated terminal facilities on the [[Red Sea]] near the city, scheduled for completion in late 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aramco lets contracts for Jazan refinery, terminal|url=https://www.ogj.com/articles/2012/10/aramco-lets-contracts-for-jazan-refinery-terminal.html|website=Oil &amp; Gas Journal|access-date=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>mcgr7ogz6mlfafiiwhb100vf1c4f7hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417898</id>
      <parentid>417897</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4751" sha1="1v3ocuut2bdfq280tgabifzk185pfk6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}
'''جيزان''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : {{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

==تفصيل==
{{About|the city in Saudi Arabia|the province named after the city|Jazan Province|other uses|Jazan (disambiguation){{!}}Jazan}}{{Infobox settlement
| name = Jizan
| other_name = 
| native_name = جيزان
| native_name_lang = ar
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
| image = Jizan.jpg
| image_size = 
| caption = 
| image_map = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name1 = [[Jazan Province|Jazan]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Governor / Emir
| leader_name = Prince Mohammed bin Abdulaziz bin Mohammed bin Abdulaziz Al Saud&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Jazan Governor Receives Official Delegations and Launches Development Programs
|url=https://spa.gov.sa/en/N2606198
|website=Saudi Press Agency
|date=2026-06-04
|access-date=2026-06-04
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jazan Region |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jazan/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 173,919
| population_as_of = 2022 census
| population_demonym = 
| population_note = 
| population_metro = 1,404,997 (Jizan region)
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| coordinates = {{coord|16|53|21|N|42|33|40|E|region:SA|display=inline}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 40
| elevation_ft = 
| time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset = +3
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| custom_label_sec1 = 
| custom_data_sec1 = 
| website = {{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}
| footnotes =
}}
'''Jizan''' ({{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) is a [[List of cities and towns in Saudi Arabia|city]] and the capital of [[Jazan Province]], which lies in the southwest corner of [[Saudi Arabia]]. Jizan is situated on the coast of the [[Red Sea]] and serves a large agricultural heartland that has a population of 173,919 as of 2022 and over 1.4 million, in the whole Jizan region. The city has a regional airport as well as the Jizan seaport. The area is noted for its high-quality production of fruits such as [[mango]]es, [[fig]]s, [[papaya]]s, [[plum|plums]], and [[coffee]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fruit production in Jazan flourishes during Ramadan|url=https://www.spa.gov.sa/2079092}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia annexed [[Asir|'Asir]], [[Najran Province|Najran]], and Jizan from [[Yemen]] in [[Saudi–Yemeni war (1934)|1934]].

Jizan has one of the largest megaprojects market in the kingdom with significant infrastructure projects worth many billions of dollars. [[Saudi Aramco]] is building the 400,000-[[Barrel (unit)|bpd]] '''Jazan Refinery''' with associated terminal facilities on the [[Red Sea]] near the city, scheduled for completion in late 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aramco lets contracts for Jazan refinery, terminal|url=https://www.ogj.com/articles/2012/10/aramco-lets-contracts-for-jazan-refinery-terminal.html|website=Oil &amp; Gas Journal|access-date=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>1v3ocuut2bdfq280tgabifzk185pfk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417899</id>
      <parentid>417898</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T09:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>417899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4805" sha1="rfjksfexe03lwh0mx0zkfxisfr9lce7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}
'''جيزان''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : {{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

==تفصيل==
{{About|the city in Saudi Arabia|the province named after the city|Jazan Province|other uses|Jazan (disambiguation){{!}}Jazan}}{{Infobox settlement
| name = Jizan
| other_name = 
| native_name = جيزان
| native_name_lang = ar
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
| image = Jizan.jpg
| image_size =300px 
| caption =Jizan 
| image_map = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name1 = [[Jazan Province|Jazan]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Governor / Emir
| leader_name = Prince Mohammed bin Abdulaziz bin Mohammed bin Abdulaziz Al Saud&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Jazan Governor Receives Official Delegations and Launches Development Programs
|url=https://spa.gov.sa/en/N2606198
|website=Saudi Press Agency
|date=2026-06-04
|access-date=2026-06-04
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jazan Region |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jazan/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 173,919
| population_as_of = 2022 census
| population_demonym = 
| population_note = 
| population_metro = 1,404,997 (Jizan region)
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| coordinates = {{coord|16|53|21|N|42|33|40|E|region:SA|display=inline}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 40
| elevation_ft = 
| time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset = +3
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| custom_label_sec1 = 
| custom_data_sec1 = 
| website = {{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}
| footnotes =
|image_skyline=Jizan.jpg|image_caption=Jizan}}
'''Jizan''' ({{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) is a [[List of cities and towns in Saudi Arabia|city]] and the capital of [[Jazan Province]], which lies in the southwest corner of [[Saudi Arabia]]. Jizan is situated on the coast of the [[Red Sea]] and serves a large agricultural heartland that has a population of 173,919 as of 2022 and over 1.4 million, in the whole Jizan region. The city has a regional airport as well as the Jizan seaport. The area is noted for its high-quality production of fruits such as [[mango]]es, [[fig]]s, [[papaya]]s, [[plum|plums]], and [[coffee]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fruit production in Jazan flourishes during Ramadan|url=https://www.spa.gov.sa/2079092}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia annexed [[Asir|'Asir]], [[Najran Province|Najran]], and Jizan from [[Yemen]] in [[Saudi–Yemeni war (1934)|1934]].

Jizan has one of the largest megaprojects market in the kingdom with significant infrastructure projects worth many billions of dollars. [[Saudi Aramco]] is building the 400,000-[[Barrel (unit)|bpd]] '''Jazan Refinery''' with associated terminal facilities on the [[Red Sea]] near the city, scheduled for completion in late 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aramco lets contracts for Jazan refinery, terminal|url=https://www.ogj.com/articles/2012/10/aramco-lets-contracts-for-jazan-refinery-terminal.html|website=Oil &amp; Gas Journal|access-date=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>rfjksfexe03lwh0mx0zkfxisfr9lce7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417902</id>
      <parentid>417899</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4874" sha1="7kx0qs2d08pfyyt83366nlw8m7s1w18" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}
'''جيزان''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : {{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

==تفصيل==
{{About|the city in Saudi Arabia|the province named after the city|Jazan Province|other uses|Jazan (disambiguation){{!}}Jazan}}{{Infobox settlement
| name = Jizan
| other_name = 
| native_name = جيزان
| native_name_lang = ar
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
| image = Jizan.jpg
| image_size =300px 
| caption =Jizan 
| image_map = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name1 = [[Jazan Province|Jazan]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Governor / Emir
| leader_name = Prince Mohammed bin Abdulaziz bin Mohammed bin Abdulaziz Al Saud&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Jazan Governor Receives Official Delegations and Launches Development Programs
|url=https://spa.gov.sa/en/N2606198
|website=Saudi Press Agency
|date=2026-06-04
|access-date=2026-06-04
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jazan Region |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jazan/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 173,919
| population_as_of = 2022 census
| population_demonym = 
| population_note = 
| population_metro = 1,404,997 (Jizan region)
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| coordinates = {{coord|16|53|21|N|42|33|40|E|region:SA|display=inline}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 40
| elevation_ft = 
| time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset = +3
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| custom_label_sec1 = 
| custom_data_sec1 = 
| website = {{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}
| footnotes =
|image_skyline=Jizan.jpg|image_caption=Jizan}}
'''Jizan''' ({{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) is a [[List of cities and towns in Saudi Arabia|city]] and the capital of [[Jazan Province]], which lies in the southwest corner of [[Saudi Arabia]]. Jizan is situated on the coast of the [[Red Sea]] and serves a large agricultural heartland that has a population of 173,919 as of 2022 and over 1.4 million, in the whole Jizan region. The city has a regional airport as well as the Jizan seaport. The area is noted for its high-quality production of fruits such as [[mango]]es, [[fig]]s, [[papaya]]s, [[plum|plums]], and [[coffee]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fruit production in Jazan flourishes during Ramadan|url=https://www.spa.gov.sa/2079092}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia annexed [[Asir|'Asir]], [[Najran Province|Najran]], and Jizan from [[Yemen]] in [[Saudi–Yemeni war (1934)|1934]].

Jizan has one of the largest megaprojects market in the kingdom with significant infrastructure projects worth many billions of dollars. [[Saudi Aramco]] is building the 400,000-[[Barrel (unit)|bpd]] '''Jazan Refinery''' with associated terminal facilities on the [[Red Sea]] near the city, scheduled for completion in late 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aramco lets contracts for Jazan refinery, terminal|url=https://www.ogj.com/articles/2012/10/aramco-lets-contracts-for-jazan-refinery-terminal.html|website=Oil &amp; Gas Journal|access-date=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>7kx0qs2d08pfyyt83366nlw8m7s1w18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417903</id>
      <parentid>417902</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4935" sha1="g4h36e6ylo0w0wkbio2pav0yt86neya" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=جيزان|other_name=Jazan|native_name=جازان|settlement_type=|image_skyline=Jazan port.jpg|imagesize=|image_caption=Port of Jizan|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Emirate|subdivision_name1=[[صوبہ جازان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=105193|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=40|elevation_ft=|timezone=[[متناسق عالمی وقت+03:00]]|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website={{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}|footnotes=}}
'''جيزان''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : {{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو [[جيزان صوبو]] ۾ واقع آهي.  جيزان صوبي جو گاديء جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.

==تفصيل==
{{About|the city in Saudi Arabia|the province named after the city|Jazan Province|other uses|Jazan (disambiguation){{!}}Jazan}}{{Infobox settlement
| name = Jizan
| other_name = 
| native_name = جيزان
| native_name_lang = ar
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]
| image = Jizan.jpg
| image_size =300px 
| caption =Jizan 
| image_map = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name1 = [[Jazan Province|Jazan]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Governor / Emir
| leader_name = Prince Mohammed bin Abdulaziz bin Mohammed bin Abdulaziz Al Saud&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Jazan Governor Receives Official Delegations and Launches Development Programs
|url=https://spa.gov.sa/en/N2606198
|website=Saudi Press Agency
|date=2026-06-04
|access-date=2026-06-04
}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| established_title = 
| established_date = 
| area_total_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jazan Region |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jazan/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 173,919
| population_as_of = 2022 census
| population_demonym = 
| population_note = 
| population_metro = 1,404,997 (Jizan region)
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| coordinates = {{coord|16|53|21|N|42|33|40|E|region:SA|display=inline}}
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 40
| elevation_ft = 
| time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset = +3
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = 
| custom_label_sec1 = 
| custom_data_sec1 = 
| website = {{URL|http://www.jazan.gov.sa/}}
| footnotes =
|image_skyline=Jizan.jpg|image_caption=Jizan}}
'''Jizan''' ({{langx|ar|جيزان|Jīzān}}) is a [[List of cities and towns in Saudi Arabia|city]] and the capital of [[Jazan Province]], which lies in the southwest corner of [[Saudi Arabia]]. Jizan is situated on the coast of the [[Red Sea]] and serves a large agricultural heartland that has a population of 173,919 as of 2022 and over 1.4 million, in the whole Jizan region. The city has a regional airport as well as the Jizan seaport. The area is noted for its high-quality production of fruits such as [[mango]]es, [[fig]]s, [[papaya]]s, [[plum|plums]], and [[coffee]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fruit production in Jazan flourishes during Ramadan|url=https://www.spa.gov.sa/2079092}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia annexed [[Asir|'Asir]], [[Najran Province|Najran]], and Jizan from [[Yemen]] in [[Saudi–Yemeni war (1934)|1934]].

Jizan has one of the largest megaprojects market in the kingdom with significant infrastructure projects worth many billions of dollars. [[Saudi Aramco]] is building the 400,000-[[Barrel (unit)|bpd]] '''Jazan Refinery''' with associated terminal facilities on the [[Red Sea]] near the city, scheduled for completion in late 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aramco lets contracts for Jazan refinery, terminal|url=https://www.ogj.com/articles/2012/10/aramco-lets-contracts-for-jazan-refinery-terminal.html|website=Oil &amp; Gas Journal|access-date=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيزان صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]]</text>
      <sha1>g4h36e6ylo0w0wkbio2pav0yt86neya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جيزان صوبو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103857</id>
    <revision>
      <id>417895</id>
      <timestamp>2026-10-08T09:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]]</comment>
      <origin>417895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="kg3appg5tvmj6zdqpcm0axz0vt5s2li" xml:space="preserve">[[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]]</text>
      <sha1>kg3appg5tvmj6zdqpcm0axz0vt5s2li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماٿيلو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103858</id>
    <revision>
      <id>417904</id>
      <timestamp>2026-10-08T10:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = ماٿيلو پرڳڻو | native_name = ماٿيلو | other_name = ماٿيلا، ماٿيلي | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي ملڪ | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي حڪومت | subdi...</comment>
      <origin>417904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18076" sha1="2f6gqodjoke45fh359dgnos4g780up7" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ماٿيلو پرڳڻو
| native_name = ماٿيلو
| other_name = ماٿيلا، ماٿيلي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[گهوٽڪي ضلعو]]، [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ به آباد
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ماٿيلي جو قلعو
}}

'''ماٿيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ماٿيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. هن پرڳڻي جو نالو تاريخي ماٿيلي جي شهر ۽ قلعي سان لاڳاپيل هو، جنهن جا آثار موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Moomal ji Mari, Mathelo, District Ghotki
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/
 |website=Directorate General of Antiquities
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ [[مهر]] ۽ [[ڌاريجا]] قبيلن جي آبادي هئي. مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن ۽ سندن اڳواڻن جي مغل عملدارن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

ماٿيلو سنڌ جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن ۾ هن نالي جون صورتون ''ماٿيلو''، ''ماٿيلا''، ''Mathelo'' ۽ ''Mathila'' ملن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر جي نالي کي مٿانهين زمين تي واقع هجڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. هن قديم آباديءَ جا آثار موجوده گهوٽڪي ضلعي ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

ماٿيلو پرڳڻو ۽ موجوده [[ميرپور ماٿيلو]] هڪٻئي سان تاريخي طور لاڳاپيل آهن، پر انهن کي هڪجهڙيون انتظامي وحدتون نه سمجهڻ گهرجي. ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي انتظامي نظام جو حصو هو، جڏهن ته ميرپور ماٿيلو موجوده گهوٽڪي ضلعي جو شهر ۽ تعلقي جو مرڪز آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي پاسي واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي ماٿيلي جي قلعي ۽ آباديءَ جو تعلق موجوده گهوٽڪي ضلعي جي ميرپور ماٿيلي واري علائقي سان هو. برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پراڻي ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي کان لڳ ڀڳ 45 ميل اتر اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پرڳڻي جون قطعي تاريخي حدون موجوده ميرپور ماٿيلي تعلقي يا گهوٽڪي ضلعي جي سرحدن سان هڪجهڙيون هجڻ ضروري نه آهن.

== قديم ماٿيلو ۽ قلعو ==

=== ماٿيلي جي قدامت ===

ماٿيلو هڪ قديم قلعي بند آباديءَ جي حيثيت سان تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ٿيل آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي پراڻو ۽ پڪو قلعو ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ ۾ ماٿيلي جي قلعي کي اڳ ئي قديم تاريخي حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ پڻ ماٿيلي جي پراڻي قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ ''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ماٿيلي کي سنڌ جي قديم قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل روايت ===

برطانوي گزيٽيئر ۾ نقل ٿيل روايت موجب ماٿيلي جو قلعو [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي دور سان لاڳاپيل هو. انهيءَ روايت ۾ ماٿيلي کي انهن قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جن جي تعمير يا مرمت جو حڪم ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

بهرحال، قلعي جي اصل بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ بابت همعصر ڪتبي يا آثار قديمه جي تصديق گهربل آهي. تنهنڪري ان کي راءِ گهراڻي جي دور جي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مومل جي ماڙي ===

ماٿيلي جي قديم آثارن جو تعلق سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[مومل راڻو|مومل راڻي]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر يا مومل جي ماڙيءَ جو قديم ماڳ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 14 ميٽر بلند آهي. ماڳ جي ڪجهه حصن ۾ قلعي جي ديوارن جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

مومل ۽ راڻي جي ڪهاڻي سنڌ جي لوڪ ادب جو اهم حصو آهي، پر ان سان لاڳاپيل روايتي واقعن کي ماٿيلي پرڳڻي جي تصديق ٿيل سياسي تاريخ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ ماٿيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن ۾ زميني محصول، امن امان ۽ مقامي انتظام جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| '''ماٿيلو'''
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''نوٽ:'' فهرست ۾ نالا ''تاريخ سکر'' جي بيان مطابق ڏنا ويا آهن. مختلف تاريخي ماخذن ۾ انهن جي پڙهڻين ۾ فرق ملي سگهي ٿو.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلو بکر سرڪار جي پهرئين پرڳڻي طور بيان ٿيل آهي.

يوسف ميرڪ جي بيان موجب ماٿيلي جو قلعو پراڻو ۽ پڪو هو. پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جون آباديون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن بابت انتظامي ۽ سياسي احوال پڻ ڏئي ٿو. سندس لکڻيءَ ۾ مقامي اڳواڻن جي اثر، سرڪاري اختيار ۽ قبائلي اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.

== مقامي قبيلا ۽ سماجي جوڙجڪ ==

=== مهر قبيلو ===

[[مهر]] قبيلو اتر سنڌ جي تاريخي قبيلن مان هڪ آهي. ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ مهرن جي آباديءَ جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مهر قبيلي جي تاريخي موجودگيءَ سبب ماٿيلو اتر سنڌ جي قبائلي ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

=== ڌاريجا قبيلو ===

[[ڌاريجا]] پڻ سنڌ جو هڪ تاريخي قبيلو آهي، جنهن جو ماٿيلي جي پرڳڻي سان تعلق يوسف ميرڪ جي احوال مان ظاهر ٿئي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي ۾ ڌاريجن ۽ مهرن جي آبادين سان گڏ مقامي اڳواڻن جي سرگرمين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي اڳواڻ ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ مقامي قبيلن جا اڳواڻ زمينداري، قبائلي معاملن ۽ سرڪاري محصول جي وصوليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

يوسف ميرڪ جي لکڻيءَ ۾ ماٿيلي جي قبيلن بابت تنقيدي بيان پڻ ملن ٿا. انهن بيانن کي مصنف جي مغل انتظام سان لاڳاپيل سياسي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاريخي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل عملدارن ۽ مقامي سنڌي قبيلن جي وچ ۾ لاڳاپن، اختلافن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ محصول ==

ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي محصولي انتظام جو حصو هو.

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو هڪ مقامي انتظامي وحدت هوندو هو، جنهن سان زمين، آبادي، زرعي پيداوار ۽ سرڪاري محصول جا معاملا لاڳاپيل هوندا هئا.

ماٿيلي جي پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته مغل انتظام لاءِ مقامي قبيلن سان لاڳاپا ۽ انتظامي اختيار برقرار رکڻ اهم مسئلا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ ۾ ماٿيلو ==

=== برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۾ ذڪر ===

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ ماٿيلي جي پراڻي قلعي ۽ ان جي تاريخي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو.

البرٽ وليم هيوز جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي جي ڀرپاسي وارن اهم قديم آثارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ ماٿيلي جي قدامت بابت مقامي روايتون پڻ نقل ٿيل آهن. انهن روايتن کي آثار قديمه جي تصديق ٿيل نتيجن کان الڳ رکڻ گهرجي.

=== انتظامي تبديليون ===

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي برطانوي انتظام هيٺ ضلعن ۽ تعلقن جو نظام وڌيڪ منظم ٿيو.

ماٿيلي جو تاريخي نالو برقرار رهيو، پر جديد انتظامي استعمال ۾ ميرپور ماٿيلو هڪ شهر ۽ تعلقي جي حيثيت سان مشهور ٿيو.

== موجوده ميرپور ماٿيلو سان تعلق ==

[[ميرپور ماٿيلو]] موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

تاريخي ماٿيلي جي نالي ۽ موجوده ميرپور ماٿيلي جي وچ ۾ علائقائي ۽ نالي جو لاڳاپو موجود آهي، پر مغل دور جي ماٿيلو پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

موجوده ميرپور ماٿيلو سنڌ جي سکر ڊويزن ۾ واقع آهي. گهوٽڪي ضلعي ۾ ميرپور ماٿيلو، ڏهرڪي، گهوٽڪي، اوٻاوڙو ۽ خانڳڙهه جا تعلقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlasGhotki&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ghotki (District)
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/district-ghotki/
 |website=SindhAtlas
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ مقامي قبيلن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود ماخذن مان هيٺين موضوعن تي معلومات ملي ٿي:

* بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست؛
* سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي؛
* ماٿيلي جي قديم قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت؛
* مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جي تاريخي موجودگي؛
* مغل عملدارن ۽ مقامي اڳواڻن جا لاڳاپا؛
* تاريخي ماٿيلي کان جديد ميرپور ماٿيلي تائين انتظامي تبديليون.

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ماٿيلي سان لاڳاپيل تاريخي دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! تاريخي اهميت
|-
| قديم دور
| راءِ گهراڻي جو زمانو
| ماٿيلي جي قلعي جي تعمير يا مرمت سان لاڳاپيل روايت
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ماٿيلو پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ نئين انتظامي دور جي شروعات
|-
| —
| 1874ع
| هيوز جي سنڌ بابت گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' ماٿيلو پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به پرڳڻي جي بنياد رکڻ جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا پڻ دستياب ماخذن مان تصديق ٿيل نه آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرپور ماٿيلو]]
* [[گهوٽڪي ضلعو]]
* [[ماٿيلي جو قلعو]]
* [[مومل جي ماڙي]]
* [[مهر]]
* [[ڌاريجا]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/ ماٿيلي جا قديم آثار — سنڌ حڪومت]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]
* [https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-mirpur-mathelo/ ميرپور ماٿيلو — سنڌ ائٽلس]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:گهوٽڪي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2f6gqodjoke45fh359dgnos4g780up7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417905</id>
      <parentid>417904</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18594" sha1="hwm002prqk6tl8311zrpkq52yrokmpv" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ماٿيلو پرڳڻو
| native_name = ماٿيلو
| other_name = ماٿيلا، ماٿيلي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[گهوٽڪي ضلعو]]، [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ به آباد
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ماٿيلي جو قلعو
}}

'''ماٿيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ماٿيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. هن پرڳڻي جو نالو تاريخي ماٿيلي جي شهر ۽ قلعي سان لاڳاپيل هو، جنهن جا آثار موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Moomal ji Mari, Mathelo, District Ghotki
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/
 |website=Directorate General of Antiquities
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ [[مهر]] ۽ [[ڌاريجا]] قبيلن جي آبادي هئي. مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن ۽ سندن اڳواڻن جي مغل عملدارن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

ماٿيلو سنڌ جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن ۾ هن نالي جون صورتون ''ماٿيلو''، ''ماٿيلا''، ''Mathelo'' ۽ ''Mathila'' ملن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر جي نالي کي مٿانهين زمين تي واقع هجڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. هن قديم آباديءَ جا آثار موجوده گهوٽڪي ضلعي ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

ماٿيلو پرڳڻو ۽ موجوده [[ميرپور ماٿيلو]] هڪٻئي سان تاريخي طور لاڳاپيل آهن، پر انهن کي هڪجهڙيون انتظامي وحدتون نه سمجهڻ گهرجي. ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي انتظامي نظام جو حصو هو، جڏهن ته ميرپور ماٿيلو موجوده گهوٽڪي ضلعي جو شهر ۽ تعلقي جو مرڪز آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي پاسي واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي ماٿيلي جي قلعي ۽ آباديءَ جو تعلق موجوده گهوٽڪي ضلعي جي ميرپور ماٿيلي واري علائقي سان هو. برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پراڻي ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي کان لڳ ڀڳ 45 ميل اتر اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پرڳڻي جون قطعي تاريخي حدون موجوده ميرپور ماٿيلي تعلقي يا گهوٽڪي ضلعي جي سرحدن سان هڪجهڙيون هجڻ ضروري نه آهن.

== قديم ماٿيلو ۽ قلعو ==

=== ماٿيلي جي قدامت ===

ماٿيلو هڪ قديم قلعي بند آباديءَ جي حيثيت سان تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ٿيل آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي پراڻو ۽ پڪو قلعو ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ ۾ ماٿيلي جي قلعي کي اڳ ئي قديم تاريخي حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ پڻ ماٿيلي جي پراڻي قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ ''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ماٿيلي کي سنڌ جي قديم قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل روايت ===

برطانوي گزيٽيئر ۾ نقل ٿيل روايت موجب ماٿيلي جو قلعو [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي دور سان لاڳاپيل هو. انهيءَ روايت ۾ ماٿيلي کي انهن قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جن جي تعمير يا مرمت جو حڪم ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

بهرحال، قلعي جي اصل بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ بابت همعصر ڪتبي يا آثار قديمه جي تصديق گهربل آهي. تنهنڪري ان کي راءِ گهراڻي جي دور جي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مومل جي ماڙي ===

ماٿيلي جي قديم آثارن جو تعلق سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[مومل راڻو|مومل راڻي]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر يا مومل جي ماڙيءَ جو قديم ماڳ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 14 ميٽر بلند آهي. ماڳ جي ڪجهه حصن ۾ قلعي جي ديوارن جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

مومل ۽ راڻي جي ڪهاڻي سنڌ جي لوڪ ادب جو اهم حصو آهي، پر ان سان لاڳاپيل روايتي واقعن کي ماٿيلي پرڳڻي جي تصديق ٿيل سياسي تاريخ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ ماٿيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن ۾ زميني محصول، امن امان ۽ مقامي انتظام جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| '''ماٿيلو'''
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''نوٽ:'' فهرست ۾ نالا ''تاريخ سکر'' جي بيان مطابق ڏنا ويا آهن. مختلف تاريخي ماخذن ۾ انهن جي پڙهڻين ۾ فرق ملي سگهي ٿو.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلو بکر سرڪار جي پهرئين پرڳڻي طور بيان ٿيل آهي.

يوسف ميرڪ جي بيان موجب ماٿيلي جو قلعو پراڻو ۽ پڪو هو. پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جون آباديون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن بابت انتظامي ۽ سياسي احوال پڻ ڏئي ٿو. سندس لکڻيءَ ۾ مقامي اڳواڻن جي اثر، سرڪاري اختيار ۽ قبائلي اختلافن جو ذڪر ملي ٿو. مظھر شاھجھاني مطابق ٻنھي مھر ۽ ڌاريجا قبيلن [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ۽ بعد  ۾ ترخان حاڪمن سان ويڙھ ڪئي ھئي&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ واقع شھرن ۾ [[اوٻاڙو]]، [[گنجابو]] ۽  لانگاھن جي [[رپڙي]] شامل ھئا جيڪي سڀ مير ابوالقاسم جي جاگير جو حصو ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

== مقامي قبيلا ۽ سماجي جوڙجڪ ==

=== مهر قبيلو ===

[[مهر]] قبيلو اتر سنڌ جي تاريخي قبيلن مان هڪ آهي. ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ مهرن جي آباديءَ جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مهر قبيلي جي تاريخي موجودگيءَ سبب ماٿيلو اتر سنڌ جي قبائلي ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

=== ڌاريجا قبيلو ===

[[ڌاريجا]] پڻ سنڌ جو هڪ تاريخي قبيلو آهي، جنهن جو ماٿيلي جي پرڳڻي سان تعلق يوسف ميرڪ جي احوال مان ظاهر ٿئي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي ۾ ڌاريجن ۽ مهرن جي آبادين سان گڏ مقامي اڳواڻن جي سرگرمين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي اڳواڻ ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ مقامي قبيلن جا اڳواڻ زمينداري، قبائلي معاملن ۽ سرڪاري محصول جي وصوليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

يوسف ميرڪ جي لکڻيءَ ۾ ماٿيلي جي قبيلن بابت تنقيدي بيان پڻ ملن ٿا. انهن بيانن کي مصنف جي مغل انتظام سان لاڳاپيل سياسي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاريخي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل عملدارن ۽ مقامي سنڌي قبيلن جي وچ ۾ لاڳاپن، اختلافن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ محصول ==

ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي محصولي انتظام جو حصو هو.

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو هڪ مقامي انتظامي وحدت هوندو هو، جنهن سان زمين، آبادي، زرعي پيداوار ۽ سرڪاري محصول جا معاملا لاڳاپيل هوندا هئا.

ماٿيلي جي پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته مغل انتظام لاءِ مقامي قبيلن سان لاڳاپا ۽ انتظامي اختيار برقرار رکڻ اهم مسئلا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ ۾ ماٿيلو ==

=== برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۾ ذڪر ===

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ ماٿيلي جي پراڻي قلعي ۽ ان جي تاريخي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو.

البرٽ وليم هيوز جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي جي ڀرپاسي وارن اهم قديم آثارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ ماٿيلي جي قدامت بابت مقامي روايتون پڻ نقل ٿيل آهن. انهن روايتن کي آثار قديمه جي تصديق ٿيل نتيجن کان الڳ رکڻ گهرجي.

=== انتظامي تبديليون ===

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي برطانوي انتظام هيٺ ضلعن ۽ تعلقن جو نظام وڌيڪ منظم ٿيو.

ماٿيلي جو تاريخي نالو برقرار رهيو، پر جديد انتظامي استعمال ۾ ميرپور ماٿيلو هڪ شهر ۽ تعلقي جي حيثيت سان مشهور ٿيو.

== موجوده ميرپور ماٿيلو سان تعلق ==

[[ميرپور ماٿيلو]] موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

تاريخي ماٿيلي جي نالي ۽ موجوده ميرپور ماٿيلي جي وچ ۾ علائقائي ۽ نالي جو لاڳاپو موجود آهي، پر مغل دور جي ماٿيلو پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

موجوده ميرپور ماٿيلو سنڌ جي سکر ڊويزن ۾ واقع آهي. گهوٽڪي ضلعي ۾ ميرپور ماٿيلو، ڏهرڪي، گهوٽڪي، اوٻاوڙو ۽ خانڳڙهه جا تعلقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlasGhotki&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ghotki (District)
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/district-ghotki/
 |website=SindhAtlas
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ مقامي قبيلن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود ماخذن مان هيٺين موضوعن تي معلومات ملي ٿي:

* بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست؛
* سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي؛
* ماٿيلي جي قديم قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت؛
* مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جي تاريخي موجودگي؛
* مغل عملدارن ۽ مقامي اڳواڻن جا لاڳاپا؛
* تاريخي ماٿيلي کان جديد ميرپور ماٿيلي تائين انتظامي تبديليون.

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ماٿيلي سان لاڳاپيل تاريخي دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! تاريخي اهميت
|-
| قديم دور
| راءِ گهراڻي جو زمانو
| ماٿيلي جي قلعي جي تعمير يا مرمت سان لاڳاپيل روايت
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ماٿيلو پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ نئين انتظامي دور جي شروعات
|-
| —
| 1874ع
| هيوز جي سنڌ بابت گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' ماٿيلو پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به پرڳڻي جي بنياد رکڻ جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا پڻ دستياب ماخذن مان تصديق ٿيل نه آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرپور ماٿيلو]]
* [[گهوٽڪي ضلعو]]
* [[ماٿيلي جو قلعو]]
* [[مومل جي ماڙي]]
* [[مهر]]
* [[ڌاريجا]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/ ماٿيلي جا قديم آثار — سنڌ حڪومت]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]
* [https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-mirpur-mathelo/ ميرپور ماٿيلو — سنڌ ائٽلس]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:گهوٽڪي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>hwm002prqk6tl8311zrpkq52yrokmpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417906</id>
      <parentid>417905</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18596" sha1="qas8x7xt3embscnzqnr2sd99fl7vg27" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ماٿيلو پرڳڻو
| native_name = ماٿيلو
| other_name = ماٿيلا، ماٿيلي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[گهوٽڪي ضلعو]]، [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ به آباد
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ماٿيلي جو قلعو
}}

'''ماٿيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ماٿيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. هن پرڳڻي جو نالو تاريخي ماٿيلي جي شهر ۽ قلعي سان لاڳاپيل هو، جنهن جا آثار موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Moomal ji Mari, Mathelo, District Ghotki
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/
 |website=Directorate General of Antiquities
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ [[مهر]] ۽ [[ڌاريجا]] قبيلن جي آبادي هئي. مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن ۽ سندن اڳواڻن جي مغل عملدارن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

ماٿيلو سنڌ جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن ۾ هن نالي جون صورتون ''ماٿيلو''، ''ماٿيلا''، ''Mathelo'' ۽ ''Mathila'' ملن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر جي نالي کي مٿانهين زمين تي واقع هجڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. هن قديم آباديءَ جا آثار موجوده گهوٽڪي ضلعي ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

ماٿيلو پرڳڻو ۽ موجوده [[ميرپور ماٿيلو]] هڪٻئي سان تاريخي طور لاڳاپيل آهن، پر انهن کي هڪجهڙيون انتظامي وحدتون نه سمجهڻ گهرجي. ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي انتظامي نظام جو حصو هو، جڏهن ته ميرپور ماٿيلو موجوده گهوٽڪي ضلعي جو شهر ۽ تعلقي جو مرڪز آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي پاسي واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي ماٿيلي جي قلعي ۽ آباديءَ جو تعلق موجوده گهوٽڪي ضلعي جي ميرپور ماٿيلي واري علائقي سان هو. برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پراڻي ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي کان لڳ ڀڳ 45 ميل اتر اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پرڳڻي جون قطعي تاريخي حدون موجوده ميرپور ماٿيلي تعلقي يا گهوٽڪي ضلعي جي سرحدن سان هڪجهڙيون هجڻ ضروري نه آهن.

== قديم ماٿيلو ۽ قلعو ==

=== ماٿيلي جي قدامت ===

ماٿيلو هڪ قديم قلعي بند آباديءَ جي حيثيت سان تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ٿيل آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي پراڻو ۽ پڪو قلعو ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ ۾ ماٿيلي جي قلعي کي اڳ ئي قديم تاريخي حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ پڻ ماٿيلي جي پراڻي قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ ''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ماٿيلي کي سنڌ جي قديم قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل روايت ===

برطانوي گزيٽيئر ۾ نقل ٿيل روايت موجب ماٿيلي جو قلعو [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي دور سان لاڳاپيل هو. انهيءَ روايت ۾ ماٿيلي کي انهن قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جن جي تعمير يا مرمت جو حڪم ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

بهرحال، قلعي جي اصل بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ بابت همعصر ڪتبي يا آثار قديمه جي تصديق گهربل آهي. تنهنڪري ان کي راءِ گهراڻي جي دور جي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مومل جي ماڙي ===

ماٿيلي جي قديم آثارن جو تعلق سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[مومل راڻو|مومل راڻي]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر يا مومل جي ماڙيءَ جو قديم ماڳ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 14 ميٽر بلند آهي. ماڳ جي ڪجهه حصن ۾ قلعي جي ديوارن جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

مومل ۽ راڻي جي ڪهاڻي سنڌ جي لوڪ ادب جو اهم حصو آهي، پر ان سان لاڳاپيل روايتي واقعن کي ماٿيلي پرڳڻي جي تصديق ٿيل سياسي تاريخ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ ماٿيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن ۾ زميني محصول، امن امان ۽ مقامي انتظام جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| '''ماٿيلو'''
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''نوٽ:'' فهرست ۾ نالا ''تاريخ سکر'' جي بيان مطابق ڏنا ويا آهن. مختلف تاريخي ماخذن ۾ انهن جي پڙهڻين ۾ فرق ملي سگهي ٿو.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلو بکر سرڪار جي پهرئين پرڳڻي طور بيان ٿيل آهي.

يوسف ميرڪ جي بيان موجب ماٿيلي جو قلعو پراڻو ۽ پڪو هو. پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جون آباديون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن بابت انتظامي ۽ سياسي احوال پڻ ڏئي ٿو. سندس لکڻيءَ ۾ مقامي اڳواڻن جي اثر، سرڪاري اختيار ۽ قبائلي اختلافن جو ذڪر ملي ٿو. مظھر شاھجھاني مطابق ٻنھي مھر ۽ ڌاريجا قبيلن [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ۽ بعد  ۾ ترخان حاڪمن سان ويڙھ ڪئي ھئي&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ واقع شھرن ۾ [[اوٻاوڙو]]، [[گنجابو]] ۽  لانگاھن جي [[رپڙي]] شامل ھئا جيڪي سڀ مير ابوالقاسم جي جاگير جو حصو ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

== مقامي قبيلا ۽ سماجي جوڙجڪ ==

=== مهر قبيلو ===

[[مهر]] قبيلو اتر سنڌ جي تاريخي قبيلن مان هڪ آهي. ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ مهرن جي آباديءَ جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مهر قبيلي جي تاريخي موجودگيءَ سبب ماٿيلو اتر سنڌ جي قبائلي ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

=== ڌاريجا قبيلو ===

[[ڌاريجا]] پڻ سنڌ جو هڪ تاريخي قبيلو آهي، جنهن جو ماٿيلي جي پرڳڻي سان تعلق يوسف ميرڪ جي احوال مان ظاهر ٿئي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي ۾ ڌاريجن ۽ مهرن جي آبادين سان گڏ مقامي اڳواڻن جي سرگرمين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي اڳواڻ ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ مقامي قبيلن جا اڳواڻ زمينداري، قبائلي معاملن ۽ سرڪاري محصول جي وصوليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

يوسف ميرڪ جي لکڻيءَ ۾ ماٿيلي جي قبيلن بابت تنقيدي بيان پڻ ملن ٿا. انهن بيانن کي مصنف جي مغل انتظام سان لاڳاپيل سياسي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاريخي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل عملدارن ۽ مقامي سنڌي قبيلن جي وچ ۾ لاڳاپن، اختلافن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ محصول ==

ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي محصولي انتظام جو حصو هو.

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو هڪ مقامي انتظامي وحدت هوندو هو، جنهن سان زمين، آبادي، زرعي پيداوار ۽ سرڪاري محصول جا معاملا لاڳاپيل هوندا هئا.

ماٿيلي جي پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته مغل انتظام لاءِ مقامي قبيلن سان لاڳاپا ۽ انتظامي اختيار برقرار رکڻ اهم مسئلا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ ۾ ماٿيلو ==

=== برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۾ ذڪر ===

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ ماٿيلي جي پراڻي قلعي ۽ ان جي تاريخي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو.

البرٽ وليم هيوز جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي جي ڀرپاسي وارن اهم قديم آثارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ ماٿيلي جي قدامت بابت مقامي روايتون پڻ نقل ٿيل آهن. انهن روايتن کي آثار قديمه جي تصديق ٿيل نتيجن کان الڳ رکڻ گهرجي.

=== انتظامي تبديليون ===

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي برطانوي انتظام هيٺ ضلعن ۽ تعلقن جو نظام وڌيڪ منظم ٿيو.

ماٿيلي جو تاريخي نالو برقرار رهيو، پر جديد انتظامي استعمال ۾ ميرپور ماٿيلو هڪ شهر ۽ تعلقي جي حيثيت سان مشهور ٿيو.

== موجوده ميرپور ماٿيلو سان تعلق ==

[[ميرپور ماٿيلو]] موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

تاريخي ماٿيلي جي نالي ۽ موجوده ميرپور ماٿيلي جي وچ ۾ علائقائي ۽ نالي جو لاڳاپو موجود آهي، پر مغل دور جي ماٿيلو پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

موجوده ميرپور ماٿيلو سنڌ جي سکر ڊويزن ۾ واقع آهي. گهوٽڪي ضلعي ۾ ميرپور ماٿيلو، ڏهرڪي، گهوٽڪي، اوٻاوڙو ۽ خانڳڙهه جا تعلقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlasGhotki&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ghotki (District)
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/district-ghotki/
 |website=SindhAtlas
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ مقامي قبيلن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود ماخذن مان هيٺين موضوعن تي معلومات ملي ٿي:

* بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست؛
* سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي؛
* ماٿيلي جي قديم قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت؛
* مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جي تاريخي موجودگي؛
* مغل عملدارن ۽ مقامي اڳواڻن جا لاڳاپا؛
* تاريخي ماٿيلي کان جديد ميرپور ماٿيلي تائين انتظامي تبديليون.

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ماٿيلي سان لاڳاپيل تاريخي دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! تاريخي اهميت
|-
| قديم دور
| راءِ گهراڻي جو زمانو
| ماٿيلي جي قلعي جي تعمير يا مرمت سان لاڳاپيل روايت
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ماٿيلو پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ نئين انتظامي دور جي شروعات
|-
| —
| 1874ع
| هيوز جي سنڌ بابت گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' ماٿيلو پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به پرڳڻي جي بنياد رکڻ جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا پڻ دستياب ماخذن مان تصديق ٿيل نه آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرپور ماٿيلو]]
* [[گهوٽڪي ضلعو]]
* [[ماٿيلي جو قلعو]]
* [[مومل جي ماڙي]]
* [[مهر]]
* [[ڌاريجا]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/ ماٿيلي جا قديم آثار — سنڌ حڪومت]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]
* [https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-mirpur-mathelo/ ميرپور ماٿيلو — سنڌ ائٽلس]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:گهوٽڪي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>qas8x7xt3embscnzqnr2sd99fl7vg27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417907</id>
      <parentid>417906</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18596" sha1="byy05jwtwfue8mu7y3i71yg9yq827tu" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ماٿيلو پرڳڻو
| native_name = ماٿيلو
| other_name = ماٿيلا، ماٿيلي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[گهوٽڪي ضلعو]]، [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ به آباد
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ماٿيلي جو قلعو
}}

'''ماٿيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ماٿيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. هن پرڳڻي جو نالو تاريخي ماٿيلي جي شهر ۽ قلعي سان لاڳاپيل هو، جنهن جا آثار موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Moomal ji Mari, Mathelo, District Ghotki
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/
 |website=Directorate General of Antiquities
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ [[مهر]] ۽ [[ڌاريجا]] قبيلن جي آبادي هئي. مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن ۽ سندن اڳواڻن جي مغل عملدارن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

ماٿيلو سنڌ جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن ۾ هن نالي جون صورتون ''ماٿيلو''، ''ماٿيلا''، ''Mathelo'' ۽ ''Mathila'' ملن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر جي نالي کي مٿانهين زمين تي واقع هجڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. هن قديم آباديءَ جا آثار موجوده گهوٽڪي ضلعي ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

ماٿيلو پرڳڻو ۽ موجوده [[ميرپور ماٿيلو]] هڪٻئي سان تاريخي طور لاڳاپيل آهن، پر انهن کي هڪجهڙيون انتظامي وحدتون نه سمجهڻ گهرجي. ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي انتظامي نظام جو حصو هو، جڏهن ته ميرپور ماٿيلو موجوده گهوٽڪي ضلعي جو شهر ۽ تعلقي جو مرڪز آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي پاسي واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي ماٿيلي جي قلعي ۽ آباديءَ جو تعلق موجوده گهوٽڪي ضلعي جي ميرپور ماٿيلي واري علائقي سان هو. برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پراڻي ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي کان لڳ ڀڳ 45 ميل اتر اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پرڳڻي جون قطعي تاريخي حدون موجوده ميرپور ماٿيلي تعلقي يا گهوٽڪي ضلعي جي سرحدن سان هڪجهڙيون هجڻ ضروري نه آهن.

== قديم ماٿيلو ۽ قلعو ==

=== ماٿيلي جي قدامت ===

ماٿيلو هڪ قديم قلعي بند آباديءَ جي حيثيت سان تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ٿيل آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي پراڻو ۽ پڪو قلعو ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ ۾ ماٿيلي جي قلعي کي اڳ ئي قديم تاريخي حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئر ۾ پڻ ماٿيلي جي پراڻي قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ ''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ماٿيلي کي سنڌ جي قديم قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل روايت ===

برطانوي گزيٽيئر ۾ نقل ٿيل روايت موجب ماٿيلي جو قلعو [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي دور سان لاڳاپيل هو. انهيءَ روايت ۾ ماٿيلي کي انهن قلعن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جن جي تعمير يا مرمت جو حڪم ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

بهرحال، قلعي جي اصل بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ بابت همعصر ڪتبي يا آثار قديمه جي تصديق گهربل آهي. تنهنڪري ان کي راءِ گهراڻي جي دور جي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مومل جي ماڙي ===

ماٿيلي جي قديم آثارن جو تعلق سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[مومل راڻو|مومل راڻي]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب ماٿيلو نگر يا مومل جي ماڙيءَ جو قديم ماڳ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 14 ميٽر بلند آهي. ماڳ جي ڪجهه حصن ۾ قلعي جي ديوارن جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAntiquitiesMathelo&quot;/&gt;

مومل ۽ راڻي جي ڪهاڻي سنڌ جي لوڪ ادب جو اهم حصو آهي، پر ان سان لاڳاپيل روايتي واقعن کي ماٿيلي پرڳڻي جي تصديق ٿيل سياسي تاريخ کان الڳ سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ ماٿيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن ۾ زميني محصول، امن امان ۽ مقامي انتظام جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| '''ماٿيلو'''
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''نوٽ:'' فهرست ۾ نالا ''تاريخ سکر'' جي بيان مطابق ڏنا ويا آهن. مختلف تاريخي ماخذن ۾ انهن جي پڙهڻين ۾ فرق ملي سگهي ٿو.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلو بکر سرڪار جي پهرئين پرڳڻي طور بيان ٿيل آهي.

يوسف ميرڪ جي بيان موجب ماٿيلي جو قلعو پراڻو ۽ پڪو هو. پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جون آباديون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مصنف ماٿيلي جي مقامي قبيلن بابت انتظامي ۽ سياسي احوال پڻ ڏئي ٿو. سندس لکڻيءَ ۾ مقامي اڳواڻن جي اثر، سرڪاري اختيار ۽ قبائلي اختلافن جو ذڪر ملي ٿو. مظھر شاھجھاني مطابق ٻنھي مھر ۽ ڌاريجا قبيلن [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ۽ بعد  ۾ ترخان حاڪمن سان ويڙھ ڪئي ھئي&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ واقع شھرن ۾ [[اوٻاوڙو]]، [[گنجابو]] ۽  لانگاھن جي [[رپڙي]] شامل ھئا جيڪي سڀ مير ابوالقاسم جي جاگير جو حصو ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

== مقامي قبيلا ۽ سماجي جوڙجڪ ==

=== مهر قبيلو ===

[[مهر]] قبيلو اتر سنڌ جي تاريخي قبيلن مان هڪ آهي. ماٿيلي جي پرڳڻي ۾ مهرن جي آباديءَ جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مهر قبيلي جي تاريخي موجودگيءَ سبب ماٿيلو اتر سنڌ جي قبائلي ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي.

=== ڌاريجا قبيلو ===

[[ڌاريجا]] پڻ سنڌ جو هڪ تاريخي قبيلو آهي، جنهن جو ماٿيلي جي پرڳڻي سان تعلق يوسف ميرڪ جي احوال مان ظاهر ٿئي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلي ۾ ڌاريجن ۽ مهرن جي آبادين سان گڏ مقامي اڳواڻن جي سرگرمين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي اڳواڻ ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ مقامي قبيلن جا اڳواڻ زمينداري، قبائلي معاملن ۽ سرڪاري محصول جي وصوليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

يوسف ميرڪ جي لکڻيءَ ۾ ماٿيلي جي قبيلن بابت تنقيدي بيان پڻ ملن ٿا. انهن بيانن کي مصنف جي مغل انتظام سان لاڳاپيل سياسي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاريخي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل عملدارن ۽ مقامي سنڌي قبيلن جي وچ ۾ لاڳاپن، اختلافن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ محصول ==

ماٿيلو پرڳڻو مغل دور جي محصولي انتظام جو حصو هو.

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو هڪ مقامي انتظامي وحدت هوندو هو، جنهن سان زمين، آبادي، زرعي پيداوار ۽ سرڪاري محصول جا معاملا لاڳاپيل هوندا هئا.

ماٿيلي جي پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته مغل انتظام لاءِ مقامي قبيلن سان لاڳاپا ۽ انتظامي اختيار برقرار رکڻ اهم مسئلا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== اوڻيهين صديءَ ۾ ماٿيلو ==

=== برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۾ ذڪر ===

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ ماٿيلي جي پراڻي قلعي ۽ ان جي تاريخي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو.

البرٽ وليم هيوز جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ ماٿيلي جي قلعي کي روهڙي جي ڀرپاسي وارن اهم قديم آثارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HughesGazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ ماٿيلي جي قدامت بابت مقامي روايتون پڻ نقل ٿيل آهن. انهن روايتن کي آثار قديمه جي تصديق ٿيل نتيجن کان الڳ رکڻ گهرجي.

=== انتظامي تبديليون ===

1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي برطانوي انتظام هيٺ ضلعن ۽ تعلقن جو نظام وڌيڪ منظم ٿيو.

ماٿيلي جو تاريخي نالو برقرار رهيو، پر جديد انتظامي استعمال ۾ ميرپور ماٿيلو هڪ شهر ۽ تعلقي جي حيثيت سان مشهور ٿيو.

== موجوده ميرپور ماٿيلو سان تعلق ==

[[ميرپور ماٿيلو]] موجوده [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

تاريخي ماٿيلي جي نالي ۽ موجوده ميرپور ماٿيلي جي وچ ۾ علائقائي ۽ نالي جو لاڳاپو موجود آهي، پر مغل دور جي ماٿيلو پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

موجوده ميرپور ماٿيلو سنڌ جي سکر ڊويزن ۾ واقع آهي. گهوٽڪي ضلعي ۾ ميرپور ماٿيلو، ڏهرڪي، گهوٽڪي، اوٻاوڙو ۽ خانڳڙهه جا تعلقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlasGhotki&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ghotki (District)
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/district-ghotki/
 |website=SindhAtlas
 |language=en
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==

ماٿيلو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ مقامي قبيلن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود ماخذن مان هيٺين موضوعن تي معلومات ملي ٿي:

* بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست؛
* سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي؛
* ماٿيلي جي قديم قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت؛
* مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جي تاريخي موجودگي؛
* مغل عملدارن ۽ مقامي اڳواڻن جا لاڳاپا؛
* تاريخي ماٿيلي کان جديد ميرپور ماٿيلي تائين انتظامي تبديليون.

== تاريخي تاريخچو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ماٿيلي سان لاڳاپيل تاريخي دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! تاريخي اهميت
|-
| قديم دور
| راءِ گهراڻي جو زمانو
| ماٿيلي جي قلعي جي تعمير يا مرمت سان لاڳاپيل روايت
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ماٿيلو پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ نئين انتظامي دور جي شروعات
|-
| —
| 1874ع
| هيوز جي سنڌ بابت گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' ماٿيلو پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به پرڳڻي جي بنياد رکڻ جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا پڻ دستياب ماخذن مان تصديق ٿيل نه آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[ميرپور ماٿيلو]]
* [[گهوٽڪي ضلعو]]
* [[ماٿيلي جو قلعو]]
* [[مومل جي ماڙي]]
* [[مهر]]
* [[ڌاريجا]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=Albert William
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=George Bell and Sons
 |location=London
 |year=1874
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/moomal-ji-mari-mathelo-district-ghotki/ ماٿيلي جا قديم آثار — سنڌ حڪومت]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]
* [https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-mirpur-mathelo/ ميرپور ماٿيلو — سنڌ ائٽلس]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:گهوٽڪي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>byy05jwtwfue8mu7y3i71yg9yq827tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضباء، سعودي عرب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103859</id>
    <revision>
      <id>417908</id>
      <timestamp>2026-10-08T10:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375802462|Duba, Saudi Arabia]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1775" sha1="00hpsasjvvidn8ivugghyeo4u02tr22" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea</text>
      <sha1>00hpsasjvvidn8ivugghyeo4u02tr22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417909</id>
      <parentid>417908</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تبوڪ صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1807" sha1="ou8kzlayy3ertneikibqj6qzwc5htkv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]</text>
      <sha1>ou8kzlayy3ertneikibqj6qzwc5htkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417910</id>
      <parentid>417909</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1841" sha1="s521d6mnz1283j5z4870ahwdfbxhuti" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾]]</text>
      <sha1>s521d6mnz1283j5z4870ahwdfbxhuti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417911</id>
      <parentid>417910</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T10:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سعودي عرب ۾]]; added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1848" sha1="h23ac7xokbi3a6n0q1rvwjqme3ne25l" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>h23ac7xokbi3a6n0q1rvwjqme3ne25l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417912</id>
      <parentid>417911</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1909" sha1="rai35wedzv30mo44ghngy5qbb96pcf5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]]</text>
      <sha1>rai35wedzv30mo44ghngy5qbb96pcf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417913</id>
      <parentid>417912</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1954" sha1="67ifs24w6rrigceah3jt23a3vrhuagr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]]</text>
      <sha1>67ifs24w6rrigceah3jt23a3vrhuagr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417914</id>
      <parentid>417913</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="4p359ej5ciqse3et0vzrwf1mk4u1n5u" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. Duba [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] اهو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي.  Red sea

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>4p359ej5ciqse3et0vzrwf1mk4u1n5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اروڙ پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103860</id>
    <revision>
      <id>417918</id>
      <timestamp>2026-10-08T11:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = اروڙ پرڳڻو | native_name = اروڙ | other_name = الور پرڳڻو، ارور پرڳڻو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي ملڪ | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي وحدت | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي ح...</comment>
      <origin>417918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23018" sha1="husx4892cxvu6ijuoqudk7yqwnvgs79" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = اروڙ پرڳڻو
| native_name = اروڙ
| other_name = الور پرڳڻو، ارور پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| seat_type = تاريخي علائقو
| seat = [[اروڙ]]
}}

'''اروڙ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ اروڙ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. اروڙ پرڳڻي جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو عربن جي سنڌ تي فتح کان اڳ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي اروڙ جو ماڳ موجوده [[روهڙي]] جي ڀرسان، [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ واقع آهي. قديم زماني ۾ اروڙ سنڌ جي سياسي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ هو. سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين ۽ سياسي مرڪزن جي منتقليءَ کان پوءِ ان جي اهميت گهٽجندي وئي، پر اروڙ جو نالو مغل دور جي انتظامي ورهاست ۾ پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuSafar&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع
 |chapter=سکر ۽ بکر جي تاريخ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57804
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جو نالو تاريخي ماخذن ۾ ''اروڙ''، ''الور''، ''ارور'' ۽ رومن صورتن ۾ ''Aror''، ''Alor'' ۽ ''Arur'' ملي ٿو.

''چچ نامي'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. مختلف تاريخي دورن ۾ هن شهر جي نالي جون لکڻيون تبديل ٿينديون رهيون، پر اروڙ جي سڃاڻپ سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر طور برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest
 |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ ''اروڙ پرڳڻو'' هڪ انتظامي ۽ محصولي علائقي جو نالو هو. تنهنڪري قديم اروڙ شهر ۽ بعد ۾ قائم ٿيل اروڙ پرڳڻي کي هڪجهڙيون تاريخي وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب اهو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

قديم اروڙ جو ماڳ موجوده روهڙي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. هن علائقي ۾ پٿريلي زمين، قديم آبادين جا آثار ۽ سنڌو درياهه جي اڳوڻن وهڪرن سان لاڳاپيل جاگرافيائي نشان موجود آهن.

تاريخي اروڙ پرڳڻي جون قطعي حدون موجوده روهڙي تعلقي يا سکر ضلعي جي انتظامي حدن سان هڪجهڙيون هجڻ ضروري نه آهن.

=== سنڌو درياهه جو قديم وهڪرو ===

اروڙ جي تاريخ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ ٿيندڙ تبديلين سان گهري لاڳاپيل آهي.

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب سنڌو درياهه قديم زماني ۾ اروڙ جي ڀرسان وهندو هو. پوءِ درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سان اروڙ جي سياسي ۽ واپاري اهميت گهٽجندي وئي، جڏهن ته [[بکر]]، [[روهڙي]] ۽ [[سکر]] جي اهميت وڌڻ لڳي.

سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪجهه ڪتابن ۾ درياهه جي وهڪري ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو لڳ ڀڳ 946ع ڄاڻايو ويو آهي. بهرحال، انهيءَ تبديليءَ جي قطعي تاريخ ۽ سببن بابت تاريخدانن ۽ ارضيات جي ماهرن جا رايا مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuSafar&quot;/&gt;

== قديم اروڙ جو تاريخي پسمنظر ==

=== قديم سنڌ جو سياسي مرڪز ===

اروڙ قديم سنڌ جي مشهور شهرن مان هڪ هو. عربن جي فتح کان اڳ هن شهر کي سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل هئي.

''چچ نامي'' موجب اروڙ سنڌ جي حڪمرانن جي اهم گاديءَ مان هڪ هو. هن شهر جو تعلق [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ بعد ۾ [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي سياسي تاريخ سان رهيو.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

قديم اروڙ جي حيثيت کي مغل دور واري اروڙ پرڳڻي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي جو تعلق مختلف تاريخي دورن ۽ انتظامي نظامن سان آهي.

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

راءِ گهراڻي جي حڪمرانيءَ دوران اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ سهاسي ٻئي جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ تبديلي آئي ۽ چچ اقتدار حاصل ڪيو.

انهن واقعن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن جي تاريخي بيانن جي جديد محققن طرفان مختلف انداز ۾ تشريح ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

=== چچ گهراڻي جو دور ===

[[چچ]] جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ اروڙ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم مرڪز طور برقرار رهيو.

چچ کان پوءِ سندس خاندان جي حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي آخري مشهور حڪمران [[راجا ڏاهر]] جو تعلق پڻ اروڙ جي سياسي تاريخ سان هو.

''چچ نامي'' ۾ اروڙ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن بابت ڏنل احوال قديم سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

== عربن جي فتح ۽ اروڙ ==

92هه–94هه (711ع–713ع) جي عرصي ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوج سنڌ تي ڪاهه ڪئي.

سنڌ جي فتح بابت روايتي تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي. راجا ڏاهر جي شڪست کان پوءِ سنڌ جي مختلف شهرن ۽ قلعن تي عربن جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

''چچ نامي'' ۾ عربن جي فوجي مهم، مقامي حڪمرانن، قلعن ۽ سنڌ جي مختلف علائقن بابت تفصيلي بيان موجود آهي.

=== چچ نامي جي تاريخي حيثيت ===

''چچ نامو'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي، جنهن جي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي.

جديد مؤرخ منان احمد آصف پنهنجي تحقيق ۾ ''چچ نامي'' کي رڳو عربن جي فتح جو سڌو سنئون واقعاتي رڪارڊ سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;MananAhmed&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ahmed Asif
 |first=Manan
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري اروڙ جي قديم تاريخ بابت ''چچ نامي'' جي بيانن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== اروڙ جي اهميت ۾ گهٽتائي ==

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين، واپاري رستن جي منتقليءَ ۽ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

سنڌ جي تاريخي لکڻين موجب اروڙ جي زوال کان پوءِ بکر ۽ روهڙي جي اهميت وڌڻ لڳي. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع ٻيٽ ۽ قلعو هجڻ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhuSafar&quot;/&gt;

اروڙ جي پراڻين عمارتن جي سرن کي ٻين تعميراتي ڪمن ۾ استعمال ڪرڻ جون روايتون پڻ ملن ٿيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ بکر بابت بيان موجب مغل دور ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي تعميراتي سرگرمين سان اروڙ جي پراڻين سرن جي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=بکر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بکر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

انهن روايتن کي اروڙ جي هر تاريخي عمارت جي تباهيءَ جو قطعي سبب نه سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ اروڙ پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جي اترئين حصي جو انتظام بکر سرڪار سان لاڳاپيل هو.

بکر سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن ۾ محصول جي وصولي، زمينداري، مقامي انتظام ۽ امن امان جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== بکر سرڪار جا پرڳڻا ===

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جا نالا ڏنا آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا
|-
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| '''اروڙ'''
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| گاگڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي حدن ۾ اتر سنڌ جا وسيع علائقا شامل هئا ۽ ان جي انتظامي لاڳاپن جو تعلق مغل سلطنت جي وڏي صوبائي نظام سان هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ اروڙ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم فارسي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن پنهنجي تصنيف ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي نظام ۽ مقامي حالتن جو احوال ڏنو.

ڪتاب ۾ اروڙ پرڳڻي کي بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ واري انتظامي ورهاست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته قديم شهر جي سياسي اهميت گهٽجڻ باوجود اروڙ جو نالو سترهين صديءَ ۾ انتظامي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو.

=== بکر ۽ اروڙ جو انتظامي تعلق ===

اروڙ ۽ بکر سنڌ جي تاريخ ۾ ٻه الڳ پر هڪٻئي سان لاڳاپيل مرڪز هئا.

قديم دور ۾ اروڙ کي سنڌ جي سياسي مرڪز طور اهميت حاصل هئي، جڏهن ته بعد جي دور ۾ بکر اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي نظام جو اهم مرڪز بڻيو.

مغل دور ۾ اروڙ پرڳڻو بکر سرڪار جي ماتحت هو. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي شهر جي نالي سان سڃاتل علائقو نئين انتظامي نظام ۾ پڻ موجود رهيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== محصولي ۽ انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي سڃاڻپ، زرعي محصول جي تشخيص، وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

مغل انتظامي نظام ۾ پرڳڻن سان لاڳاپيل عملدارن ۾ عامل، قانونگو ۽ ٻين محصولي اهلڪارن جا منصب شامل هئا. انهن جا اختيار مختلف علائقن ۽ دورن ۾ هڪجهڙا نه هوندا هئا.

اروڙ پرڳڻي جو بکر سرڪار سان تعلق ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل حڪومت جي محصولي ۽ انتظامي جوڙجڪ ۾ شامل هو.

=== زمينداري ۽ مقامي انتظام ===

سنڌ جي مغل دور واري سماج ۾ مقامي زميندارن ۽ قبائلي اڳواڻن جو ڪردار اهم هو.

بکر سرڪار جي مختلف پرڳڻن ۾ مقامي آبادي، زرعي پيداوار ۽ محصول جي وصوليءَ جا معاملا انتظامي اهميت رکندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن بابت مغل عملدارن ۽ مقامي قبيلن جي لاڳاپن جو احوال ملي ٿو، پر اروڙ پرڳڻي بابت ڪنهن مخصوص قبيلائي واقعي کي ان جي لاڳاپيل صفحي جي تصديق کان سواءِ منسوب ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== اروڙ ۽ روهڙي جو تعلق ==

اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده روهڙي سان آهي.

قديم اروڙ جا آثار روهڙي جي ڀرپاسي ۾ واقع آهن، جڏهن ته روهڙي سنڌو درياهه جي ڪناري تي هڪ اهم شهر طور ترقي ڪئي.

سنڌ جي تاريخي ڪتابن ۾ اروڙ، روهڙي، بکر ۽ سکر کي هڪٻئي سان لاڳاپيل شهرن ۽ ماڳن طور بيان ڪيو ويو آهي، پر تاريخي طور انهن جون جدا سڃاڻپون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuHakura&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌو ۽ هاڪڙي جا وهڪرا
 |chapter=اروڙ، روهڙي، بکر ۽ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/831/read/43652
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي قديم آثارن جي موجودگي هن علائقي جي تاريخي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.

== تاريخي آثار ۽ ثقافتي ورثو ==

اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ قديم آبادين، مذهبي ماڳن ۽ تعميراتي باقيات جو ذڪر تاريخي ۽ آثار قديمه جي مطالعي ۾ ملي ٿو.

انهن آثارن جي اهميت اها آهي ته اهي قديم سنڌ جي شهري زندگيءَ، سياسي مرڪزن ۽ مذهبي تنوع جي مطالعي لاءِ مواد فراهم ڪن ٿا.

اروڙ سان لاڳاپيل آثارن کي مغل دور واري اروڙ پرڳڻي جي مخصوص سرڪاري عمارتن طور سڃاڻڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جي شاهدي ضروري آهي.

=== اروڙ جي قديم شهر جا آثار ===

اروڙ جي قديم ماڳ تي موجود باقيات ان جي اڳوڻي آباديءَ جي شاهدي ڏين ٿا.

شهر جي قديمت، ان جي تباهيءَ جي مرحلن ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان لاڳاپن بابت مختلف تاريخي ۽ جاگرافيائي رايا موجود آهن.

قديم اروڙ جي آثارن بابت تحقيق مان سنڌ جي شهري تاريخ ۽ درياهي جاگرافيءَ جي تبديليءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ پرڳڻي جي تاريخي اهميت ان ڪري نمايان آهي جو ان جو نالو سنڌ جي هڪ قديم سياسي مرڪز سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ اروڙ جي انتظامي سڃاڻپ جو برقرار رهڻ ظاهر ڪري ٿو ته پراڻن شهرن جا نالا نون سياسي ۽ محصولي نظامن ۾ پڻ استعمال ٿيندا رهيا.

اروڙ پرڳڻي جي مطالعي مان بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي ۽ سنڌ جي مختلف سياسي دورن جي تسلسل بابت معلومات ملي ٿي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ اروڙ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم دور
|-
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#f3e8ff;&quot; | واقعو يا تاريخي دور
|-
| قبل از هجرت
| ستين صدي عيسويءَ کان اڳ
| راءِ گهراڻي جي دور ۾ اروڙ جي سياسي اهميت
|-
| قبل از هجرت
| ستين صدي عيسوي
| چچ گهراڻي جو دور
|-
| 92هه–94هه
| 711ع–713ع
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم
|-
| لڳ ڀڳ 335هه
| لڳ ڀڳ 946ع–947ع
| سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ تاريخي روايت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغونن ۽ مغلن جي سياسي بالادستيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ اروڙ پرڳڻي جو انتظامي ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به اروڙ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا دستياب ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه هجڻ ڪري شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو ==

اروڙ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ قديم شهر، سنڌو درياهه جي وهڪري، شهر جي تباهيءَ ۽ سياسي حيثيت بابت مختلف بيان موجود آهن.

''چچ نامو'' قديم اروڙ جي سياسي تاريخ بابت اهم متن آهي، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور ۾ اروڙ جي انتظامي سڃاڻپ جي شاهدي ڏئي ٿو.

''تاريخ سکر'' بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست فراهم ڪري ٿي.

انهن ماخذن کي گڏ پڙهندي قديم اروڙ شهر ۽ مغل دور واري اروڙ پرڳڻي ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[اروڙ]]
* [[روهڙي]]
* [[بکر]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[چچ نامو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest
 |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1900
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Ahmed Asif
 |first=Manan
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — بکر سرڪار جي پرڳڻن جو احوال]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57804 سکر ۽ بکر جي تاريخ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/831/read/43652 اروڙ، روهڙي، بکر ۽ سکر]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بکر بکر — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>husx4892cxvu6ijuoqudk7yqwnvgs79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فتح پور پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103861</id>
    <revision>
      <id>417919</id>
      <timestamp>2026-10-08T11:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = فتح پور پرڳڻو | native_name = فتح پور | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي علائقو | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي وحدت | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = حڪومت | subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]] | subdivision...</comment>
      <origin>417919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16090" sha1="nuqtov0dv39a1b58smzgsm2ah4wlwb1" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = فتح پور پرڳڻو
| native_name = فتح پور
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور، سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت
| extinct_date = نامعلوم
}}

'''فتح پور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ فتح پور کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻن ۾ شامل ڪيو آهي. سندس احوال موجب هن پرڳڻي جو تعلق ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن سان هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

فتح پور پرڳڻو بکر سرڪار جي انهن تاريخي علائقن مان هو، جن جو ذڪر مغل دور جي انتظامي ورهاست جي سلسلي ۾ ملي ٿو. بکر سرڪار ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي پنج ۽ ساڄي ڪپ تي ٽي پرڳڻا هئا. فتح پور جو نالو کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي فهرست ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

فتح پور فارسي ٻوليءَ مان ٺهيل هڪ مرڪب نالو آهي. ''فتح'' جي معنيٰ سوڀ يا ڪاميابي، جڏهن ته ''پور'' ڪيترن ڏکڻ ايشيائي هنڌن جي نالن ۾ آبادي يا شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ پڇاڙي آهي.

فتح پور نالي جون مختلف آباديون ڏکڻ ايشيا ۾ موجود رهيون آهن. تنهنڪري مغل دور جي بکر سرڪار واري فتح پور پرڳڻي کي ٻين هم نالي شهرن يا آبادين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي شاهدي ضروري آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ فتح پور جو ذڪر هڪ انتظامي پرڳڻي جي حيثيت سان ملي ٿو. پرڳڻي جي نالي جي قطعي وجهه تسميه ۽ ان جي قيام جي تاريخ بابت دستياب ماخذن مان واضح معلومات نه ملي آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

فتح پور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور جي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ اهو روهڙيءَ واري پاسي جي پرڳڻن ۾ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي احوال موجب فتح پور پرڳڻي جو تعلق ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن سان هو.

انهيءَ بنياد تي فتح پور جي تاريخي جاگرافيءَ کي اتر سنڌ جي کاٻي ڪپ واري علائقي سان ڳنڍي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ان جي قطعي سرحدن، ڪل ايراضيءَ ۽ مرڪزي شهر بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== ماٿيلي سان لاڳاپو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي ۽ فتح پور جو الڳ الڳ ذڪر ملي ٿو.

فتح پور بابت مصنف جي مختصر بيان ۾ ماٿيلي جي ڀرپاسي واري حصي جو حوالو موجود آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻنهي پرڳڻن جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ ويجهڙائي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

پر ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخي ماخذ ۾ انهن کي جدا انتظامي وحدتن طور بيان ڪيو ويو آهي.

== مغل دور ۾ فتح پور پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ [[بکر سرڪار]] هئي.

سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا هوندا هئا، جن جو تعلق زميني محصول، مقامي انتظام، آباديءَ ۽ زراعت سان هوندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جو ذڪر موجود آهي. انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== بکر سرڪار جا پرڳڻا ===

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي ساهتي پرڳڻي بابت تاريخي مضمون ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي هيٺين فهرست ڏني وئي آهي:&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي انتظامي ورهاست
|-
! style=&quot;background:#dceaf8;&quot; | سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! style=&quot;background:#dff1e2;&quot; | سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| '''فتح پور'''
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| ڪڪڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

هن فهرست مان ظاهر ٿئي ٿو ته فتح پور بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي لکڻين ۾ ڪجهه نالن جون پڙهڻيون هڪجهڙيون نه آهن.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان ۾ لڌو گاگن ۽ گاگڙي جي جاءِ تي فتح پور ۽ ڪڪڙي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;/&gt;

انهن ٻنهي فهرستن جي فرق کي تاريخي ماخذن جي اختلاف طور سمجهڻ گهرجي. ان مان پاڻمرادو اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهي سڀ نالا هڪٻئي جا مترادف هئا.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ فتح پور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو. هن پنهنجي تصنيف 1044هه (1634ع–1635ع) جي دور ۾ مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي مختلف علائقن، انتظامي سرڪارن، مقامي قبيلن، زمينداري ۽ محصول جي نظام بابت معلومات موجود آهي.

=== فتح پور جو مختصر احوال ===

يوسف ميرڪ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي بيان ۾ فتح پور کي ٽئين پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.

هن جي بيان موجب فتح پور پرڳڻي ۾ ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جا حصا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال فتح پور پرڳڻي جي تاريخي وجود ۽ انتظامي حيثيت جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== تاريخي ماخذ جي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل دور جي سنڌ بابت مقامي مشاهدي تي ٻڌل معلومات ملي ٿي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن، زراعت، آبپاشي ۽ محصولي معاملن جو احوال ڏنو آهي.

سنڌي ادبي بورڊ موجب هن ڪتاب جو ٻيو حصو خاص طور سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;/&gt;

== انتظامي ۽ محصولي نظام ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هوندو هو.

پرڳڻي ۾ زمينن جي تشخيص، سرڪاري محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

فتح پور پرڳڻي جو بکر سرڪار سان تعلق ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل حڪومت جي انتظامي جوڙجڪ ۾ شامل هو.

البت فتح پور جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن جا نالا دستياب سڌن حوالن مان تصديق ٿيل نه آهن.

=== زمينداري ۽ زراعت ===

مغل دور جي سنڌ جي معيشت ۾ زراعت ۽ زميني محصول کي اهم حيثيت حاصل هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن جي زرعي حالتن، آبادڪاري ۽ محصولي معاملن بابت احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;/&gt;

فتح پور پرڳڻي جي پنهنجي فصلن، واهن يا زرعي پيداوار بابت مخصوص انگ اکر موجود ماخذن مان واضح نه آهن. انهيءَ ڪري بکر سرڪار جي ٻين پرڳڻن بابت معلومات کي فتح پور جي مخصوص صورتحال طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== تاريخي جاگرافيءَ جي اهميت ==

فتح پور پرڳڻي جو ذڪر اتر سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪڪڙي ۽ درٻيلو جهڙن پرڳڻن جا نالا ظاهر ڪن ٿا ته بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ واري حصي کي مختلف انتظامي وحدتن ۾ ورهايو ويو هو.

انهن پرڳڻن جو گڏيل مطالعو تاريخي آبادين، زمينداري، محصولي نظام ۽ سياسي اختيارن جي ورهاست بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ اهم آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ فتح پور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! style=&quot;background:#dceaf8;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#dff1e2;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#f2e4f7;&quot; | اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغونن ۽ مغلن جي سياسي اقتدار جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ فتح پور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليءَ جي شروعات
|-
| 1382هه
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فارسي متن جي سنڌي ادبي بورڊ پاران اشاعت
|-
| 1399هه–1400هه
| 1979ع
| نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به فتح پور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. 1962ع ۽ 1979ع سان ڏنل هجري سال تقريبي آهن؛ انهن اشاعتي واقعن جا مخصوص هجري مهينا تصديق ٿيل نه آهن.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

فتح پور پرڳڻي بابت دستياب تاريخي معلومات محدود آهي.

ان جي باوجود ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ پرڳڻي جو نالي سان ذڪر موجود هجڻ ان جي تاريخي حيثيت جي اهم شاهدي آهي.

پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* فتح پور جي اصل مرڪزي آباديءَ جي سڃاڻپ؛
* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ماٿيلي سان ان جو انتظامي تعلق؛
* فتح پور جي محصولي آمدني؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون؛
* مختلف ماخذن ۾ پرڳڻن جي نالن جو اختلاف.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[روهڙي]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |publisher=Australian National University
 |year=1983
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ تاريخ مظهر شاهجهاني — سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>nuqtov0dv39a1b58smzgsm2ah4wlwb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417921</id>
      <parentid>417919</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16215" sha1="59ax4xqkuvmud8utdmomsmoexl4dcvw" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = فتح پور پرڳڻو
| native_name = فتح پور
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي وحدت
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور، سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت
| extinct_date = نامعلوم
}}

'''فتح پور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ فتح پور کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻن ۾ شامل ڪيو آهي. سندس احوال موجب هن پرڳڻي جو تعلق ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن سان هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

فتح پور پرڳڻو بکر سرڪار جي انهن تاريخي علائقن مان هو، جن جو ذڪر مغل دور جي انتظامي ورهاست جي سلسلي ۾ ملي ٿو. بکر سرڪار ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي پنج ۽ ساڄي ڪپ تي ٽي پرڳڻا هئا. فتح پور جو نالو کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي فهرست ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

فتح پور فارسي ٻوليءَ مان ٺهيل هڪ مرڪب نالو آهي. ''فتح'' جي معنيٰ سوڀ يا ڪاميابي، جڏهن ته ''پور'' ڪيترن ڏکڻ ايشيائي هنڌن جي نالن ۾ آبادي يا شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ پڇاڙي آهي.

فتح پور نالي جون مختلف آباديون ڏکڻ ايشيا ۾ موجود رهيون آهن. تنهنڪري مغل دور جي بکر سرڪار واري فتح پور پرڳڻي کي ٻين هم نالي شهرن يا آبادين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي شاهدي ضروري آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ فتح پور جو ذڪر هڪ انتظامي پرڳڻي جي حيثيت سان ملي ٿو. پرڳڻي جي نالي جي قطعي وجهه تسميه ۽ ان جي قيام جي تاريخ بابت دستياب ماخذن مان واضح معلومات نه ملي آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

فتح پور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور جي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ اهو روهڙيءَ واري پاسي جي پرڳڻن ۾ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي احوال موجب فتح پور پرڳڻي جو تعلق ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن سان هو. ھن پرڳڻي ۾ گھوٽڪي ۽ ماٿيلي جو وارياسو حصو اچي وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

انهيءَ بنياد تي فتح پور جي تاريخي جاگرافيءَ کي اتر سنڌ جي کاٻي ڪپ واري علائقي سان ڳنڍي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ان جي قطعي سرحدن، ڪل ايراضيءَ ۽ مرڪزي شهر بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== ماٿيلي سان لاڳاپو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ماٿيلي ۽ فتح پور جو الڳ الڳ ذڪر ملي ٿو.

فتح پور بابت مصنف جي مختصر بيان ۾ ماٿيلي جي ڀرپاسي واري حصي جو حوالو موجود آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻنهي پرڳڻن جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ ويجهڙائي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

پر ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخي ماخذ ۾ انهن کي جدا انتظامي وحدتن طور بيان ڪيو ويو آهي.

== مغل دور ۾ فتح پور پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ [[بکر سرڪار]] هئي.

سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا هوندا هئا، جن جو تعلق زميني محصول، مقامي انتظام، آباديءَ ۽ زراعت سان هوندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جو ذڪر موجود آهي. انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== بکر سرڪار جا پرڳڻا ===

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي ساهتي پرڳڻي بابت تاريخي مضمون ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي هيٺين فهرست ڏني وئي آهي:&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي انتظامي ورهاست
|-
! style=&quot;background:#dceaf8;&quot; | سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! style=&quot;background:#dff1e2;&quot; | سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| '''فتح پور'''
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| ڪڪڙي
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

هن فهرست مان ظاهر ٿئي ٿو ته فتح پور بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ واري انتظامي حصي ۾ شامل هو.

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي لکڻين ۾ ڪجهه نالن جون پڙهڻيون هڪجهڙيون نه آهن.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي تصنيف ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان ۾ لڌو گاگن ۽ گاگڙي جي جاءِ تي فتح پور ۽ ڪڪڙي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SahitiJalbani&quot;/&gt;

انهن ٻنهي فهرستن جي فرق کي تاريخي ماخذن جي اختلاف طور سمجهڻ گهرجي. ان مان پاڻمرادو اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته اهي سڀ نالا هڪٻئي جا مترادف هئا.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ فتح پور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو. هن پنهنجي تصنيف 1044هه (1634ع–1635ع) جي دور ۾ مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي مختلف علائقن، انتظامي سرڪارن، مقامي قبيلن، زمينداري ۽ محصول جي نظام بابت معلومات موجود آهي.

=== فتح پور جو مختصر احوال ===

يوسف ميرڪ بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي بيان ۾ فتح پور کي ٽئين پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.

هن جي بيان موجب فتح پور پرڳڻي ۾ ماٿيلي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جا حصا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال فتح پور پرڳڻي جي تاريخي وجود ۽ انتظامي حيثيت جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== تاريخي ماخذ جي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اهميت اها آهي ته ان ۾ مغل دور جي سنڌ بابت مقامي مشاهدي تي ٻڌل معلومات ملي ٿي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن، زراعت، آبپاشي ۽ محصولي معاملن جو احوال ڏنو آهي.

سنڌي ادبي بورڊ موجب هن ڪتاب جو ٻيو حصو خاص طور سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;/&gt;

== انتظامي ۽ محصولي نظام ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هوندو هو.

پرڳڻي ۾ زمينن جي تشخيص، سرڪاري محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

فتح پور پرڳڻي جو بکر سرڪار سان تعلق ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل حڪومت جي انتظامي جوڙجڪ ۾ شامل هو.

البت فتح پور جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن جا نالا دستياب سڌن حوالن مان تصديق ٿيل نه آهن.

=== زمينداري ۽ زراعت ===

مغل دور جي سنڌ جي معيشت ۾ زراعت ۽ زميني محصول کي اهم حيثيت حاصل هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن جي زرعي حالتن، آبادڪاري ۽ محصولي معاملن بابت احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;/&gt;

فتح پور پرڳڻي جي پنهنجي فصلن، واهن يا زرعي پيداوار بابت مخصوص انگ اکر موجود ماخذن مان واضح نه آهن. انهيءَ ڪري بکر سرڪار جي ٻين پرڳڻن بابت معلومات کي فتح پور جي مخصوص صورتحال طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== تاريخي جاگرافيءَ جي اهميت ==

فتح پور پرڳڻي جو ذڪر اتر سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪڪڙي ۽ درٻيلو جهڙن پرڳڻن جا نالا ظاهر ڪن ٿا ته بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ واري حصي کي مختلف انتظامي وحدتن ۾ ورهايو ويو هو.

انهن پرڳڻن جو گڏيل مطالعو تاريخي آبادين، زمينداري، محصولي نظام ۽ سياسي اختيارن جي ورهاست بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ اهم آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ فتح پور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! style=&quot;background:#dceaf8;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#dff1e2;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#f2e4f7;&quot; | اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغونن ۽ مغلن جي سياسي اقتدار جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ فتح پور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| 1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليءَ جي شروعات
|-
| 1382هه
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فارسي متن جي سنڌي ادبي بورڊ پاران اشاعت
|-
| 1399هه–1400هه
| 1979ع
| نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به فتح پور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. 1962ع ۽ 1979ع سان ڏنل هجري سال تقريبي آهن؛ انهن اشاعتي واقعن جا مخصوص هجري مهينا تصديق ٿيل نه آهن.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

فتح پور پرڳڻي بابت دستياب تاريخي معلومات محدود آهي.

ان جي باوجود ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ پرڳڻي جو نالي سان ذڪر موجود هجڻ ان جي تاريخي حيثيت جي اهم شاهدي آهي.

پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* فتح پور جي اصل مرڪزي آباديءَ جي سڃاڻپ؛
* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ماٿيلي سان ان جو انتظامي تعلق؛
* فتح پور جي محصولي آمدني؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون؛
* مختلف ماخذن ۾ پرڳڻن جي نالن جو اختلاف.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[روهڙي]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

* {{cite thesis
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls
 |publisher=Australian National University
 |year=1983
 |url=http://hdl.handle.net/1885/11279
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ تاريخ مظهر شاهجهاني — سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>59ax4xqkuvmud8utdmomsmoexl4dcvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>القريات، سعودي عرب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103862</id>
    <revision>
      <id>417920</id>
      <timestamp>2026-10-08T11:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370220590|Qurayyat, Saudi Arabia]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="68d3hw1lmzwbud9b9i2vunbr7xts8ax" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=القريات|native_name=القريات|type=شهر ۽ گورنريٽ|caption=|image_map=Al Jawf Region - Al Qurayyat.svg|image_caption=Location of Qurayyat Governorate within the Al-Jouf Province|pushpin_map=Saudi Arabia|coordinates={{coord|31|19|N|37|22|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|elevation_max_ft=Qurayyat|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Jouf Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Syrian Desert|Badiyat al-Sham]]|seat_type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|Seat]]|seat=Qurayyat|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Qurayyat Municipality|area_total_km2=9495|population_as_of=2022|population_total=195,016|population_density_km2=auto|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-12|area_code=014}}
'''قريات''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : القريات) سعودي عرب جي صوبي الجوف ۾ هڪ شهر ۽ گورنريٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز '''قريات''' شهر آهي. هي گورنريٽ اردن-سعودي عرب حد جي ويجهو واقع آهي ۽ سال 2022ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 195,016 هئي.</text>
      <sha1>68d3hw1lmzwbud9b9i2vunbr7xts8ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417922</id>
      <parentid>417920</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:الجوف صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1356" sha1="qqxctr6tozih5otasl45pjpulghmaqa" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=القريات|native_name=القريات|type=شهر ۽ گورنريٽ|caption=|image_map=Al Jawf Region - Al Qurayyat.svg|image_caption=Location of Qurayyat Governorate within the Al-Jouf Province|pushpin_map=Saudi Arabia|coordinates={{coord|31|19|N|37|22|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|elevation_max_ft=Qurayyat|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Jouf Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Syrian Desert|Badiyat al-Sham]]|seat_type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|Seat]]|seat=Qurayyat|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Qurayyat Municipality|area_total_km2=9495|population_as_of=2022|population_total=195,016|population_density_km2=auto|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-12|area_code=014}}
'''قريات''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : القريات) سعودي عرب جي صوبي الجوف ۾ هڪ شهر ۽ گورنريٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز '''قريات''' شهر آهي. هي گورنريٽ اردن-سعودي عرب حد جي ويجهو واقع آهي ۽ سال 2022ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 195,016 هئي.

[[زمرو:الجوف صوبو]]</text>
      <sha1>qqxctr6tozih5otasl45pjpulghmaqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417923</id>
      <parentid>417922</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1397" sha1="a8bwq867vd3bp1dqfccvjwx8qehaz4g" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=القريات|native_name=القريات|type=شهر ۽ گورنريٽ|caption=|image_map=Al Jawf Region - Al Qurayyat.svg|image_caption=Location of Qurayyat Governorate within the Al-Jouf Province|pushpin_map=Saudi Arabia|coordinates={{coord|31|19|N|37|22|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|elevation_max_ft=Qurayyat|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Jouf Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Syrian Desert|Badiyat al-Sham]]|seat_type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|Seat]]|seat=Qurayyat|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Qurayyat Municipality|area_total_km2=9495|population_as_of=2022|population_total=195,016|population_density_km2=auto|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-12|area_code=014}}
'''قريات''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : القريات) سعودي عرب جي صوبي الجوف ۾ هڪ شهر ۽ گورنريٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز '''قريات''' شهر آهي. هي گورنريٽ اردن-سعودي عرب حد جي ويجهو واقع آهي ۽ سال 2022ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 195,016 هئي.

[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>a8bwq867vd3bp1dqfccvjwx8qehaz4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417924</id>
      <parentid>417923</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T11:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="29s5d48wp71o0njt6hcmrsftp8pqbaj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=القريات|native_name=القريات|type=شهر ۽ گورنريٽ|caption=|image_map=Al Jawf Region - Al Qurayyat.svg|image_caption=Location of Qurayyat Governorate within the Al-Jouf Province|pushpin_map=Saudi Arabia|coordinates={{coord|31|19|N|37|22|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|elevation_max_ft=Qurayyat|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Jouf Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Syrian Desert|Badiyat al-Sham]]|seat_type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|Seat]]|seat=Qurayyat|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Qurayyat Municipality|area_total_km2=9495|population_as_of=2022|population_total=195,016|population_density_km2=auto|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-12|area_code=014}}
'''قريات''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : القريات) سعودي عرب جي صوبي الجوف ۾ هڪ شهر ۽ گورنريٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز '''قريات''' شهر آهي. هي گورنريٽ اردن-سعودي عرب حد جي ويجهو واقع آهي ۽ سال 2022ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 195,016 هئي.

[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>29s5d48wp71o0njt6hcmrsftp8pqbaj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>