اروڙ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>اروڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2598</id>
    <revision>
      <id>418170</id>
      <parentid>394722</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53864" sha1="rhbgaabk0wy9h49vnnptbearhjkt4ty" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]


{{بهترين مضمون|مارچ 2021}}
{{Infobox ancient site
|name =اروڙ
|native_name= 
|alternate_name = الور
|image = Sukkur 4.jpg
|alt = 
|caption =اروڙ جي قديم '''عالمگير مسجد'''
|map_type = Sindh#Pakistan
|map_alt = 
|coordinates = 
|location = روھڙي جي ڀرسان
|region = سکر
|type = قديم ڦٽل شھر
|part_of = 
|length = 
|width =
|area = 
|height =
|builder = 
|material = 
|built = 
|abandoned = 
|epochs = سنڌ م عربن جي آمد ۽ ان کان اڳ وارو زمانو
|cultures = ھندو  ۽ ٻڌ ثقافت
|dependency_of = سنڌ جي راجائن جي حڪومت
|occupants = سنڌي
|event = زلزلي ۽ دريائي وھڪري جي تبديلي جي ڪري
|excavations = 
|archaeologists = 
|condition = 
|ownership = 
|public_access = 
|website = 
|notes = 
}}
{{TAFI}}
'''اروڙ''' (&lt;small&gt;Aror&lt;/small&gt;) [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] (&lt;small&gt;494ع-622&lt;/small&gt;ع) ۽ [[سنڌ تي عربن جا حملا|برهمڻ گهراڻي]] (&lt;small&gt;622-712&lt;/small&gt;ع) جي دور ۾ [[سنڌ]] جي [[راڄڌاني]] ھو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=الور : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616095228/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://affairnews.com/2019/03/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d8%b3%d9%86%da%8c-%db%be-%d8%b9%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86-%db%bd-%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%86%d8%b3%d8%af%d8%a7%d9%86%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%ae/|title=اروڙ: قديم سنڌ ۾ عالمن ۽ سائنسدانن جو خوشحال شهر II|last=ايڊيٽر|website=Affair - افيئر|language=en-US|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|title=نه سي سڙه سکاڻ|access-date=2020-06-15|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt; ھي شھر (ستين صدي عيسويءَ ۾) راءِ ۽ برهمڻ جي راڄڌاني هو. سنڌ جو هي قديم تخت گاهه/قلعو/بندر [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو|ضلعي سکر]] کان پنج ميل پري ڏکڻ اوڀر ۾ ٽڪريءَ تي ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور|title=اروڙ الور : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt; ھي ماڳ اتر ′27◦40 ۽ اوڀر ′68◦ 50 ڊگرين ڦاڪ تي آهي. ماڳ جو دور پراچين اتھاس کان چوٿين صدي ھجريءَ تائين آهي. [[ٻُڌ ڌرم]] وارن جو ھتي گهڻو زور ھو. هتي ئي ان کان اڳ واري [[نئين پٿر واري زماني جا سنڌ ۾ نشان|نئين پٿر جي دور]] جا آثار به ملن ٿا. [[ويد|ويدن]] واري زماني ۾ به ھي شھر چڱو آباد ھو. 

اروڙ تي [[چندرونسي گھراڻو|چندر ونسي]] راجائن 450ع کان 642ع تائين راڄ ڪيو. جن کي [[راء گهراڻو|راءِ گھراڻو]] سڏيو وڃي ٿو. [[چندرونش|چندر ونسي گھراڻي]] 1100 ق.م ۾ به ھن شھر تي راڄ ڪيو. [[سڪندر اعظم]] جي [[سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت|ملتان تي  ڪاهه]] مھل ھتي جو راجا [[موسيڪانوس]] ھو. [[راء سھاسي پھريون|راءِ سھاسي]] جي وقت ۾ [[نمرود|نيمروز]] ايرانيءَ ڪاھيو. ھي ھڪ وڏو [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ھو، جنھن کي مضبوط ڀت ڏنل ھو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|سنڌ تي عربن جي حملن]] جي وقت به ھي شھر اوج تي ھو. عربن جي وقت ۾ توڙي جو ھي شھر تختگاهه نه رھيو، پر وڏو بندرگاهه ضرور ھو.

ھي [[سنڌو درياھ|سنڌو]]ءَ جي ھاڪڙي ڪپ تي ٻڌل ھو. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ ھاڪڙي جي رخ مٽائڻ ڪري ھي بندر ڦٽڻ لڳو. ھاڻي ھي بندر، تختگاهه، قلعو، ھڪ ننڍي ڳوٺ جي شڪل ۾ موجود آھي. اروڙ ماضيءَ جو بهشت برين ھو، جنھن جي ساراهه [[ابن خردازبه]] (250ھ)، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]ءَ (942ع)، [[ابن حوقل]] (343ھ) ۽ ٻين ڪئي آھي. ننڍي کنڊ جي پھرين مسجد [[محمد بن قاسم|ابن قاسم]] جي وقت ۾ ھتي ٺھرائي وئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

اروڙ [[سنڌ]] جي هن قديم [[گاديءَ جو هنڌ|تختگاهہ]] کي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ڳوٺاڻن]], ڪن روايتن ۽ تاريخن اروڙ سڏيو آهي، جو ستين صدي عيسويءَ ۾ راءِ برهمڻ جي راڄڌاني هو. هيءَ ڳالھہ تحقيق گھربل آهي تہ اروڙ جو پايو ڪڏهن پيو؟ پر جئن تہ [[مسلمان|مسلمانن]] جي اچڻ (96ھہ : 811ع) بعد بہ هي شهر هڪ ــ ٻن صدين لاءِ آباد رهيو، سو هي اندازو ڪري سگهجي ٿو تہ اهو شهر ڇهن صدين جي عرصي لاءِ هن فاني [[دنيا]] جي پردهء سمين تي وجود ۾ رهيو، ۽ سندس بناءَ هڪ سؤ ۽ ٻن سؤ عيسوي سنن جي وچ ۾ ٿي هوندي. تختگاهہ اروڙ بابت [[چچ نامو|چچنامہ]] جو بيان هن ريت آهي تہ ”هن شهر ۾ هر ڪنهن قسم جون شاهاڻيون محلاتون، ٿنڀا، [[باغ]]، چشما،نهرون، پارڪ ۽ وڻ هئا، ۽ مهراڻ جي ڪناري تي واقع هو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; تاريخ معصومي پٽاندڙ:اروڙ مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي رھواسي، توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي &lt;ref name=&quot;&quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي &lt;/ref&gt;

هيءُ قديم شهر هندو راجائن جي ڏينهن ۾ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ منجهس وڏو ڪوٽ هو. [[راجا ڏاهر]] انهيءَ ۾ رهندو هو ۽ محمد قاسم به انهي کي گهيرو ڪري ورتو. پوءِ اتي ابو عاف بن قيس اسديءَ کي حاڪم مقرر ڪيائين ۽ پاڻ [[ملتان]] ويو ۽ اتان پوءِ قنوج ڏي ٿي ويو، پر حڪم ملڻ تي [[بغداد]] ڏي موٽيو. بني اُميه خليفن جي وقت ۾ هندو راجا [[دلوراءِ|دلو راءِ]] اروڙ جو حاڪم هو، ۽ اروڙ کي دلوُر به سڏيندا هئا. اُهو ڏاڍو ظالم هو ۽ انهيءَ جي ڏينهن ۾ شهر غرق ٿيو ۽ ناس ٿيو.{{حوالو گهربل}} ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾ جڏهن مرزا پير محمد بکر جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي سيد ابوالغيث جي منت آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو(صوبو) سيد کي جاگير ڪري ڏنائين، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|شاهه بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي جو قلعو جوڙائڻ لڳو، تڏهن اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سنه 930ھ (سنه 1523ع) ۾ [[سلطان محمود خان|سلطان محمود]] خان مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم بڻايو، جو اڳي ماٿيلي جو حاڪم هو.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: [[مرزا قليچ بيگ]]. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== نالي جو بڻ بڻياد ==
{{اصل مضمون|روهڙا راڄ}}
راءِ گهراڻي وارا ”سوام“ جا پوڄاري هئا ۽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ”آليدور“، جو ڦري ”اليور“ ۽ ”الور“ 'اروڙ' ٿيو، جو سنڌ جي گادي مشهور آهي.&lt;ref&gt;سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

عرب جاگرافي نويس اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي، جنھن ۾ ”ال“ عربي علت آهي ته باقي ”رور“ وڃي بچندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/6682/|title=کپر يا اروڙ|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;.  اروڙ پوءِ ”روهڙيءَ“ جي نالي سان سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; عربن ھن شھر کي ”لوهري“ به ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

قديم هندستان ڪتابن ۾ ھن شهر کي اروڙ پورا، روڙ نگرا سڏيو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%85%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%b9%d8%b4%d9%82-%d8%a2%d9%87%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%84%d8%af-%d9%bb%d8%a7%d9%86%da%80%da%bb/|title=اروڙ سان منهنجو عشق آهي – خالد ٻانڀڻ|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-29|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;  يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ۾ ھن شهر کي ”موسيڪانوس“ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.abbaskorejo.com/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%8a%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b1/|title=اروڙ يا الور {{!}} عباس ڪوريجو ڊاٽ ڪام|last=adminkhan|language=ur|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ جي باري ۾ سفرياتي رپورٽون ==
[[اين. جي. مجمدار|مسٽر اين . جي . مجمدر]]، سال 1929 ــــ 1930ع جي [[قديم آثار]]ن جي رپورٽ (Explorations in Sindh) ۾ لکيو آهي: ”اروڙ جي اتر ــ اوڀر پاسي، ڏاکِڻيو روڊ تي، ننڍڙن دڙن جو جھڳٽو آهي، جنهن کي ”ڳڙهي گور“ سڏين ٿا. انهن جي اوچائي اٺن فوٽن کان مٿي نہ آهي. جڏهن هڪ دڙي کي کوٽيو ويو تہ ان مان ستينءَ يا اٺينءَ صديءَ جي سمي جون ڪيئين منقش سرون نظر آيون، جن هن حقيقت جي ترجماني ڪئي تہ عربن کان اڳ اروڙ ۾ هندو حڪومت رائج هئي. [[روهڙي|روهڙيءَ]] جي ڏکڻ ۾، ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي هاڪڙي جو ڳوٺ آهي، جنهن جي ۽ اروڙ جي وچ ۾ ناري کي پيارڻ لاءِ کاري آهي“.

1855ع ۾، ڪيپٽن ڪربي هن ناري کي کوٽيندي لکيو آهي ”وڏي ناري کي کوٽيندي اسان کي سرن جي ڪم جو وڏو مقدار نظر آيو ۽ ڏهن فوٽن جي سطح هيٺان گهڻن گهرن جي بنياد جا آثار نظر آيا. انهن ڦٽل آثارن مان ٺڪر جي نموني نموني جو سامان نظر آيو، جنهن ۾ پاڻي پيئڻ جا پيالا، کجيون، پاڻي لاءِ پاٽيون ۽ ٻارن جا [[رانديڪو|رانديڪا]] هئا. ان ۾ ڪو شڪ نہ آهي جو اڃا بہ ڪنهن ويجھيءَ ڇڪ ۾ اهڙي کوٽائي ٿئي جا ڪنهن قديم اوائلي تواريخي بيٺڪ جو نمونو پيش ڪري“.

ڊاڪٽر سورلي بہ 1956ع ۾ اروڙ ويو ڊاڪٽر سورلي اروڙ ۾ ور وڪڙ ڏنگا دڙا ڏٺا، جن ۾ برتنن جا بيشمار ذرا ۽ ڪي ٽامي جا سڪا مليا. پاڪستان جي [[قديم آثار]]ن واري کاتي اروڙ جي باري ۾ پنهنجي 1964ع جي شماري ۾ هيئن لکيو آهي . ”قديم منارو ۽ اروڙ جا آثار [[روهڙي]] شهر جي ڏکڻ ـــ اوڀر، چئن ميلن تي، [[سنڌوندي|سنڌو نديءَ]] جي اڀرندي ڪناري پسجن ٿا. اهي [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ|نيرون]]، [[منصوره]]، محفوظہ وغيره وانگر اسلامي سرزمين جو منظر ڏيکارين ٿا، جو عربن اٺين صدي عيسويءَ ۾ قائم ڪيو. سرزمين کي خزاني جي مهوسين ۽ مٽيءَ جي کوٽيندڙن ڏاڍو ولوڙي ڇڏيو آهي، ۽ هر هنڌ کڏون آهن، جن مان سڙيل سرون پسجڻ ۾ پيون اچن. اهو بنياد، جنهن تي مسلمانن پنهنجو شهر ٺاهيو، سو ڪچين سرن جو ٺهيل آهي ۽ ان جو گارو ٺڪرن جي ذرن ۽ ٻين شين جو ٺهيل آهي. جو اسلامي دور جو مواد هٿ ڪيو يو آهي سو [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي سطح سان برابري ڪري ٿو“.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>rhbgaabk0wy9h49vnnptbearhjkt4ty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418172</id>
      <parentid>418170</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60985" sha1="hpbbkw1ud3qqwye6p11tg38iec0o8s7" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]


{{بهترين مضمون|مارچ 2021}}
{{Infobox ancient site
|name =اروڙ
|native_name= 
|alternate_name = الور
|image = Sukkur 4.jpg
|alt = 
|caption =اروڙ جي قديم '''عالمگير مسجد'''
|map_type = Sindh#Pakistan
|map_alt = 
|coordinates = 
|location = روھڙي جي ڀرسان
|region = سکر
|type = قديم ڦٽل شھر
|part_of = 
|length = 
|width =
|area = 
|height =
|builder = 
|material = 
|built = 
|abandoned = 
|epochs = سنڌ م عربن جي آمد ۽ ان کان اڳ وارو زمانو
|cultures = ھندو  ۽ ٻڌ ثقافت
|dependency_of = سنڌ جي راجائن جي حڪومت
|occupants = سنڌي
|event = زلزلي ۽ دريائي وھڪري جي تبديلي جي ڪري
|excavations = 
|archaeologists = 
|condition = 
|ownership = 
|public_access = 
|website = 
|notes = 
}}
{{TAFI}}
'''اروڙ''' (&lt;small&gt;Aror&lt;/small&gt;) [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] (&lt;small&gt;494ع-622&lt;/small&gt;ع) ۽ [[سنڌ تي عربن جا حملا|برهمڻ گهراڻي]] (&lt;small&gt;622-712&lt;/small&gt;ع) جي دور ۾ [[سنڌ]] جي [[راڄڌاني]] ھو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=الور : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616095228/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://affairnews.com/2019/03/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d8%b3%d9%86%da%8c-%db%be-%d8%b9%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86-%db%bd-%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%86%d8%b3%d8%af%d8%a7%d9%86%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%ae/|title=اروڙ: قديم سنڌ ۾ عالمن ۽ سائنسدانن جو خوشحال شهر II|last=ايڊيٽر|website=Affair - افيئر|language=en-US|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|title=نه سي سڙه سکاڻ|access-date=2020-06-15|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt; ھي شھر (ستين صدي عيسويءَ ۾) راءِ ۽ برهمڻ جي راڄڌاني هو. سنڌ جو هي قديم تخت گاهه/قلعو/بندر [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو|ضلعي سکر]] کان پنج ميل پري ڏکڻ اوڀر ۾ ٽڪريءَ تي ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور|title=اروڙ الور : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt; ھي ماڳ اتر ′27◦40 ۽ اوڀر ′68◦ 50 ڊگرين ڦاڪ تي آهي. ماڳ جو دور پراچين اتھاس کان چوٿين صدي ھجريءَ تائين آهي. [[ٻُڌ ڌرم]] وارن جو ھتي گهڻو زور ھو. هتي ئي ان کان اڳ واري [[نئين پٿر واري زماني جا سنڌ ۾ نشان|نئين پٿر جي دور]] جا آثار به ملن ٿا. [[ويد|ويدن]] واري زماني ۾ به ھي شھر چڱو آباد ھو. 

اروڙ تي [[چندرونسي گھراڻو|چندر ونسي]] راجائن 450ع کان 642ع تائين راڄ ڪيو. جن کي [[راء گهراڻو|راءِ گھراڻو]] سڏيو وڃي ٿو. [[چندرونش|چندر ونسي گھراڻي]] 1100 ق.م ۾ به ھن شھر تي راڄ ڪيو. [[سڪندر اعظم]] جي [[سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت|ملتان تي  ڪاهه]] مھل ھتي جو راجا [[موسيڪانوس]] ھو. [[راء سھاسي پھريون|راءِ سھاسي]] جي وقت ۾ [[نمرود|نيمروز]] ايرانيءَ ڪاھيو. ھي ھڪ وڏو [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ھو، جنھن کي مضبوط ڀت ڏنل ھو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|سنڌ تي عربن جي حملن]] جي وقت به ھي شھر اوج تي ھو. عربن جي وقت ۾ توڙي جو ھي شھر تختگاهه نه رھيو، پر وڏو بندرگاهه ضرور ھو.

ھي [[سنڌو درياھ|سنڌو]]ءَ جي ھاڪڙي ڪپ تي ٻڌل ھو. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ ھاڪڙي جي رخ مٽائڻ ڪري ھي بندر ڦٽڻ لڳو. ھاڻي ھي بندر، تختگاهه، قلعو، ھڪ ننڍي ڳوٺ جي شڪل ۾ موجود آھي. اروڙ ماضيءَ جو بهشت برين ھو، جنھن جي ساراهه [[ابن خردازبه]] (250ھ)، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]ءَ (942ع)، [[ابن حوقل]] (343ھ) ۽ ٻين ڪئي آھي. ننڍي کنڊ جي پھرين مسجد [[محمد بن قاسم|ابن قاسم]] جي وقت ۾ ھتي ٺھرائي وئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

اروڙ [[سنڌ]] جي هن قديم [[گاديءَ جو هنڌ|تختگاهہ]] کي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ڳوٺاڻن]], ڪن روايتن ۽ تاريخن اروڙ سڏيو آهي، جو ستين صدي عيسويءَ ۾ راءِ برهمڻ جي راڄڌاني هو. هيءَ ڳالھہ تحقيق گھربل آهي تہ اروڙ جو پايو ڪڏهن پيو؟ پر جئن تہ [[مسلمان|مسلمانن]] جي اچڻ (96ھہ : 811ع) بعد بہ هي شهر هڪ ــ ٻن صدين لاءِ آباد رهيو، سو هي اندازو ڪري سگهجي ٿو تہ اهو شهر ڇهن صدين جي عرصي لاءِ هن فاني [[دنيا]] جي پردهء سمين تي وجود ۾ رهيو، ۽ سندس بناءَ هڪ سؤ ۽ ٻن سؤ عيسوي سنن جي وچ ۾ ٿي هوندي. تختگاهہ اروڙ بابت [[چچ نامو|چچنامہ]] جو بيان هن ريت آهي تہ ”هن شهر ۾ هر ڪنهن قسم جون شاهاڻيون محلاتون، ٿنڀا، [[باغ]]، چشما،نهرون، پارڪ ۽ وڻ هئا، ۽ مهراڻ جي ڪناري تي واقع هو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; تاريخ معصومي پٽاندڙ:اروڙ مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي رھواسي، توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي &lt;ref name=&quot;&quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي &lt;/ref&gt;

هيءُ قديم شهر هندو راجائن جي ڏينهن ۾ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ منجهس وڏو ڪوٽ هو. [[راجا ڏاهر]] انهيءَ ۾ رهندو هو ۽ محمد قاسم به انهي کي گهيرو ڪري ورتو. پوءِ اتي ابو عاف بن قيس اسديءَ کي حاڪم مقرر ڪيائين ۽ پاڻ [[ملتان]] ويو ۽ اتان پوءِ قنوج ڏي ٿي ويو، پر حڪم ملڻ تي [[بغداد]] ڏي موٽيو. بني اُميه خليفن جي وقت ۾ هندو راجا [[دلوراءِ|دلو راءِ]] اروڙ جو حاڪم هو، ۽ اروڙ کي دلوُر به سڏيندا هئا. اُهو ڏاڍو ظالم هو ۽ انهيءَ جي ڏينهن ۾ شهر غرق ٿيو ۽ ناس ٿيو.{{حوالو گهربل}} ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾ جڏهن مرزا پير محمد بکر جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي سيد ابوالغيث جي منت آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو(صوبو) سيد کي جاگير ڪري ڏنائين، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|شاهه بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي جو قلعو جوڙائڻ لڳو، تڏهن اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سنه 930ھ (سنه 1523ع) ۾ [[سلطان محمود خان|سلطان محمود]] خان مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم بڻايو، جو اڳي ماٿيلي جو حاڪم هو.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: [[مرزا قليچ بيگ]]. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== نالي جو بڻ بڻياد ==
{{اصل مضمون|روهڙا راڄ}}
راءِ گهراڻي وارا ”سوام“ جا پوڄاري هئا ۽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ”آليدور“، جو ڦري ”اليور“ ۽ ”الور“ 'اروڙ' ٿيو، جو سنڌ جي گادي مشهور آهي.&lt;ref&gt;سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

عرب جاگرافي نويس اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي، جنھن ۾ ”ال“ عربي علت آهي ته باقي ”رور“ وڃي بچندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/6682/|title=کپر يا اروڙ|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;.  اروڙ پوءِ ”روهڙيءَ“ جي نالي سان سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; عربن ھن شھر کي ”لوهري“ به ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

قديم هندستان ڪتابن ۾ ھن شهر کي اروڙ پورا، روڙ نگرا سڏيو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%85%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%b9%d8%b4%d9%82-%d8%a2%d9%87%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%84%d8%af-%d9%bb%d8%a7%d9%86%da%80%da%bb/|title=اروڙ سان منهنجو عشق آهي – خالد ٻانڀڻ|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-29|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;  يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ۾ ھن شهر کي ”موسيڪانوس“ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.abbaskorejo.com/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%8a%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b1/|title=اروڙ يا الور {{!}} عباس ڪوريجو ڊاٽ ڪام|last=adminkhan|language=ur|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ جي باري ۾ سفرياتي رپورٽون ==
[[اين. جي. مجمدار|مسٽر اين . جي . مجمدر]]، سال 1929 ــــ 1930ع جي [[قديم آثار]]ن جي رپورٽ (Explorations in Sindh) ۾ لکيو آهي: ”اروڙ جي اتر ــ اوڀر پاسي، ڏاکِڻيو روڊ تي، ننڍڙن دڙن جو جھڳٽو آهي، جنهن کي ”ڳڙهي گور“ سڏين ٿا. انهن جي اوچائي اٺن فوٽن کان مٿي نہ آهي. جڏهن هڪ دڙي کي کوٽيو ويو تہ ان مان ستينءَ يا اٺينءَ صديءَ جي سمي جون ڪيئين منقش سرون نظر آيون، جن هن حقيقت جي ترجماني ڪئي تہ عربن کان اڳ اروڙ ۾ هندو حڪومت رائج هئي. [[روهڙي|روهڙيءَ]] جي ڏکڻ ۾، ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي هاڪڙي جو ڳوٺ آهي، جنهن جي ۽ اروڙ جي وچ ۾ ناري کي پيارڻ لاءِ کاري آهي“.

1855ع ۾، ڪيپٽن ڪربي هن ناري کي کوٽيندي لکيو آهي ”وڏي ناري کي کوٽيندي اسان کي سرن جي ڪم جو وڏو مقدار نظر آيو ۽ ڏهن فوٽن جي سطح هيٺان گهڻن گهرن جي بنياد جا آثار نظر آيا. انهن ڦٽل آثارن مان ٺڪر جي نموني نموني جو سامان نظر آيو، جنهن ۾ پاڻي پيئڻ جا پيالا، کجيون، پاڻي لاءِ پاٽيون ۽ ٻارن جا [[رانديڪو|رانديڪا]] هئا. ان ۾ ڪو شڪ نہ آهي جو اڃا بہ ڪنهن ويجھيءَ ڇڪ ۾ اهڙي کوٽائي ٿئي جا ڪنهن قديم اوائلي تواريخي بيٺڪ جو نمونو پيش ڪري“.

ڊاڪٽر سورلي بہ 1956ع ۾ اروڙ ويو ڊاڪٽر سورلي اروڙ ۾ ور وڪڙ ڏنگا دڙا ڏٺا، جن ۾ برتنن جا بيشمار ذرا ۽ ڪي ٽامي جا سڪا مليا. پاڪستان جي [[قديم آثار]]ن واري کاتي اروڙ جي باري ۾ پنهنجي 1964ع جي شماري ۾ هيئن لکيو آهي . ”قديم منارو ۽ اروڙ جا آثار [[روهڙي]] شهر جي ڏکڻ ـــ اوڀر، چئن ميلن تي، [[سنڌوندي|سنڌو نديءَ]] جي اڀرندي ڪناري پسجن ٿا. اهي [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ|نيرون]]، [[منصوره]]، محفوظہ وغيره وانگر اسلامي سرزمين جو منظر ڏيکارين ٿا، جو عربن اٺين صدي عيسويءَ ۾ قائم ڪيو. سرزمين کي خزاني جي مهوسين ۽ مٽيءَ جي کوٽيندڙن ڏاڍو ولوڙي ڇڏيو آهي، ۽ هر هنڌ کڏون آهن، جن مان سڙيل سرون پسجڻ ۾ پيون اچن. اهو بنياد، جنهن تي مسلمانن پنهنجو شهر ٺاهيو، سو ڪچين سرن جو ٺهيل آهي ۽ ان جو گارو ٺڪرن جي ذرن ۽ ٻين شين جو ٺهيل آهي. جو اسلامي دور جو مواد هٿ ڪيو يو آهي سو [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي سطح سان برابري ڪري ٿو“.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>hpbbkw1ud3qqwye6p11tg38iec0o8s7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418173</id>
      <parentid>418172</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57853" sha1="ioue01blm2zcvr83cseb8afmtwg6b7o" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]


{{بهترين مضمون|مارچ 2021}}
{{Infobox ancient site
|name =اروڙ
|native_name= 
|alternate_name = الور
|image = Sukkur 4.jpg
|alt = 
|caption =اروڙ جي قديم '''عالمگير مسجد'''
|map_type = Sindh#Pakistan
|map_alt = 
|coordinates = 
|location = روھڙي جي ڀرسان
|region = سکر
|type = قديم ڦٽل شھر
|part_of = 
|length = 
|width =
|area = 
|height =
|builder = 
|material = 
|built = 
|abandoned = 
|epochs = سنڌ م عربن جي آمد ۽ ان کان اڳ وارو زمانو
|cultures = ھندو  ۽ ٻڌ ثقافت
|dependency_of = سنڌ جي راجائن جي حڪومت
|occupants = سنڌي
|event = زلزلي ۽ دريائي وھڪري جي تبديلي جي ڪري
|excavations = 
|archaeologists = 
|condition = 
|ownership = 
|public_access = 
|website = 
|notes = 
}}
{{TAFI}}
'''اروڙ''' (&lt;small&gt;Aror&lt;/small&gt;) [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] (&lt;small&gt;494ع-622&lt;/small&gt;ع) ۽ [[سنڌ تي عربن جا حملا|برهمڻ گهراڻي]] (&lt;small&gt;622-712&lt;/small&gt;ع) جي دور ۾ [[سنڌ]] جي [[راڄڌاني]] ھو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=الور : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616095228/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://affairnews.com/2019/03/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d8%b3%d9%86%da%8c-%db%be-%d8%b9%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86-%db%bd-%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%86%d8%b3%d8%af%d8%a7%d9%86%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%ae/|title=اروڙ: قديم سنڌ ۾ عالمن ۽ سائنسدانن جو خوشحال شهر II|last=ايڊيٽر|website=Affair - افيئر|language=en-US|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|title=نه سي سڙه سکاڻ|access-date=2020-06-15|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615134221/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16840&amp;BookTitle=Na-Si-Sirh-Sakan |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt; ھي شھر (ستين صدي عيسويءَ ۾) راءِ ۽ برهمڻ جي راڄڌاني هو. سنڌ جو هي قديم تخت گاهه/قلعو/بندر [[روھڙي]]، [[سکر ضلعو|ضلعي سکر]] کان پنج ميل پري ڏکڻ اوڀر ۾ ٽڪريءَ تي ٺهيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور|title=اروڙ الور : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt; ھي ماڳ اتر ′27◦40 ۽ اوڀر ′68◦ 50 ڊگرين ڦاڪ تي آهي. ماڳ جو دور پراچين اتھاس کان چوٿين صدي ھجريءَ تائين آهي. [[ٻُڌ ڌرم]] وارن جو ھتي گهڻو زور ھو. هتي ئي ان کان اڳ واري [[نئين پٿر واري زماني جا سنڌ ۾ نشان|نئين پٿر جي دور]] جا آثار به ملن ٿا. [[ويد|ويدن]] واري زماني ۾ به ھي شھر چڱو آباد ھو. 

اروڙ تي [[چندرونسي گھراڻو|چندر ونسي]] راجائن 450ع کان 642ع تائين راڄ ڪيو. جن کي [[راء گهراڻو|راءِ گھراڻو]] سڏيو وڃي ٿو. [[چندرونش|چندر ونسي گھراڻي]] 1100 ق.م ۾ به ھن شھر تي راڄ ڪيو. [[سڪندر اعظم]] جي [[سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت|ملتان تي  ڪاهه]] مھل ھتي جو راجا [[موسيڪانوس]] ھو. [[راء سھاسي پھريون|راءِ سھاسي]] جي وقت ۾ [[نمرود|نيمروز]] ايرانيءَ ڪاھيو. ھي ھڪ وڏو [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ھو، جنھن کي مضبوط ڀت ڏنل ھو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|سنڌ تي عربن جي حملن]] جي وقت به ھي شھر اوج تي ھو. عربن جي وقت ۾ توڙي جو ھي شھر تختگاهه نه رھيو، پر وڏو بندرگاهه ضرور ھو.

ھي [[سنڌو درياھ|سنڌو]]ءَ جي ھاڪڙي ڪپ تي ٻڌل ھو. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ ھاڪڙي جي رخ مٽائڻ ڪري ھي بندر ڦٽڻ لڳو. ھاڻي ھي بندر، تختگاهه، قلعو، ھڪ ننڍي ڳوٺ جي شڪل ۾ موجود آھي. اروڙ ماضيءَ جو بهشت برين ھو، جنھن جي ساراهه [[ابن خردازبه]] (250ھ)، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]ءَ (942ع)، [[ابن حوقل]] (343ھ) ۽ ٻين ڪئي آھي. ننڍي کنڊ جي پھرين مسجد [[محمد بن قاسم|ابن قاسم]] جي وقت ۾ ھتي ٺھرائي وئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

اروڙ [[سنڌ]] جي هن قديم [[گاديءَ جو هنڌ|تختگاهہ]] کي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ڳوٺاڻن]], ڪن روايتن ۽ تاريخن اروڙ سڏيو آهي، جو ستين صدي عيسويءَ ۾ راءِ برهمڻ جي راڄڌاني هو. هيءَ ڳالھہ تحقيق گھربل آهي تہ اروڙ جو پايو ڪڏهن پيو؟ پر جئن تہ [[مسلمان|مسلمانن]] جي اچڻ (96ھہ : 811ع) بعد بہ هي شهر هڪ ــ ٻن صدين لاءِ آباد رهيو، سو هي اندازو ڪري سگهجي ٿو تہ اهو شهر ڇهن صدين جي عرصي لاءِ هن فاني [[دنيا]] جي پردهء سمين تي وجود ۾ رهيو، ۽ سندس بناءَ هڪ سؤ ۽ ٻن سؤ عيسوي سنن جي وچ ۾ ٿي هوندي. تختگاهہ اروڙ بابت [[چچ نامو|چچنامہ]] جو بيان هن ريت آهي تہ ”هن شهر ۾ هر ڪنهن قسم جون شاهاڻيون محلاتون، ٿنڀا، [[باغ]]، چشما،نهرون، پارڪ ۽ وڻ هئا، ۽ مهراڻ جي ڪناري تي واقع هو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |date=2020-06-15 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پھريون&lt;/ref&gt; تاريخ معصومي پٽاندڙ:اروڙ مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو، جنهن ۾ بلند عمارتون،مضبوط محلاتون، ميويدار وڻن سان ڀريل باغ ۽ تمدن ۽ شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو، جنهن جي رھواسي، توڙي مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي &lt;ref name=&quot;&quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ مَعصُومي مصنف؛ مير محمد معصوم بکري ايڊيشن؛ ٽيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي &lt;/ref&gt;

هيءُ قديم شهر هندو راجائن جي ڏينهن ۾ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ منجهس وڏو ڪوٽ هو. [[راجا ڏاهر]] انهيءَ ۾ رهندو هو ۽ محمد قاسم به انهي کي گهيرو ڪري ورتو. پوءِ اتي ابو عاف بن قيس اسديءَ کي حاڪم مقرر ڪيائين ۽ پاڻ [[ملتان]] ويو ۽ اتان پوءِ قنوج ڏي ٿي ويو، پر حڪم ملڻ تي [[بغداد]] ڏي موٽيو. بني اُميه خليفن جي وقت ۾ هندو راجا [[دلوراءِ|دلو راءِ]] اروڙ جو حاڪم هو، ۽ اروڙ کي دلوُر به سڏيندا هئا. اُهو ڏاڍو ظالم هو ۽ انهيءَ جي ڏينهن ۾ شهر غرق ٿيو ۽ ناس ٿيو.{{حوالو گهربل}} ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾ جڏهن مرزا پير محمد بکر جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي سيد ابوالغيث جي منت آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو(صوبو) سيد کي جاگير ڪري ڏنائين، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|شاهه بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي جو قلعو جوڙائڻ لڳو، تڏهن اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سنه 930ھ (سنه 1523ع) ۾ [[سلطان محمود خان|سلطان محمود]] خان مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم بڻايو، جو اڳي ماٿيلي جو حاڪم هو.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: [[مرزا قليچ بيگ]]. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== نالي جو بڻ بڻياد ==
{{اصل مضمون|روهڙا راڄ}}
راءِ گهراڻي وارا ”سوام“ جا پوڄاري هئا ۽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ”آليدور“، جو ڦري ”اليور“ ۽ ”الور“ 'اروڙ' ٿيو، جو سنڌ جي گادي مشهور آهي.&lt;ref&gt;سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

عرب جاگرافي نويس اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي، جنھن ۾ ”ال“ عربي علت آهي ته باقي ”رور“ وڃي بچندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/6682/|title=کپر يا اروڙ|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;.  اروڙ پوءِ ”روهڙيءَ“ جي نالي سان سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; عربن ھن شھر کي ”لوهري“ به ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

قديم هندستان ڪتابن ۾ ھن شهر کي اروڙ پورا، روڙ نگرا سڏيو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%85%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%b9%d8%b4%d9%82-%d8%a2%d9%87%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%84%d8%af-%d9%bb%d8%a7%d9%86%da%80%da%bb/|title=اروڙ سان منهنجو عشق آهي – خالد ٻانڀڻ|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-29|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;  يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ۾ ھن شهر کي ”موسيڪانوس“ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.abbaskorejo.com/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%8a%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b1/|title=اروڙ يا الور {{!}} عباس ڪوريجو ڊاٽ ڪام|last=adminkhan|language=ur|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>ioue01blm2zcvr83cseb8afmtwg6b7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418174</id>
      <parentid>418173</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48210" sha1="mb7ge4shrv776hab6hlft9aqgbhur96" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== نالي جو بڻ بڻياد ==
{{اصل مضمون|روهڙا راڄ}}
راءِ گهراڻي وارا ”سوام“ جا پوڄاري هئا ۽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ”آليدور“، جو ڦري ”اليور“ ۽ ”الور“ 'اروڙ' ٿيو، جو سنڌ جي گادي مشهور آهي.&lt;ref&gt;سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

عرب جاگرافي نويس اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي، جنھن ۾ ”ال“ عربي علت آهي ته باقي ”رور“ وڃي بچندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/6682/|title=کپر يا اروڙ|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;.  اروڙ پوءِ ”روهڙيءَ“ جي نالي سان سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; عربن ھن شھر کي ”لوهري“ به ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

قديم هندستان ڪتابن ۾ ھن شهر کي اروڙ پورا، روڙ نگرا سڏيو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%85%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%b9%d8%b4%d9%82-%d8%a2%d9%87%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%84%d8%af-%d9%bb%d8%a7%d9%86%da%80%da%bb/|title=اروڙ سان منهنجو عشق آهي – خالد ٻانڀڻ|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-29|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;  يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ۾ ھن شهر کي ”موسيڪانوس“ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.abbaskorejo.com/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%8a%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b1/|title=اروڙ يا الور {{!}} عباس ڪوريجو ڊاٽ ڪام|last=adminkhan|language=ur|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>mb7ge4shrv776hab6hlft9aqgbhur96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418175</id>
      <parentid>418174</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54242" sha1="j2ta2pa5q8uct2wqxfun926jow2kil1" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== نالي جو بڻ بڻياد ==
{{اصل مضمون|روهڙا راڄ}}
راءِ گهراڻي وارا ”سوام“ جا پوڄاري هئا ۽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ”آليدور“، جو ڦري ”اليور“ ۽ ”الور“ 'اروڙ' ٿيو، جو سنڌ جي گادي مشهور آهي.&lt;ref&gt;سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

عرب جاگرافي نويس اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي، جنھن ۾ ”ال“ عربي علت آهي ته باقي ”رور“ وڃي بچندو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/6682/|title=کپر يا اروڙ|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;.  اروڙ پوءِ ”روهڙيءَ“ جي نالي سان سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; عربن ھن شھر کي ”لوهري“ به ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

قديم هندستان ڪتابن ۾ ھن شهر کي اروڙ پورا، روڙ نگرا سڏيو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhsamaachar.com/ur/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%85%d9%86%d9%87%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%b9%d8%b4%d9%82-%d8%a2%d9%87%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%84%d8%af-%d9%bb%d8%a7%d9%86%da%80%da%bb/|title=اروڙ سان منهنجو عشق آهي – خالد ٻانڀڻ|last=Azad|first=Asghar|date=2017-05-29|website=سنڌسماءَچار|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;  يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ۾ ھن شهر کي ”موسيڪانوس“ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.abbaskorejo.com/%d8%a7%d8%b1%d9%88%da%99-%d9%8a%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b1/|title=اروڙ يا الور {{!}} عباس ڪوريجو ڊاٽ ڪام|last=adminkhan|language=ur|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>j2ta2pa5q8uct2wqxfun926jow2kil1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418176</id>
      <parentid>418175</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52336" sha1="6p9uhc9nt3effolu4mfkn72c18efdek" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. ان حڪمران جي ملڪ کي آباد ۽ زرخيز علائقو بيان ڪيو ويو آهي. سڪندر جي مهم عام طور 326–325 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي. سندس دليل موجب سنڌ جي قديم گاديءَ جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقو هڪٻئي سان مناسبت رکن ٿا. تنهن هوندي به ڪننگهام پاڻ انهيءَ سڃاڻپ لاءِ سڌي فاصلاتي يا قطعي جاگرافيائي شاهديءَ جي کوٽ تسليم ڪري ٿو. تنهنڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، جنهن کي يقيني حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[File:Sukkur 4.jpg|thumb|اروڙ جي تاريخي مسجد جا باقي آثار.]]

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''چچ نامي'' ۽ ان مان متاثر بعد جي تاريخي تصنيفن ۾ ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، درٻاري انتظام، علائقائي حاڪمن ۽ مختلف مذهبي برادرين جو ذڪر آهي. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن بيانن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، پر انهن ۾ بيان ٿيل هر واقعي ۽ حڪمران جي تاريخ کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ سنڌ جي حڪومت حاصل ڪيائين. برهمڻ گهراڻي جي قيام کان پوءِ به اروڙ کي سنڌ جي اهم سياسي مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي.

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت برقرار رهي. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر اهم شهر طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ اتي جي سياسي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته محمد بن قاسم اروڙ ۾ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي انتظامي ذميواري سونپي. انهيءَ بيان جي مخصوص صورت ۽ نالي جي پڙهڻيءَ لاءِ ''چچ نامي'' جي اصل ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي يادگيريءَ ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي دور ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مذهبي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ جي اهميت انهيءَ ڪري به آهي جو شهر کي سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي موجودگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. اروڙ جي قديم مسجد بابت مقامي روايت آهي ته اها محمد بن قاسم جي زماني سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده آثارن جي تعميراتي تاريخ ۽ ان جي ابتدائي بنياد جي تاريخ کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت سڀ کان مشهور وضاحت سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين تاريخي روايتن موجب 341هه/952–953ع يا 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ وڏي قدرتي واقعي کان پوءِ درياهه پنهنجو رخ مٽايو ۽ شهر جي اهميت گهٽجڻ لڳي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع واري زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي شهر جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، ان واقعي جي صحيح تاريخ، زلزلي جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان ان جي سڌي سببائتي تعلق بابت وڌيڪ ارضياتي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

درياهه کان پري ٿيڻ سان پاڻيءَ جي رسد، آمدرفت ۽ واپار تي اثر پئجي سگهي ٿو. اروڙ جي زوال کي سمجهڻ لاءِ صرف هڪ واقعي بدران درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب اروڙ جو پرڳڻو هڪ مقامي سيد کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ روايت موجب پراڻي شهر جي قلعي کي ڊاهي تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |edition=3 |year=2006 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شهر ۾ مغل دور سان لاڳاپيل مسجد موجود هئي ۽ پراڻي شهر جو وڏو حصو ويران ٿي چڪو هو. هي بيان اروڙ جي سياسي زوال کان پوءِ به سندس انتظامي سڃاڻپ برقرار رهڻ جي تاريخي شاهدي طور اهم آهي.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه/1523–1524ع ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>6p9uhc9nt3effolu4mfkn72c18efdek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418177</id>
      <parentid>418176</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64929" sha1="5s6t8dz6x1ciarcqvi7gptx72xpj91n" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== تاريخ ==
عرب جغرافيدانن اروڙ کي ”الرور“ ڏيکاريو آهي. جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو. هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون ”رور“ آباد ڪيو، جنهن کي ”الرور“ نالو ڏنو ويو، ۽ بعد ۾ [[روهڙي]]ءَ جي نالي سان معروف ٿيو. عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي. نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ ۾ پاڻي رهيو، ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون. هڪ مسجد جا آثار آهن، جيڪا [[محمد بن قاسم]] ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هندستان جي قديم آثار وارن ۽ ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي نالي منسوب ڪيو آهي؛ پر هي صحيح نہ آهي. اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج، [[لعل شهباز قلندر]] جي معاصرجي، ۽ ٻي مخدوم جھانيان جي مريد، شيخ مخدوم قطب جي. هن شيخ جي ويجهو ٻئي ننڍي [[مسجد]] ٺهيل آهي، جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي. ان کان سواءِ هندن جي '''[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر]]''' بہ آهي.

=== اروڙ ميساريل نديءَ جي ڪناري ===

ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق [[گزيٽيئر]] ۾ ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي 1798ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي، جنهن ۾ [[سنڌو]] نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري، ستلج جي اُڀرندي کان وهي، هيٺ [[عمرڪوٽ|عمر ڪوٽ]] کي عبور ڪري، [[ڪڇ|ڪَڇ]] جي نار ۾ ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو، جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي. اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو. ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي، ۽ [[سنڌو]] نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري ۾ پوندو هو ۽ ڪورِي ڇوڙ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندو هو.

اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف، اڀرندي ناري، ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99|title=اروڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== اروڙ جا قديم آثار  ===

عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو. عربن پنهنجي گادي [[منصوره (قديم شھر)|منصوره]] ۾ شروع ڪئي، تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ۾ ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو ۽ پوءِ ناپيد ٿيو. هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت [[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]] جي راجا [[دلوراءِ]] جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي. پر ان ۾ ايتري حقيقت نہ آهي، ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو. نديءَ جي وهڪري ۾ ڦيرو 341ھہ : 962ع ڌاري آيو، جڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو ۽ ڌرتي ڌُٻي هئي.


=== تحفته الڪرام ===
مطابق، هندو راجائن اروڙ ۾ 130 سال حڪومت ڪئي. ان وقت تائين، جڏهن چچ، برهمڻ ۽ اروڙ جو رهواسي، جو [[راء سھاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] وٽ نوڪريءَ ۾ گھڙيو، ۽ هُشياري سبب سندس وزير بنيو، ۽ راجا جي مهاراڻيءَ، سُهاندي (سونهن ديوي) جي زلفن جي پيچ ۾ ڦاٿو ۽ راجا کي قتل ڪرايو، بعد ۾ پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو. ”[[تحفته الڪرام]]“ مطابق، هي 1ھہ : 622ع جو سمو هو. [[چچ نامو]] ۾ سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي.

=== جنت السنڌ پٽاندڙ ===

اروڙ، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي پنڌ تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ ڪشادو شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا (دهلي) ۽ پتاليپترا (پاٽنا) جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ ۽ جنرل [[اليگزينڊر ڪننگھام|اليگزينڊر ڪننگهام]] ’رور پورا‘ (روڙانگر) جي نالن سان لکن ٿا.&lt;ref name = &quot; جنت السنڌ &quot;&gt; ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ، باب ٻيون، تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع
ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي
 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cunningham&quot;&gt;Cunningham, A: The Ancient Geography of India, Buddhist Period, London, 1871. &lt;/ref&gt;   هن شهر کي چوڌاري مضبوط عالم پناه ڏنل هئي ۽ باغ ۽ محلاتن ڪري مشهور هو. شهر جي وچ ۾ ٻڌ جو مشهور مندر هو. عرب سياح ۽ جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي ۾ هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا؛ مثلا: مسعودي، جنهن هن شهر کي 942ع ۾ مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو، سو ’الرور‘ لکي ٿو. ابن خردازبه سنه 250ھ ڌاري ’رور‘ سڏيس ٿو؛ ابن حوقل واري نقشي ۾ سندس نالو ’الرور‘ ڏنل آهي، سيوطي پنهنجي ڪتاب ’مراصدالاطلاع‘ ۾ هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي، شريف ادريسي، مشهور جاگرافي دان، سنه 560ھ (1165ع) ۾ الور کي ’رور‘ لکي ٿو. هن شهر جو هندي نالو ’اروڙ‘ آهي. ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا. مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ، هي شهر، جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو، تنهن جو اقبال مٽجي ويو، سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن.&lt;ref name = &quot;جنت السنڌ &quot;/&gt;

=== نديءَ ===
جي پيٽ ۾، اروڙ جي ڀر ۾، ٻہ پٿر پسجن ٿا، جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، پر اُتي هندو صنعت ۽ ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن.

=== عربن جي قبضي کانپوءِ ===
جڏهن محمد بن قاسم اروڙ 93ھہ : 711ع ۾ فتح ڪيو تہ اُتي ابو [[عاف بن قيس اسدي]] کي حاڪم مقرر ڪيائين. ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن ۾، [[مرزا پير محمد بکر]] جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين. جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھہ بيگ]] [[سکر]] ورتو ۽ اتي قلعو جوڙائڻ لڳو، تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم ۾ آندائين. وري سن 930ھہ : 1523ع ۾ [[سلطان محمود بکري]] [[مبارڪ خان]] کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>5s6t8dz6x1ciarcqvi7gptx72xpj91n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418178</id>
      <parentid>418177</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56322" sha1="trbvsp0cvq4u080d7w0xizwzv5zdlla" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>trbvsp0cvq4u080d7w0xizwzv5zdlla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418179</id>
      <parentid>418178</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59972" sha1="5fkw2azp987rv57xb3m73cvhlfhgfy0" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== اروڙ وٽان سنڌو درياءَ تي بند ==
چوٿين صدي هجريءَ ۾ [[سنڌو]] درياهه، هاڪڙي وٽان وهندو هئو. جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته منھن مٽائي ويو. هاڪڙي واري پاسي بدران، ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو. درياھ جي رخ مٽائڻ سببان، درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون. خاص طور تي بھ، مڇي ۽ لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا. اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين سوکڙيءَ طور ملندا ھيا، جنھنڪري موٽ ۾ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا. ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته، شال اروڙ جو بند ٽٽندو ۽ درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو. پوءِ ٺٽي واري پاسي، جتي سمن جي حڪومت آهي، پاڻي نه وڃڻ سبب بھه، مڇي ۽ لوڙهه نه ٿيندا، جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ، کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن، واجھائڻو پوندو ۽ لاڳاپا وڌائڻا پوندا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>5fkw2azp987rv57xb3m73cvhlfhgfy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418180</id>
      <parentid>418179</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58241" sha1="04pjn9te77x4q1zelmrfk0zoleotg2o" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>04pjn9te77x4q1zelmrfk0zoleotg2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418181</id>
      <parentid>418180</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57989" sha1="57k3srxs5rfl92welmsg4gqqsaprsyd" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>57k3srxs5rfl92welmsg4gqqsaprsyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418182</id>
      <parentid>418181</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58209" sha1="38khnbep78pw4hk67mrt6mlx1dvkwol" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>38khnbep78pw4hk67mrt6mlx1dvkwol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418183</id>
      <parentid>418182</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58178" sha1="q5d5sfrip93umj2rot7etuj7uq1ak02" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]


[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>q5d5sfrip93umj2rot7etuj7uq1ak02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418184</id>
      <parentid>418183</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58106" sha1="4nkxewfgjvke59qiluoenpu5orl3rnz" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>4nkxewfgjvke59qiluoenpu5orl3rnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418185</id>
      <parentid>418184</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58108" sha1="kz51j288s4k2a578cre91uye3ibfizl" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean 1&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>kz51j288s4k2a578cre91uye3ibfizl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418186</id>
      <parentid>418185</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58106" sha1="4nkxewfgjvke59qiluoenpu5orl3rnz" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>4nkxewfgjvke59qiluoenpu5orl3rnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418187</id>
      <parentid>418186</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58108" sha1="jnemxoqqov74d38hzl0s9y48m9yd06p" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean 1&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period |year=1871 |publisher=Trübner and Co. |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |isbn=9004085513 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |year=1883 |publisher=John Murray |location=London |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
{{coord|27.65|N|68.9833|E|source:kolossus-cawiki|display=title}}

{{سنڌ جي تاريخ}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>jnemxoqqov74d38hzl0s9y48m9yd06p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418188</id>
      <parentid>418187</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57338" sha1="prumv3mfglpofdjiphylrd12akfhamh" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book
|last=MacLean
|first=Derryl N.
|title=Religion and Society in Arab Sind
|publisher=Brill
|year=1989
|isbn=9789004085510
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;


اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}


{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>prumv3mfglpofdjiphylrd12akfhamh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418189</id>
      <parentid>418188</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57335" sha1="01xg7xyagva4mite7n1uoixuumbmbxn" xml:space="preserve">


{{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}}
{{Infobox historic site
| name = اروڙ
| native_name = اروڙ
| other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor
| image = Sukkur 4.jpg
| caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| region = اتر سنڌ
| type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
| epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
| cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
| dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو
| built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
| abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال
| condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون
| notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.
}}

'''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;&gt;{{cite book
|last=MacLean
|first=Derryl N.
|title=Religion and Society in Arab Sind
|publisher=Brill
|year=1989
|isbn=9789004085510
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;aror-university&quot;&gt;{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;&gt;{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;&gt;{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt; [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;tarikh-masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;/&gt;

[[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.&lt;ref name=&quot;qaleech-aror&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

[[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thakur&quot;&gt;{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;


== تاريخ ==

=== قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم ===

[[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

[[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== راءِ گهراڻي جو دور ===

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== برهمڻ گهراڻي جو دور ===

''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;&gt;{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;&gt;{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;tuhfat-ul-kiram&quot;/&gt;

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;chachnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

=== عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي ===

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;maclean&quot;/&gt;

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;&gt;{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

=== عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر ===

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال ===

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ====

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhi-dictionary-aror&quot;&gt;{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;jannat-sindh&quot;/&gt;

=== سما ۽ ارغون دور ===

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;&gt;{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

[[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;masumi&quot;&gt;{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.&lt;ref name=&quot;qaleech&quot;/&gt;

=== مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو ===

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;aror-mazhar&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;aror-historical-sources&quot;&gt;{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== قديم آثار ==

=== شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار ===

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قديم مسجد ===

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn-urdu&quot;/&gt;

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

=== ڪالڪا ديويءَ جو مندر ===

[[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

=== چٽن شاهه جي ٽڪري ===

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;dawn-aror&quot;/&gt;

== آثارِ قديمه جي تحقيق ==

=== ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر ===

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hughes&quot;/&gt;

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;

=== ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

=== ريڊيو ڪاربان تاريخبندي ===

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;


== اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون ==

[[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

=== ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) ===

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

=== اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) ===

[[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) ===

1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

=== پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) ===

پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت ===

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

== سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت ==

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.&lt;ref name=&quot;cunningham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ottomano&quot;/&gt;

== اروڙ بابت تاريخي روايتون ==

=== دلوراءِ جي روايت ===

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== زلزلي جي روايت ===

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


=== اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند ===

[[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;&gt;{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sehito-aror&quot;/&gt;

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==

اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن.

شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو.

== اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | مصنف
! style=&quot;background:#24476c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | [[چچ نامو]]
| علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن
| راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | [[تاريخ معصومي]]
| [[مير محمد معصوم بکري]]
| سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | [[تاريخ طاهري]]
| مير طاهر محمد نسياني
| سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
| [[يوسف ميرڪ]]
| مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
|-
| style=&quot;background:#edf3fa;&quot; | ''The Ancient Geography of India''
| اليگزينڊر ڪننگهام
| اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
|-
| style=&quot;background:#e9f5f0;&quot; | ''A Gazetteer of the Province of Sind''
| اي. ڊبليو. هيوز
| اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | ''Religion and Society in Arab Sind''
| ڊيرل اين. ميڪلين
| عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
|-
| style=&quot;background:#f2ebf8;&quot; | ''Ancient Sindh''، جلد 4
| اوٽومانو ۽ بياجي
| اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[روهڙي]]
* [[بکر قلعو]]
* [[راء گهراڻو]]
* [[برهمڻ گهراڻو]]
* [[راجا ڏاهر]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}}
* {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}}
* {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان]
* [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي]

* [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}}
{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}


{{Authority control}}

[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:روهڙي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>01xg7xyagva4mite7n1uoixuumbmbxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سائنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4819</id>
    <revision>
      <id>418131</id>
      <parentid>414231</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مکيه موضوع وارا مضمون]]; added [[Category:مکيه موضوع جا مضمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208596" sha1="0omlgi15gqn4ct6bv2p2y93qbsezc25" xml:space="preserve">{{Short description|علم حاصل ڪرڻ جي منظم ڪوشش}}

'''سائنس''' ('''Science''') هڪ منظم شعبو آهي، جيڪو [[علم]] کي [[فطري سائنس|فطرت]] ۽ [[سماجي سائنس|سماج]] بابت آزمائش جوڳين وضاحتن جي صورت ۾ جوڙي ۽ ترتيب ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wilson |first=E. O. |url=https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135 |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8 |edition=Reprint |location=New York |pages=[https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135/page/n55 49]–71 |chapter=The natural sciences |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;{{rp|pp=49-71}}&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot;&gt;{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=جي. ايل. هيلبرون |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_q5e5 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |chapter=Preface |quote=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions. |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; اها [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] وسيلي اڳتي وڌي ٿي: هڪ تجرباتي چڪر، جنهن ۾ عام طور تي مشاهدا ڪرڻ، [[مفروضو|مفروضا]] جوڙڻ، انهن کي [[تجرباتي ثبوت|ثبوتن]] وسيلي پرکڻ ۽ نتيجا ڪڍڻ شامل آهن. سائنس ۾ اهو عمل ۽ ان وسيلي پيدا ٿيندڙ علم جو مجموعو ٻئي شامل آهن، جن کي [[سائنسي برادري]] لڳاتار للڪاري، درستگيءَ جي پرک ڪري ۽ منظم ڪري ٿي.

جديد سائنس کي عام طور ٻن{{snd}}يا ٽن{{snd}}مکيه شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي:&lt;ref name=&quot;Cohen2021&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |access-date=4 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505045450/https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[فطري سائنس|فطري سائنسون]]، جيڪي مادي دنيا جو اڀياس ڪن ٿيون، ۽ [[سماجي سائنس|سماجي سائنسون]]، جيڪي فردن ۽ سماجن جو اڀياس ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot;&gt;{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |year=2019 |publisher=Routledge |edition=17th |location=New York |pages=1–22 |chapter=Social science and its methods}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nisbet2020&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Social Science |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/social-science |access-date=9 May 2021 |date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202193947/https://www.britannica.com/topic/social-science |archive-date=2 February 2022 |last2=Greenfeld |first2=Liah |last1=Nisbet |first1=Robert A. |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[صوري سائنس|صوري سائنسن]] جي نالي سان سڏيون ويندڙ [[منطق]]، رياضيات ۽ [[نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس]] جا اڀياس عام طور الڳ سمجھيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پنهنجي مکيه طريقيڪار طور [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] بدران [[استنتاجي استدلال]] تي ڀاڙين ٿا.&lt;ref name=&quot;Kluwer&quot;&gt;{{cite book |last1=Bishop |first1=Alan |title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education |publisher=Kluwer |year=1991 |isbn=978-0-7923-1270-3 |location=Norwell, MA |pages=20–59 |chapter=Environmental activities and mathematical culture |access-date=24 March 2018 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&amp;pg=PA54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bunge |first1=Mario |title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-7658-0413-6 |edition=revised |volume=1 |location=New York |pages=3–50 |chapter=The Scientific Approach}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fetzer2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Fetzer |first1=James H. |title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines |publisher=Kluwer |year=2013 |isbn=978-1-4438-1946-6 |location=Newcastle, United Kingdom |pages=271–308 |chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |chapter=The Problem of Demarcation}}&lt;/ref&gt; ان دوران، [[لاڳو ڪيل سائنس|لاڳو ڪيل سائنسون]] اهي شعبا آهن، جيڪي سائنسي علم کي عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيئن انجنيئرنگ ۽ طب.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fischer |first1=M. R. |last2=Fabry |first2=G |year=2014 |title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education |journal=GMS Zeitschrift für Medizinische Ausbildung |volume=31 |issue=2 |pages=Doc24 |doi=10.3205/zma000916 |pmc=4027809 |pmid=24872859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sinclair |first=Marius |year=1993 |title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods |url=https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |url-status=live |journal=The International Journal of Engineering Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220102/https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |archive-date=15 November 2017 |access-date=7 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bunge1966&quot;&gt;{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |chapter=Technology as Applied Science |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}&lt;/ref&gt;

[[سائنس جي تاريخ]] تاريخي رڪارڊ جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ جديد سائنس جا سڀ کان اوائلي سڃاڻپ جوڳا اڳواڻ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي [[قديم مصر|مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ({{circa|3000–1200&amp;nbsp;ق.م.}}) تائين ملن ٿا. رياضيات، [[فلڪيات]] ۽ طب ۾ سندن ڀاڱيدارين [[قديم يونان|قديم يونان]] جي [[ڪلاسيڪي قديم دور|ڪلاسيڪي قديم دور]] واري [[فطري فلسفو|فطري فلسفي]] ۽ پوءِ [[وچئين دور جون نشاتون|وچئين دور جي علمي اڀياس]] کي شڪل ڏني، جن وسيلي مادي دنيا جي واقعن جون فطري سببن تي ٻڌل وضاحتون ڏيڻ لاءِ باضابطا جتن ڪيا ويا؛ جڏهن⁠تہ وڌيڪ اڳڀراين، جن ۾ [[هندو-عربي انگن جو نظام]] متعارف ٿيڻ به شامل هو، [[هندستان جو سونهري دور#گپتا سلطنت|هندستان جي سونهري دور]] ۽ [[اسلامي سونهري دور]] ۾ ٿيون.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot;&gt;{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0-226-48205-7 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;{{rp|p=12}}&lt;ref name=&quot;Grant2007a&quot;&gt; {{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York }}&lt;/ref&gt;{{rp|pp=1–26}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ Building Bridges Among the BRICs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418081025/https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ |date=18 April 2023 }}, p. 125, Robert Crane, Springer, 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keay |first=John |url=https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 |title=India: A history |publisher=Atlantic Monthly Press |year=2000 |isbn=978-0-87113-800-2 |page=[https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 132] |quote=The great era of all that is deemed classical in Indian literature, art and science was now dawning. It was this crescendo of creativity and scholarship, as much as ... political achievements of the Guptas, which would make their age so golden. |author-link=جان ڪي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=163–192}}

[[نشات ثانيه]] دوران مغربي يورپ ۾ [[قديم يوناني ادب|يوناني تصنيفن]] ۽ [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس|اسلامي تحقيقن]] جي ٻيهر حاصلات ۽ جذب ٿيڻ سان فطري فلسفي کي نئون جيئدان مليو،&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=193–224, 225–253}}&lt;ref&gt;Sease, Virginia; Schmidt-Brabant, Manfrid. Thinkers, Saints, Heretics: Spiritual Paths of the Middle Ages. 2007. [https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&amp;dq=%22Everything+we+would+today+call+science+came+through+Islam%22&amp;pg=PA80 Pages 80–81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240827070053/https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&amp;dq=%22Everything%20we%20would%20today%20call%20science%20came%20through%20Islam%22&amp;pg=PA80 |date=27 August 2024 }}. Retrieved 6 October 2023.&lt;/ref&gt; جيڪو پوءِ 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيل [[سائنسي انقلاب]] وسيلي تبديل ٿيو،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Principe |first=Lawrence M. |title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-956741-6 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3 |chapter=Introduction}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ نوان خيال ۽ دريافتون اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان ڌار ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=357–368}}&lt;ref name=&quot;Grant2007a&quot; /&gt;{{rp|pp=274–322}} علم حاصل ڪرڻ ۾ سائنسي طريقي جلد ئي وڌيڪ اهم ڪردار اختيار ڪيو، ۽ [[19هين صديءَ ۾ سائنس|19هين صديءَ]] ۾ سائنس جون ڪيتريون ئي [[اداراسازي|اداراتي]] ۽ [[پيشاورائپ|پيشاوراڻيون]] خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون،&lt;ref&gt;{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |year=2003 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lightman |first1=Bernard |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367] |chapter=13. Science and the Public |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}&lt;/ref&gt; ۽ ان سان گڏ ”فطري فلسفي“ جو نالو بدلجي ”فطري سائنس“ ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Harrison |first1=Peter |title=The Territories of Science and Religion |year=2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-18451-7 |pages=164–165 |quote=The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of &quot;natural philosophy&quot; by &quot;natural science&quot;. In 1800 few had spoken of the &quot;natural sciences&quot; but by 1880 this expression had overtaken the traditional label &quot;natural philosophy&quot;. The persistence of &quot;natural philosophy&quot; in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life. |author-link1=پيٽر هيريسن (مورخ)}}&lt;/ref&gt;

سائنس ۾ نئون علم انهن سائنسدانن جي تحقيق وسيلي اڳتي وڌي ٿو، جيڪي دنيا بابت تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي خواهش کان اتساهه وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacRitchie |first=Finlay |url=https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |title=Scientific Research as a Career |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-1-4398-6965-9 |location=New York |pages=1–6 |chapter=Introduction |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505074020/https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |chapter=Curiosity and research |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505001547/https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هاڻوڪي سائنسي تحقيق گهڻو ڪري وڏي سهڪار سان ڪئي وڃي ٿي ۽ اڪثر [[تعليمي ادارو|تعليمي]] ۽ [[تحقيقي ادارو|تحقيقي ادارن]]،&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Ridder |first=Jeroen |url=https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |title=What is Scientific Knowledge? An Introduction to Contemporary Epistemology of Science |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-138-57016-0 |editor-last1=McCain |editor-first1=Kevin |location=New York |pages=3–17 |chapter=How many scientists does it take to have knowledge? |access-date=5 May 2021 |editor-last2=Kampourakis |editor-first2=Kostas |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044353/https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سرڪاري ادارن&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=163–192}} ۽ ڪمپنين ۾ ٽوليون ان کي سرانجام ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Szycher |first=Michael |url=https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |title=Commercialization Secrets for Scientists and Engineers |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-138-40741-1 |location=New York |pages=159–176 |chapter=Establishing your dream team |access-date=5 May 2021 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818032914/https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ساڳئي وقت، ڪيتريون ئي وڏيون اڳڀرايون—خاص ڪري [[بنيادي سائنس]] ۾—انفرادي محققن کان آيون آهن ۽ انهن کي [[نوبل انعام]] جهڙن وڏن بين الاقوامي انعامن وسيلي وڏي پيماني تي مڃتا ملي آهي. سائنسي ڪم جي عملي نتيجن [[سائنس پاليسي|سائنس پاليسين]] جي اوسر جو سبب بڻيا آهن، جيڪي واپاري شين جي [[ذميواراڻي تحقيق ۽ جدت|ذميواراڻي اوسر]]، [[صحت سار سنڀال]]، عوامي ڍانچي، [[ماحولياتي تحفظ]] ۽ دفاعي صلاحيتن کي اوليت ڏيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

== لفظي بڻ بڻياد ==
لفظ ''سائنس'' انگريزيءَ ۾ 14هين صديءَ ([[وچولي انگريزي]]) کان ”ڄاڻڻ جي حالت“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهو لفظ [[اينگلو-نارمن ٻولي]] مان cience پڇاڙيءَ جي صورت ۾ ورتو ويو، جيڪا [[لاطيني]] لفظ '''سائنشيا''' مان نڪتل هئي، جنهن جي معنيٰ علم، آگاهي، سمجهه آهي؛ اهو لاطيني sciens مان نڪتل [[صرفياتي اشتقاق|اسم]] آهي، جنهن جي معنيٰ ڄاڻندڙ آهي، ۽ جيڪو پاڻ لاطيني سائين (sciō) [جنھن جي معني آھي: ڄاڻڻ] جو زمان حال وارو فاعلي اسم آهي.&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Science |encyclopedia=Merriam-Webster Online Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/science |access-date=16 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901035713/https://www.merriam-webster.com/dictionary/science |archive-date=1 September 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''سائنس'' جي آخري لفظي بڻ بڻياد بابت ڪيترائي مفروضا آهن. ڊچ ٻوليءَ جي ماهر ۽ [[هند-يورپي ٻولين جو ماهر|هند-يورپي ٻولين جي ماهر]] [[ميخيل ڊي وان]] موجب، sciō جو بڻ [[اوائلي اٽالوي ٻولي]] جي skije
يا skijo مان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ ڄاڻڻ آهي، ۽ اهو وري [[اوائلي هند-يورپي ٻولي]] جي {{lang|ine-x-proto|skh&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;-ie}}، {{lang|ine-x-proto|skh&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;-io}} مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ چيرڻ آهي. ''[[ليڪسيڪن ڊير انڊوجرمنائيزشن وربين]] (Lexikon der
indogermanischen Verben)'' ۾ تجويز ڪيو ويو آهي تہ لاطيني sciō ۽ nescīre جي [[پوئتي جوڙجڪ]] آهي، جنهن جي معنيٰ نه ڄاڻڻ، اڻواقف هجڻ آهي؛ اهو شايد اوائلي هند-يورپي (پروٽو انڊو يورپين) sekH يا sek مان لاطيني secare يا secāre جي صورت ۾ نڪتل هجي، جنهن جي معنيٰ ڪٽڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |year=2008 |title=sciō |dictionary=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=ميخيل ڊي وان |series=[[هند-يورپي اشتقاقي لغت]] |page=545 |isbn=978-90-04-16797-1}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- I honestly do not understand some of the last sentences in the source --&gt;

ماضيءَ ۾، ''سائنس'' پنهنجي لاطيني بڻ سان ٺهڪندڙ معنيٰ ۾ ”علم“ يا ”اڀياس“ جو هم معنيٰ لفظ هو. سائنسي تحقيق ڪندڙ ماڻهوءَ کي ”فطري فلسفي“ يا ”سائنس جو ماڻهو“ سڏيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cahan |first=David |title=From natural philosophy to the sciences: writing the history of nineteenth-century science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |year=2003 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-08927-4 |pages=[https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse/page/3 3]–15}}&lt;/ref&gt; 1834ع ۾ [[وليم ويويل]]، [[ميري سومرويل]] جي ڪتاب ''[[طبعي سائنسن جي لاڳاپي بابت]]'' جي هڪ تبصري ۾ ''سائنسدان'' جو اصطلاح متعارف ڪرايو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Sydney |year=1962 |title=Scientist: The story of a word |journal=[[اينلز آف سائنس]] |volume=18 |issue=2 |pages=65–85 |doi=10.1080/00033796200202722 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جو ڪريڊٽ ”ڪنهن ذهين صاحب“ (ممڪن طور پاڻ کي) ڏنائين.&lt;ref&gt;{{cite OED|scientist}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

{{Main|سائنس جي تاريخ}}

=== شروعاتي تاريخ&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Earliest roots&quot;&gt;&lt;/span&gt; ===
{{Main|قديم دنيا ۾ سائنس}}
[[File:Megaliths Aswan Nubia museum.JPG|left|thumb|[[نبتا پلايا]] جا وڏا پٿر، جيڪي [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جي آباديءَ [[مٿانهون مصر|مٿانهين مصر]] جي [[اسوان]] ۾ فلڪياتي مشاهدن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اڏيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ehret |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=Q5KjEAAAQBAJ |title=Ancient Africa: A Global History, to 300 CE |date=20 June 2023 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-24409-9 |page=107 |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Plimpton 322.jpg|thumb|[[بابلي ماڻهو|بابلين]] جي [[پلمپٽن 322]] تختيءَ تي [[فيثاغورثي ٽه عدد]] درج آهن، جيڪا {{circa|1800&amp;nbsp;ق.م.}} ڌاري لکي وئي هئي.|alt=نشانين واري مٽيءَ جي تختي، انگن لاءِ ٽي ڪالم ۽ ترتيبي انگن لاءِ هڪ ڪالم]]

سائنس جو ڪو هڪڙو سرچشمو ناهي. ان جي بدران، سائنسي سوچ ڏهن هزارين سالن دوران آهستي آهستي اڀري،&lt;ref&gt;{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف صورتون اختيار ڪيون، ۽ ان جي بلڪل ابتدائي اوسر بابت ٿورا تفصيل معلوم آهن. امڪان آهي ته اڳ تاريخي سائنس ۾ [[سائنس ۾ عورتون|عورتن]] مرڪزي ڪردار ادا ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=ڊيوڊ گريبر |author-link2=ڊيوڊ وينگرو |year=2021 |title=The Dawn of Everything |title-link=هر شيءِ جي شروعات |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/248 248]}}&lt;/ref&gt; جيئن [[رسم#مذهبي نقطه نظر|مذهبي رسمن]] پڻ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 |bibcode=1995WoArc..27..133B }}&lt;/ref&gt; ڪي عالم ماضيءَ جي اهڙين سرگرمين لاءِ &quot;[[ابتدائي سائنس]]&quot; جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، جيڪي ڪن خاصيتن ۾ جديد سائنس جهڙيون هيون، پر سڀني ۾ نه؛&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |isbn=978-94-010-8181-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |url=https://archive.org/details/sim_renaissance-quarterly_summer-2009_62_2/page/345 |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375 |pmid=19750597 |s2cid=43643053}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |journal=Physics in Perspective |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، هن اصطلاح تي حقارت ڀريو هجڻ،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |publisher=Duke University Press |location=Durham, NC |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |year=2011 |pages=175–197 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |jstor=j.ctv11g96cc.16}}&lt;/ref&gt; يا [[حال پرستي (تاريخي تجزيو)|حال پرستيءَ]] ڏانهن حد کان وڌيڪ اشارو ڪندڙ هجڻ سبب پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، يعني انهن سرگرمين کي رڳو جديد زمرن جي حوالي سان ڏسڻ.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211 |s2cid=141599452}}&lt;/ref&gt;

سائنسي عملن جا سڌا ثبوت [[قديم مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]] جي تهذيبن ({{circa|3000–1200&amp;nbsp;ق.م.}}) ۾ [[لکت جا نظام|لکت جي نظامن]] جي اوسر سان وڌيڪ چٽا ٿين ٿا، جن [[سائنس جي تاريخ]] جا سڀ کان پراڻا لکيل احوال پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=12–15}}&lt;ref name=&quot;Grant2007a&quot; /&gt; جيتوڻيڪ &quot;سائنس&quot; ۽ &quot;فطرت&quot; جا لفظ ۽ تصور ان وقت جي فڪري دنيا جو حصو نه هئا، پر قديم مصرين ۽ ميسوپوٽيميا وارن اهڙيون ڀاڱيداريون ڪيون، جيڪي پوءِ يوناني ۽ وچئين دور جي سائنس ۾ شامل ٿيون: رياضيات، فلڪيات ۽ طب.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rochberg |first1=Francesca |author-link=فرانسيسڪا روچبرگ |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/9 9] |chapter=Ch.1 Natural Knowledge in Ancient Mesopotamia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=12}}

ٽئين هزارين سال ق.م. کان، قديم مصرين هڪ غير مڪاني [[ڏهائي سرشتو#بڻ بڻياد|ڏهائي انگن جو نظام]] تيار ڪيو،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Krebs |first=Robert E. |title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages and the Renaissance |url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb_p4w4 |publisher=[[گرين ووڊ پبلشنگ گروپ]] |year=2004 |isbn=978-0-313-32433-8 |page=[https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb_p4w4/page/127 127]}}&lt;/ref&gt; [[جاميٽري]] وسيلي عملي مسئلا حل ڪيا،&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Erlich |first1=Ḥaggai |author-link=هگائي ارلخ |url=https://books.google.com/books?id=LcsJosc239YC&amp;q=egyptian%20geometry%20Nile&amp;pg=PA80 |title=The Nile: Histories, Cultures, Myths |last2=Gershoni |first2=Israel |year=2000 |publisher=Lynne Rienner |isbn=978-1-55587-672-2 |pages=80–81 |quote=The Nile occupied an important position in Egyptian culture; it influenced the development of mathematics, geography, and the calendar; Egyptian geometry advanced due to the practice of land measurement &quot;because the overflow of the Nile caused the boundary of each person's land to disappear.&quot; |access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt; ۽ [[مصري ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] ٺاهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Telling Time in Ancient Egypt |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/tell/hd_tell.htm |access-date=27 May 2022 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History |date=February 2017 |archive-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303133140/https://www.metmuseum.org/toah/hd/tell/hd_tell.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سندن علاج جي طريقن ۾ دوائون ۽ ماورائي فطرت سان لاڳاپيل عمل، جهڙوڪ دعائون، [[منتر]] ۽ رسمون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=9}} قديم [[نوبيا جا ماڻهو|نوبين]] ابتدائي [[اينٽي بائيوٽڪ|اينٽي بائيوٽڪن]] ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ جاميٽريءَ جو اهڙو نظام قائم ڪيو، جيڪو شروعاتي [[سج گهڙي|سج گهڙين]] جو بنياد بڻيو. نوبين پنهنجي مصري هم منصبن جهڙو [[ٽڪنڊيميت|ٽڪنڊيميتي]] طريقو پڻ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Armelagos, George |date=2000 |title=Take Two Beers and Call Me in 1,600 Years: Use of Tetracycline by Nubians and Ancient Egyptians |url=https://digitallibrary.amnh.org/items/482bd90a-de71-49b3-9bbc-d8ff0ab974b3 |journal=Natural History |volume=109 |issue=5 |pages=50–3 |s2cid=89542474}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry|first=Leo|last=Depuydt|date=1 January 1998|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=84|pages=171–180|doi=10.2307/3822211|jstor=3822211}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/online/news/nubia.html|title=Neolithic Skywatchers|date=27 May 1998|first=Andrew|last=Slayman|website=Archaeology Magazine Archive|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|archive-date=5 June 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vO5FCVIxz2YC&amp;q=nubia&amp;pg=PA744|title=A History of Ancient Mathematical Astronomy|last=Neugebauer|first=O.|date=2004-09-17|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-3-540-06995-9|language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم [[ميسوپوٽيميا جا ماڻهو|ميسوپوٽيميا وارا]] مختلف فطري ڪيميائي مادن جي خاصيتن بابت ڄاڻ کي [[ٺڪر جا ٿانو|ٺڪر]]، [[فايانس]]، شيشو، صابڻ، ڌاتن، [[چوني جو پلستر]] ۽ پاڻي روڪ پرت ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot;&gt;{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=جين ميڪنٽوش |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |year=2005 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-57607-966-9 |pages=273–276 |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&amp;q=science+in+ancient+Mesopotamia |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; هنن [[جانورن جي فعليات]]، [[تشريح الاعضا]]، [[جانورن جو رويو|جانورن جي رويي]] ۽ [[نجوم]] جو [[فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ]] جي مقصدن لاءِ اڀياس ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Scientific Astronomy in Antiquity |last=Aaboe |first=Asger |author-link=اسگر آبوي |journal=[[شاهي سوسائٽي جا فلسفياڻا مقالا]] |volume=276 |issue=1257 |date=2 May 1974 |pages=21–42 |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |jstor=74272 |s2cid=122508567}}&lt;/ref&gt; ميسوپوٽيميا وارن کي [[بابلي طب|طب ۾ گهري دلچسپي]] هئي، ۽ سڀ کان اوائلي [[طبي نسخو|طبي نسخا]] [[اور جو ٽيون گهراڻو|اور جي ٽئين گهراڻي]] دوران [[سوميري ٻولي]] ۾ ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first=R. D. |last=Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume=19 |number=1 |year=2005 |pages=7–18}}&lt;/ref&gt; ظاهر ٿئي ٿو ته هنن انهن سائنسي موضوعن جو اڀياس ڪيو، جن جا عملي يا مذهبي استعمال هئا، جڏهن⁠تہ رڳو تجسس پورو ڪرڻ ۾ کين گهٽ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot; /&gt;

=== ڪلاسيڪي قديم دور ===
{{Main|ڪلاسيڪي قديم دور ۾ سائنس}}
[[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|[[افلاطون جي اڪيڊميءَ جو موزائيڪ]]، جيڪو 100&amp;nbsp;ق.م. ۽ 79ع جي وچ ۾ ٺاهيو ويو، ڪيترن يوناني فلسفين ۽ عالمن کي ڏيکاري ٿو.|alt=فريم ۾ لڳل موزائيڪ، جنهن ۾ فلسفي گڏ ٿي گفتگو ڪري رهيا آهن]]

[[ڪلاسيڪي قديم دور]] ۾ جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي قديم هم منصب موجود نه هو. ان جي بدران، سٺي تعليم يافته، عام طور مٿئين طبقي سان واسطو رکندڙ، ۽ لڳ ڀڳ هميشه مرد ماڻهو، جڏهن به کين وقت ۽ وسيلا ملندا هئا، فطرت بابت مختلف تحقيقون ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39] |chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}&lt;/ref&gt; [[سقراط کان اڳ جا فلسفي|سقراط کان اڳ جي فلسفين]] پاران ''[[فزس]]'' يا فطرت جو [[تصور]] ايجاد يا دريافت ٿيڻ کان اڳ، ساڳيا لفظ اڪثر ان فطري ”طريقي“ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، جنهن وسيلي ڪو ٻوٽو وڌندو آهي،&lt;ref&gt;سقراط کان اڳ جي دور ۾ φύσις جي تصور جي استعمال بابت بيان هن ۾ ملي سگهي ٿو: {{cite book |last=Naddaf |first=Gerard |year=2006 |title=The Greek Concept of Nature |publisher=SUNY Press |postscript=,}} ۽ {{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |article-number=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free |url=https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |access-date=16 August 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816053756/https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |url-status=live}} لفظ φύσις، جيتوڻيڪ هومر وٽ پهريون ڀيرو ٻوٽي جي حوالي سان استعمال ٿيو، پر يوناني فلسفي ۾ پڻ شروعاتي دور کان ۽ ڪيترين معنائن ۾ ملي ٿو. عام طور اهي معنائون انگريزي لفظ ''nature'' جي هاڻوڪين معنائن سان چڱيءَ طرح ٺهڪن ٿيون، جيئن {{cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |title=Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |postscript=none}}، سندس ''يوناني فلسفي جي تاريخ'' جي جلد 2، Cambridge University Press، 1965ع ۾ پڻ تصديق ٿيل آهي.&lt;/ref&gt; ۽ ان ”طريقي“ لاءِ پڻ، جنهن سان مثال طور ڪو قبيلو ڪنهن خاص ديوتا جي پوڄا ڪندو هو. انهيءَ سبب دعويٰ ڪئي وڃي ٿي تہ اهي ماڻهو سخت معنيٰ ۾ پهريان فلسفي هئا، ۽ پهريان ماڻهو هئا، جن ”فطرت“ ۽ ”رواج“ وچ ۾ چٽو فرق ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-1902-4 |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |year=1989 |access-date=30 May 2022 |page=209}}&lt;/ref&gt;

ميليسي مڪتب جا شروعاتي [[يوناني فلسفي]]، جنهن جو بنياد [[ميليتس جو ٿيلس]] وڌو ۽ پوءِ سندس جانشينن [[اناڪسيمندر]] ۽ [[ميليتس جو اناڪسيمينس|اناڪسيمينس]] جاري رکيو، پهريان ماڻهو هئا، جن [[فطري لقاءَ|فطري لقائن]] جي وضاحت [[ماورائي فطرت|ماورائي فطري]] سببن کان سواءِ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2016 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-7546-0533-1 |page=245 |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;q=Thales+of+Miletus+first+scientist&amp;pg=PA245 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; [[فيثاغورثي]] هڪ پيچيده عددي فلسفو جوڙيو&lt;ref name=&quot;Burkert1972&quot;&gt;{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=والٽر برڪرٽ |date=1 June 1972 |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&amp;q=Pythagoreanism |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1}}&lt;/ref&gt;{{rp|467–468}} ۽ رياضياتي سائنس جي اوسر ۾ نمايان ڀاڱو وڌو.&lt;ref name=&quot;Burkert1972&quot; /&gt;{{rp|465}} [[ذريت|ذري نظريو]] يوناني فلسفي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] تيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |title=The Atom in the History of Human Thought |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&amp;q=Leucippus+Democritus+atom&amp;pg=PA56 |bibcode=1998ahht.book.....P |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Cohen |editor1-first=Henri |editor2-last=Lefebvre |editor2-first=Claire |title=Handbook of Categorization in Cognitive Science |year=2017 |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |isbn=978-0-08-101107-2 |page=427 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=zIrCDQAAQBAJ&amp;q=Leucippus+Democritus+atom&amp;pg=PA427 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; پوءِ [[ايپيڪيورس]] ذريت تي ٻڌل هڪ مڪمل فطري ڪائناتيات تيار ڪئي ۽ هڪ ”قانون“ يا معيار اختيار ڪيو، جيڪو سائنسي سچائيءَ جا طبعي معيار مقرر ڪندو هو.&lt;ref&gt;[[لوڪريشيس]] ({{floruit}}پهرين صدي&amp;nbsp;ق.م.)، {{lang|la|[[شين جي فطرت بابت]]}}.&lt;/ref&gt; يوناني طبيب [[بقراط]] منظم طبي سائنس جي روايت قائم ڪئي&lt;ref&gt;{{cite book |last=Margotta |first=Roberto |year=1968 |title=The Story of Medicine |url=https://books.google.com/books?id=vFZrAAAAMAAJ |location=New York |publisher=[[Golden Press]] |access-date=18 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Touwaide |first1=Alain |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia |year=2005 |editor1-last=Glick |editor1-first=Thomas F. |editor2-last=Livesey |editor2-first=Steven |editor3-last=Wallis |editor3-first=Faith |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-96930-7 |page=224 |url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&amp;q=Hippocrates+medical+science&amp;pg=PA224 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; ۽ کيس ”[[سائنسي شعبن جا پيءُ يا ماءُ سمجھيا ويندڙ ماڻهن جي فهرست#طب ۽ فعليات|طب جو پيءُ]]“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |last2=Leff |first2=Vera |year=1956 |title=From Witchcraft to World Health |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |location=London |publisher=Macmillan |access-date=23 August 2020}}&lt;/ref&gt;

اوائلي فلسفياڻي سائنس جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[سقراط]] جو فلسفي کي انساني معاملن جي اڀياس، جن ۾ انساني فطرت، سياسي برادرين جي نوعيت ۽ خود انساني علم شامل آهن، تي لاڳو ڪرڻ هو. [[سقراطي طريقو]]، جيئن [[افلاطون]] جي مڪالمن ۾ درج آهي، مفروضن کي ختم ڪرڻ جو هڪ [[جدلياتي طريقو]] آهي: بهتر مفروضا انهن مفروضن کي لڳاتار سڃاڻڻ ۽ رد ڪرڻ سان مليا وڃن ٿا، جيڪي تضادن ڏانهن وٺي وڃن ٿا. سقراطي طريقو انهن عام ۽ گڏيل سچائين جي ڳولا ڪري ٿو، جيڪي عقيدن کي شڪل ڏين ٿيون، ۽ پوءِ انهن جي اندروني مطابقت جي پرک ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |title=Plato, Apology |page=17 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018}}&lt;/ref&gt; سقراط طبعيات جي پراڻي قسم واري اڀياس تي تنقيد ڪئي تہ اهو حد کان وڌيڪ قياسي ۽ [[خود تنقيد]] کان وانجهيل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |title=Plato, Apology |page=27 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |archive-date=29 January 2018}}&lt;/ref&gt;

چوٿين صدي&amp;nbsp;ق.م. ۾، [[ارسطو]] [[غايت پسندي|غايت پسند]] فلسفي جو هڪ منظم پروگرام جوڙيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Aristotle |title=Nicomachean Ethics |edition=H. Rackham |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |access-date=22 September 2010 |at=1139b}}&lt;/ref&gt; ٽئين صدي&amp;nbsp;ق.م. ۾، يوناني فلڪياتدان [[ساموس جو ارسطارخس]] پهريون ماڻهو هو، جنهن ڪائنات جو [[سج مرڪزي نمونو]] پيش ڪيو، جنهن ۾ سج مرڪز تي ۽ سڀئي سيارا ان جي چوڌاري گردش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;McClellan2015&quot;&gt;{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |last2=Dorn |first2=Harold |title=Science and Technology in World History: An Introduction |year=2015 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1776-9 |pages=99–100 |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&amp;q=Aristarchus+heliocentrism&amp;pg=PA99 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; ارسطارخس جو نمونو وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي طبعيات جي قانونن جي ابتڙ سمجھيو ويو،&lt;ref name=&quot;McClellan2015&quot; /&gt; جڏهن⁠تہ بطليموس جي ''[[المجسطي]]''، جنهن ۾ [[شمسي سرشتو|شمسي سرشتي]] جي ڌرتي مرڪزي وضاحت ڏنل هئي، شروعاتي نشات ثانيه تائين قبول ٿيل رهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Graßhoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |year=1990 |publisher=Springer |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=New York |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hoffmann |first=Susanne M. |title=Hipparchs Himmelsglobus |year=2017 |publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden |isbn=978-3-658-18682-1 |location=Wiesbaden |language=de |doi=10.1007/978-3-658-18683-8 |bibcode=2017hihi.book.....H}}&lt;/ref&gt; موجد ۽ رياضيدان [[سائراڪيوز جو آرشميدس]] [[حسابان]] جي شروعاتي اوسر ۾ اهم ڀاڱو وڌو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Edwards |first1=C. H. Jr. |title=The Historical Development of the Calculus |year=1979 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-94313-8 |page=75 |url=https://books.google.com/books?id=ilrlBwAAQBAJ&amp;q=Archimedes+calculus&amp;pg=PA75 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; [[پليني بزرگ]] هڪ رومي ليکڪ ۽ گهڻ علمو هو، جنهن بنيادي انسائيڪلوپيڊيا ''[[فطري تاريخ (پليني)|فطري تاريخ]]'' لکي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |year=2004 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-85109-539-1 |pages=190–191 |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&amp;pg=PA190 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Murphy |first1=Trevor Morgan |title=Pliny the Elder's Natural History: The Empire in the Encyclopedia |year=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926288-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=6NC_T_tG9lQC&amp;q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Doody |first1=Aude |title=Pliny's Encyclopedia: The Reception of the Natural History |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48453-4 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=YoEhAwAAQBAJ&amp;q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;

انگن جي نمائندگيءَ لاءِ [[مڪاني عدد نويسي]] جو نظام شايد ٽئين کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هندستاني واپاري رستن تي اڀريو. هن انگ نظام ڪارائتين [[حسابي عمل|حسابي عملن]] کي وڌيڪ آسانيءَ سان ممڪن بڻايو ۽ نيٺ سڄي دنيا ۾ رياضيات جو معياري نظام بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Conner |first=Clifford D. |title=A People's History of Science: Miners, Midwives, and &quot;Low Mechanicks&quot; |url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000conn_v0x0 |year=2005 |publisher=Nation Books |isbn=1-56025-748-2 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000conn_v0x0/page/72 72]–74}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{Main|سائنس جي تاريخ#وچيون دور}}
[[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|[[ويانا ڊيوسڪورائڊس]] جو پهريون صفحو هڪ [[مور]] ڏيکاري ٿو، جيڪو ڇهين صديءَ ۾ ٺاهيو ويو هو.|alt=تمام پراڻي ڪاغذ تي مور جي تصوير]]

[[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] سبب پنجين صديءَ ۾ علمي زوال آيو، ۽ مغربي يورپ ۾ دنيا بابت ڪلاسيڪي يوناني تصورن جي ڄاڻ ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=194}} ان دور جي لاطيني انسائيڪلوپيڊيا نويسن، جهڙوڪ [[اشبيليه جو اسيدور]]، قديم عام ڄاڻ جو وڏو حصو محفوظ رکيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |access-date=9 November 2018}}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بازنطيني سلطنت]] حملي آورن جي حملن جو مقابلو ڪيو، تنهنڪري اها اڳوڻي علم کي محفوظ رکڻ ۽ ان ۾ واڌارو ڪرڻ جي قابل رهي.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=159}} ڇهين صديءَ جي بازنطيني عالم [[جان فلوپونس]] ارسطوءَ جي طبعيات جي تعليم تي سوال اٿارڻ شروع ڪيا ۽ [[اندفاع جو نظريو]] متعارف ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=307, 311, 363, 402}} سندس تنقيد وچئين دور جي عالمن ۽ گليليو گليلي لاءِ اتساهه بڻجي، جنهن ڏهه صديون پوءِ سندس تصنيفن جا وسيع حوالا ڏنا.&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|pp=307–308}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Philoponus |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/philoponus/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Christian |last=Wildberg |editor-first=Edward N. |editor-last=Zalta |date=1 May 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=1 May 2018 |archive-date=22 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822110331/https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/philoponus/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[پوئين قديم دور]] ۽ [[شروعاتي وچئين دور]] ۾ فطري لقائن جو اڀياس گهڻو ڪري ارسطوي طريقي سان ڪيو ويندو هو. هن طريقي ۾ ارسطو جا [[چار سبب]] شامل هئا: مادي، صوري، محرڪ ۽ غايتي سبب.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Aristotle on Causality |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |year=2019 |editor-first=Edward |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Spring 2019 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date=3 October 2020 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪيترين يوناني ڪلاسيڪي تصنيفن کي [[بازنطيني سلطنت]] محفوظ ڪيو، ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ترجما عيسائين، خاص طور [[نسطوري فرقو|نسطورين]] ۽ [[ميافزيت|ميافزيتن]]، ڪيا. عباسي دور ۾ انهن عربي ترجمن کي پوءِ عرب سائنسدانن وڌيڪ سنواريو ۽ ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;Grant2007a&quot;/&gt;{{rp|pp=62–67}} ڇهين ۽ ستين صدين تائين، پاڙيسري [[ساساني سلطنت]] طبي [[گنڊي شاپور جي اڪيڊمي]] قائم ڪئي، جنهن کي يوناني، سرياني ۽ فارسي طبيب قديم دنيا جو سڀ کان اهم طبي مرڪز سمجھندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Cambridge history of Iran |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |last=Fisher |first=W. B. |isbn=978-0-521-20093-6}}&lt;/ref&gt;

[[عراق]] جي عباسي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ قائم [[بيت الحڪمت]] ۾ [[ارسطويت#اسلامي دنيا|ارسطويت جو اسلامي اڀياس]] وڌيو ويجھيو،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bayt-al-Hikmah |title=Bayt al-Hikmah |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=3 November 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104043313/https://www.britannica.com/place/Bayt-al-Hikmah |archive-date=4 November 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو&lt;ref&gt;{{Cite book |editor-last=Hossein Nasr |editor-first=Seyyed |title=History of Islamic Philosophy |title-link=اسلامي فلسفي جي تاريخ |editor-last2=Leaman |editor-first2=Oliver |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-25934-7 |pages=165–167 |editor-link=سيد حسين نصر}}&lt;/ref&gt; 13هين صديءَ جي [[منگول حملا|منگول حملن]] تائين جاري رهيو. [[ابن الهيثم]]، جيڪو الهازن جي نالي سان وڌيڪ مشهور آهي، پنهنجي بصري اڀياس ۾ ضابطي هيٺ تجربا استعمال ڪيا.{{efn|name=doubtPtolemy|1= ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ڪلاڊيوس بطليموس جي نظر جي اخراجي شعاع واري نظريي سان اختلاف ڪيو: ”تنهنڪري [بصري] شعاعن جو اخراج غير ضروري ۽ بيڪار آهي.“ لاطينيءَ مان اي. مارڪ سمٿ جو ترجمو ڏسو،&lt;ref name=&quot;Smith2001&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's ''De Aspectibus'', the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's ''Kitāb al-Manāẓir'': Volume Two |title-link=ڊي اسپيڪٽي بس |publisher=[[آمريڪي فلسفياڻي سوسائٽي]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91, parts 4 &amp; 5 |location=Philadelphia }}&lt;/ref&gt; ڪتاب پهريون، [6.54]، ص 372، 408. }}&lt;ref&gt;{{cite journal |jstor=228328 |last1=Toomer |first1=G. J. |title=Reviewed work: Ibn al-Haythams Weg zur Physik, Matthias Schramm |journal=Isis |volume=55 |issue=4 |pages=463–465 |year=1964 |doi=10.1086/349914}} ص 464 ڏسو: &quot;Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method.&quot;، ص 465: &quot;Schramm has demonstrated .. beyond any dispute that Ibn al-Haytham is a major figure in the Islamic scientific tradition, particularly in the creation of experimental techniques.&quot;، ص 465: &quot;only when the influence of Ibn al-Haytham and others on the mainstream of later medieval physical writings has been seriously investigated can Schramm's claim that Ibn al-Haytham was the true founder of modern physics be evaluated.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=H. Floris |author-link=فلورس ڪوهن |chapter=Greek nature knowledge transplanted: The Islamic world |title=How modern science came into the world. Four civilizations, one 17th-century breakthrough |year=2010 |pages=99–156 |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-8964-239-4 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; [[ابن سينا]] جي ''[[القانون في الطب]]'' نالي طبي انسائيڪلوپيڊيا کي طب جي سڀ کان اهم تصنيفن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، ۽ اها 18هين صديءَ تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |url=https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli |url-access=limited |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli/page/n168 155]–156 |publisher=Springer |bibcode=2008ehst.book.....S |isbn=978-1-4020-4559-2 |editor-last1=Selin |editor-first1=Helaine |editor-link=هيلين سيلن}}&lt;/ref&gt;

11هين صديءَ تائين يورپ جو وڏو حصو عيسائي بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=204}} ۽ 1088ع ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] يورپ جي پهرين يونيورسٽي طور اڀري.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/168 |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=Perhaps even as early as 1088 (the date officially set for the founding of the University)}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، قديم ۽ سائنسي تصنيفن جي لاطيني ترجمن جي گهرج وڌي،&lt;ref name=&quot;Lindberg2007&quot; /&gt;{{rp|p=204}} جيڪا [[12هين صديءَ جي نشات ثانيه]] ۾ هڪ اهم عنصر بڻجي. مغربي يورپ ۾ نشات ثانيه واري [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] ترقي ڪئي، جنهن ۾ فطرت جي موضوعن جو مشاهدو، بيان ۽ درجي بندي ڪندي تجربا ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 October 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017}}&lt;/ref&gt; 13هين صديءَ ۾ بولونيا جا طبي استاد ۽ شاگرد انساني لاش کولڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ [[مونڊينو ڊي لوزي]] انساني چيرڦاڙ تي ٻڌل پهريون تشريح الاعضا جو درسي ڪتاب تيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |access-date=27 March 2018 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== نشات ثانيه ===
{{Main|نشات ثانيه ۾ سائنس}}

{{Further|ڇاپي جي مشين#معلومات ۽ خيالن جي گردش|ڪوپرنيڪي سج مرڪزيت}}
[[File:Printing towns incunabula.svg|thumb|alt=يورپ جو نقشو، جنهن ۾ انهن شهرن کي نقطن سان ڏيکاريو ويو آهي، جتي پندرهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڇاپي جون مشينون قائم ٿي چڪيون هيون|1440ع کان 1500ع تائين ڇپائيءَ جي پکيڙ.]]
جرمنيءَ جي [[مائنز]] شهر ۾ لڳ ڀڳ 1440ع ڌاري قائم ٿيل هڪڙي ڇاپخاني کان شروع ٿي، [[حرڪتي اکرن]] واري [[ڇاپي جي مشين]] [[ڇاپي جي مشين#يورپ ۾ وڏي پيماني تي پيداوار ۽ پکيڙ|وچ، اولهه ۽ اوڀر يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 270 شهرن تائين پکڙجي وئي]]، ۽ 15هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين اڳ ئي ٻه ڪروڙ کان وڌيڪ جلد ڇاپي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Febvre, Lucien; Martin, Henri-Jean 1976 by Anderson, Benedict 1993, 58f.&quot;&gt;Febvre, Lucien; Martin, Henri-Jean (1976). ''The Coming of the Book: The Impact of Printing 1450–1800''. London: New Left Books. Quoted in: Anderson, Benedict. ''Comunidades Imaginadas. Reflexiones sobre el origen y la difusión del nacionalismo''. Fondo de cultura económica, Mexico, 1993. {{ISBN|978-968-16-3867-2}}. pp. 58f.&lt;/ref&gt; ڇپائيءَ علمي ڪتابن کي وڌيڪ وڏي پيماني تي دستياب بڻايو، جنهن سان محقق قديم متنن سان آزاديءَ سان رجوع ڪري سگهيا ۽ پنهنجن مشاهدن کي ٻين عالمن جي مشاهدن سان ڀيٽي سگهيا.&lt;ref&gt;&quot;Printing made it possible for [[ٽائڪو براهه|براهه]] to survey a wide range of publications (there were over a hundred on the [[1577ع جو وڏو دمدار تارو#ٽائڪو براهه جا مشاهدا|1577ع جي دمدار تاري]]، though many were merely astrological prognostications) and demonstrate that the four best observers had produced results compatible with his own. It also ensured that Brahe's new system was quickly known throughout Europe, so that his arguments could be tested against the [[ڪيپلر جو سپرنووا|1604ع جي نووا]] and the [[C/1618 W1#سائنسي پرک|1618ع جي دمدار تارن]]. Printing created a community of astronomers working on common problems with common methods and reaching agreed solutions.&quot; Wootton, David. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). pp.197-198. {{ISBN|0-06-175952-X}}&lt;/ref&gt; ڇپائيءَ وچئين دور جي [[مخطوطي ثقافت]] جو خاتمو آندو، جنهن ۾ [[حقيقت|حقيقتون]] ٿوريون ۽ پري پري پکڙيل هيون، ۽ ان جي جاءِ [[ڇپائي ثقافت]] والاري، جنهن ۾ ڀروسي جوڳيون ۽ دستاويز ٿيل حقيقتون تيزيءَ سان وڌيون ۽ سائنسي ڄاڻ جو پڪو بنياد بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wootton |first=David |author-link=ڊيوڊ ووٽن (مورخ) |title=The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution |url=https://archive.org/details/inventionofscien0000woot |publisher=Penguin |year=2015 |page=[https://archive.org/details/inventionofscien0000woot/page/282 282] |isbn=978-0-06-175952-9 |quote=...a manuscript culture, in which experience is unspecific, indirect, and amorphous...a print culture, in which experience is specific, direct, documented and retrievable...In comparison to the world of print, manuscript culture is one of rumour and gossip. The printing press represents an information revolution, and secure facts are its consequence.}}&lt;/ref&gt;

16هين صديءَ ۾، [[نڪولس ڪوپرنيڪس]] شمسي سرشتي جو [[ڪوپرنيڪي سج مرڪزيت|سج-سڪون وارو نمونو]] پيش ڪيو، جنهن ۾ سج کي ڪائنات جي مرڪز جي ويجهو رکيو ويو هو،&lt;ref&gt;&quot;The man who had deposed the earth from its proud position as the centre of the universe and had recognized it to be merely one of the planets, had yet felt compelled to give it quite an exceptional position in his new system. Though he had said 'in the midst of all stand the sun,' he had in his planetary theories assumed the centre of all movements to be the centre of the earth's orbit, where the sun was not.&quot; Dreyer, J.L.E. ''A History of Astronomy from Thales to Kepler,'' (Dover Publications, 1953). p.343. {{ISBN|9780486600796}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;...it was obvious to Copernicus...that the earth cannot move uniformly about a circle with the sun at the center. Thus Copernicus placed the sun not at the center of the earth's orbit, but at some distance away. The center of the solar system, and of the universe, in the system of Copernicus is thus not the sun at all, but rather a 'mean sun,' of the center of the earth's orbit. Hence, it is preferable to call the Copernican system a heliostatic system rather than a heliocentric system.&quot; [[آءِ. برنارڊ ڪوهن|Cohen, I. Bernard]]. ''The Birth of a New Physics (Revised and Updated)'' (W.W. Norton &amp; Company, 1985). p.44. {{ISBN|0-393-01994-2}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بي حرڪت هو، جڏهن⁠تہ ڌرتي ۽ ٻيا سيارا ان جي چوڌاري گول مدارن ۾،&lt;ref&gt;&quot;All movement within it (outside of the immediate vicinity of the Earth) is determined by the fundamental principle that heavenly movement is circular and therefore unchanging. Ptolemy, Copernicus thought, had betrayed this principle not...by adding epicycles to deferents in order to explain why the planets sometimes appear to move backwards in the sky, but by introducing the [[ايڪوانٽ]] in order to speed them up and slow them down.&quot; [[ڊيوڊ ووٽن (مورخ)|Wootton, David]]. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.152. {{ISBN|0-06-175952-X}}&lt;/ref&gt; [[اپي سائيڪل|اپي سائيڪلن]] سان ترميم ٿيل صورت ۾، هڪجهڙين رفتارن سان گردش ڪندا هئا. ڪوپرنيڪي نموني [[بطليموس]] جي غالب [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|ڌرتي مرڪزي نموني]] کي للڪاريو، جنهن ڌرتيءَ کي ڪائنات جي مرڪز تي رکيو هو. 16هين صديءَ جي فلڪياتدانن جو خيال هو ته [[ايڪوانٽ]] جو خاتمو ڪوپرنيڪس جي سڀ کان وڏي ڪاميابي هئي،&lt;ref&gt;&quot;My Copernican census eventually helped to establish that the majority of sixteenth-century astronomers thought eliminating the [[ايڪوانٽ]] was Copernicus' big achievement, because it satisfied the ancient aesthetic principle that eternal celestial motions should be uniform and circular or compounded of uniform and circular parts.&quot; Gingerich, Owen. ''The Book Nobody Read'' (Walker &amp; Company, 2004).p.55. {{ISBN|0-8027-1415-3}}&lt;/ref&gt; پر سندس نمونو بطليموس جي نموني جي جاءِ نه والاري سگهيو؛ بطليموسي نمونو رڳو 70 سال پوءِ [[گليليو گليلي#زهره جون منزلون|گليليو جي 1610ع واري دوربيني مشاهدن]] کان پوءِ زوال پذير ٿيو.&lt;ref&gt;&quot;It is easy to show that conventional Ptolemaic astronomy was thriving until 1610 [when Galileo observed the phases of Venus with a telescope] and went into crisis immediately afterwards...The evidence is clear: [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|بطليموسي فلڪيات]] was unaffected by Copernicus; it went into crisis briefly with the [[ايس اين 1572|1572ع جي نئين تاري]], but by the end of the sixteenth century it had fully recovered. The telescope, on the other hand, brought about its immediate and irreversible collapse.&quot; [[ڊيوڊ ووٽن (مورخ)|Wootton, David]]. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.152. {{ISBN|0-06-175952-X}}&lt;/ref&gt;

=== سائنسي انقلاب ===
{{Main|سائنسي انقلاب}}

16هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[ٽائڪو براهه]] جا بي مثال درست [[فلڪياتي مشاهدو|فلڪياتي مشاهدا]] ۽ 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[گليليو گليلي]] جا [[گليليو گليلي#زهره جون منزلون|دوربيني مشاهدا]] گڏجي فلڪيات کي پهرين جديد سائنس بڻائڻ جو سبب بڻيا. گليليو جي مشاهدن جديد دور کان اڳ واري فلڪياتي راسخ العقيدگيءَ جي هڪ هزار سال ڊگهي دور جو خاتمو آندو،{{sfnq|Wootton|2015|p=152|q=It is easy to show that conventional [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|بطليموسي فلڪيات]] was thriving until 1610 [when Galileo observed the [[زهره جون منزلون]] with a telescope] and went into crisis immediately afterwards...The evidence is clear: Ptolemaic astronomy was unaffected by [[ڪوپرنيڪس]]; it went into crisis briefly with the [[ايس اين 1572|1572ع جي نئين تاري]], but by the end of the sixteenth century it had fully recovered. The telescope, on the other hand, brought about its immediate and irreversible collapse.}} جڏهن⁠تہ [[يوهانس ڪيپلر]] براهه جي انگن اکرن کي استعمال ڪندي دريافت ڪيو ته سيارن جا مدار گول نه، پر [[ڪيپلر جا سيارياتي حرڪت جا قانون#پهريون قانون|بيضيائي]] آهن، ۽ هن [[ڪيپلر جا سيارياتي حرڪت جا قانون]] تيار ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-pdf/64/9/50/9881314/50_1_online.pdf|title=The great Martian catastrophe and how Kepler fixed it|journal=Physics Today|date=2011|volume=64|issue=9|pages=50–54|doi=10.1063/PT.3.1259|access-date=27 July 2023|last=Gingerich|first=Owen|author-link=اوون گنگرچ|bibcode=2011PhT....64i..50G}}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ڪيپلر جي ڪم سبب فلڪياتي لقائن کي طبعي قانونن جي تابع سمجھيو وڃڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Goldstein|first1=Bernard|last2=Hon|first2=Giora|date=2005|title=Kepler's Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept|url=https://www.researchgate.net/publication/246602496|journal=Perspectives on Science|volume=13|pages=74–111|doi=10.1162/1063614053714126 |s2cid=57559843 }}&lt;/ref&gt;

17هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين نيٺ اڀرندڙ ”نئين سائنس“ پنهنجي اڳوڻي فطري فلسفي کان چٽيءَ طرح ڌار ٿي وئي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Küskü |first=Elif Aslan |date=2022 |title=Examination of Scientific Revolution Medicine on the Human Body / Bilimsel Devrim Tıbbını İnsan Bedeni Üzerinden İncelemek |url=https://www.academia.edu/87500649 |journal=The Legends: Journal of European History Studies |access-date=28 September 2022 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112202215/https://www.academia.edu/87500649 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hendrix |first=Scott E. |title=Natural Philosophy or Science in Premodern Epistemic Regimes? The Case of the Astrology of Albert the Great and Galileo Galilei |journal=Teorie Vědy / Theory of Science |year=2011 |volume=33 |issue=1 |pages=111–132 |doi=10.46938/tv.2011.72 |s2cid=258069710 |url=http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |access-date=20 February 2012 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118024030/http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |url-status=live |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Principe2011&quot;&gt;{{cite book | last= Principe | first= Lawrence M. | year = 2011 | chapter = Introduction | title = Scientific Revolution: A Very Short Introduction | url= https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin | pages = [https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3 | location = New York| publisher = Oxford University Press | isbn= 978-0-199-56741-6}}&lt;/ref&gt; اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان هٽي وئي،&lt;ref name= &quot;Lindberg1990&quot;&gt;{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 1990 | chapter = Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch | title=Reappraisals of the Scientific Revolution | url= https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse | editor-first1 = David C. | editor-last1 = Lindberg | editor-first2 = Robert S. | editor-last2 = Westman | pages = [https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse/page/1 1]–26 | edition = First | location = Chicago | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-0-521-34262-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;lindberg2007n&quot;&gt;{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = The legacy of ancient and medieval science | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages= [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/357 357]–368| edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Stanford Encyclopedia&quot;&gt;{{Cite book|url= https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/natphil-ren/|title= The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last= Del Soldato|first= Eva|date= 2016|publisher= Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last= Zalta|editor-first= Edward N.|edition= Fall 2016|access-date= 1 June 2018|archive-date= 11 December 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191211205744/https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/natphil-ren/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Grant2007c&gt;{{cite book | last= Grant | first = Edward | year = 2007 | chapter = Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century | title= A History of Natural Philosophy | url= https://archive.org/details/historynaturalph00gran | url-access= limited | pages = [https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n289 274]–322 | location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-052-1-68957-1}}&lt;/ref&gt; پنهنجي دنياوي نظرئي ۾ وڌيڪ مشيني بڻجي، رياضيات سان وڌيڪ يڪجا ٿي،&lt;ref name= &quot;lindberg2007n&quot;/&gt;&lt;ref name= &quot;gal2021i&quot;&gt;{{cite book | last= Gal | first = Ofer | year = 2021 | chapter = The New Science | title = The Origins of Modern Science | url= https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo | pages = [https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo/page/308 308]–349 | location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-1316649701}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;bowlermorus2020b&quot;&gt;{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The scientific revolution | title = Making Modern Science | pages = 25–57 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}&lt;/ref&gt; ۽ نئين شاهدي حاصل ڪرڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ ڏانهن غيرمعمولي شدت سان مائل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Wootton, David. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.136. {{ISBN|0-06-175952-X}}&lt;/ref&gt;

=== روشن خياليءَ جو دور ===
{{Main|روشن خياليءَ جي دور ۾ سائنس}}
[[File:Newton's Principia title page.png|thumb|upright|آئزڪ نيوٽن جي 1687ع واري پهرئين ڇاپي {{lang|la|[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]}} جو عنواني صفحو]]

[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي شروعات ۾، [[آئزڪ نيوٽن]] پنهنجي {{lang|la|[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]}} وسيلي [[ڪلاسيڪي مڪينيات]] جا بنياد وڌا، جنهن مستقبل جي طبعياتدانن تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |url=https://archive.org/details/sciencehistory150000grib |year=2002 |page=[https://archive.org/details/sciencehistory150000grib/page/241 241] |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9 |quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century.}}&lt;/ref&gt; [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] [[ارسطوي طبعيات]] جا اصطلاح شامل ڪيا، جيڪي هاڻي هڪ نئين، غير [[غايت پسندي|غايت پسند]] معنيٰ ۾ استعمال ٿيا. ان مان شين بابت نظرئي ۾ تبديلي آئي: هاڻي شين کي ڪنهن اندروني مقصد کان وانجهيل سمجھيو ويو. لائبنز فرض ڪيو تہ مختلف قسمن جون سڀ شيون فطرت جي ساڳين عام قانونن موجب عمل ڪن ٿيون، ۽ انهن لاءِ ڪي خاص صوري يا غايتي سبب ناهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |title=Gottfried Leibniz – Biography |website=Maths History |access-date=2 March 2021 |archive-date=11 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سائنس جو اعلانيل مقصد ۽ قدر دولت ۽ اهڙين ايجادن جي پيداوار بڻجي ويو، جيڪي انساني زندگيءَ کي [[معاشي ماديت|مادي]] معنيٰ ۾ بهتر ڪن، يعني وڌيڪ کاڌو، لباس ۽ ٻيون شيون مهيا ڪن. [[نووم آرگنم|بيڪن جي لفظن]] ۾، ”سائنسن جو حقيقي ۽ جائز مقصد {{em|انساني زندگيءَ کي نين ايجادن ۽ دولت سان مالامال ڪرڻ آهي}}“، ۽ هن سائنسدانن کي غير مادي فلسفياڻن يا روحاني خيالن جي ڳولا کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي ”نفيس، اوچي يا وڻندڙ [قياس] جي دونهين“ کان سواءِ انساني خوشيءَ ۾ ٿورو ئي واڌارو ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PgmbZIybuRoC&amp;pg=PA162 |title=The Social and Economic Roots of the Scientific Revolution: Texts by Boris Hessen and Henryk Grossmann |last1=Freudenthal |first1=Gideon |last2=McLaughlin |first2=Peter |date=20 May 2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-9604-4 |access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt;

روشن خياليءَ واري دور جي سائنس تي [[سائنسي سوسائٽي|سائنسي سوسائٽين]] ۽ اڪيڊمين جو غلبو هو،&lt;ref&gt;{{Cite book |editor-last1=Goddard Bergin |editor-first1=Thomas |editor1-link=ٿامس جي. برگن |url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_d0p5 |title=Encyclopedia of the Renaissance |editor-last2=Speake |editor-first2=Jennifer |editor2-link=جينيفر اسپيڪ |year=1987 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-1315-9}}&lt;/ref&gt; جيڪي سائنسي تحقيق ۽ ترقيءَ جي مرڪزن طور گهڻي ڀاڱي يونيورسٽين جي جاءِ والاري چڪيون هيون. سوسائٽيون ۽ اڪيڊميون سائنسي پيشي جي پختگيءَ جو بنياد بڻيون. هڪ ٻي اهم اڳڀرائي وڌندڙ پڙهيل لکيل آباديءَ ۾ سائنس جي [[مقبول ثقافت|مقبوليت]] هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-511-81942-1 |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date=27 May 2022 |url-access=subscription |pages=82–83 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |url-status=live}}&lt;/ref&gt; روشن خياليءَ جي فلسفين پنهنجي ڪجهه سائنسي اڳوڻن—خاص طور [[گليليو گليلي|گليليو]]، [[يوهانس ڪيپلر|ڪيپلر]]، [[رابرٽ بوائل|بوائل]] ۽ نيوٽن—کي ان وقت جي هر طبعي ۽ سماجي شعبي لاءِ رهنما بڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Scientific Revolution and the Enlightenment (1500–1780) |url=https://www.tamaqua.k12.pa.us/cms/lib07/PA01000119/Centricity/Domain/119/TheScientificRevolution.pdf |access-date=29 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114191547/https://www.tamaqua.k12.pa.us/cms/lib07/PA01000119/Centricity/Domain/119/TheScientificRevolution.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Scientific Revolution |url=https://www.britannica.com/science/Scientific-Revolution |access-date=29 January 2024 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=18 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518105004/https://www.britannica.com/science/Scientific-Revolution |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ ۾ طب جي عمل ۾ اهم اڳڀرايون ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Brock Biology of Microorganisms |url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi |publisher=Prentice Hall |year=2006 |isbn=978-0-13-144329-7 |editor-last=Madigan |editor-first=M. |editor-last2=Martinko |editor-first2=J. |edition=11th}}&lt;/ref&gt; طبعيات ترقي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Guicciardini |first=N. |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-64066-4 |location=New York |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي [[درجا بندي (حياتيات)|درجا بندي]] تيار ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal |author1-link=چارلس ڪيلشر |last1=Calisher |first1=CH |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |journal=Croatian Medical Journal |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}&lt;/ref&gt; [[مقناطيسيت]] ۽ بجليءَ بابت نئين سمجھ پيدا ٿي،&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-850594-9 |location=New York |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪيميا]] هڪ پختي علمي شعبي طور اڀري.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Olby |first1=R. C. |last2=Cantor |first2=G. N. |last3=Christie |first3=J. R. R. |last4=Hodge |first4=M. J. S. |year=1990 |title=Companion to the History of Modern Science |location=London |publisher=Routledge |page=265}}&lt;/ref&gt; روشن خياليءَ جي دور ۾ انساني فطرت، سماج ۽ معاشيات بابت خيال پڻ ترقي ڪندا رهيا. هيوم ۽ اسڪاٽلينڊ جي روشن خياليءَ سان لاڳاپيل ٻين مفڪرن ''[[انساني فطرت بابت مقالو]]'' تيار ڪيو، جنهن جا تاريخي اظهار [[جيمس برنيٽ، لارڊ مونبوڊو|جيمس برنيٽ]]، [[ايڊم فرگوسن]]، [[جان ملر (فلسفي)|جان ملر]] ۽ [[وليم رابرٽسن (مورخ)|وليم رابرٽسن]] جهڙن ليکڪن جي تصنيفن ۾ مليا. انهن سڀني قديم ۽ ابتدائي ثقافتن ۾ انساني رويي جي سائنسي اڀياس کي [[جديديت]] جي تعين ڪندڙ قوتن جي گهري ڄاڻ سان گڏ ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Magnusson |first=Magnus |date=10 November 2003 |title=Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World'' |url=http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015918/http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-date=6 June 2011 |access-date=27 April 2014 |work=New Statesman}}&lt;/ref&gt; جديد سماجيات جو وڏو حصو هن تحريڪ مان پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |jstor=588406 |title=Origins of Sociology: The Case of the Scottish Enlightenment |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sociology_1970-06_21_2/page/164 |journal=The British Journal of Sociology |volume=21 |issue=2 |pages=164–180 |last1=Swingewood |first1=Alan |year=1970 |doi=10.2307/588406}}&lt;/ref&gt; 1776ع ۾ [[ايڊم سمٿ]] ''[[قومن جي دولت]]'' شايع ڪيو، جنهن کي اڪثر جديد معاشيات بابت پهرين تصنيف سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[روٽليج]] |others=[[پال سيموئلسن]]، [[لارنس ڪلين]]، [[فرانڪو موڊيگلياني]]، [[جيمس ايم. بوڪينن]]، [[موريس الياس]]، [[ٿيوڊور شلٽز]]، [[رچرڊ اسٽون]]، [[جيمس ٽوبن]]، [[واسيلي ليونٽيف]]، [[يان ٽنبرگن]] |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== 19هين صدي ===
{{Main|19هين صديءَ ۾ سائنس}}
[[File:Darwin Tree 1837.png|thumb|upright|[[چارلس ڊارون]] پاران 1837ع ۾ ٺاهيل [[نسلي وڻ|ارتقائي وڻ]] جو پهريون خاڪو|alt=وضاحتن سان گڏ نقشي جهڙو خاڪو]]

19هين صديءَ دوران هاڻوڪي جديد سائنس جون ڪيتريون امتيازي خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون. انهن ۾ حياتياتي ۽ طبعي سائنسن جي تبديلي؛ درستگيءَ وارن اوزارن جو وڌندڙ استعمال؛ ”حياتياتدان“، ”طبعياتدان“ ۽ ”سائنسدان“ جهڙن اصطلاحن جو ظهور؛ فطرت جو اڀياس ڪندڙن جي وڌندڙ پيشاورائپ؛ سماج جي ڪيترن پهلوئن تي سائنسدانن جو ثقافتي اختيار؛ ڪيترن ملڪن جي صنعتڪاري؛ مقبول سائنسي لکڻين جي واڌ؛ ۽ سائنسي رسالن جو ظهور شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lightman |first1=Bernard |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367] |chapter=13. Science and the Public}}&lt;/ref&gt; 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نفسيات فلسفي کان الڳ علمي شعبي طور اڀري، جڏهن [[ولهيلم وونٽ]] 1879ع ۾ نفسياتي تحقيق لاءِ پهرين تجربيگاهه قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8th |location=New York |pages=[https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom/page/219 219]–253 |chapter=The psychology of consciousness}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[چارلس ڊارون]] ۽ [[الفرڊ رسل والس]] 1858ع ۾ آزاديءَ سان [[فطري چونڊ]] وسيلي ارتقا جو نظريو پيش ڪيو، جنهن مختلف ٻوٽن ۽ جانورن جي پيدائش ۽ ارتقا جي وضاحت ڪئي. سندن نظريو ڊارون جي 1859ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت]]'' ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |journal=Nature |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |year=2008 |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; الڳ نموني، [[گريگور مينڊل]] 1865ع ۾ پنهنجو مقالو ”[[ٻوٽن جي سنڪريت بابت تجربا]]“ پيش ڪيو،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=رابن مارانٽز هينيگ |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138}}&lt;/ref&gt; جنهن حياتياتي وراثت جا اصول بيان ڪيا ۽ جديد جينيات جو بنياد بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Miko |first=Ilona |title=Gregor Mendel's principles of inheritance form the cornerstone of modern genetics. So just what are they? |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=134 |year=2008 |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |access-date=9 May 2021 |archive-date=19 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719224056/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جان ڊالٽن]] ناقابل ورهاست ذرڙن، يعني ''ايٽمن''، بابت ڊيموڪريٽس جي اصلي خيال جي بنياد تي جديد [[ايٽمي نظريو]] پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/125 |journal=Social Research |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}&lt;/ref&gt; [[توانائيءَ جي بقا]]، [[مقدار حرڪت جي بقا]] ۽ [[ڪميت جي بقا]] جا قانون هڪ نهايت مستحڪم ڪائنات ڏانهن اشارو ڪندا هئا، جنهن ۾ وسيلن جو تمام ٿورو نقصان ٿي سگهي پيو. پر [[ٻاڦ انجڻ]] ۽ [[صنعتي انقلاب]] جي اچڻ سان اها سمجھ وڌي تہ توانائيءَ جي سڀني صورتن جون [[توانائيءَ جو معيار|خاصيتون]] هڪجهڙيون ناهن، ۽ انهن کي ڪارائتي [[ڪم (حرارتي حرڪيات)|ڪم]] يا توانائيءَ جي ٻي صورت ۾ تبديل ڪرڻ جي آساني مختلف هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Reichl1980&quot; /&gt; هن ڄاڻ [[حرارتي حرڪيات]] جي قانونن جي اوسر ڏانهن وٺي وئي، جن موجب ڪائنات جي آزاد توانائي لڳاتار گهٽجندي رهي ٿي: بند ڪائنات جي [[اينٽروپي]] وقت سان وڌندي آهي.{{efn|name= HelmholtzGibbsGuthLinde|1= ڪائنات بند آهي يا کليل، يا [[ڪائنات جي شڪل]] ڪهڙي آهي، اهو اڃا کليل سوال آهي. حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون،&lt;ref name=&quot;Reichl1980&quot;&gt;{{cite book |last=Reichl |first=Linda |author-link=لنڊا ريخل |year=1980 |title=A Modern Course in Statistical Physics |url= |location= |publisher=Edward Arnold |isbn=0-7131-2789-9}}&lt;/ref&gt;{{rp|9}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rao |first=Y. V. C. |title=Chemical Engineering Thermodynamics |publisher=Universities Press |isbn=978-81-7371-048-3 |year=1997 |page=158}}&lt;/ref&gt; ۽ حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.aop.2016.07.031 |title=Bounded energy exchange as an alternative to the third law of thermodynamics |year=2016 |last1=Heidrich |first1=M. |journal=Annals of Physics |volume=373 |pages=665–681 |bibcode=2016AnPhy.373..665H}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪائنات بند سرشتو هجي تہ [[ڪائنات جي حرارتي موت]] ڏانهن اشارو ڪن ٿا، پر وڌندڙ ڪائنات لاءِ اهو لازمي ناهي.}}

[[برق مقناطيسي نظريو]] 19هين صديءَ ۾ [[هانس ڪرسچن اورسٽڊ]]، [[آندري-ماري ايمپيئر]]، [[مائيڪل فريڊي]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[اوليور هيوي سائيڊ]] ۽ [[هينرچ هرٽز]] جي ڪم وسيلي قائم ٿيو. نئين نظرئي اهڙا سوال پيدا ڪيا، جن جا جواب نيوٽن جي ڍانچي اندر آسانيءَ سان نٿي ڏئي سگهيا. [[ايڪس ڪرڻن]] جي دريافت 1896ع ۾ [[آنري بيڪريل]] ۽ [[ميري ڪيوري]] پاران [[تابڪاري]] جي دريافت جو سبب بڻي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul |year=1995 |publisher=Inst. of Physics Publ. |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition=Reprint. with minor corr |location=Bristol |page=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12]}}&lt;/ref&gt; ۽ ميري ڪيوري پوءِ ٻه نوبل انعام ماڻيندڙ پهرين شخص بڻجي.&lt;ref name=&quot;Estreicher1938&quot;&gt;{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich |author-link=Tadeusz Estreicher}}&lt;/ref&gt; ايندڙ سال پهريون ذيلي ايٽمي ذرڙو، [[اليڪٽران]]، دريافت ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070 |bibcode=1897LEDPM..44..293T }}&lt;/ref&gt;

=== 20هين صدي ===
{{Main|20هين صديءَ ۾ سائنس}}
[[File:Carte trou ozone Antarctique.jpg|alt=ڏکڻ قطب تي گهٽ اوزون مرڪزيت ڏيکاريندڙ گراف|thumb|خلائي دوربين جي انگن اکرن مان 1987ع ۾ تيار ڪيل [[اوزون سوراخ]] جو ڪمپيوٽري گراف]]

صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ [[اينٽي بائيوٽڪ|اينٽي بائيوٽڪن]] ۽ [[مصنوعي ڀاڻ|مصنوعي ڀاڻن]] جي اوسر سڄي دنيا ۾ انساني زندگيءَ جي معيار کي بهتر ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II. Part II: The age of antibiotics |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=8 January 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |date=5 May 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |first2=M. A. |last2=Sutton |first3=J. |last3=Galloway |first4=Z. |last4=Klimont |first5=W. |last5=Winiwarter |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |journal=[[نيچر جيو سائنس]] |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |s2cid=94880859 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date=22 October 2010}}&lt;/ref&gt; نقصانڪار [[ماحولياتي مسئلا]]، جهڙوڪ [[اوزون جي کوٽ]]، [[سمنڊ جي تيزابيت]]، [[غذائي وڌاءُ]] ۽ [[آبهوا جي تبديلي]] عوام جي ڌيان ۾ آيا ۽ [[ماحولياتي اڀياس]] جي شروعات جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |series=RCC Perspectives no. 2 |year=2014 |doi=10.5282/rcc/6313 |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |journal=Environment &amp; Society Portal}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ سائنسي تجربا پيماني ۽ مالي سهائتا جي لحاظ کان وڌندي [[وڏي سائنس|وڏا]] ٿيندا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science: A Review Article, Part I |url=https://archive.org/details/journal-of-librarianship-and-information-science_2003-06_35_2/page/115 |journal=Journal of Librarianship and Information Science |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}&lt;/ref&gt; [[پهرين عالمي جنگ]]، [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[سرد جنگ]] مان پيدا ٿيل وسيع ٽيڪنيڪي جدت [[عظيم طاقت|عالمي طاقتن]] وچ ۾ مقابلي جو سبب بڻي، جهڙوڪ [[خلائي ڊوڙ]] ۽ [[ايٽمي هٿيارن جي ڊوڙ]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |first2=James |last2=Schefter |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |author-link1=ڪرسٽوفر سي. ڪرافٽ جونيئر |pages=3–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=هرمن ڪاهن |year=1962 |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon}}&lt;/ref&gt; هٿياربند تڪرارن باوجود اهم بين الاقوامي سهڪار پڻ ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shrum |first=Wesley |title=Structures of scientific collaboration |url=https://archive.org/details/structuresofscie0000shru |year=2007 |publisher=MIT Press |others=Joel Genuth, Ivan Chompalov |isbn=978-0-262-28358-8 |location=Cambridge, MA}}&lt;/ref&gt;

20هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ عورتن جي سرگرم ڀرتي ۽ [[جنسي امتياز]] جي خاتمي سبب عورت سائنسدانن جو انگ گهڻو وڌيو، جيتوڻيڪ ڪن شعبن ۾ صنفي فرق اڃا به وڏا رهيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |url=https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=[https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross/page/7 7]}}&lt;/ref&gt; 1964ع ۾ [[ڪائناتي خرد موجي پس منظر]] جي دريافت&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |journal=Science |publisher=[[نوبل فائونڊيشن]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |access-date=4 October 2006 |archive-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪائنات جي [[مستحڪم حالت وارو نمونو|مستحڪم حالت واري نموني]] کي رد ڪرڻ ۽ [[جارج لوميتر]] جي [[وڏو ڌماڪو|وڏي ڌماڪي]] واري نظرئي کي قبول ڪرڻ جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney &amp; Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

هن صديءَ ۾ سائنسي شعبن اندر بنيادي تبديليون آيون. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جديد ترڪيب (20هين صدي)|جديد ترڪيب]] ڊاروني ارتقا کي [[ڪلاسيڪي جينيات]] سان يڪجا ڪري ارتقا کي هڪ گڏيل نظريو بڻايو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |year=2017 |isbn=978-1-60535-605-1 |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n26 3]–26 |chapter=Chapter 1: Evolutionary Biology |publisher=Sinauer}}&lt;/ref&gt; [[البرٽ آئنسٽائن]] جو [[نسبتيت جو نظريو]] ۽ [[مقداري مڪينيات]] جي اوسر ڪلاسيڪي مڪينيات کي پورو ڪندي انتهائي [[ڊيگهه]]، وقت ۽ [[ڪشش ثقل]] جي حالتن ۾ طبعيات جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miller |first=Arthur I. |title=Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911) |year=1981 |location=Reading |publisher=Addison–Wesley |isbn=978-0-201-04679-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=ter Haar |first=D. |url=https://archive.org/details/oldquantumtheory0000haar |title=The Old Quantum Theory |publisher=Pergamon |year=1967 |isbn=978-0-08-012101-7 |pages=[https://archive.org/details/oldquantumtheory0000haar/page/206 206] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 20هين صديءَ جي آخري چوٿين ۾ [[گڏيل سرڪٽ|گڏيل سرڪٽن]] جو وسيع استعمال [[مواصلاتي سيٽلائيٽ|مواصلاتي سيٽلائيٽن]] سان گڏجي معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ انقلاب ۽ عالمي انٽرنيٽ ۽ [[موبائيل ڪمپيوٽنگ]]، جنهن ۾ [[ذريعه فون|سمارٽ فون]] پڻ شامل آهن، جي اوسر جو سبب بڻيو. ڊگهن، پاڻ ۾ ڳنڍيل سببي سلسلن ۽ وڏي مقدار ۾ انگن اکرن جي منظم ڪرڻ جي ضرورت [[سرشتي جو نظريو]] ۽ ڪمپيوٽر جي مدد سان [[سائنسي نمونه سازي]] جهڙن شعبن جي واڌ جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/407 |journal=The Academy of Management Journal |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |doi=10.2307/255139 |jstor=255139 |bibcode=1972AManJ..15..407V }}&lt;/ref&gt;

=== 21هين صدي ===
{{Main|21هين صدي#سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}}
[[انساني جينوم منصوبو]] 2003ع ۾ [[انساني جينوم]] جي سڀني جينن جي سڃاڻپ ۽ نقشه بنديءَ سان مڪمل ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |journal=Human Genomics |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; پهريان [[تحريڪ ڪيل گهڻ صلاحيت وارا بنيادي گهرڙا|تحريڪ ڪيل گهڻ صلاحيت وارا انساني بنيادي گهرڙا]] 2006ع ۾ تيار ڪيا ويا، جنهن سان بالغ گهرڙن کي [[بنيادي گهرڙا|بنيادي گهرڙن]] ۾ بدلائڻ ۽ پوءِ جسم ۾ موجود ڪنهن به گهرڙي جي قسم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |journal=Journal of Hepatology |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ [[هگز بوسون]] جي دريافت جي تصديق سان ذري طبعيات جي [[معياري نمونو|معياري نموني]] پاران اڳڪٿي ڪيل آخري ذرڙو مليو.&lt;ref&gt;{{cite press release |last=O'Luanaigh |first=C. |date=14 March 2013 |title=New results indicate that new particle is a Higgs boson |publisher=[[سرن]] |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |access-date=9 October 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |archive-date=20 October 2015}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾، [[عام نسبتيت]] پاران هڪ صدي اڳ اڳڪٿي ڪيل [[ڪشش ثقل جون لهرون]] [[ڪشش ثقل جي لهرن جو پهريون مشاهدو|پهريون ڀيرو مشاهدو ڪيون ويون]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.3847/2041-8213/aa91c9 |title=Multi-messenger Observations of a Binary Neutron Star Merger |journal=The Astrophysical Journal |volume=848 |issue=2 |page=L12 |year=2017 |last1=Abbott |first1=B. P. |last2=Abbott |first2=R. |last3=Abbott |first3=T. D. |last4=Acernese |first4=F. |last5=Ackley |first5=K. |last6=Adams |first6=C. |last7=Adams |first7=T. |last8=Addesso |first8=P. |last9=Adhikari |first9=R. X.|last10 = Adya|first10 = V. B. |last11=Affeldt |first11=C. |last12=Afrough |first12=M. |last13=Agarwal |first13=B. |last14=Agathos |first14=M. |last15=Agatsuma |first15=K. |last16=Aggarwal |first16=N. |last17=Aguiar |first17=O. D. |last18=Aiello |first18=L. |last19=Ain |first19=A.|last20 = Ajith|first20 = P. |last21=Allen |first21=B. |last22=Allen |first22=G. |last23=Allocca |first23=A. |last24=Altin |first24=P. A. |last25=Amato |first25=A. |last26=Ananyeva |first26=A. |last27=Anderson |first27=S. B. |last28=Anderson |first28=W. G. |last29=Angelova |first29=S. V.|last30 = Antier|first30 = S. |display-authors=29 |bibcode=2017ApJ...848L..12A |arxiv=1710.05833 |s2cid=217162243 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.aar2149 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |journal=Science |year=2017 |last1=Cho |first1=Adrian}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ بين الاقوامي سهڪار [[واقعاتي افق دوربين]] هڪ [[ڪارو سوراخ|ڪاري سوراخ]] جي [[مادي گڏ ٿيڻ واري قرص|مادي گڏ ٿيڻ واري قرص]] جي پهرين سڌي تصوير پيش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |publisher=Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date=21 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- لڳ ڀڳ 2040ع تائين هي هڪ ئي پيراگراف هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صديءَ جي هڪ چوٿين جي نمائندگي ڪري ٿو --&gt;

== شاخون ==
{{Main|سائنس جون شاخون}}
جديد سائنس کي عام طور ٽن مکيه [[سائنس جون شاخون|شاخن]] ۾ ورهايو ويندو آهي: [[فطري سائنس]]، [[سماجي سائنس]] ۽ [[صوري سائنس]].&lt;ref name=&quot;Cohen2021&quot; /&gt; انهن مان هر شاخ ڪيترن خاص، پر پاڻ ۾ هڪٻئي مٿان چڙهندڙ سائنسي شعبن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي اڪثر پنهنجي [[اصطلاح سازي]] ۽ ماهراڻي ڄاڻ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/ |title=Scientific Method: Relationships Among Scientific Paradigms |date=7 March 2007 |magazine=Seed Magazine |access-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101001155/http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/ |archive-date=1 November 2016}}&lt;/ref&gt; فطري ۽ سماجي سائنسون ٻئي [[تجرباتي سائنس|تجرباتي سائنسون]] آهن،&lt;ref&gt;{{cite book |title=Philosophy of Science: From Problem to Theory |url=https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung |last=Bunge |first=Mario Augusto |year=1998 |publisher=Transaction |isbn=978-0-7658-0413-6 |page=[https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung/page/24 24]}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو علم [[تجرباتي ثبوت|تجرباتي مشاهدن]] تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ساڳين حالتن هيٺ ڪم ڪندڙ ٻيا محقق ان جي درستگي پرکي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Popper2002&quot;&gt;{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |year=2002a |chapter=A survey of some fundamental problems |title=The Logic of Scientific Discovery |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |url-access=limited |orig-date=1959 |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27844-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|pp=3-26}}

=== فطري ===
[[فطري سائنس]] مادي دنيا جو اڀياس آهي. ان کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[حياتي سائنس]] ۽ [[طبعي سائنس]]. انهن ٻنهي شاخن کي وڌيڪ خاص شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، طبعي سائنس کي طبعيات، [[ڪيميا]]، [[فلڪيات]] ۽ [[ارضياتي سائنس]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جديد فطري سائنس، [[قديم يونان]] ۾ شروع ٿيل [[فطري فلسفو|فطري فلسفي]] جي جانشين آهي. [[گليليو گليلي|گليليو]]، [[ريني ڊيڪارٽ|ڊيڪارٽ]]، [[فرانسس بيڪن|بيڪن]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] وڌيڪ [[رياضياتي طبعيات|رياضياتي]] ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقن کي منظم نموني استعمال ڪرڻ جي فائدن تي بحث ڪيو. تنهن هوندي به، فلسفياڻا نقطه نظر، [[گمان]] ۽ [[اڳواٽ مفروضو|اڳواٽ مفروضا]]، جن کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي، فطري سائنس لاءِ اڃا ضروري آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gauch |first=Hugh G. Jr. |chapter=Science in perspective |title=Scientific Method in Practice |publisher=Cambridge University Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&amp;pg=PA71 |pages=21–73 |isbn=978-0-521-01708-4 |year=2003 |access-date=3 September 2018}}&lt;/ref&gt; منظم نموني انگ اکر گڏ ڪرڻ، جنهن ۾ [[دريافتي سائنس]] پڻ شامل آهي، [[فطري تاريخ]] جي جاءِ والاري؛ فطري تاريخ 16هين صديءَ ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات ۽ ٻين حياتياتي هستين جي بيان ۽ درجي بنديءَ وسيلي اڀري هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Oglivie |first=Brian W. |year=2008 |chapter=Introduction |title=The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe |url=https://archive.org/details/scienceofdescrib0000ogil |pages=[https://archive.org/details/scienceofdescrib0000ogil/page/1 1]–24 |edition=Paperback |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-62088-6}}&lt;/ref&gt; اڄ ”فطري تاريخ“ مان عام پڙهندڙن لاءِ تيار ڪيل مشاهدي تي ٻڌل بيان مراد ورتا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=Natural History |url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history |dictionary=Princeton University WordNet |access-date=21 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303173506/http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history |archive-date=3 March 2012}}&lt;/ref&gt;

=== سماجي ===
[[File:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|class=skin-invert-image|معاشيات ۾ [[رسد ۽ طلب]] جو وڪڙ، جيڪو بهترين توازن واري نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽي ٿو.|alt=ٻه وڪڙ هڪ نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽين ٿا ۽ ايڪس جهڙي شڪل ٺاهين ٿا]]

[[سماجي سائنس]] انساني رويي ۽ سماجن جي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس آهي.&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nisbet2020&quot; /&gt; ان ۾ ڪيترائي شعبا شامل آهن، جن ۾ [[علم الانسان]]، معاشيات، تاريخ، [[انساني جاگرافي]]، [[سياسي سائنس]]، نفسيات ۽ سماجيات شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن.&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot; /&gt; سماجي سائنسن ۾ ڪيترائي پاڻ ۾ مقابلي ڪندڙ نظرياتي نقطه نظر آهن، جن مان ڪيترن کي هڪٻئي سان مقابلي ڪندڙ [[تحقيقي پروگرام|تحقيقي پروگرامن]] وسيلي اڳتي وڌايو وڃي ٿو؛ مثال طور سماجيات ۾ [[فعليت پسند]]، [[تڪرار جا نظريا|تڪراري نظريه دان]] ۽ [[تعامل پسندي|تعامل پسند]].&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot; /&gt; ماڻهن جي وڏن گروهن يا پيچيده حالتن سان لاڳاپيل ضابطي هيٺ تجربا ڪرڻ جي حدن سبب سماجي سائنسدان ٻيا تحقيقي طريقا اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[تاريخي طريقو]]، [[واقعاتي اڀياس]] ۽ [[ثقافتن وچ وارو اڀياس]]. ان کان سواءِ، جيڪڏهن مقداري معلومات موجود هجي تہ سماجي سائنسدان سماجي لاڳاپن ۽ عملن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ لاءِ انگياتي طريقن تي ڀاڙي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot; /&gt;

=== فارمل ===
[[فارمل سائنس]] اڀياس جو اهڙو ميدان آهي، جيڪو [[فارمل سرشتو|فارمل سرشتن]] وسيلي علم پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://my.wlu.edu/the-sciences-at-wandl/formal-sciences |title=Formal Sciences: Washington and Lee University |website=Washington and Lee University |access-date=14 May 2021 |quote=A &quot;formal science&quot; is an area of study that uses formal systems to generate knowledge such as in Mathematics and Computer Science. Formal sciences are important subjects because all of quantitative science depends on them. |archive-date=14 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125428/https://my.wlu.edu/the-sciences-at-wandl/formal-sciences |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Löwe2002&quot;&gt;{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=بينيڊڪٽ لووي |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |journal=Synthese |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rucker2019&quot;&gt;{{cite book |last=Rucker |first=Rudy |author-link=روڊي رڪر |url=http://www.rudyrucker.com/infinityandthemind/#calibre_link-328 |title=Infinity and the Mind: The Science and Philosophy of the Infinite |publisher=Princeton University Press |year=2019 |isbn=978-0-691-19138-6 |edition=Reprint |pages=157–188 |chapter=Robots and souls |access-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226212447/http://www.rudyrucker.com/infinityandthemind/#calibre_link-328 |archive-date=26 February 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; صوري سرشتو هڪ [[مجرد جوڙجڪ]] هوندو آهي، جيڪو قاعدن جي هڪ مجموعي مطابق [[مسلم اصول|مسلم اصولن]] مان [[قضيو|قضيا]] اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Formal system |url=https://www.britannica.com/topic/formal-system |access-date=30 May 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429174130/http://www.britannica.com/eb/article-9034889/formal-system |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان ۾ رياضيات،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tomalin |first=Marcus |year=2006 |title=Linguistics and the Formal Sciences}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The Formal Sciences: Their Scope, Their Foundations, and Their Unity |journal=Synthese |volume=133 |pages=5–11 |doi=10.1023/a:1020887832028 |year=2002 |last1=Löwe |first1=Benedikt |issue=1/2 |s2cid=9272212}}&lt;/ref&gt; [[سرشتي جو نظريو]] ۽ [[نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس]] شامل آهن. صوري سائنسون علم جي ڪنهن ميدان جي معروضي، احتياط ڀري ۽ منظم اڀياس تي ڀاڙڻ سبب ٻين ٻن شاخن سان هڪجهڙايون رکن ٿيون. تنهن هوندي به، اهي تجرباتي سائنسن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پنهنجن مجرد تصورن جي تصديق لاءِ تجرباتي ثبوتن جي ضرورت کان سواءِ رڳو استنتاجي استدلال تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Fetzer2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Thompson |last=Bill |title=The Nature of Statistical Evidence |chapter=2.4 Formal Science and Applied Mathematics |publisher=Springer |series=Lecture Notes in Statistics |volume=189 |year=2007 |page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Popper2002&quot; /&gt; تنهنڪري فارمل سائنسون ''[[پيشگي علم|پيشگي]]'' شعبا آهن، ۽ انهيءَ سبب ان ڳالهه تي اختلاف آهي تہ ڇا انهن کي سائنس شمار ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Kluwer&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bunge |first1=Mario |title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory |year=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7658-0413-6 |edition=revised |volume=1 |location=New York |pages=3–50 |chapter=The Scientific Approach}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، فارمل سائنسون تجرباتي سائنسن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مثال طور، [[حسابان]] شروعاتي طور طبعيات ۾ [[حرڪت]] کي سمجھڻ لاءِ ايجاد ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mujumdar |first1=Anshu Gupta |last2=Singh |first2=Tejinder |year=2016 |chapter=Cognitive science and the connection between physics and mathematics |title=Trick or Truth?: The Mysterious Connection Between Physics and Mathematics |url=https://archive.org/details/trickortruthmyst0000unse |editor-first1=Anthony |editor-last1=Aguirre |editor-first2=Brendan |editor-last2=Foster |series=The Frontiers Collection |pages=[https://archive.org/details/trickortruthmyst0000unse/page/201 201]–218 |location=Switzerland |publisher=Springer |isbn=978-3-319-27494-2}}&lt;/ref&gt; رياضياتي لاڳو ٿيڻ تي گهڻو ڀاڙيندڙ فطري ۽ سماجي سائنسن ۾ [[رياضياتي طبعيات]]،&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the Journal |url=http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003233339/http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp |archive-date=3 October 2006 |access-date=3 October 2006 |website=[[رياضياتي طبعيات جو رسالو]]}}&lt;/ref&gt; [[رياضياتي ڪيميا]]،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Restrepo |first=G. |chapter=Mathematical chemistry, a new discipline |title=Essays in the philosophy of chemistry |editor-last1=Scerri |editor-first1=E. |editor-last2=Fisher |editor-first2=G. |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2016 |pages=332–351 |isbn=978-0-19-049459-9 |url=https://global.oup.com/academic/product/essays-in-the-philosophy-of-chemistry-9780190494599?cc=de&amp;lang=en&amp; |archive-date=10 June 2021 |access-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610130352/https://global.oup.com/academic/product/essays-in-the-philosophy-of-chemistry-9780190494599?cc=de&amp;lang=en&amp; |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[رياضياتي حياتيات]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is mathematical biology |publisher=Centre for Mathematical Biology, University of Bath |url=http://www.bath.ac.uk/cmb/mathBiology/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923070442/http://www.bath.ac.uk/cmb/mathBiology/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=7 June 2018}}&lt;/ref&gt; [[رياضياتي ماليات]]&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Johnson |first=Tim |date=1 September 2009 |title=What is financial mathematics? |url=https://plus.maths.org/content/what-financial-mathematics |access-date=1 March 2021 |magazine=+Plus Magazine |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408231344/https://plus.maths.org/content/what-financial-mathematics |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[رياضياتي معاشيات]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal |author-link=هال ويرين |year=1997 |chapter=What Use Is Economic Theory? |editor-last1=D'Autume |editor-first1=A. |editor-last2=Cartelier |editor-first2=J. |title=Is Economics Becoming a Hard Science? |publisher=Edward Elgar}} [http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/theory.pdf اشاعت کان اڳ وارو نسخو]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625062619/http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/theory.pdf |date=25 June 2006 }}. حاصل ڪيل 1 اپريل 2008.&lt;/ref&gt;

=== اپلائيڊ ===
[[اپلائيڊ سائنس]] عملي مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] ۽ علم جو استعمال آهي، ۽ ان ۾ انجنيئرنگ ۽ طب جهڙا ڪيترائي شعبا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Abraham |first=Reem Rachel |year=2004 |title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students |journal=Advances in Physiology Education |volume=28 |issue=3 |pages=102–104 |doi=10.1152/advan.00001.2004 |pmid=15319191 |s2cid=21610124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bunge1966&quot; /&gt; انجنيئرنگ، سائنسي اصولن کي مشينون، اڏاوتون ۽ ٽيڪنالاجيون ايجاد ڪرڻ، جوڙڻ ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/engineering |title=Engineering |dictionary=Cambridge Dictionary |publisher=Cambridge University Press |access-date=25 March 2021 |archive-date=19 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819030859/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/engineering |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنس نين ٽيڪنالاجين جي اوسر ۾ ڀاڱو وجهي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brooks |first=Harvey |date=1 September 1994 |title=The relationship between science and technology |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |journal=Research Policy |series=Special Issue in Honor of Nathan Rosenberg |volume=23 |issue=5 |pages=477–486 |doi=10.1016/0048-7333(94)01001-3 |issn=0048-7333 |access-date=14 October 2022 |archive-date=30 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230224402/https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221230224402/https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |date=30 December 2022 }}&lt;/ref&gt; طب، زخمن يا بيمارين جي [[روڪٿام (طب)|روڪٿام]]، [[طبي تشخيص|تشخيص]] ۽ [[علاج]] وسيلي صحت برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ لاءِ مريضن جي سار سنڀال جو عمل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Firth |first=John |title=Oxford textbook of medicine |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=978-0-19-874669-0 |chapter=Science in medicine: when, how, and what}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saunders |first=J. |date=June 2000 |title=The practice of clinical medicine as an art and as a science |url=https://archive.org/details/medical-humanities_2000-06_26_1/page/18 |journal=Med Humanit |volume=26 |issue=1 |pages=18–22 |doi=10.1136/mh.26.1.18 |pmid=12484313 |doi-access=free |s2cid=73306806 |pmc=1071282}}&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ===
لاڳو ڪيل سائنسن جي ڀيٽ اڪثر [[بنيادي سائنس|بنيادي سائنسن]] سان ڪئي ويندي آهي، جيڪي اهڙن سائنسي نظرين ۽ قانونن کي اڳتي وڌائڻ تي ڌيان ڏين ٿيون، جيڪي فطري دنيا جي واقعن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Davis |first1=Bernard D. |date=March 2000 |title=Limited scope of science |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-03_64_1/page/1 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=64 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000 |pmc=98983 |pmid=10704471 |postscript=none}} ۽ ”ٽيڪنالاجي“ هن ۾: {{cite journal |first=Bernard |last=Davis |author-link1=برنارڊ ڊيوس (حياتياتدان) |date=Mar 2000 |title=The scientist's world |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-03_64_1/page/1 |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=64 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000 |pmc=98983 |pmid=10704471}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |first=James |last=McCormick |year=2001 |title=Scientific medicine—fact of fiction? The contribution of science to medicine |journal=Occasional Paper (Royal College of General Practitioners) |pages=3–6 |pmc=2560978 |pmid=19790950 |number=80}}&lt;/ref&gt;

=== آزاد تحقيق ===

آزاد سائنسي تحقيق (blue skies research)، جنهن کي '''تجسس تي ٻڌل سائنس''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙن شعبن ۾ ٿيندڙ سائنسي تحقيق آهي، جن جون ”حقيقي دنيا“ ۾ عملي لاڳو ٿيڻ جون صورتون هڪدم پڌريون نہ هونديون آهن. ان جي وصف ”چٽي مقصد کان سواءِ تحقيق“&lt;ref name=&quot;bell 33&quot;&gt;{{cite book |last=Bell |first=David |url=https://archive.org/details/sciencetechnolog0000bell/page/33 |title=Science, Technology and Culture |publisher=McGraw-Hill International |year=2005 |isbn=978-0-335-21326-9 |pages=33}}&lt;/ref&gt; ۽ ”تجسس سان هلندڙ سائنس“ طور ڪئي وئي آهي. [[سائنس]] جي هن طريقي جا حامي دليل ڏين ٿا تہ اڻاڳاٽا سائنسي انقلاب ڪڏهن ڪڏهن اڳواٽ رٿيل مقصدن هيٺ ڪيل تحقيق جي نتيجن کان وڌيڪ قيمتي هوندا آهن؛ ان سلسلي ۾ [[جينيات]] ۽ [[بنيادي جيوگهرڙو|بنيادي جيوگهرڙن]] جي حياتيات ۾ اڳڀرائين کي اهڙي تحقيق مان نڪتل اڻاڳاٽن فائدن جا مثال ڄاڻايو وڃي ٿو، جنهن کي اصل ۾ دائري جي لحاظ کان خالص نظرياتي سمجهيو ويندو هو. [[سيڙپڪاري تي موٽ]] جي فطري طور غير يقيني هجڻ سبب، آزاد سائنسي تحقيق جا منصوبا ڪڏهن ڪڏهن سياسي ۽ واپاري طور غير مقبول هوندا آهن ۽ اهڙي تحقيق جي ڀيٽ ۾ مالي سهائتا وڃائي ويهندا آهن، جنهن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو نفعي بخش يا عملي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;times 2005&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20070301060232/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece|url-status=dead|archive-date=March 1, 2007|title=Politics clouds blue-sky science|journal=The Times|date=September 19, 2005|accessdate=April 26, 2010|first=Mark|last=Henderson}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301060232/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece |date=March 1, 2007 }}&lt;/ref&gt;

=== حسابياتي ===
[[حسابياتي سائنس]] سائنس ۾ [[ڪمپيوٽري نقل سازي|ڪمپيوٽري نقل سازين]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن سان اهڙن سائنسي مسئلن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ ممڪن ٿئي ٿو، جن کي رڳو صوري رياضيات سان پوريءَ طرح نٿو سمجھي سگهجي. [[مشيني سکيا]] ۽ [[مصنوعي ذهانت]] جو استعمال سائنس ۾ حسابياتي ڀاڱيدارين جي مرڪزي خاصيت بڻجي رهيو آهي؛ مثال طور [[ڪارندي تي ٻڌل حسابياتي معاشيات]]، [[اتفاقي ٻيلو|اتفاقي ٻيلا]]، [[موضوعي نمونه سازي]] ۽ اڳڪٿيءَ جون مختلف صورتون. تنهن هوندي به، مشينون اڪيليون علم کي گهٽ ئي اڳتي وڌائين ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي انساني رهنمائي ۽ استدلال جي صلاحيت جي ضرورت هوندي آهي؛ اهي ڪن سماجي گروهن خلاف تعصب پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون يا ڪڏهن انسانن کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Breznau |first1=Nate |year=2022 |title=Integrating Computer Prediction Methods in Social Science: A Comment on Hofman et al. (2021) |journal=Social Science Computer Review |volume=40 |issue=3 |pages=844–853 |doi=10.1177/08944393211049776 |doi-access=free |s2cid=248334446 |url=https://osf.io/adxb3/download |access-date=16 August 2023 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040922/https://osf.io/adxb3/download |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hofman |first1=Jake M. |last2=Watts |first2=Duncan J. |author2-link=ڊنڪن جي. واٽس |last3=Athey |first3=Susan |author3-link=سوزن ايٿي |last4=Garip |first4=Filiz |last5=Griffiths |first5=Thomas L. |author5-link=ٽام گريفٿس (ادراڪي سائنسدان) |last6=Kleinberg |first6=Jon |author6-link=جان ڪلينبرگ |last7=Margetts |first7=Helen |author7-link=هيلن مارگيٽس |last8=Mullainathan |first8=Sendhil |author8-link=سيندل مولينٿن |last9=Salganik |first9=Matthew J. |author9-link=ميٿيو جي. سالگينڪ |last10=Vazire |first10=Simine |author10-link=سمين وزير |last11=Vespignani |first11=Alessandro |author11-link=اليساندرو ويسپگناني |date=July 2021 |title=Integrating explanation and prediction in computational social science |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03659-0 |url-status=live |journal=Nature |volume=595 |issue=7866 |pages=181–188 |bibcode=2021Natur.595..181H |doi=10.1038/s41586-021-03659-0 |issn=1476-4687 |pmid=34194044 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925074416/https://www.nature.com/articles/s41586-021-03659-0 |archive-date=25 September 2021 |access-date=25 September 2021 |s2cid=235697917}}&lt;/ref&gt;

=== بين الشعبائي ===
[[بين الشعبائي سائنس]] ٻن يا وڌيڪ شعبن کي گڏ ڪري هڪڙي شعبي ۾ آڻڻ تي مشتمل هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nissani |first=M. |year=1995 |title=Fruits, Salads, and Smoothies: A Working definition of Interdisciplinarity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-thought_1995-08_29_2/page/121 |journal=The Journal of Educational Thought |volume=29 |issue=2 |pages=121–128 |doi=10.55016/ojs/jet.v29i2.52385 |jstor=23767672}}&lt;/ref&gt; جهڙوڪ [[حياتيائي معلوماتيات]]، جيڪا حياتيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ميلاپ آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/digitalcodeoflif0000mood |title=Digital Code of Life: How Bioinformatics is Revolutionizing Science, Medicine, and Business |last=Moody |first=G. |year=2004 |isbn=978-0-471-32788-2 |url-access=registration |page=vii |publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt; يا [[ادراڪي سائنس|ادراڪي سائنسون]]. اهو تصور قديم يوناني دور کان موجود رهيو آهي ۽ 20هين صديءَ ۾ ٻيهر مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ausburg |first=Tanya |title=Becoming Interdisciplinary: An Introduction to Interdisciplinary Studies |url=https://archive.org/details/becominginterdis0000augs |publisher=Kendall/Hunt Publishing |year=2006 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ==
سائنسي تحقيق کي بنيادي يا لاڳو ڪيل تحقيق طور ورهائي سگهجي ٿو. [[بنيادي تحقيق]] علم جي ڳولا آهي، جڏهن⁠تہ [[لاڳو ڪيل تحقيق]] ان علم کي استعمال ڪندي عملي مسئلن جي حل جي ڳولا آهي. سمجھ جو وڏو حصو بنيادي تحقيق مان حاصل ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لاڳو ڪيل تحقيق مخصوص عملي مسئلن کي نشانو بڻائي ٿي. ان سان اهڙيون ٽيڪنيڪي اڳڀرايون پيدا ٿين ٿيون، جن جو اڳ تصور به نه ڪيو ويو هوندو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}&lt;/ref&gt;

=== سائنسي طريقو ===
[[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|سائنسي طريقي جي هڪ خاڪائي صورت، جنهن کي [[سائنسي طريقو#پڇاڳاڇا جا عنصر|هلندڙ عمل]] طور ڏيکاريو ويو آهي.|alt=سائنسي طريقي جا ڇهه مرحلا هڪ چڪر ۾]]

سائنسي تحقيق ۾ [[سائنسي طريقو]] استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[فطرت]] جي واقعن کي [[معروضيت (سائنس)|معروضي]] ۽ [[ورجاءَ جوڳو|ورجاءَ جوڳي]] نموني بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;di Francia1976&quot;&gt;{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=[https://archive.org/details/investigationofp0000tora/page/1 1]–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}&lt;/ref&gt; سائنسدان عام طور سائنسي طريقي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ ضروري بنيادي مفروضن جي هڪ مجموعي کي اڳواٽ مڃين ٿا: سڀني عقلي مشاهدي ڪندڙن لاءِ هڪ گڏيل [[معروضي حقيقت]] موجود آهي؛ اها معروضي حقيقت [[فطري قانون|فطري قانونن]] جي تابع آهي؛ ۽ اهي قانون منظم [[مشاهدو|مشاهدن]] ۽ تجربن وسيلي دريافت ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot; /&gt; رياضيات [[مفروضو|مفروضن]]، [[سائنسي نظريو|نظرين]] ۽ قانونن جي جوڙجڪ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مقداري نمونه سازي، مشاهدي ۽ [[ماپ|ماپن]] گڏ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=Popper2002 /&gt;&lt;!-- {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |chapter=The problem of the empirical basis |orig-date=1959 |url-access=limited}}&lt;/ref --&gt;{{rp|pp=3-26}} انگيات انگن اکرن کي مختصر ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن سان سائنسدان تجرباتي نتيجن جي ڀروسي جوڳي هجڻ جو اندازو لڳائي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=پيٽر ڊگل |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=امنڊا چيٽونڊ |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/1 1]–2}}&lt;/ref&gt;

سائنسي طريقي ۾ وضاحتي [[فڪري تجربو]] يا مفروضو [[اوڪم جو پاڪو|سادگيءَ جي اصولن]] موجب وضاحت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان مان [[علمي يڪجائي]] جي اميد ڪئي ويندي آهي، يعني اهو مشاهدي يا سائنسي سوال سان لاڳاپيل ٻين مڃيل حقيقتن سان ٺهڪندڙ هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |url=https://archive.org/details/consilienceunity0000wils |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}&lt;/ref&gt; هن عارضي وضاحت کي [[رد ٿيڻ جوڳو|رد ٿيڻ جوڳيون]] اڳڪٿيون ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور تجرباتي پرک کان اڳ بيان ڪيون وينديون آهن. اڳڪٿيءَ جو غلط ثابت ٿيڻ اڳڀرائيءَ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;di Francia1976&quot; /&gt;{{Rp|pages=4–5}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fara |first=Patricia |author-link=پيٽريشيا فارا |year=2009 |chapter=Decisions |title=Science: A Four Thousand Year History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-922689-4 |page=[https://archive.org/details/sciencefourthous00fara/page/408 408] |chapter-url=https://archive.org/details/sciencefourthous00fara/page/306}}&lt;/ref&gt; سائنس ۾ تجربو خاص طور [[سببي لاڳاپو|سببي لاڳاپا]] قائم ڪرڻ ۽ [[همبستگيءَ جي مغالطي]] کان بچڻ لاءِ اهم آهي، جيتوڻيڪ فلڪيات يا ارضيات جهڙين ڪن سائنسن ۾ اڳڪٿي ڪيل مشاهدو وڌيڪ مناسب ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |journal=Statistical Science |volume=10 |year=1995 |pages=364–376 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |jstor=2246135 |doi=10.1214/ss/1177009870 |issue=4 |bibcode=1995StaSc..1009870A |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪو مفروضو اطمينان جوڳو ثابت نه ٿئي، تڏهن ان ۾ ترميم ڪئي وڃي ٿي يا ان کي رد ڪيو وڃي ٿو. جيڪڏهن مفروضو پرکن ۾ قائم رهي، تہ اهو [[سائنسي نظريو|سائنسي نظرئي]] جي ڍانچي ۾ شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪن فطري واقعن جي رويي کي بيان ڪرڻ لاءِ [[استنتاجي منطق|درست نموني]] [[استدلال|استدلال ڪيل]] ۽ اندروني طور هڪجهڙو نمونو يا ڍانچو هوندو آهي. نظريو عام طور مفروضي کان گهڻو وسيع مشاهداتي مجموعو بيان ڪري ٿو؛ عام طرح ڪيترن مفروضن کي هڪ نظريي وسيلي منطقي طور پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح نظريو اهڙو مفروضو آهي، جيڪو ٻين ڪيترن مفروضن جي وضاحت ڪري ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ نظريا به گهڻو ڪري انهن ئي سائنسي اصولن موجب جوڙيا وڃن ٿا، جيڪي مفروضن لاءِ استعمال ٿين ٿا. سائنسدان [[سائنسي نمونه سازي|نمونو]] پڻ تيار ڪري سگهن ٿا، يعني مشاهدي کي منطقي، طبعي يا رياضياتي نمائندگيءَ وسيلي بيان يا ڏيکارڻ جي ڪوشش، ۽ اهڙا نوان مفروضا پيدا ڪرڻ، جن کي تجربن وسيلي پرکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |last2=Irzik |first2=Gürol |year=2005 |title=Philosophy, science, education and culture |volume=28 |series=Science &amp; technology education library |isbn=978-1-4020-3769-6 |publisher=Springer |pages=207–230}}&lt;/ref&gt;

مفروضن جي پرک لاءِ تجربا ڪندي، سائنسدانن کي هڪ نتيجي جي ڀيٽ ۾ ٻئي نتيجي لاءِ لاڙو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=van Gelder |first=Tim |year=1999 |url=http://www.philosophy.unimelb.edu.au/tgelder/papers/HeadsIWin.pdf |title=&quot;Heads I win, tails you lose&quot;: A Foray Into the Psychology of Philosophy |publisher=University of Melbourne |access-date=28 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409054240/http://www.philosophy.unimelb.edu.au/tgelder/papers/HeadsIWin.pdf |archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |title=Chapter 23. Deliberate bias: Conflict creates bad science |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm}}&lt;/ref&gt; تعصب کي شفافيت، احتياط ڀري [[تجرباتي جوڙجڪ]] ۽ تجرباتي نتيجن ۽ نتيجا ڪڍڻ جي مڪمل [[هم پير جائزو|هم پير جائزي]] وسيلي گهٽائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |first=David |last=Shatz |year=2004 |title=Peer Review: A Critical Inquiry |url=https://archive.org/details/peerreviewcritic0000shat |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-1434-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Sheldon |last=Krimsky |year=2003 |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-1479-9 |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim}}&lt;/ref&gt; ڪنهن تجربي جا نتيجا اعلان يا شايع ٿيڻ کان پوءِ آزاد محققن لاءِ تحقيق جي طريقي کي ٻيهر جاچڻ ۽ ساڳيا تجربا ورجائي نتيجن جي ڀروسي جو اندازو لڳائڻ عام عمل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Ruth Ellen |last1=Bulger |year=2002 |last2=Heitman |first2=Elizabeth |last3=Reiser |first3=Stanley Joel |title=The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences |edition=2nd |isbn=978-0-521-00886-0 |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; مڪمل طور ڏٺو وڃي تہ سائنسي طريقو انتهائي تخليقي مسئلا حل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ذاتي ۽ [[تصديقي تعصب]] جي اثرن کي گهٽائي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Backer |first=Patricia Ryaby |date=29 October 2004 |url=http://www.engr.sjsu.edu/pabacker/scientific_method.htm |title=What is the scientific method? |publisher=San Jose State University |access-date=28 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408082917/http://www.engr.sjsu.edu/pabacker/scientific_method.htm |archive-date=8 April 2008}}&lt;/ref&gt; [[بين ذهني تصديق پذيري]]، يعني اتفاق راءِ تائين پهچڻ ۽ نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، سموري سائنسي علم جي تخليق لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |chapter=Common observation |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}&lt;/ref&gt;

=== ادب ===
{{Main|سائنسي ادب|سائنس جي اهم اشاعتن جون فهرستون}}
[[File:Nature cover, November 4, 1869.jpg|thumb|''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' جي پهرئين شماري جو سرورق، 4 نومبر 1869ع|alt=سينگاريل &quot;NATURE&quot; عنوان، جنهن هيٺ سائنسي متن ڏنل آهي]]

سائنسي تحقيق مختلف قسمن جي ادب ۾ شايع ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author-link=جان زيمن |last=Ziman |first=J. M. |journal=Science |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/369 |year=1980 |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863 |bibcode=1980Sci...208..369Z}}&lt;/ref&gt; [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالا]] يونيورسٽين ۽ ٻين مختلف تحقيقي ادارن ۾ ڪيل تحقيق جا نتيجا پهچائين ۽ دستاويز ڪن ٿا، ۽ سائنس جي دستاويزي ذخيري طور ڪم ڪن ٿا. پهريان سائنسي رسالا، {{lang|fr|[[جرنل دي ساوان]]}} ۽ پوءِ ''[[فلسفياڻا مقالا]]''، 1665ع ۾ شايع ٿيڻ شروع ٿيا. ان وقت کان سرگرم رسالن جو ڪل انگ لڳاتار وڌندو رهيو آهي. 1981ع ۾ شايع ٿيندڙ سائنسي ۽ فني رسالن جو اندازي موجب انگ 11,500 هو.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Krishna |last1=Subramanyam |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |year=1981 |title=Scientific and Technical Information Resources |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8247-8297-9}}&lt;/ref&gt;

گهڻا سائنسي رسالا ڪنهن هڪ سائنسي شعبي کي ڍڪين ٿا ۽ ان شعبي جي تحقيق شايع ڪن ٿا؛ تحقيق عام طور [[سائنسي مقالو|سائنسي مقالي]] جي صورت ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. جديد سماجن ۾ سائنس ايتري وسيع ٿي چڪي آهي، جو سائنسدانن جون ڪاميابيون، خبرون ۽ ارادا وڏي آباديءَ تائين پهچائڻ ضروري سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bush1945&quot;&gt;{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date=4 November 2016 |publisher=National Science Foundation}}&lt;/ref&gt;

== فلسفو ==
{{anchor|ConjectureAndRefutation}}
[[File:Epicycle and deferent.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[ٿامس ڪوهن|ڪوهن]] موجب، بطليموسي فلڪيات ۾ [[اپي سائيڪل|اپي سائيڪلن]] جو واڌارو ڪنهن مروج فڪري نموني اندر ”معمولي سائنس“ هو، جڏهن⁠تہ [[سائنسي انقلابن جي جوڙجڪ#ڪوپرنيڪي انقلاب|ڪوپرنيڪي انقلاب]] هڪ فڪري نموني جي تبديلي هو.|alt=اپي سائيڪلن جي تصوير، جنهن ۾ سياري جو مدار هڪ وڏي مدار جي چوڌاري گردش ڪري ٿو]]

[[سائنس جو فلسفو|سائنس جي فلسفي]] ۾ فڪر جا مختلف مڪتب آهن. سڀ کان وڌيڪ مقبول موقف [[تجربيت]] آهي، جنهن موجب علم مشاهدي تي ٻڌل عمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو؛ سائنسي نظريا مشاهدن کي عام صورت ڏين ٿا.&lt;ref name=pGS2003 /&gt;{{rp|pp=39–56}} تجربيت ۾ عام طور [[استقرائيت]] شامل هوندي آهي، جيڪا وضاحت ڪري ٿي تہ موجود محدود تجرباتي ثبوتن مان عام نظريا ڪيئن جوڙي سگهجن ٿا. تجربيت جا ڪيترائي نمونا موجود آهن، جن مان [[بيزيائيت]] ۽ [[مفروضي-استنتاجي طريقو]] سڀ کان وڌيڪ رائج آهن.&lt;ref name=pGS2003 /&gt;{{rp|pp=219–232}}

تجربيت جي ڀيٽ [[عقليت پسندي]] سان ڪئي ويندي رهي آهي، جيڪو اصل ۾ [[ريني ڊيڪارٽ|ڊيڪارٽ]] سان لاڳاپيل موقف آهي ۽ جنهن موجب علم مشاهدي بدران انساني عقل وسيلي پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=pGS2003 &gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003 |isbn=978-0-226-30062-7 }}&lt;/ref&gt;{{rp|pp=19-38}}
&lt;!--19–38 |chapter=Logic plus empiricism |url-access=limited}}--&gt;[[تنقيدي عقليت پسندي]] 20هين صديءَ جو سائنس ڏانهن هڪ مخالف طريقو آهي، جنهن کي پهريون ڀيرو آسٽريائي-برطانوي فلسفي [[ڪارل پوپر]] واضح ڪيو. پوپر تجربيت پاران نظرئي ۽ مشاهدي وچ ۾ لاڳاپي جي ڏنل وضاحت کي رد ڪيو. سندس دعويٰ هئي تہ نظريا مشاهدي مان پيدا نٿا ٿين، پر مشاهدو نظرين جي روشنيءَ ۾ ڪيو وڃي ٿو، ۽ نظريي الف تي مشاهدي جو اثر رڳو تڏهن پوي ٿو، جڏهن نظريو الف مشاهدي سان ٽڪراءَ ۾ اچي، پر نظريو ب ان مشاهدي کان پوءِ به قائم رهي.&lt;ref name=pGS2003/&gt;{{rp|pp=57–74}}

پوپر سائنسي نظرين جي بنيادي سڃاڻپ طور تصديق پذيريءَ بدران [[ردپذيري]] اختيار ڪرڻ، ۽ تجرباتي طريقي طور استقرا بدران رد ڪرڻ جي تجويز ڏني.&lt;ref name=pGS2003 /&gt;{{rp|pp=102–121}} پوپر وڌيڪ دعويٰ ڪئي تہ حقيقت ۾ رڳو هڪڙو عالمگير طريقو آهي، جيڪو خاص طور رڳو سائنس تائين محدود ناهي: تنقيد، [[آزمائش ۽ غلطي]] جو منفي طريقو،&lt;ref name=pGS2003 /&gt;{{rp|pp=102–121}} &lt;!--chapter=Lakatos, Laudan, Feyerabend, and frameworks |url-access=limited}}&lt;/ref --&gt; جيڪو انساني ذهن جي سڀني پيداوارن، جن ۾ سائنس، رياضيات، فلسفو ۽ فن شامل آهن، تي لاڳو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Popper |first=Karl |title=Objective Knowledge |url=https://archive.org/details/objectiveknowled0000karl |year=1972}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻيو طريقو [[وسيلائيت]] آهي، جيڪو نظرين جي افاديت تي زور ڏئي ٿو تہ اهي لقائن جي وضاحت ۽ اڳڪٿيءَ جا وسيلا آهن. ان موجب سائنسي نظريا ڪارن دٻن وانگر آهن، جن ۾ رڳو سندن داخلا (شروعاتي حالتون) ۽ نتيجا (اڳڪٿيون) اهم آهن. نتيجن، نظرياتي هستين ۽ منطقي جوڙجڪ کي اهڙيون شيون سمجھيو وڃي ٿو، جن کي نظرانداز ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; وسيلائيت جي ويجهو [[تعميري تجربيت]] آهي، جنهن موجب ڪنهن سائنسي نظرئي جي ڪاميابيءَ جو مکيه معيار اهو آهي تہ مشاهدي جوڳين هستين بابت ان جو بيان سچو هجي.&lt;ref&gt;{{cite thesis |last=Votsis |first=I. |year=2004 |title=The Epistemological Status of Scientific Theories: An Investigation of the Structural Realist Account |publisher=University of London, London School of Economics |degree=PhD |page=39}}&lt;/ref&gt;

[[ٿامس ڪوهن]] دليل ڏنو تہ مشاهدي ۽ پرک جو عمل هڪ فڪري نموني اندر ٿيندو آهي، جيڪو دنيا جو [[منطقي طور هڪجهڙو]] ”خاڪو“ هوندو آهي ۽ پنهنجي ڍانچي مان ڪيل مشاهدن سان ٺهڪندڙ هوندو آهي. هن ''معمولي سائنس'' کي مشاهدي ۽ ”معما حل ڪرڻ“ جو اهڙو عمل قرار ڏنو، جيڪو ڪنهن فڪري نموني اندر ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''انقلابي سائنس'' تڏهن پيدا ٿئي ٿي، جڏهن هڪ فڪري نمونو [[فڪري نموني جي تبديلي]] وسيلي ٻئي جي جاءِ والاري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Bird |first=Alexander |year=2013 |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |title=Thomas Kuhn |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |access-date=26 October 2015 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt; هر فڪري نموني جا پنهنجا الڳ سوال، مقصد ۽ تشريحون هونديون آهن. فڪري نمونن وچ ۾ چونڊ ڪرڻ ۾ دنيا جي سامهون ٻن يا وڌيڪ ”خاڪن“ کي رکڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ شامل آهي تہ ڪهڙو خاڪو وڌيڪ اميدوار آهي. فڪري نموني جي تبديلي تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن پراڻي فڪري نموني ۾ مشاهدي جون گهڻيون بي قاعدگيون پيدا ٿين ۽ نئون فڪري نمونو انهن جي سمجهاڻي ڏئي سگهي. يعني نئين فڪري نموني جي چونڊ مشاهدن تي ٻڌل هوندي آهي، جيتوڻيڪ اهي مشاهدا پراڻي فڪري نموني جي پسمنظر ۾ ڪيا ويندا آهن. ڪوهن موجب فڪري نموني جي قبوليت يا رد ڪرڻ منطقي عمل جيترو ئي سماجي عمل پڻ آهي. تنهن هوندي به، ڪوهن جو موقف [[نسبتيت پسندي]] وارو نه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |url=https://philpapers.org/rec/KUHTSO-2 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |year=1970 |isbn=978-0-226-45804-5 |edition=2nd |page=206 |access-date=30 May 2022 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019102817/https://philpapers.org/rec/KUHTSO-2 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻيو طريقو، جنهن جو حوالو اڪثر ”[[تخليقي سائنس]]“ جهڙين تڪراري تحريڪن خلاف [[سائنسي شڪ پسندي]] جي بحثن ۾ ڏنو ويندو آهي، [[طريقياتي فطرت پسندي]] آهي. فطرت پسندن موجب فطري ۽ ماورائي فطري وچ ۾ فرق ڪرڻ گهرجي، ۽ سائنس کي رڳو فطري وضاحتن تائين محدود رکڻ گهرجي.&lt;ref name=pGS2003 /&gt;{{rp|pp=149–162}}&lt;!--ref &gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003 |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n163 149]–162 |chapter=Naturalistic philosophy in theory and practice |url-access=limited}}&lt;/ref--&gt; طريقياتي فطرت پسنديءَ موجب سائنس لاءِ [[تجرباتي]] اڀياس ۽ آزاد تصديق جي سخت پابندي ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Brugger |first=E. Christian |year=2004 |title=Casebeer, William D. Natural Ethical Facts: Evolution, Connectionism, and Moral Cognition |journal=The Review of Metaphysics |volume=58 |issue=2}}&lt;/ref&gt;

سائنس جي فلسفي جو هڪ سوال اهو پڻ آهي تہ سائنسي ثبوت ۽ نظريا فيصلن تائين ڪيئن وٺي وڃي سگهن ٿا. جيئن [[هئڻ-گهرجڻ جو مسئلو]] واضح ڪري ٿو، رڳو حقيقتون اهو نٿيون ٻڌائي سگهن تہ اسان کي ڇا ڪرڻ گهرجي. اهو ''قدرن سان ڀرپورتا'' جي بنيادي تصور سان ڳنڍيل آهي: يعني سائنسي نتيجن جي بنياد تي ڪيل چونڊون قدرن تي ڪيئن ڀاڙين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Ward |first=Zina B. |title=What Does it Mean to say That Science is Value-Laden? |date=2026-03-10 |work=The Routledge Handbook of Values and Science |pages=74–83 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003469100/chapters/10.4324/9781003469100-8 |access-date=2026-03-23 |edition= |place=New York |publisher=Routledge |language=en |doi=10.4324/9781003469100-8 |isbn=978-1-003-46910-0}}&lt;/ref&gt;

== برادري ==
[[سائنسي برادري]] پاڻ ۾ رابطي ۾ رهندڙ سائنسدانن جو هڪ ڄار آهي، جيڪي سائنسي تحقيق ڪن ٿا. هيءَ برادري سائنسي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ننڍن گروهن تي مشتمل هوندي آهي. رسالن ۽ ڪانفرنسن ۾ بحث مباحثي ۽ [[هم پير جائزو|هم پير جائزي]] وسيلي، سائنسدان تحقيق جي طريقيڪار جي معيار ۽ نتيجن جي تشريح ۾ معروضيت برقرار رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kornfeld |first1=W. |last2=Hewitt |first2=C. E. |year=1981 |title=The Scientific Community Metaphor |url=http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/5693/AIM-641.pdf?sequence=2 |journal=IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics |volume=11 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.1109/TSMC.1981.4308575 |bibcode=1981ITSMC..11...24K |hdl-access=free |hdl=1721.1/5693 |s2cid=1322857 |access-date=26 May 2022 |archive-date=8 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408100757/http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/5693/AIM-641.pdf?sequence=2 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== سائنسدان ===
[[File:Marie Curie c. 1920s.jpg|thumb|upright=.8|[[ميري ڪيوري]] ٻن نوبل انعامن سان نوازجندڙ پهرين شخص هئي: 1903ع ۾ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات]] ۽ 1911ع ۾ [[ڪيميا جو نوبل انعام|ڪيميا]].&lt;ref name=&quot;Estreicher1938&quot; /&gt;|alt=وچولي عمر جي عورت جو تصويري خاڪو]]

سائنسدان اهي ماڻهو آهن، جيڪي ڪنهن دلچسپيءَ واري ميدان ۾ علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eowilsonfoundation.org/wp-content/uploads/2014/11/the-big-read-eusocial-climbers.pdf |title=Eusocial climbers |publisher=E. O. Wilson Foundation |access-date=3 September 2018 |quote=But he's not a scientist, he's never done scientific research. My definition of a scientist is that you can complete the following sentence: 'he or she has shown that...',&quot; Wilson says. |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427085753/https://eowilsonfoundation.org/wp-content/uploads/2014/11/the-big-read-eusocial-climbers.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sciencecouncil.org/about-science/our-definition-of-a-scientist/ |title=Our definition of a scientist |publisher=Science Council |access-date=7 September 2018 |quote=A scientist is someone who systematically gathers and uses research and evidence, making a hypothesis and testing it, to gain and share understanding and knowledge. |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823135636/https://sciencecouncil.org/about-science/our-definition-of-a-scientist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سائنسدان حقيقت بابت گهري تجسس ۽ سائنسي علم کي عوامي صحت، قومن، ماحول يا صنعتن جي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي خواهش ڏيکاري سگهن ٿا؛ ٻين تحريڪن ۾ هم پيشه ماڻهن کان سڃاڻپ ۽ وقار شامل آهن.&lt;ref name=leeEtal2007/&gt; جديد دور ۾ ڪيترائي سائنسدان [[تعليمي ادارو|تعليمي ادارن]] ۾ سائنس جي مخصوص ميدانن جو اڀياس ڪن ٿا ۽ اڪثر ان عمل دوران [[آخري تعليمي سند|اعليٰ سندون]] حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cyranoski |first1=David |last2=Gilbert |first2=Natasha |last3=Ledford |first3=Heidi |last4=Nayar |first4=Anjali |author4-link=انجلي نائر |last5=Yahia |first5=Mohammed |year=2011 |title=Education: The PhD factory |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-04-21_472_7343/page/276 |journal=Nature |volume=472 |issue=7343 |pages=276–279 |doi=10.1038/472276a |pmid=21512548 |bibcode=2011Natur.472..276C |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي سائنسدان مختلف [[معيشت جا شعبا|شعبن]]، جهڙوڪ تعليمي دنيا، [[صنعت (معاشيات)|صنعت]]، [[انتظاميا (حڪومت)|حڪومت]] ۽ غير نفعي وارن ادارن ۾ ڪيريئر اختيار ڪن ٿا.&lt;ref name=kwok2017&gt;{{cite journal |last1=Kwok |first1=Roberta |title=Flexible working: Science in the gig economy |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-10-26_550_7677/page/n6 |journal=Nature |volume=550 |pages=419–421 |doi=10.1038/nj7677-549a |year=2017 |issue=7677 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=woolston2024 &gt;{{cite journal |year=2024 |title=How researchers in remote regions handle the isolation |journal=Nature |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01523-5 |last1=Woolston |first1=Chris |volume=629 |issue=8014 |pages=1193–1195 |doi=10.1038/d41586-024-01523-5 |pmid=38789626 |bibcode=2024Natur.629.1193W |archive-date=13 June 2024 |access-date=27 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613002615/https://www.nature.com/articles/d41586-024-01523-5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=leeEtal2007&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Adrian |last2=Dennis |first2=Carina |last3=Campbell |first3=Phillip |year=2007 |title=Nature's guide for mentors |journal=Nature |volume=447 |issue=7677 |pages=791–797 |doi=10.1038/447791a |doi-access=free |pmid=17568738 |bibcode=2007Natur.447..791L }}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور سائنس هڪ مرد-غالب ميدان رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نمايان استثنا پڻ موجود آهن. عورتن کي سائنس ۾ وڏي امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جيئن مرد-غالب سماجن جي ٻين شعبن ۾ پڻ ٿيو. مثال طور، عورتن کي نوڪريءَ جي موقعن ۾ اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڪم جو ڪريڊٽ نه ڏنو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whaley |first=Leigh Ann |title=Women's History as Scientists |url=https://archive.org/details/womenshistoryass0000whal |location=Santa Barbara, CA |publisher=ABC-CLIO |year=2003}}&lt;/ref&gt; [[سائنس ۾ عورتون|سائنس ۾ عورتن]] جي ڪاميابين کي گهريلو دائري ۾ مزدورن واري روايتي ڪردار جي مزاحمت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Spanier |first=Bonnie |title=Im/partial Science: Gender Identity in Molecular Biology |url=https://archive.org/details/impartialscience0000span |publisher=Indiana University Press |year=1995 |isbn=978-0-253-20968-9 |chapter=From Molecules to Brains, Normal Science Supports Sexist Beliefs about Difference}}&lt;/ref&gt;

=== علمي سوسائٽيون ===
[[File:200 y Anniversary of Berlin Academy 1900.jpg|thumb|upright=1.15|[[پروشيا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي 200هين سالگرهه تي سائنسدان، 1900ع|left]]

سائنسي خيال ۽ تجربن جي رابطي ۽ واڌاري لاءِ [[علمي سوسائٽي|علمي سوسائٽيون]] نشات ثانيه کان موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Parrott |first=Jim |date=9 August 2007 |url=http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html |title=Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599 |publisher=Scholarly Societies Project |access-date=11 September 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106185404/http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html |archive-date=6 January 2014}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي سائنسدان اهڙي علمي سوسائٽيءَ جا ميمبر هوندا آهن، جيڪا سندن لاڳاپيل سائنسي شعبي، [[پيشو|پيشي]] يا لاڳاپيل شعبن جي گروهه کي اڳتي وڌائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.esac.ca/about/what-is-a-learned-society/ |title=The Environmental Studies Association of Canada – What is a Learned Society? |access-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529163615/http://www.esac.ca/about/what-is-a-learned-society/ |archive-date=29 May 2013}}&lt;/ref&gt; رڪنيت سڀني لاءِ کليل ٿي سگهي ٿي، سائنسي قابليتن جي ضرورت رکي سگهي ٿي، يا چونڊ وسيلي ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britishcouncil.org/science-uk-organisations-learned-societies.htm |title=Learned societies &amp; academies |access-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603140851/http://www.britishcouncil.org/science-uk-organisations-learned-societies.htm |archive-date=3 June 2014}}&lt;/ref&gt; گهڻيون سائنسي سوسائٽيون غير نفعي وارين تنظيمن طور ڪم ڪن ٿيون،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=Learned Societies, the key to realising an open access future? |url=https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2019/06/24/learned-societies-the-key-to-realising-an-open-access-future/ |access-date=22 January 2023 |website=Impact of Social Sciences |publisher=London School of Economics |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205140831/https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2019/06/24/learned-societies-the-key-to-realising-an-open-access-future/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترين جي حيثيت [[پيشاور تنظيم|پيشاور تنظيمن]] جي هوندي آهي. انهن جون سرگرميون عام طور نين تحقيقي نتيجن جي پيشڪش ۽ بحث لاءِ باقاعدي [[علمي ڪانفرنس|علمي ڪانفرنسون]] منعقد ڪرڻ، ۽ پنهنجي شعبي ۾ [[علمي رسالو|علمي رسالا]] شايع ڪرڻ يا انهن جي سرپرستي ڪرڻ تي مشتمل هونديون آهن. ڪجهه سوسائٽيون [[پيشاور ادارو|پيشاور ادارن]] طور ڪم ڪندي پنهنجن ميمبرن جي سرگرمين کي عوامي مفاد يا ميمبرن جي گڏيل مفاد ۾ ضابطو ڪن ٿيون.

19هين صديءَ ۾ شروع ٿيل سائنس جي پيشاورائپ کي جزوي طور قومي ممتاز [[سائنسن جي اڪيڊمي|سائنسن جي اڪيڊمين]] جي قيام ممڪن بڻايو، جهڙوڪ 1603ع ۾ اطالوي {{lang|it|[[اڪيڊيميا دي لينچي]]}}،&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |url=http://positivamente.lincei.it/ |title=Accademia Nazionale dei Lincei |language=it |access-date=11 September 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228005402/http://positivamente.lincei.it/ |archive-date=28 February 2010}}&lt;/ref&gt; 1660ع ۾ برطانوي [[رائل سوسائٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 July 2004 |title=Prince of Wales opens Royal Society's refurbished building |url=http://royalsociety.org/News.aspx?id=973&amp;terms=prince+of+wales |access-date=7 December 2009 |publisher=The Royal Society |archive-date=9 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409010143/https://royalsociety.org/News.aspx?id=973&amp;terms=prince+of+wales |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1666ع ۾ [[فرانسيسي سائنسن جي اڪيڊمي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |first=G. G. |last=Meynell |url=http://www.haven.u-net.com/6text_7B2.htm#Appendix%202 |title=The French Academy of Sciences, 1666–91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666–83) and Louvois (1683–91) |access-date=13 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118174108/http://www.haven.u-net.com/6text_7B2.htm#Appendix%202 |archive-date=18 January 2012}}&lt;/ref&gt; 1863ع ۾ آمريڪي [[قومي سائنسن جي اڪيڊمي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Founding of the National Academy of Sciences |url=http://www7.nationalacademies.org/archives/nasfounding.html |access-date=12 March 2012 |publisher=.nationalacademies.org |archive-date=3 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203154802/http://www7.nationalacademies.org/archives/nasfounding.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ جرمن [[ڪائزر ولهيلم سوسائٽي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The founding of the Kaiser Wilhelm Society (1911) |url=https://www.mpg.de/946619/5_event2-1911 |access-date=30 May 2022 |publisher=Max-Planck-Gesellschaft |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302052520/https://www.mpg.de/946619/5_event2-1911 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 1949ع ۾ [[چيني سائنسن جي اڪيڊمي]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction |url=https://english.cas.cn/about_us/introduction/201501/t20150114_135284.shtml |access-date=31 May 2022 |website=Chinese Academy of Sciences |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215338/https://english.cas.cn/about_us/introduction/201501/t20150114_135284.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] جهڙيون بين الاقوامي سائنسي تنظيمون سائنس جي اڳڀرائي لاءِ [[بين الاقوامي سهڪار]] لاءِ وقف آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 July 2018 |title=Two main Science Councils merge to address complex global challenges |url=https://en.unesco.org/news/two-main-science-councils-merge-address-complex-global-challenges |access-date=21 October 2018 |publisher=UNESCO |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712044005/https://en.unesco.org/news/two-main-science-councils-merge-address-complex-global-challenges |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== انعام ===
[[سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي انعامن جون فهرستون|سائنسي انعام]] عام طور انهن ماڻهن يا ادارن کي ڏنا ويندا آهن، جيڪي ڪنهن شعبي ۾ اهم ڀاڱيداري ڪن. اهي اڪثر نامور ادارن پاران ڏنا ويندا آهن؛ تنهنڪري سائنسدان لاءِ اهڙو انعام حاصل ڪرڻ وڏو اعزاز سمجھيو ويندو آهي. شروعاتي نشات ثانيه کان سائنسدانن کي اڪثر تمغا، رقم ۽ لقب ڏنا ويندا رهيا آهن. نوبل انعام، جنهن کي وڏي پيماني تي هڪ انتهائي باوقار انعام سمجھيو وڃي ٿو، هر سال انهن ماڻهن کي ڏنو ويندو آهي، جن طب، طبعيات ۽ [[ڪيميا]] جي شعبن ۾ سائنسي اڳڀرايون حاصل ڪيون هجن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Stockton |first=Nick |date=7 October 2014 |title=How did the Nobel Prize become the biggest award on Earth? |newspaper=Wired |url=https://www.wired.com/2014/10/whats-nobel-prize-become-biggest-award-planet |url-status=live |access-date=3 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619044702/https://www.wired.com/2014/10/whats-nobel-prize-become-biggest-award-planet/ |archive-date=19 June 2019}}&lt;/ref&gt;
== سماج ==
{{Redirect-distinguish|سائنس ۽ سماج|سائنس اينڊ سوسائٽي|سائنسي علم جي سماجيات}}

=== مالي سهائتا ۽ پاليسيون ===
[[File:NASA-Budget-Federal.svg|thumb|class=skin-invert-image|upright=1.4|[[ناسا جي بجيٽ]]، [[آمريڪا جي وفاقي بجيٽ]] جي سيڪڙي طور؛ 1966ع ۾ 4.4 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي پهتي ۽ ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي.|alt=تفصيل لاءِ تصويري وضاحت ڏسو]]

[[سائنس جي مالي سهائتا]] اڪثر مقابلي واري عمل وسيلي ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ امڪاني تحقيقي منصوبن جو جائزو وٺي رڳو سڀ کان وڌيڪ اميدوار منصوبن کي مالي سهائتا ڏني ويندي آهي. حڪومتن، ڪارپوريشنن يا فائونڊيشنن پاران هلندڙ اهڙا عمل محدود پئسن جي ورهاست ڪن ٿا. گهڻن [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] ۾ تحقيق لاءِ مجموعي مالي سهائتا، مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.5 سيڪڙي کان 3 سيڪڙي تائين هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oecd.org/dataoecd/49/45/24236156.pdf |title=Main Science and Technology Indicators&amp;nbsp;– 2008-1 |publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215172528/http://www.oecd.org/dataoecd/49/45/24236156.pdf |archive-date=15 February 2010}}&lt;/ref&gt; [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] جي ملڪن ۾ سائنسي ۽ فني شعبن جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي [[تحقيق ۽ ترقي]] صنعت پاران، جڏهن⁠تہ ترتيبوار 20 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو يونيورسٽين ۽ حڪومتن پاران ڪئي ويندي آهي. ڪجهه شعبن ۾ سرڪاري مالي سهائتا جو حصو وڌيڪ هوندو آهي، ۽ سماجي سائنسن ۽ [[انسانيات]] جي تحقيق ۾ ان جو غلبو هوندو آهي. گهٽ ترقي يافته ملڪن ۾ بنيادي سائنسي تحقيق لاءِ گهڻي مالي سهائتا حڪومتون فراهم ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=http://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |title=OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015: Innovation for growth and society |publisher=OECD |year=2015 |isbn=978-92-64-23978-4 |page=156 |doi=10.1787/sti_scoreboard-2015-en |via=oecd-ilibrary.org |access-date=28 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525063455/https://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين حڪومتن سائنسي تحقيق جي سهائتا لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪيا آهن، جهڙوڪ آمريڪا ۾ [[قومي سائنس فائونڊيشن]]،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kevles |first=Daniel |year=1977 |title=The National Science Foundation and the Debate over Postwar Research Policy, 1942–1945 |url=https://archive.org/details/sim_isis_1977-03_68_241/page/n5 |journal=Isis |volume=68 |issue=241 |pages=4–26 |doi=10.1086/351711 |pmid=320157 |s2cid=32956693}}&lt;/ref&gt; ارجنٽائن ۾ [[قومي سائنسي ۽ فني تحقيق ڪائونسل]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Argentina, National Scientific and Technological Research Council (CONICET) |url=https://council.science/member/argentina-national-scientific-and-technological-research-council-conicet/ |access-date=31 May 2022 |website=International Science Council |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516220311/https://council.science/member/argentina-national-scientific-and-technological-research-council-conicet/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ [[دولت مشترڪه سائنسي ۽ صنعتي تحقيق تنظيم]]،&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Innis |first=Michelle |date=17 May 2016 |title=Australia to Lay Off Leading Scientist on Sea Levels |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/05/18/world/australia/australia-to-lay-off-leading-scientist-on-sea-levels.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507080237/https://www.nytimes.com/2016/05/18/world/australia/australia-to-lay-off-leading-scientist-on-sea-levels.html |archive-date=7 May 2021 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; فرانس ۾ [[قومي سائنسي تحقيق مرڪز]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 October 2021 |title=Le CNRS recherche 10.000 passionnés du blob |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/le-cnrs-recherche-10-000-passionnes-du-blob-20211020 |access-date=31 May 2022 |website=[[لي فيگارو]] |language=fr |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427225305/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/le-cnrs-recherche-10-000-passionnes-du-blob-20211020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جرمني ۾ [[مئڪس پلانڪ سوسائٽي]]،&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bredow |first=Rafaela von |date=18 December 2021 |title=How a Prestigious Scientific Organization Came Under Suspicion of Treating Women Unequally |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/germany/how-a-prestigious-scientific-organization-came-under-suspicion-of-treating-women-unequally-a-96da63b5-19af-4fde-b044-445f9cfd6159 |access-date=31 May 2022 |issn=2195-1349 |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529004707/https://www.spiegel.de/international/germany/how-a-prestigious-scientific-organization-came-under-suspicion-of-treating-women-unequally-a-96da63b5-19af-4fde-b044-445f9cfd6159 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اسپين ۾ [[اسپيني قومي تحقيق ڪائونسل|قومي تحقيق ڪائونسل]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2022 |title=En espera de una &quot;revolucionaria&quot; noticia sobre Sagitario A*, el agujero negro supermasivo en el corazón de nuestra galaxia |url=https://www.elmundo.es/ciencia-y-salud/ciencia/2022/05/12/627cca26fdddff17068b4590.html |access-date=31 May 2022 |website=ELMUNDO |language=es |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513185034/https://www.elmundo.es/ciencia-y-salud/ciencia/2022/05/12/627cca26fdddff17068b4590.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; واپاري تحقيق ۽ ترقيءَ ۾، سڀ کان وڌيڪ تحقيق-مرڪوز ڪارپوريشنن کان سواءِ ٻيون ڪمپنيون تجسس تي ٻڌل تحقيق بدران ويجهي مدي ۾ واپاري استعمال جي امڪانن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fletcher |first1=Anthony C. |last2=Bourne |first2=Philip E. |date=27 September 2012 |title=Ten Simple Rules To Commercialize Scientific Research |journal=PLOS Computational Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=e1002712 |doi=10.1371/journal.pcbi.1002712 |issn=1553-734X |pmc=3459878 |pmid=23028299 |bibcode=2012PLSCB...8E2712F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[سائنس پاليسي]] انهن پاليسين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي سائنسي عمل جي هلڻ تي اثر وجهن ٿيون، جن ۾ [[تحقيقي مالي سهائتا]] پڻ شامل آهي؛ اڪثر اهڙيون پاليسيون ٻين قومي مقصدن جي حصول لاءِ ٺاهيون وينديون آهن، جهڙوڪ واپاري شين جي اوسر، هٿيارن جي تياري، صحت جي سار سنڀال ۽ ماحولياتي نگراني لاءِ ٽيڪنيڪي جدت کي هٿي ڏيڻ. سائنس پاليسي ڪڏهن سائنسي علم ۽ اتفاق راءِ کي عوامي پاليسين جي تياريءَ ۾ لاڳو ڪرڻ واري عمل لاءِ پڻ استعمال ٿيندي آهي. جيئن عوامي پاليسي شهرين جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي، تيئن سائنس پاليسيءَ جو مقصد اهو ڏسڻ آهي تہ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي عوام جي بهترين خدمت ڪيئن ڪري سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marburger |first=John Harmen III |title=Science policy up close |url=https://archive.org/details/sciencepolicyupc0000marb |date=10 February 2015 |others=Crease, Robert P. |isbn=978-0-674-41709-0 |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt; عوامي پاليسي تحقيق لاءِ مالي سهائتا ڏيندڙ ادارن کي محصولي رعايتون فراهم ڪري صنعتي تحقيق جي [[سرمائيدار اوزار|سرمائيدار اوزارن]] ۽ فڪري ڍانچي جي مالي سهائتا تي سڌو اثر وجهي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Bush1945&quot; /&gt;

=== تعليم ۽ سجاڳي ===
{{Main|2 = سائنس بابت عوامي سجاڳي|3 = سائنسي صحافت}}
[[File:Dinosaur exhibit - Houston Museum of Natural Science - DSC01881.JPG|thumb|upright=1.13|[[هيوسٽن فطري سائنس عجائب گهر]] ۾ ڊائنوسار جي نمائش]]

عام ماڻهن لاءِ [[سائنسي تعليم]] اسڪولي نصاب ۾ شامل هوندي آهي، ۽ ان کي [[تعليم ۾ يوٽيوب|آن لائين تدريسي مواد]]، مثال طور يوٽيوب ۽ خان اڪيڊمي، عجائب گهرن، سائنسي رسالن ۽ بلاگن وسيلي وڌيڪ سگهارو ڪيو ويندو آهي. سائنسدانن جون وڏيون تنظيمون، جهڙوڪ آمريڪي انجمن براءِ ترقي سائنس، سائنسن کي فلسفي ۽ تاريخ سان گڏ آزاد فنن واري علمي روايت جو حصو سمجهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gauch |first1=Hugh G. |title=Scientific Method in Brief |year=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-1-107-66672-6 |pages=7–10}}&lt;/ref&gt; سائنسي ڄاڻپ بنيادي طور [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]]، [[ماپ]] جي ايڪن ۽ طريقن، [[تجربيت]]، انگيات جي بنيادي سمجھ—جهڙوڪ [[همبستگي]]، [[معياري تحقيق|معياري]] ۽ [[مقداري تحقيق|مقداري]] مشاهدا، ۽ [[مجموعي انگ اکر]]—۽ طبعيات، [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، ماحوليات، ارضيات ۽ [[حسابڪاري]] جهڙن بنيادي سائنسي شعبن جي ابتدائي سمجھ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن شاگرد [[صوري تعليم]] جي مٿين درجن ڏانهن وڌي ٿو، تہ نصاب وڌيڪ گهرو ٿيندو وڃي ٿو. روايتي طور نصاب ۾ فطري ۽ صوري سائنسون شامل رهيون آهن، جيتوڻيڪ هاڻوڪين تحريڪن سماجي ۽ لاڳو ڪيل سائنسن کي پڻ شامل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Benneworth |first1=Paul |last2=Jongbloed |first2=Ben W. |date=31 July 2009 |title=Who matters to universities? A stakeholder perspective on humanities, arts and social sciences valorisation |journal=Higher Education |volume=59 |issue=5 |pages=567–588 |doi=10.1007/s10734-009-9265-2 |issn=0018-1560 |doi-access=free |url=https://ris.utwente.nl/ws/files/47901538/Benneworth2010Who.pdf |access-date=16 August 2023 |archive-date=24 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024214150/https://ris.utwente.nl/ws/files/47901538/Benneworth2010Who.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عام ميڊيا اهڙن دٻائن کي منهن ڏئي ٿي، جيڪي ان کي مقابلي ڪندڙ سائنسي دعوائن کي سڄي سائنسي برادريءَ اندر سندن اعتبار مطابق درست نموني پيش ڪرڻ کان روڪي سگهن ٿا. [[سائنسي بحث]] ۾ مختلف پاسن کي ڪيترو وزن ڏنو وڃي، ان جو فيصلو ڪرڻ لاءِ موضوع بابت گهري ماهراڻي ڄاڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dickson |first=David |date=11 October 2004 |title=Science journalism must keep a critical edge |url=http://www.scidev.net/en/editorials/science-journalism-must-keep-a-critical-edge.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621053624/http://www.scidev.net/en/editorials/science-journalism-must-keep-a-critical-edge.html |archive-date=21 June 2010 |publisher=Science and Development Network}}&lt;/ref&gt; ٿورا صحافي حقيقي سائنسي ڄاڻ رکن ٿا، ۽ مخصوص سائنسي موضوعن بابت ڄاڻ رکندڙ [[مخصوص شعبي جو رپورٽر|مخصوص شعبي جا رپورٽر]] پڻ ٻين اهڙن موضوعن کان اڻڄاڻ ٿي سگهن ٿا، جن کي اوچتو ڍڪڻ لاءِ کين چيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Mooney |first=Chris |date=Nov–Dec 2004 |title=Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality |url=http://blogs.discovermagazine.com/intersection/2010/01/15/blinded-by-science-how-balanced-coverage-lets-the-scientific-fringe-hijack-reality/ |url-status=live |magazine=Columbia Journalism Review |volume=43 |issue=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117181240/http://blogs.discovermagazine.com/intersection/2010/01/15/blinded-by-science-how-balanced-coverage-lets-the-scientific-fringe-hijack-reality/ |archive-date=17 January 2010 |access-date=20 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=McIlwaine |first1=S. |last2=Nguyen |first2=D. A. |year=2005 |title=Are Journalism Students Equipped to Write About Science? |url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064 |url-status=live |journal=Australian Studies in Journalism |volume=14 |pages=41–60 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801163322/http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064 |archive-date=1 August 2008 |access-date=20 February 2008}}&lt;/ref&gt;

''[[نيو سائنسدان]]''، ''[[سائنس اي وي]]'' ۽ ''[[سائنٽفڪ آمريڪن]]'' جهڙا [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالا]] گهڻي وسيع پڙهندڙ طبقي جون ضرورتون پوريون ڪن ٿا ۽ مقبول تحقيقي ميدانن جو غير فني خلاصو پيش ڪن ٿا، جنهن ۾ اهم دريافتون ۽ مخصوص تحقيقي شعبن جون اڳڀرايون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author-last=Webb |author-first=Sarah |title=Popular science: Get the word out |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-12-05_504_7478/page/177 |journal=Nature |volume=504 |issue=7478 |pages=177–179 |date=December 2013 |pmid=24312943 |doi=10.1038/nj7478-177a |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; سائنسي افسانن جي صنف، جيڪا بنيادي طور [[قياسي ادب]] آهي، سائنس جا خيال ۽ طريقا عام ماڻهن تائين پهچائي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilde |first=Fran |author-link=فران وائلڊ (ليکڪ) |date=21 January 2016 |title=How Do You Like Your Science Fiction? Ten Authors Weigh In On 'Hard' vs. 'Soft' SF |url=https://www.tor.com/2016/01/21/how-do-you-like-your-science-fiction-ten-authors-weigh-in-on-hard-vs-soft-sf/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404025029/https://www.tor.com/2016/01/21/how-do-you-like-your-science-fiction-ten-authors-weigh-in-on-hard-vs-soft-sf/ |archive-date=4 April 2019 |access-date=4 April 2019 |website=Tor.com}}&lt;/ref&gt; سائنس ۽ غير سائنسي شعبن، جهڙوڪ ادب يا شاعري، وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ سگهارا ڪرڻ يا وڌائڻ جي هاڻوڪين ڪوششن ۾ [[رائل لٽريچر فنڊ]] وسيلي تيار ڪيل ''تخليقي سائنسي لکڻي'' جو وسيلو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Mario |last=Petrucci |url=http://writeideas.org.uk/creativescience/index.htm |title=Creative Writing&amp;nbsp;– Science |access-date=27 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106015539/http://writeideas.org.uk/creativescience/index.htm |archive-date=6 January 2009}}&lt;/ref&gt;

=== سائنس مخالف رويا ===
{{Main|سائنس مخالفت}}
جيتوڻيڪ سائنسي طريقو سائنسي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ٿيل آهي، سماج جا ڪجهه حصا ڪن سائنسي موقفن کي رد ڪن ٿا يا سائنس بابت شڪي رهن ٿا. مثالن ۾ اهو عام خيال شامل آهي تہ [[ڪوويڊ-19]] آمريڪا لاءِ ڪو وڏو صحت خطرو ناهي، جيڪو آگسٽ 2021ع ۾ 39 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو،&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Tyson |first1=Alec |last2=Funk |first2=Cary |last3=Kennedy |first3=Brian |last4=Johnson |first4=Courtney |date=15 September 2021 |title=Majority in U.S. Says Public Health Benefits of COVID-19 Restrictions Worth the Costs, Even as Large Shares Also See Downsides |url=https://www.pewresearch.org/science/2021/09/15/majority-in-u-s-says-public-health-benefits-of-covid-19-restrictions-worth-the-costs-even-as-large-shares-also-see-downsides/ |access-date=4 August 2022 |website=Pew Research Center Science &amp; Society |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809114234/https://www.pewresearch.org/science/2021/09/15/majority-in-u-s-says-public-health-benefits-of-covid-19-restrictions-worth-the-costs-even-as-large-shares-also-see-downsides/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; يا اهو عقيدو تہ [[آبهوا جي تبديلي]] آمريڪا لاءِ ڪو وڏو خطرو ناهي، جيڪو 2019ع جي پڄاڻيءَ ۽ 2020ع جي شروعات ۾ 40 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kennedy |first=Brian |title=U.S. concern about climate change is rising, but mainly among Democrats |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/16/u-s-concern-about-climate-change-is-rising-but-mainly-among-democrats/ |access-date=4 August 2022 |website=Pew Research Center |date=16 April 2020 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803101033/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/16/u-s-concern-about-climate-change-is-rising-but-mainly-among-democrats/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نفسياتدانن سائنسي نتيجن کي رد ڪرڻ جا ڪيترائي ڪارڻ ڄاڻايا آهن:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Philipp-Muller |first1=Aviva |last2=Lee |first2=Spike W. S. |last3=Petty |first3=Richard E. |date=26 July 2022 |title=Why are people antiscience, and what can we do about it? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=30 |article-number=e2120755119 |doi=10.1073/pnas.2120755119 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=9335320 |pmid=35858405 |bibcode=2022PNAS..11920755P}}&lt;/ref&gt;
* سائنسي اختيارين کي ڪڏهن ڪڏهن غير ماهر، بي ڀروسي يا [[علمي تعصب|متعصب]] سمجھيو ويندو آهي.
* ڪجهه [[حاشيي تي رکيل]] سماجي گروهه سائنس مخالف رويا رکن ٿا، جزوي طور ان ڪري جو اهڙن گروهن کي تاريخي طور [[غير اخلاقي انساني تجربا|غير اخلاقي تجربن]] ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=A Test of Three Theories of Anti-Science Attitudes |url=https://archive.org/details/sim_sociological-focus_2008-11_41_4/page/337 |year=2008 |doi=10.1080/00380237.2008.10571338 |last1=Gauchat |first1=Gordon William |journal=Sociological Focus |volume=41 |issue=4 |pages=337–357 |s2cid=144645723}}&lt;/ref&gt;
* سائنسدانن جا پيغام ماڻهن جي گهري پاڙون رکندڙ اڳوڻن عقيدن يا اخلاقي قدرن سان ٽڪراءَ ۾ اچي سگهن ٿا.

سائنس مخالف رويا اڪثر سماجي گروهن مان رد ٿيڻ جي خوف سبب پيدا ٿيندا ڏسجن ٿا. مثال طور، سياسي دائري جي ساڄي پاسي بيٺل رڳو 22 سيڪڙو آمريڪي آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ کاٻي پاسي اهو انگ 85 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Poushter |first1=Jacob |last2=Fagan |first2=Moira |last3=Gubbala |first3=Sneha |date=31 August 2022 |title=Climate Change Remains Top Global Threat Across 19-Country Survey |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/08/31/climate-change-remains-top-global-threat-across-19-country-survey/ |access-date=5 September 2022 |website=Pew Research Center's Global Attitudes Project |archive-date=31 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831225832/https://www.pewresearch.org/global/2022/08/31/climate-change-remains-top-global-threat-across-19-country-survey/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; يعني جيڪڏهن کاٻي ڌر سان واسطو رکندڙ ڪو ماڻهو آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو نه سمجھي، تہ کيس ان سماجي گروهه ۾ حقارت يا رد ٿيڻ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. حقيقت ۾ ماڻهو پنهنجي سماجي حيثيت وڃائڻ يا خطري ۾ وجهڻ بدران سائنسي طور قبول ٿيل حقيقت کان انڪار ڪرڻ کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McRaney |first=David |title=How Minds Change: The Surprising Science of Belief, Opinion, and Persuasion |url=https://archive.org/details/howmindschangesu0000davi |publisher=Portfolio/Penguin |year=2022 |isbn=978-0-593-19029-6 |location=New York}}&lt;/ref&gt;

=== سياست ===
{{See also|سائنس جي سياسي رنگ سازي}}
[[File:2021 Survey on existence of global warming and responsibility for climate change - bar chart.svg|alt=ٻن سوالن (“ڇا عالمي گرمي وڌي رهي آهي؟” ۽ “ڇا تيل ۽ گئس ڪمپنيون ذميوار آهن؟”) جا نتيجا ٿنڀي گراف ۾، جن ۾ آمريڪي ڊيموڪريٽن ۽ ريپبلڪنن وچ ۾ وڏا فرق ڏيکاريل آهن|thumb|سياسي جماعت موجب [[عالمي گرمي بابت عوامي راءِ#آمريڪا|آمريڪا ۾ عالمي گرمي بابت عوامي راءِ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |date=26 October 2021 |title=Revealed: 60% of Americans say oil firms are to blame for the climate crisis |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/26/climate-change-poll-oil-gas-companies-environment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026122356/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/26/climate-change-poll-oil-gas-companies-environment |archive-date=26 October 2021 |quote=Source: Guardian/Vice/CCN/YouGov poll. Note: ±4% margin of error.}}&lt;/ref&gt;|upright=1.4]]

سائنس بابت رويا اڪثر سياسي خيالن ۽ مقصدن سان طئي ٿيندا آهن. حڪومتن، ڪاروباري ادارن ۽ [[حمايتي گروهه|حمايتي گروهن]] بابت ڄاڻايو ويو آهي تہ اهي سائنسي محققن تي اثر وجهڻ لاءِ قانوني ۽ معاشي دٻاءُ استعمال ڪن ٿا. ڪيترائي ڪارڻ [[سائنس جي سياسي رنگ سازي]] جا پهلو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[عقل دشمني]]، مذهبي عقيدن لاءِ محسوس ڪيل خطرا ۽ ڪاروباري مفادن بابت خوف.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Goldberg |first1=Jeanne |year=2017 |title=The Politicization of Scientific Issues: Looking through Galileo's Lens or through the Imaginary Looking Glass |url=https://www.csicop.org/si/show/politicization_of_scientific_issues |journal=[[Skeptical Inquirer]] |volume=41 |issue=5 |pages=34–39 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816182350/https://www.csicop.org/si/show/politicization_of_scientific_issues |archive-date=16 August 2018 |access-date=16 August 2018}}&lt;/ref&gt; سائنس جي سياسي رنگ سازي عام طور سائنسي معلومات کي اهڙي نموني پيش ڪري ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ [[سائنسي ثبوت]] سان لاڳاپيل غير يقينيءَ تي زور ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bolsen |first1=Toby |last2=Druckman |first2=James N. |author2-link=جيمس اين. ڊرڪمن |year=2015 |title=Counteracting the Politicization of Science |journal=Journal of Communication |issue=65 |page=746}}&lt;/ref&gt; ڳالهه جو رخ بدلائڻ، حقيقتن کي تسليم نه ڪرڻ ۽ [[سائنسي اتفاق راءِ]] بابت شڪ مان فائدو وٺڻ جهڙيون حڪمت عمليون اهڙن خيالن ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڇڪائڻ لاءِ استعمال ڪيون ويون آهن، جن کي سائنسي ثبوت ڪمزور ڪري چڪا آهن.&lt;ref name=&quot;Freudenberg2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Freudenberg |first1=William F. |last2=Gramling |first2=Robert |last3=Davidson |first3=Debra J. |year=2008 |title=Scientific Certainty Argumentation Methods (SCAMs): Science and the Politics of Doubt |url=http://sciencepolicy.colorado.edu/students/envs_5720/freudenberg_etal_2008.pdf |url-status=live |journal=Sociological Inquiry |volume=78 |issue=1 |pages=2–38 |doi=10.1111/j.1475-682X.2008.00219.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214329/http://sciencepolicy.colorado.edu/students/envs_5720/freudenberg_etal_2008.pdf |archive-date=26 November 2020 |access-date=12 April 2020 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; سائنس جي سياسي رنگ سازيءَ سان لاڳاپيل مسئلن جي مثالن ۾ [[عالمي گرميءَ وارو تڪرار]]، [[جراثيم مار دوائن جا صحت تي اثر]] ۽ [[تمباڪو جا صحت تي اثر]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Freudenberg2008&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Linden |first1=Sander |last2=Leiserowitz |first2=Anthony |last3=Rosenthal |first3=Seth |last4=Maibach |first4=Edward |year=2017 |title=Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change |url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/1810/270860/1/global%20challenges.pdf |url-status=live |journal=Global Challenges |volume=1 |issue=2 |page=1 |doi=10.1002/gch2.201600008 |pmc=6607159 |pmid=31565263 |bibcode=2017GloCh...100008V |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404185312/https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/270860/global%20challenges.pdf?sequence=1 |archive-date=4 April 2020 |access-date=25 August 2019}}&lt;/ref&gt;

=== چئلينج ===
{{See also|سائنس تي تنقيد|علمي تعصب}}
[[ورجاءَ جو بحران]] هڪ هلندڙ سرشتياتي بحران آهي، جيڪو سائنس جي ڪجهه حصن تي اثرانداز ٿئي ٿو. سائنسي اڀياسن جي هڪ حصي جا نتيجا [[ورجاءَ پذيري|ٻيهر پيدا نه ٿي سگهڻ جوڳا]] ثابت ٿيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1038/515009a |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19 |journal=Nature |volume=515 |issue=7525 |page=9 |year=2014 |last1=Schooler |first1=J. W. |pmid=25373639 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هن بحران جون پاڙون پراڻيون آهن؛ اصطلاح 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رائج ٿيو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1177/1745691612465253 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |year=2012 |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |pmid=26168108 |s2cid=26361121 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جڏهن مسئلي بابت سجاڳي وڌڻ لڳي. 2026ع جي هڪ ورجاءَ واري اڀياس سماجي ۽ رويائي سائنسن، يعني [[ڪاروبار]]، [[معاشيات]]، [[تعليم]]، [[سياسي سائنس]]، [[نفسيات]] ۽ [[سماجيات]] ۾ ورجاءَ جي گهٽ شرحن جي نشاندهي ڪئي.&lt;ref name=&quot;c901&quot;&gt;{{cite journal | last1=Tyner | first1=Andrew H. | last2=Abatayo | first2=Anna Lou | last3=Daley | first3=Mason | last4=Field | first4=Samuel | last5=Fox | first5=Nicholas | title=Investigating the replicability of the social and behavioural sciences | journal=Nature | volume=652 | issue=8108 | date=2026-04-01 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/s41586-025-10078-y | pages=143–150 |display-authors=1 | pmid=41922700 | bibcode=2026Natur.652..143T | url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/1fa174e4-3f91-489f-aa67-c0cccf90c5ba }}&lt;/ref&gt; ورجاءَ جو بحران [[ميٽا سائنس]] ۾ تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي، جنهن جو مقصد سموري سائنسي تحقيق جي معيار ۽ [[سائنسي ديانتداري]] کي بهتر بنائڻ، ۽ وسيلن جي زيان کي گهٽائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |journal=PLOS Biology |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |pmid=26431313 |pmc=4592065 |issn=1545-7885 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[سائنسي بدعنواني]] جي اصطلاح مان اهڙيون حالتون مراد آهن، جن ۾ محقق ڄاڻي واڻي پنهنجي شايع ڪيل انگن اکرن کي غلط نموني پيش ڪن يا ڪنهن دريافت جو ڪريڊٽ ڄاڻي واڻي غلط ماڻهوءَ کي ڏين.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Coping with fraud |journal=The COPE Report 1999 |pages=11–18 |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |quote=It is 10 years, to the month, since Stephen Lock&amp;nbsp;... Reproduced with kind permission of the Editor, The Lancet. |archive-date=28 September 2007 |url-status=usurped |access-date=21 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |date=28 September 2007 }}&lt;/ref&gt; اڀياس يا قياس آرائيءَ جو اهڙو ميدان، جيڪو اهڙي جائز حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي سائنس طور پيش ڪري، جيڪا ٻي صورت ۾ کيس حاصل نه ٿي سگهي، ڪڏهن [[ڇدم سائنس]]، [[حاشياتي سائنس]] يا [[ردي سائنس]] سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/pseudo-science |title=Science and Pseudoscience |at=Section 2: The &quot;science&quot; of pseudoscience |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |first1=Sven Ove |last1=Hansson |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |date=3 September 2008 |access-date=28 May 2022 |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029205141/https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/pseudo-science/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Shermer |first=Michael |author-link=مائيڪل شرمر |year=1997 |title=Why people believe weird things: pseudoscience, superstition, and other confusions of our time |url=https://archive.org/details/isbn_9780965594875 |url-access=registration |location=New York |publisher=W. H. Freeman &amp; Co. |isbn=978-0-7167-3090-3 |page=17}}&lt;/ref&gt; طبعياتدان [[رچرڊ فائنمين]] اهڙين حالتن لاءِ ”[[ڪارگو ڪلٽ سائنس]]“ جو اصطلاح ٺاهيو، جن ۾ محقق سمجهن ٿا، ۽ مٿاڇري تي ائين ڏسجن ٿا، ڄڻ هو سائنس ڪري رهيا هجن، پر انهن ۾ اها ديانت نه هجي، جيڪا سندن نتيجن جي سخت پرک جي اجازت ڏئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |title=Cargo Cult Science |last=Feynman |first=Richard |year=1974 |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date=4 November 2016}}&lt;/ref&gt; واپاري اشتهارن جا مختلف قسم، وڌاءَ کان دوکي تائين، انهن زمُرن ۾ اچي سگهن ٿا. سائنس کي جائز ۽ ناجائز دعوائن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ ”سڀ کان اهم اوزار“ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Novella |first=Steven |title=The Skeptics' Guide to the Universe: How to Know What's Really Real in a World Increasingly Full of Fake |title-link=The Skeptics' Guide to the Universe (book) |publisher=Hodder &amp; Stoughton |year=2018 |isbn=978-1-4736-9641-9 |page=[https://archive.org/details/skepticsguidetou0000nove/page/162 162] |author-link=اسٽيون نوويلا}}&lt;/ref&gt; ڪڏهن تحقيق نيڪ نيت سان ڪيل هوندي آهي، پر سائنسي خيالن جي وضاحت غلط، پراڻي، اڻپوري يا حد کان وڌيڪ سادي هوندي آهي.

[[علمي آزادي]] حڪومتن، ادارن، ٻين سائنسدانن يا خود سنسرشپ سبب پيدا ٿيندڙ سائنسي [[سنسرشپ]] وسيلي گهٽجي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;h812&quot;&gt;{{cite journal | last1=Clark | first1=Cory J. | last2=Jussim | first2=Lee | last3=Frey | first3=Komi | last4=Stevens | first4=Sean T. | last5=al-Gharbi | first5=Musa | last6=Aquino | first6=Karl | last7=Bailey | first7=J. Michael | last8=Barbaro | first8=Nicole | last9=Baumeister | first9=Roy F. | last10=Bleske-Rechek | first10=April | last11=Buss | first11=David | last12=Ceci | first12=Stephen | last13=Del Giudice | first13=Marco | last14=Ditto | first14=Peter H. | last15=Forgas | first15=Joseph P. | last16=Geary | first16=David C. | last17=Geher | first17=Glenn | last18=Haider | first18=Sarah | last19=Honeycutt | first19=Nathan | last20=Joshi | first20=Hrishikesh | last21=Krylov | first21=Anna I. | last22=Loftus | first22=Elizabeth | last23=Loury | first23=Glenn | last24=Lu | first24=Louise | last25=Macy | first25=Michael | last26=Martin | first26=Chris C. | last27=McWhorter | first27=John | last28=Miller | first28=Geoffrey | last29=Paresky | first29=Pamela | last30=Pinker | first30=Steven | last31=Reilly | first31=Wilfred | last32=Salmon | first32=Catherine | last33=Stewart-Williams | first33=Steve | last34=Tetlock | first34=Philip E. | last35=Williams | first35=Wendy M. | last36=Wilson | first36=Anne E. | last37=Winegard | first37=Bo M. | last38=Yancey | first38=George | last39=von Hippel | first39=William | title=Prosocial motives underlie scientific censorship by scientists: A perspective and research agenda | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=120 | issue=48 | date=2023 | issn=0027-8424 | doi=10.1073/pnas.2301642120 | article-number=e2301642120 | doi-access=free | pmid=37983511 | pmc=10691350 | bibcode=2023PNAS..12001642C }}&lt;/ref&gt; ڪجهه سائنسدانن کي [[نقصان]] کان بچڻ جي بنياد تي سائنسي سنسرشپ کي جائز قرار ڏيندي ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;h812&quot;/&gt; سائنس ۾ [[سياسي تعصب]] يا نظرياتي تعصب جو عنصر پڻ موجود ٿي سگهي ٿو. ڪجهه ملڪن ۾ سائنسدانن جون سياسي جماعتن بابت ترجيحون عام آباديءَ جي ڀيٽ ۾ جانبدار ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;y499&quot;&gt;{{cite journal | last1=Duarte | first1=José L. | last2=Crawford | first2=Jarret T. | last3=Stern | first3=Charlotta | last4=Haidt | first4=Jonathan | last5=Jussim | first5=Lee | last6=Tetlock | first6=Philip E. | title=Political diversity will improve social psychological science | journal=Behavioral and Brain Sciences | volume=38 | date=2015 | issn=0140-525X | doi=10.1017/S0140525X14000430 | url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0140525X14000430/type/journal_article | access-date=2026-02-12 | article-number=e130 | pmid=25036715 }}&lt;/ref&gt; ڪنهن سائنسي شعبي جو سراسري سياسي تعصب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي وضاحت شعبي ۽ ماحول جي رابطي ۽ [[خود چونڊ تعصب]] سان ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;d253&quot;&gt;{{cite journal | last=Manzi | first=James | title=The ideological orientation of academic social science research 1960–2024 | journal=Theory and Society | volume=55 | issue=2 | date=2026 | issn=0304-2421 | doi=10.1007/s11186-026-09690-2 | url=https://link.springer.com/10.1007/s11186-026-09690-2 | access-date=2026-07-01 | page=}}&lt;/ref&gt; سياسي [[حمايت]] سان ملي ويندڙ سائنسي [[سرگرمي پسندي]] سائنس جي [[اعتبار]] کي گهٽائي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;h639&quot;&gt;{{cite journal | last1=Kallergi | first1=Amalia | last2=Landeweerd | first2=Laurens | title=Science, Activism, and Climate Action: Navigating Credibility, Responsibility, and Engagement | journal=Journal of Academic Ethics | volume=23 | issue=4 | date=2025 | issn=1570-1727 | doi=10.1007/s10805-025-09626-y | pages=1759–1779 | url=https://link.springer.com/10.1007/s10805-025-09626-y | access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سائنسي پيشن جي فهرست]]
* [[سائنس ۾ سالن جي فهرست]]

== حوالا ۽ حاشيا== 
{{notelist}}

{{Reflist}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Wiktionary inline|سائنس}}
{{EB1911 poster|Science}}
{{سائنس جو فلسفو}}
{{سائنس ۽ عوام}}
{{سائنس ۽ انجنيئرنگ جون اصطلاح نامائون}}
{{سائنس ۽ ٽيڪنالاجي اڀياس}}
{{Subject bar|auto=1|portal1=سائنس}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سائنس| ]]
[[زمرو:مشاهدو]]
[[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]]
[[زمرو:پڇاڳاڇا]]
[[زمرو:انساني سرگرميون]]</text>
      <sha1>0omlgi15gqn4ct6bv2p2y93qbsezc25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڄمون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8637</id>
    <revision>
      <id>417960</id>
      <parentid>208977</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5996" sha1="cggm9caqkm0e3p72dzjh5ggqlkrr9tz" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = جامن (জাম)
|image = Syzygium cumini Bra30.png
|image_caption = جامن
|regnum = [[نباتات]]
|unranked_divisio = [[پھولدار پودے]]s
|unranked_classis = [[Eudicot]]s
|unranked_ordo = [[Rosid]]s
|ordo = [[Myrtales]]
|familia = [[Myrtaceae]]
|genus = ''[[Syzygium]]''
|species = '''''S. cumini'''''
|binomial = ''Syzygium cumini''
|binomial_authority = ([[لنی اس|L.]]) Skeels.
|synonyms =
*''Eugenia cumini'' (L.) Druce
*''Eugenia jambolana'' Lam.
*''Syzygium jambolanum'' DC.
|synonyms_ref = {{Citation needed|date=July 2011}}
|}}
'''[[ڄمون]]''' (سائنسي نالو: Syzygium cumini) (انگريزي: 'جنبل، جنبلگ، جنبولن پلم، جاوا پلم)(Kaiviti: kavika ni India) ھڪ قسم جو ميوو آھي جيڪو ڄمون جي وڻ ۾ ٿيندو آھي. ھي گرم علائقن ۾ ٿيندو آھي. ڄمونءَ کي (Black Palm) بہ سڏين ٿا. هي مشهور ميويدار وڻ آهي، جيڪو اسان وٽ عام جام ٿئي ٿو.
[[فائل:Syzygium cumini.jpg|thumb|ڄمون [[ڪوھاٽ]] [[پاڪستان]]]]
[[فائل:Frutos de Jambolão.JPG|250px|thumb|ڄمون]]

==تعارف==
هن کي هندتانيءَ ۾ جامن چوندا آهن ۽ انگريزيءَ ۾ روز ائپل يا جامبوسا. هن جو درخت وڏو ٿو ٿئي، جنهن جي ڪاٺي ڏاڍي ٽاڪنئين ٿيندي آهي. ٿوري بار سان ڀڄي پوندي آهي. پن تمام سهڻا ٿيندا اٿس. هندستان جي گهڻن ڀاڱن ۾ عام آهي. گرم موسم جي شروع ۾ ٻور جهلي ٿو، سانوڻ جي شروع ۾ ڦر جهلي ٿو. ميوي ۾ وڏو ۽ نرم ککڙو ٿو ٿئي. سواد پنهنجو اٿس. مينهن جي موسم ۾ ککڙن پوکڻ سان ٿيندو آهي. هن جا ٻہ چار قسم ٿيندا آهن، جي قد ۾ تفاوت رکن ٿا. رنگ سڀني جو واڱڻائي ٿو ٿئي. قد صوفي ٻير جيڏو ٿو ٿئيس. خوشبوءِ به چڱي ٿيندي اٿس. جيڪو مشهور قسم آهي، انهيءَ کي گلاب جام يا گلابي ڄمون چوندا آهن. هن جا ولايتي قسم به آهن، جن کي هندستان ماڻهو آمرول، جمرول ۽ لال جمرول سڏيندا آهن. هڪڙو قسم ته برازيل مان اچي ٿو، جو قد ۾ بٽڻ يا تُڪمي جيڏو ٿو ٿئي. عمدا قسم پيوند ڪرڻ سان ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: [[مرزا قليچ بيگ]]؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==وڻ جي ساخت==
هن جي ٿڙ جي ٿولھ 36 سينٽي ميٽر، جڏهن ته ڊيگھه ٽيويهه ميٽر ٿيندي آهي. ٿڙ خاڪي معمولي هيڊاڻ مائل ٿيندو آهي. هن جا پن مختلف سائزن تي ٿين ٿا، جيڪي ساڍا ست کان پندرهن سينٽي ميٽر ڊگھا ۽ 3.8 کان 6.3 سينٽي ميٽر ويڪرا هوندا آهن. پنن جون ڏانڊيون 8.25 ملي ميٽر ميوو 2.5 کان پنج ملي ميٽر ڊگھو ٿئي ٿو. هي برصغير سيلون ملايا ۽ آسٽريليا ۾ ڪثرت سان ٿئي ٿو. هي ڳلي جي سور سوڄ لاءِ مفيد آهي. ڊاڪٽر شگر جي مريضن کي به تجويز ڪندا آهن. پيٽ جا ڪيڙا خارج ڪري ٿو. دم اڃ ۽ رت جي خرابي ۾ مفيد آهي. هن کي سنسڪرت ۾ ’جمبولا‘، بنگاليءَ ۾ ’ڪالا جام‘ چون ۽ نباتاتي نالو (Eugenia Jabularva Linn) اٿس. هن جو مزاج سرد هڪ درجا ۽ خشڪ ٻه درجا ٿئي ٿو. هي وڻ پاڪستان توڙي هندستان ۾ به عام پوکيو وڃي ٿو.

==طبي ڪارج==
ذيابطيس ٽائپ ون ۽ ذيابطيس ٽائپ ٽو ۾ ڄمونءَ جو استعمال وڌيڪ فائديمند ثابت ٿيو آهي. ويهين صديءَ ۾ ڪيتري ئي عرصي تائين ايلوپيٿڪ طريقي واري علاج ۾ پڻ شوگر جي ڪنٽرول لاءِ ڄمونءَ جي ڪيميائي تجزيي مطابق ان جي ماس ۾ 83.7 سيڪڙو پاڻي، 14 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽس، پروٽين 0.7 سيڪڙو ۽ چرٻي 0.3 سيڪڙو آهي. هن ميوي ۾ وٽامن اي، بي، سي، ميلڪ ايسڊ، آگزيلڪ ايسڊ، گيلڪ ايسڊ ۽ ٽينن سان گڏ هڪ خوشبودار تيل بہ شامل آهي. 

==ڪيميائي ڇيد==
ڄمونءَ جي ٻجن ۾ ڪيلشيم، پروٽين، ٽينن، اليگڪ ايسڊ، گليلڪ ايسڊ ۽ جمبولين نالي هڪ گلوڪوسائيڊ موجود هوندو آهي. ڄمونءَ جي ٽارين ۽ پنن ۾ گيلڪ ايسڊ ۽ فولاد پڻ وڏي مقدار ۾ ٿيندو آهي.

==طب==

نالا: ع. جامن، ف. جامون، هه. وغيره___ جام پهليدا ۽ ارونيه.
اثر: سرد خشڪ 2، نقصان: دير هضم، ميل: لوڻ، عيوض: ___، وزن: رُبَ ٻه تولا، ۽ مغز ٽي ماسا.
سڃاڻپ: ڪاري رنگ جو صوفي ٻير جيڏو ميوو ٿئي ٿو اندر داڻو ٿيندو اٿس.
خاصيت: گرمي، صفرا جو جوش ۽ گهڻي اُڃ کي گهٽ ڪن ٿا، بک وڌائين ٿا، آنڊن جي ڪيڙن کي مارين ٿا، معدي ۽ جگر کي طاقت ڏين ٿا، هن جو ٻج صفراوي دستن کي بند ڪري ٿو، مني ۽ قوت باھ کي وڌائي ٿو، گهاٽي رت کي صفا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب:فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسندا==
*[[نم]]
*[[زيتون]]
*[[نارنگي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]]
[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>cggm9caqkm0e3p72dzjh5ggqlkrr9tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10999</id>
    <revision>
      <id>418161</id>
      <parentid>407444</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PJ Geest</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <comment>Replace raster graph with SVG reconstruction: Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg</comment>
      <origin>418161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86026" sha1="p5ec14vmpv47tqw4bjkjlao4zq293ci" xml:space="preserve">{{Short description|گردشي سرشتي ۾ جسماني پاڻياٺ}}

{{Infobox anatomy
|Name = رت
|Latin = sanguis
|Greek= αἷμα (haîma)
|Image = Venous and arterial blood.jpg
|Caption = سرنجن ۾ وريدي (گهرو) ۽ شرياني (وڌيڪ روشن) رت.
}}

'''رت''' [[انسان]]ن ۽ ٻين [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] جي [[گردشي سرشتو|گردشي سرشتي]] ۾ موجود هڪ [[جسماني پاڻياٺ]] آهي، جيڪو [[غذائي جزو|غذائي جزن]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙيون ضروري شيون جسم جي [[جيوگهرڙو|جيوگهرڙن]] تائين پهچائي ٿو ۽ انهن ئي جيوگهرڙن مان [[استقلابي گند|استقلابي گند جون شيون]] کڻي پري ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definition of BLOOD |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/blood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323030751/https://www.merriam-webster.com/dictionary/blood |archive-date=23 March 2017 |access-date=4 March 2017 |website=Merriam-Webster}}&lt;/ref&gt;

رت، [[رت جو پلازما|پلازما]] ۾ معلق رت جي جيوگهرڙن مان ٺهيل هوندو آهي. پلازما، جيڪو رت جي پاڻياٺ جو 55 سيڪڙو هوندو آهي، گهڻو ڪري [[پاڻي]] (حجم جي لحاظ کان 92 سيڪڙو) تي مشتمل هوندو آهي،&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html |title=Blood – The Human Heart |access-date=19 March 2009 |author=The Franklin Institute Inc. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305043654/http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html |archive-date=5 March 2009}}&lt;/ref&gt; ۽ ان ۾ [[پروٽين]]، [[گلوڪوز]]، معدني [[آئن]] ۽ [[هارمون]] شامل هوندا آهن. رت جا جيوگهرڙا بنيادي طور [[ڳاڙها رت جيوگهرڙا]] (ايريٿروسائيٽ)، [[اڇا رت جيوگهرڙا]] (ليوڪوسائيٽ) ۽ (ٿڻائتن ۾) [[پليٽليٽ]] (ٿرومبوسائيٽ) هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-02-02 |title=Definition of red blood cell |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/red-blood-cell |access-date=2022-04-28 |website=National Cancer Institute |language=en |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425130740/https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/red-blood-cell |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ سڀ کان گهڻا ڳاڙها رت جيوگهرڙا هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aryal |first=Sagar |date=2017-01-03 |title=Blood cells and its types with functions |url=https://microbiologyinfo.com/blood-cells-types-functions/ |access-date=2022-04-28 |website=Microbiology Info.com |language=en-US |archive-date=12 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412041337/https://microbiologyinfo.com/blood-cells-types-functions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انهن ۾ [[هيموگلوبن]] هوندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان موٽڻ جوڳي نموني ڳنڍجي ان جي حل پذيري وڌائي، آڪسيجن جي چرپر کي آسان بڻائي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Low Hemoglobin: Causes &amp; Symptoms |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/17705-low-hemoglobin |access-date=2022-04-28 |website=Cleveland Clinic |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428204042/https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/17705-low-hemoglobin |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڄاڙيدار ڪرنگهيدار جانور]]ن ۾ هڪ [[موافقتي مدافعتي سرشتو]] هوندو آهي، جيڪو گهڻي ڀاڱي اڇن رت جيوگهرڙن تي ٻڌل هوندو آهي. اڇا رت جيوگهرڙا وچڙن ۽ پَرجيون جي مزاحمت ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پليٽليٽ رت جي [[رت ڄمڻ|ڄمڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

رت، [[دل]] جي پمپ ڪرڻ واري عمل وسيلي [[رت جون ناليون|رت جي نالين]] مان سڄي جسم ۾ گردش ڪندو آهي. [[ڦڦڙ]] رکندڙ جانورن ۾ [[شريان|شرياني]] رت ساهه سان اندر کنيل هوا مان آڪسيجن کي جسم جي تاندورن تائين کڻي وڃي ٿو، جڏهن ته [[وريد|وريدي]] رت [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، جيڪا جيوگهرڙن جي [[استقلاب]] مان پيدا ٿيندڙ هڪ گندي شيءِ آهي، تاندورن مان ڦڦڙن تائين کڻي وڃي ٿو ته جيئن اها ساهه وسيلي ٻاهر ڪڍي سگهجي. جڏهن رت جو هيموگلوبن آڪسيجن سان ڳنڍيل هوندو آهي ته رت چمڪندڙ ڳاڙهو، ۽ جڏهن اهو [[آڪسيجن کان خالي هيموگلوبن|آڪسيجن کان خالي]] هوندو آهي ته رت گهرو ڳاڙهو ڏسڻ ۾ ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Séguin |first=Chantal |date=2022-01-08 |title=Did You Know That Not All Blood is Red? • The Blood Project |url=https://www.thebloodproject.com/did-you-know-13/ |access-date=2022-07-02 |website=The Blood Project |archive-date=2 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702161612/https://www.thebloodproject.com/did-you-know-13/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-10 |title=Is blood blue? 7 facts about blood |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/321442 |access-date=2023-03-29 |website=www.medicalnewstoday.com |language=en |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329062539/https://www.medicalnewstoday.com/articles/321442 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رت سان لاڳاپيل طبي اصطلاح اڪثر يوناني لفظ {{lang|grc|αἷμα}} (''{{Lang|grc-latn|haima}}'')، جنهن جي معنيٰ ”رت“ آهي، مان نڪتل ''hemo-''، ''hemato-''، ''haemo-'' يا ''haemato-'' سان شروع ٿيندا آهن. [[ايناٽامي]] ۽ [[تاندوريات]] جي لحاظ کان رت کي [[ڳنڍيندڙ تاندورو|ڳنڍيندڙ تاندوري]] جو هڪ خاص روپ سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Krause2005&quot;&gt;{{Cite book |last=Krause |first=William J. |url=https://books.google.com/books?id=cRayoldYrcUC&amp;pg=PA67 |title=Krause's Essential Human Histology for Medical Students |publisher=Universal-Publishers |year=2005 |isbn=978-1-58112-468-2 |edition=3rd |pages=67 |language=en |access-date=21 June 2022 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426075102/https://books.google.com/books?id=cRayoldYrcUC&amp;pg=PA67 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پلازما ۾ معلق جيوگهرڙن ۽ جيوگهرڙي ٽڪرن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anatomy {{!}} SEER Training|url=https://training.seer.cancer.gov/leukemia/anatomy/|website=National Cancer Institute: SEER Training Modules|access-date=29 November 2025}}&lt;/ref&gt;

==ڪم==
[[File:1GZX Haemoglobin.png|right|thumb|هيموگلوبن، هڪ گولائيءَ وارو پروٽين&lt;br /&gt;سائو = هيم گروهه&lt;br /&gt;ڳاڙهو ۽ نيرو = پروٽين جا ذيلي ايڪا]]
رت جسم اندر ڪيترائي اهم ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جن ۾ هي شامل آهن:
*تاندورن کي [[آڪسيجن]] پهچائڻ (جيڪا [[هيموگلوبن]] سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ ڳاڙهن جيوگهرڙن وسيلي کڄندي آهي)
*[[گلوڪوز]]، [[امينو تيزاب]] ۽ [[چرٻيائي تيزاب]] جهڙا غذائي جزا پهچائڻ (جيڪي رت ۾ حل ٿيل يا [[رت جا پروٽين|پلازما پروٽينن]]، مثال طور [[رت جا لپڊ]]، سان ڳنڍيل هوندا آهن)
*[[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، [[يوريا]] ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] جهڙو گند ڪڍڻ
*مدافعتي ڪم، جن ۾ [[اڇا رت جيوگهرڙا|اڇن رت جيوگهرڙن]] جي گردش ۽ [[ضد جسم|ضد جسمن]] وسيلي پرڏيهي مادي جي سڃاڻپ شامل آهي
*[[رت ڄمڻ]]، يعني رت جي نالي ڦاٽڻ تي ٿيندڙ ردعمل، جنهن ۾ رت پاڻياٺ مان نيم ٺوس جيل ۾ بدلجي رت وهڻ روڪي ٿو
*پيغام رساني جا ڪم، جن ۾ [[هارمون]]ن جي چرپر ۽ [[تاندورو (حياتيات)|تاندوري]] نقصان جي اشاري رساني شامل آهي
*جسم جي مرڪزي [[جسماني گرمي پد|گرمي پد]] جي ضابطيڪاري
*[[پاڻياٺي حرڪيات|پاڻياٺي دٻاءَ]] جا ڪم

==جزا==
===ٿڻائتن ۾===
{{See also|رت جي عام چڪاسن جا حوالياتي قدر}}

رت انساني جسم جي وزن جو 7 سيڪڙو هوندو آهي،&lt;ref name=&quot;alberts_table&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26919/table/A4143/ |title=Table 22-1 Blood Cells |access-date=1 November 2012 |publisher=NCBI Bookshelf |year=2012 | last = Alberts | first = Bruce | name-list-style = vanc |website=Molecular Biology of the Cell |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327160412/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26919/table/A4143/ |archive-date=27 March 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PhysFactVol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://hypertextbook.com/facts/1998/LanNaLee.shtml |title=Volume of Blood in a Human |access-date=2012-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103090043/http://hypertextbook.com/facts/1998/LanNaLee.shtml |archive-date=3 November 2012 |year=2012 | last = Elert | first = Glenn | name-list-style = vanc |website=The Physics Factbook |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي سراسري ڪثافت لڳ ڀڳ 1060&amp;nbsp;kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; هوندي آهي، جيڪا خالص پاڻيءَ جي 1000&amp;nbsp;kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ڪثافت جي تمام ويجهو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml |title=Density of Blood |access-date=4 October 2006 |year=2004 |website=The Physics Factbook |last=Shmukler |first=Michael |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060919051122/http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml |archive-date=19 September 2006 }}&lt;/ref&gt; هڪ سراسري بالغ ۾ [[رت جو حجم]] لڳ ڀڳ {{convert|5|L|USpt|lk=in}} يا 1.3 گيلن هوندو آهي،&lt;ref name=&quot;PhysFactVol&quot;/&gt; جيڪو پلازما ۽ ''ٺهيل جزن'' تي مشتمل هوندو آهي. ٺهيل جزن ۾ رت جي جيوگهرڙن يا ''رت جسمن'' جا ٻه قسم، يعني [[ڳاڙها رت جيوگهرڙا]] (ايريٿروسائيٽ) ۽ [[اڇا رت جيوگهرڙا]] (ليوڪوسائيٽ)، ۽ رت ڄمڻ ۾ حصو وٺندڙ جيوگهرڙي ٽڪرا، جن کي [[پليٽليٽ]] چيو وڃي ٿو، شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SEER&quot;&gt;{{cite web |title=Composition of the Blood {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/leukemia/anatomy/composition.html |website=training.seer.cancer.gov |access-date=30 December 2020 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016211542/https://www.training.seer.cancer.gov/leukemia/anatomy/composition.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; حجم جي لحاظ کان ڳاڙها رت جيوگهرڙا سڄي رت جو لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو، پلازما 54.3 سيڪڙو ۽ اڇا جيوگهرڙا 0.7 سيڪڙو هوندا آهن.

سڄو رت (پلازما ۽ جيوگهرڙا) [[غير نيوٽني پاڻياٺ|غير نيوٽني]] [[رت جي گاڙهاڻ|پاڻياٺي حرڪيات]] ڏيکاري ٿو.{{specify|reason=&quot;Non-Newtonian&quot; encompasses several different types of properties.|date=April 2021}}

&lt;gallery&gt;
File:Krew Frakcjonowana.jpg|سينٽريفيوگيشن وسيلي جدا ڪيل انساني رت: پلازما (مٿيون، پيلو تهه)، بفي ڪوٽ (وچ وارو، سنهو اڇو تهه) ۽ ايريٿروسائيٽن جو تهه (هيٺيون، ڳاڙهو تهه) ڏسي سگهجن ٿا.
File:Blutkreislauf.png|رت جي گردش: ڳاڙهو = آڪسيجن وارو، نيرو = آڪسيجن کان خالي
File:Blausen 0425 Formed Elements.png|رت جي ٺهيل جزن کي ڏيکاريندڙ خاڪو
File:Blut-EDTA.jpg|[[اي ڊي ٽي اي]] سان رت ڄمڻ کان روڪيل رت جون ٻه نليون.&lt;br /&gt; کاٻي نلي: ڪجهه وقت بيهڻ کان پوءِ ڳاڙها رت جيوگهرڙا نلي جي تري ۾ ويهي ويا آهن.&lt;br /&gt; ساڄي نلي: تازو ڪڍيل رت
&lt;/gallery&gt;

====جيوگهرڙا====
{{Further|مڪمل رت ڳڻپ}}

[[Image:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|هڪ عام [[ڳاڙهو رت جيوگهرڙو]] (کاٻي)، [[پليٽليٽ]] (وچ ۾) ۽ [[اڇو رت جيوگهرڙو]] (ساڄي) جي [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] (SEM) سان ورتل تصوير]]
رت جي هڪ مائڪرو ليٽر ۾ هي هوندا آهن:
*'''4.7 کان 6.1&amp;nbsp;ملين (مرد)، 4.2 کان 5.4&amp;nbsp;ملين (عورت) [[ايريٿروسائيٽ]]:'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.medlineplus.gov/ency/article/003644.htm#Normal%20Values |title=Medical Encyclopedia: RBC count |website=Medline Plus |access-date=18 November 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021042354/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003644.htm#Normal%20Values |archive-date=21 October 2007 }}&lt;/ref&gt; ڳاڙهن رت جيوگهرڙن ۾ رت جو [[هيموگلوبن]] هوندو آهي ۽ اهي آڪسيجن ورهائيندا آهن. ٿڻائتن ۾ پختن ڳاڙهن رت جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي مرڪز]] ۽ [[عضيو|عضيا]] نه هوندا آهن. ڳاڙها رت جيوگهرڙا ([[اندريون سطحي جيوگهرڙو|اندريون سطحي]] نالي جيوگهرڙن ۽ ٻين جيوگهرڙن سان گڏ) [[گليڪوپروٽين]]ن سان پڻ نشانيل هوندا آهن، جيڪي مختلف [[انساني رت گروهي سرشتا|رت جي گروهن]] جي سڃاڻپ ڪن ٿا. رت جو اهو تناسب جيڪو ڳاڙهن رت جيوگهرڙن تي مشتمل هوندو آهي، [[هيماتوڪريٽ]] سڏبو آهي ۽ عام طور لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو هوندو آهي. انساني جسم جي سڀني ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي گڏيل سطحي ايراضي جسم جي ٻاهرئين سطح کان لڳ ڀڳ 2,000 ڀيرا وڏي هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | first1 = Robert B. | last1 = Tallitsch | first2 = Martini | last2 = Frederic | first3 = Timmons | last3 = Michael J. | name-list-style = vanc |title=Human anatomy | url = https://archive.org/details/humananatomy00mart |publisher=Pearson/Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2006 |page=529 |isbn=978-0-8053-7211-3 |edition= 5th}}&lt;/ref&gt;
*'''4,000–11,000 [[ليوڪوسائيٽ]]:'''&lt;ref name = &quot;Ganong WF&quot;&gt;{{cite book | last = Ganong | first = William F. | name-list-style = vanc |title=Review of medical physiology | url = https://archive.org/details/reviewmedicalphy00gano | url-access = limited |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/reviewmedicalphy00gano/page/n517 518] |isbn=978-0-07-121765-1 |edition= 21}}&lt;/ref&gt; اڇا رت جيوگهرڙا جسم جي [[مدافعتي سرشتو|مدافعتي سرشتي]] جو حصو آهن؛ اهي پراڻن يا غير معمولي جيوگهرڙن ۽ جيوگهرڙي گند کي ناس ڪري ڪڍن ٿا، ۽ وچڙ ڪندڙ ڪارڪنن ([[مرض پيدا ڪندڙ|مرض پيدا ڪندڙن]]) ۽ پرڏيهي مادن تي حملو ڪن ٿا. ليوڪوسائيٽن جي ڪينسر کي [[ليوڪيميا]] چيو وڃي ٿو.
*'''200,000–500,000 [[ٿرومبوسائيٽ]]:'''&lt;ref name = &quot;Ganong WF&quot;/&gt; انهن کي [[پليٽليٽ]] پڻ چيو ويندو آهي ۽ اهي رت ڄمڻ ([[رت ڄمڻ]]) ۾ حصو وٺندا آهن. رت ڄمڻ واري سلسلي مان ٺهندڙ فائبِرن، [[پليٽليٽ پلگ]] مٿان هڪ ڄار ٺاهي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
|+ &lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;&gt;عام رت جي جوڙجڪ&lt;/div&gt;
|-
!ماپو
!قدر
!حوالا
|-
| [[هيماتوڪريٽ]] ||
مردن لاءِ 45 ± 7 (38–52%)&lt;br /&gt;
عورتن لاءِ 42 ± 5 (37–47%)
|
|-
| [[پي ايڇ]] || 7.35–7.45
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |title=Medical-surgical nursing : concepts for interprofessional collaborative care |date=2018 |publisher=[[ايلسويئر]] |editor-first1=Donna D. |editor-last1=Ignatavicius |editor-first2=M. Linda |editor-last2=Workman |editor-first3=Cherie R. |editor-last3=Rebar |editor-first4=Nicole M. |editor-last4=Heimgartner |isbn=978-0-323-46158-0 |edition=9th |location=St. Louis, Missouri |page=190 |language=en-US |oclc=1018308697}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[بنيادي واڌ]] || −3 کان +3
|
|-
| P[[آڪسيجن|O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] || 10–13 kPa (80–100&amp;nbsp;mm Hg)
|
|-
| P[[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] || 4.8–5.8 kPa (35–45&amp;nbsp;mm Hg)
|
|-
| [[ڪاربانڪ تيزاب|HCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]] || 21–27 mM
|
|-
| [[آڪسيجن سيري]]
||
آڪسيجن وارو: 98–99%&lt;br /&gt;
آڪسيجن کان خالي: 75%
|
|}
{{clear}}

====پلازما====
{{Main|رت جو پلازما}}
رت جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو [[رت جو پلازما]] هوندو آهي، جيڪو هڪ پاڻياٺ آهي ۽ رت جي پاڻياٺي وچولي طور ڪم ڪري ٿو؛ پاڻ ۾ ان جو رنگ ڪک جهڙو پيلو هوندو آهي. هڪ سراسري انسان ۾ رت جي پلازما جو ڪل حجم 2.7–3.0 ليٽر (2.8–3.2 ڪوارٽ) هوندو آهي. اهو بنيادي طور هڪ [[پاڻي|آبي]] محلول آهي، جنهن ۾ 92 سيڪڙو پاڻي، 8 سيڪڙو رت جي پلازما جا [[پروٽين]] ۽ تمام ٿوري مقدار ۾ ٻيا مادا شامل هوندا آهن. پلازما حل ٿيل غذائي جزن، جهڙوڪ [[گلوڪوز]]، [[امينو تيزاب]] ۽ [[چرٻيائي تيزاب]] (رت ۾ حل ٿيل يا پلازما پروٽينن سان ڳنڍيل) کي گردش ڪرائي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، [[يوريا]] ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] جهڙيون گند جون شيون ڪڍي ٿو.

ٻين اهم [[انساني رت جي جزن جي فهرست|جزن]] ۾ هي شامل آهن:
*[[سيرم البومِن]]
*رت ڄمائڻ وارا ڪارڪ (جيڪي [[رت ڄمڻ]] کي آسان بڻائين ٿا)
*ايميونोगلوبولن ([[ضد جسم]])
*[[لائپوپروٽين]] ذرڙا
*ٻيا مختلف پروٽين
*مختلف [[برقي لوڻ]] (بنيادي طور [[حياتيات ۾ سوڊيم|سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]])

'''سيرم''' مان مراد اهو پلازما آهي، جنهن مان رت ڄمائڻ وارا پروٽين ڪڍيا ويا هجن. باقي بچيل پروٽينن مان گهڻا البومِن ۽ ايميونोगلوبولن هوندا آهن.
==== تيزابيت ====
{{See also|تيزاب-بنياد هم-حالت}}

[[pH#مختلف جسماني پاڻياٺن جو pH|رت جو pH]] 7.35 کان 7.45 جي سوڙهي حد اندر رکڻ لاءِ ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جنهن سبب اهو ٿورو [[بنياد (ڪيميا)|بنيادي]] هوندو آهي (تلافي).&lt;ref name=&quot;Waugh&quot;&gt;{{cite book |last1=Waugh |first1=Anne |chapter-url=https://archive.org/details/rosswilsonanatom0000waug_x2u4/page/22/mode/2up |title=Anatomy and Physiology in Health and Illness |last2=Grant |first2=Allison |publisher=Churchill Livingstone Elsevier |year=2007 |isbn=978-0-443-10102-1 |edition=Tenth |page=22 |chapter=2 |chapter-url-access=registration |name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{MerckManual|12|157|a||Acid–Base Regulation and Disorders}}&lt;/ref&gt; رت ۾ جيوگهرڙي کان ٻاهر واري پاڻياٺ، جنهن جو pH 7.35 کان گهٽ هجي، تمام گهڻي [[تيزاب]]ي هوندي آهي، جڏهن تہ رت جو pH 7.45 کان مٿي هجي ته اهو تمام گهڻو بنيادي هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 6.9 کان گهٽ يا 7.8 کان مٿي pH عام طور موتمار هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; رت جو pH، [[آڪسيجن#جزوي دٻاءُ|آڪسيجن جو جزوي دٻاءُ (pO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)]]، [[PCO2|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جو جزوي دٻاءُ (pCO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)]]، ۽ [[بائي ڪاربونيٽ]] (HCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;) ڪيترن [[هم-حالت|هم-حالتي طريقيڪارن]] وسيلي خبرداريءَ سان ضابطي ۾ رکيا ويندا آهن، جيڪي پنهنجو اثر بنيادي طور [[ساهه وارو سرشتو|ساهه واري سرشتي]] ۽ [[پيشابي سرشتو|پيشابي سرشتي]] وسيلي وجهن ٿا ته جيئن [[تيزاب-بنياد هم-حالت|تيزاب-بنياد توازن]] ۽ ساهه کڻڻ کي ضابطي ۾ رکيو وڃي؛ ان کي تلافي چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[شرياني رت جي گئس جاچ]] اهي ماپي ٿي. پلازما [[هارمون]]ن کي پڻ گردش ڪرائي ٿو، جيڪي پنهنجا پيغام مختلف تاندورن تائين پهچائين ٿا. رت جي مختلف برقي لوڻن لاءِ عام [[رت جي جاچن جا حوالياتي حدون|حوالياتي حدن]] جي فهرست وسيع آهي.

=== غير ٿڻائتن ۾ ===
[[File:Newbloodm.jpg|thumbnail|ڪرنگهيدار جانورن جي ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جا قسم، ماپون مائڪرو ميٽرن ۾]]
[[Image:Frogrbc1000x.jpg|thumb|ڏيڏر جا ڳاڙها رت جيوگهرڙا 1000 ڀيرا وڏا ڪيل|left]]
[[Image:Turtlerbc1000x.jpg|thumb|right|ڪڇونءَ جا ڳاڙها رت جيوگهرڙا 1000 ڀيرا وڏا ڪيل]]
[[Image:Chickenrbc1000x.jpg|thumb|right|ڪڪڙ جا ڳاڙها رت جيوگهرڙا 1000 ڀيرا وڏا ڪيل]]
[[Image:Humanrbc1000x.jpg|thumb|انساني ڳاڙها رت جيوگهرڙا 1000 ڀيرا وڏا ڪيل]]

انساني رت ٿڻائتن جي رت جهڙو عام نمونو آهي، جيتوڻيڪ جيوگهرڙن جي انگ، ماپ، [[پروٽين جي بناوت]] وغيره بابت صحيح تفصيل جنسن جي وچ ۾ ڪجهه فرق رکن ٿا. بهرحال، غير ٿڻائتن ڪرنگهيدار جانورن ۾ ڪجهه اهم فرق آهن:&lt;ref name=&quot;VB&quot;&gt;{{cite book |last1=Romer |first1=Alfred Sherwood |url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/404/mode/2up |title=The Vertebrate Body |last2=Parsons |first2=Thomas S. |publisher=Holt-Saunders International |year=1977 |isbn=978-0-03-910284-5 |location=Philadelphia |pages=404–406 |url-access=registration |name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
* غير ٿڻائتن ڪرنگهيدار جانورن جا ڳاڙها رت جيوگهرڙا چپٽا ۽ بيضاوي شڪل جا هوندا آهن، ۽ پنهنجا جيوگهرڙي مرڪز برقرار رکن ٿا.
* اڇن رت جيوگهرڙن جي قسمن ۽ تناسبن ۾ ڪافي ڦيرڦار هوندي آهي؛ مثال طور، ايسڊوفل عام طور انسانن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام هوندا آهن.
* پليٽليٽ رڳو ٿڻائتن ۾ منفرد آهن؛ ٻين ڪرنگهيدار جانورن ۾ ننڍا مرڪز رکندڙ، تکيلي جيوگهرڙا، جن کي [[ٿرومبوسائيٽ]] چيو ويندو آهي، رت ڄمائڻ جا ذميوار هوندا آهن.

== فعليات ==
=== گردشي سرشتو ===
[[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|thumb|انساني دل مان رت جي گردش]]

{{main|گردشي سرشتو}}
رت، [[دل]] جي پمپ ڪرڻ واري عمل وسيلي [[رت جون ناليون|رت جي نالين]] مان سڄي جسم ۾ گردش ڪندو آهي. انسانن ۾، رت دل جي مضبوط [[کاٻو وينٽريڪل|کاٻي وينٽريڪل]] مان [[شريان|شريانن]] وسيلي پاسي وارن [[تاندورو (حياتيات)|تاندورن]] ڏانهن پمپ ٿئي ٿو ۽ [[وريد|وريدن]] وسيلي دل جي ساڄي [[ايٽريم (دل)|ايٽريم]] ڏانهن واپس اچي ٿو. پوءِ اهو ساڄي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[ڦڦڙن واري شريان]] وسيلي [[ڦڦڙ]]ن ڏانهن پمپ ٿئي ٿو، ۽ [[ڦڦڙن واريون وريدون|ڦڦڙن وارين وريدن]] وسيلي کاٻي ايٽريم ڏانهن واپس اچي ٿو. پوءِ رت کاٻي وينٽريڪل ۾ داخل ٿئي ٿو ته جيئن ٻيهر گردش ڪري. شرياني رت ساهه سان اندر کنيل هوا مان آڪسيجن جسم جي سڀني جيوگهرڙن تائين کڻي وڃي ٿو، ۽ [[وريدي رت]] [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، جيڪا [[جيوگهرڙو|جيوگهرڙن]] جي [[استقلاب]] مان پيدا ٿيندڙ گندي شيءِ آهي، ڦڦڙن ڏانهن کڻي وڃي ٿو ته جيئن ساهه وسيلي ٻاهر ڪڍي سگهجي. بهرحال، هڪ استثنا ڦڦڙن واريون شريانون آهن، جن ۾ جسم جو سڀ کان وڌيڪ آڪسيجن کان خالي رت هوندو آهي، جڏهن تہ ڦڦڙن واريون وريدون آڪسيجن وارو رت رکن ٿيون.

واڌو واپسي وارو وهڪرو [[ڍانچائي ڏورو|ڍانچائي ڏورن]] جي حرڪت سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪي وريدن کي دٻائي سگهن ٿا ۽ رت کي وريدن جي والوَن وسيلي [[ساڄو ايٽريم|ساڄي ايٽريم]] ڏانهن ڌڪي سگهن ٿا.

رت جي گردش کي [[وليم هاروي]] 1628ع ۾ بيان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus |url=http://www.rarebookroom.org/Control/hvyexc/index.html |first=William |last=Harvey | name-list-style = vanc |author-link=William Harvey |language=la |year=1628 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127002138/http://rarebookroom.org/Control/hvyexc/index.html |archive-date=27 November 2010 }}&lt;/ref&gt;

=== جيوگهرڙن جي پيداوار ۽ ٽٽڻ ===
ڪرنگهيدار جانورن ۾ رت جا مختلف جيوگهرڙا [[هڏن جو گودو|هڏن جي گودي]] ۾ [[هيماتوپوئيسس]] نالي عمل وسيلي ٺهن ٿا، جنهن ۾ [[ايريٿروپوئيسس]]، يعني ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي پيداوار، ۽ [[مائيلوپوئيسس]]، يعني اڇن رت جيوگهرڙن ۽ پليٽليٽن جي پيداوار، شامل آهن. ننڍپڻ دوران لڳ ڀڳ هر انساني هڏي ڳاڙها رت جيوگهرڙا پيدا ڪري ٿي؛ بالغن ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي پيداوار وڏين هڏين تائين محدود ٿي وڃي ٿي: ڪرنگهي جي مهرن جا جسم، سيني جي هڏي (اسٽرنم)، پسيلين جو پنجرو، ڪولهي جون هڏيون، ۽ مٿين ٻانهن ۽ ٽنگن جون هڏيون. ان کان سواءِ، ننڍپڻ دوران [[ميڊيا اسٽينم]] ۾ موجود [[ٿائيمس]] غدود [[ٽي لمفوسائيٽ]]ن جو اهم ذريعو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Williams |first1=Peter W. |url=https://archive.org/details/graysanatomy0000gray_m7a1 |title=Gray's anatomy |last2=Gray |first2=Henry David |publisher=C. Livingstone |year=1989 |isbn=978-0-443-02588-4 |edition=37th |location=New York |url-access=registration |name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
رت جو پروٽيني حصو، جنهن ۾ رت ڄمائڻ وارا پروٽين شامل آهن، گهڻي ڀاڱي [[جگر]] ۾ ٺهي ٿو، جڏهن تہ هارمون [[اندرين رطوبتي غدود]]ن ۾ ٺهن ٿا ۽ پاڻياٺ وارو حصو [[هائپوٿيلمس]] وسيلي ضابطي ۾ اچي ٿو ۽ [[بُڪي]] وسيلي برقرار رکيو وڃي ٿو.

صحتمند [[ايريٿروسائيٽ]]ن جي پلازما واري عمر لڳ ڀڳ 120 ڏينهن هوندي آهي، جنهن کان پوءِ اهي [[تِري]] ۽ جگر جي [[ڪپفر جيوگهرڙو|ڪپفر جيوگهرڙن]] وسيلي ٽٽندا آهن. جگر ڪجهه پروٽين، لپڊ ۽ امينو تيزاب پڻ صاف ڪري ٿو. بُڪي گندي مواد کي سرگرم نموني [[پيشاب]] ۾ خارج ڪري ٿي.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Oxygen transport&quot;&gt;&lt;/span&gt;آڪسيجن جي چرپر===
{{Further|آڪسيجن سيري (طب)}}
[[File:Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg|thumb|هيموگلوبن جي بنيادي سيري وڪڙ. وڌيڪ تيزابيت، يعني وڌيڪ حل ٿيل ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، ۾ اهو ساڄي پاسي، ۽ گهٽ تيزابيت، يعني گهٽ حل ٿيل ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، ۾ کاٻي پاسي هلي ٿو|left]]
سمنڊ جي سطح واري دٻاءَ تي هوا ساهه ۾ کڻندڙ صحتمند انسان جي شرياني رت جي نموني ۾ موجود [[آڪسيجن]] جو لڳ ڀڳ 98.5 سيڪڙو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Fundamentals of anatomy &amp; physiology|last=Frederic|first=Martini|date=2009|publisher=Pearson/Benjamin Cummings|others=Nath, Judi Lindsley|isbn=978-0321539106|edition= 8th |location=San Francisco|pages=657|oclc=173683666}}&lt;/ref&gt; ڪيميائي طور [[هيموگلوبن]] سان ڳنڍيل هوندو آهي. لڳ ڀڳ 1.5 سيڪڙو ٻيون رت واريون پاڻياٺون ۾ جسماني طور حل ٿيل هوندو آهي ۽ هيموگلوبن سان ڳنڍيل نه هوندو آهي. هيموگلوبن جو ماليڪيول [[ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۽ ڪيترين ٻين جنسن ۾ آڪسيجن جو مکيه کڻندڙ آهي. هيموگلوبن جي آڪسيجن ڳنڍڻ جي گنجائش 1.36 کان 1.40 ml O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; في گرام هيموگلوبن جي وچ ۾ هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dominguez de Villota ED, Ruiz Carmona MT, Rubio JJ, de Andrés S | s2cid = 10029560 | title = Equality of the in vivo and in vitro oxygen-binding capacity of haemoglobin in patients with severe respiratory disease | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_1981-12_53_12/page/1325 | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 53 | issue = 12 | pages = 1325–8 | date = December 1981 | pmid = 7317251 | doi = 10.1093/bja/53.12.1325 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; جيڪا ڪل [[رت جي آڪسيجن گنجائش]] کي ستر ڀيرا وڌائي ٿي،&lt;ref name=brsphys&gt;{{cite book |last=Costanzo |first=Linda S. |name-list-style=vanc |title=Physiology |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, Maryland |year=2007 |isbn=978-0-7817-7311-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/physiology00cost_0 }}&lt;/ref&gt; ان حالت جي ڀيٽ ۾ جڏهن آڪسيجن رڳو پنهنجي حل پذيري، يعني 0.03&amp;nbsp;ml O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; في ليٽر رت في mm&amp;nbsp;Hg آڪسيجن جي جزوي دٻاءَ (شريانن ۾ لڳ ڀڳ 100&amp;nbsp;mm&amp;nbsp;Hg)، وسيلي کڄي ها.&lt;ref name=brsphys/&gt;

ڦڦڙن ۽ [[نال واريون شريانون|نال وارين شريانن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل وريدن کان سواءِ، شريانون '''آڪسيجن وارو رت''' دل کان پري کڻي وڃن ٿيون ۽ ان کي [[شريانڙي|شريانڙين]] ۽ [[ڪيپلري|ڪيپلرين]] وسيلي جسم تائين پهچائين ٿيون، جتي آڪسيجن استعمال ٿئي ٿي؛ ان کان پوءِ [[وريدڙي|وريدڙيون]] ۽ وريدون '''آڪسيجن کان خالي رت''' دل ڏانهن واپس کڻي وڃن ٿيون.

بالغ انسانن ۾ آرام واري عام حالتن هيٺ، ڦڦڙن مان نڪرندڙ رت ۾ هيموگلوبن لڳ ڀڳ 98–99 سيڪڙو [[آڪسيجن سيري (طب)|آڪسيجن سان سيريل]] هوندو آهي، ۽ جسم کي 950 کان 1150 ml/min&lt;ref name=edwards&gt;[http://www.edwards.com/SiteCollectionImages/edwards/products/presep/ar04313hemodynpocketcard.pdf Edwards Lifesciences LLC – Normal Hemodynamic Parameters – Adult] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110081655/http://www.edwards.com/SiteCollectionImages/edwards/products/presep/ar04313hemodynpocketcard.pdf |date=10 November 2010 }} 2009&lt;/ref&gt; جي وچ ۾ آڪسيجن پهچائي ٿو. صحتمند بالغ ۾ آرام وقت آڪسيجن جو استعمال لڳ ڀڳ 200–250 ml/min هوندو آهي،&lt;ref name=edwards/&gt; ۽ ڦڦڙن ڏانهن واپس ايندڙ آڪسيجن کان خالي رت اڃا به لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm|url-status=dead|archive-date=23 March 2010 |title=Ventilatory Physiology and Endurance |date=23 March 2010 |access-date=4 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040224085741/http://groups.msn.com/TransplantSupportLungHeartLungHeart/oxygen2.msnw Transplant Support- Lung, Heart/Lung, Heart] MSN groups&lt;/ref&gt; (70 کان 78 سيڪڙو)&lt;ref name=edwards/&gt; سيريل هوندو آهي. لڳاتار ورزش دوران آڪسيجن جو وڌيل استعمال وريدي رت جي آڪسيجن سيري گهٽائي ٿو، جيڪا تربيت يافته رانديگر ۾ 15 سيڪڙو کان گهٽ ٿي سگهي ٿي؛ جيتوڻيڪ ساهه کڻڻ جي رفتار ۽ رت جو وهڪرو تلافي لاءِ وڌن ٿا، پر اهڙين حالتن هيٺ شرياني رت ۾ آڪسيجن سيري 95 سيڪڙو يا ان کان گهٽ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mortensen SP, Dawson EA, Yoshiga CC, Dalsgaard MK, Damsgaard R, Secher NH, González-Alonso J | title = Limitations to systemic and locomotor limb muscle oxygen delivery and uptake during maximal exercise in humans | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2005-07-01_566_1/page/273 | journal = The Journal of Physiology | volume = 566 | issue = Pt 1 | pages = 273–85 | date = July 2005 | pmid = 15860533 | pmc = 1464731 | doi = 10.1113/jphysiol.2005.086025 | display-authors = etal }}&lt;/ref&gt; آرام واري ماڻهوءَ ۾ اهڙي گهٽ آڪسيجن سيري خطرناڪ سمجهي وڃي ٿي، مثال طور بيهوشي هيٺ جراحي دوران. لڳاتار هائپوڪسيا، يعني 90 سيڪڙو کان گهٽ آڪسيجن رسد، صحت لاءِ خطرناڪ آهي، ۽ سخت هائپوڪسيا، يعني 30 سيڪڙو کان گهٽ سيري، تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm|url-status=dead|archive-date=25 September 2010 |title=Blood gas and Saturation measurements |date=25 September 2010 |access-date=4 March 2017}}&lt;/ref&gt;

[[جنين]]، جيڪو [[نال]] وسيلي آڪسيجن حاصل ڪري ٿو، تمام گهٽ آڪسيجن دٻاءَ کي منهن ڏئي ٿو، جيڪو بالغ جي ڦڦڙن ۾ ملندڙ سطح جو لڳ ڀڳ 21 سيڪڙو آهي؛ تنهنڪري جنين هيموگلوبن جو ٻيو روپ پيدا ڪري ٿو، جنهن ۾ آڪسيجن لاءِ تمام وڌيڪ رغبت هوندي آهي ([[جنيني هيموگلوبن|هيموگلوبن F]])، ته جيئن اهڙين حالتن هيٺ ڪم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19990502195422/http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html|url-status=dead|archive-date=2 May 1999 |title=Lecture Notes-20 |date=2 May 1999 |access-date=4 March 2017}}&lt;/ref&gt;

=== ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي چرپر ===
CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; رت ۾ ٽن مختلف طريقن سان کڄي ٿي. صحيح سيڪڙو ان تي ڀاڙي ٿو ته رت شرياني آهي يا وريدي. ان جو گهڻو حصو، لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو، ڳاڙهن رت جيوگهرڙن ۾ [[ڪاربونڪ اينهائيڊريز]] اينزائم وسيلي {{chem2|HCO3−}} بائي ڪاربونيٽ آئنن ۾ بدلجي ٿو، هن ردعمل موجب: {{chem2|CO2 + H2O -&gt; H2CO3 -&gt; H+ + HCO3−}}؛ لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو پلازما ۾ حل ٿيل هوندو آهي؛ ۽ لڳ ڀڳ 23 سيڪڙو [[ڪاربامينو]] مرڪبن طور هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Martini | first = Frederic | name-list-style = vanc |year=2007 |title=Anatomy and Physiology |url=https://books.google.com/books?id=joJb82gVsLoC&amp;pg=PA643 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |page=643 |isbn=9789712348075 |display-authors=etal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501022224/https://books.google.com/books?id=joJb82gVsLoC&amp;pg=PA643 |archive-date=1 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Vander's Human Physiology'' reported similar numbers: 60% carried as bicarbonate, 30% bound to hemoglobin as [[carbaminohemoglobin]], and 10% physically dissolved. {{cite book |last1=Widmaier |first1=Eric P. |url=https://archive.org/details/humanphysiologym0000widm/page/493/mode/2up |title=Vander's Human Physiology |last2=Raff |first2=Hershel |last3=Strang |first3=Kevin T. |date=2003 |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |isbn=978-0-07-288074-8 |edition=9th |at=p. 493 (ch. Respiratory physiology § Transport of carbon dioxide in blood) |url-access=registration |name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

هيموگلوبن، جيڪو ڳاڙهن رت جيوگهرڙن ۾ آڪسيجن کڻندڙ مکيه ماليڪيول آهي، آڪسيجن ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻنهي کي کڻي ٿو. بهرحال، هيموگلوبن سان ڳنڍيل CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ساڳئي هنڌ سان نه ڳنڍجي ٿي جتي آڪسيجن ڳنڍجي ٿي. ان بدران، اها چئن گلوبن زنجيرن جي N-ٽرمينل گروهن سان گڏجي ٿي. پر هيموگلوبن ماليڪيول تي [[الوسٽيرڪ ضابطو|الوسٽيرڪ]] اثرن سبب، CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جو ڳنڍجڻ آڪسيجن جي هڪ ڏنل جزوي دٻاءَ لاءِ ڳنڍيل آڪسيجن جي مقدار کي گهٽائي ٿو. آڪسيجن جي سطح وڌڻ سبب رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ سان گهٽ ڳنڍجڻ کي [[هالڊين اثر]] چيو ويندو آهي، ۽ اهو تاندورن مان ڦڦڙن ڏانهن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي چرپر ۾ اهم آهي. CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; جي جزوي دٻاءَ ۾ واڌ يا گهٽ pH، هيموگلوبن مان آڪسيجن ڇڏرائيندو آهي، جنهن کي [[بوهر اثر]] چيو ويندو آهي.

=== هائيڊروجن آئنن جي چرپر ===
ڪجهه آڪسي هيموگلوبن آڪسيجن وڃائي ڊِي آڪسي هيموگلوبن بڻجي ٿو. ڊِي آڪسي هيموگلوبن گهڻن هائيڊروجن آئنن کي ڳنڍي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسي هيموگلوبن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ هائيڊروجن لاءِ گهڻو وڌيڪ لاڙو هوندو آهي.

=== لمفي سرشتو ===
{{main|لمفي سرشتو}}
ٿڻائتن ۾ رت [[لمف]] سان توازن ۾ هوندو آهي، جيڪو رت مان ڪيپلري الٽرافلٽريشن وسيلي تاندورن ۾ لڳاتار ٺهندو رهي ٿو. لمف ننڍين لمفي نالين جي سرشتي وسيلي گڏ ٿئي ٿو ۽ [[سيني واري نالي]] ڏانهن موڪليو وڃي ٿو، جيڪا کاٻي [[ذيلي ڪليوي وريد]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتي لمف ٻيهر جسماني رت جي گردش سان ملي ٿو.

=== گرمي پد جو ضابطو ===
رت جي گردش گرمي کي سڄي جسم ۾ منتقل ڪري ٿي، ۽ هن وهڪري ۾ تبديليون [[گرمي پد جو ضابطو|گرمي پد جي ضابطي]] جو اهم حصو آهن. سطح ڏانهن رت جو وهڪرو وڌڻ، مثال طور گرم موسم يا سخت ورزش دوران، چمڙي کي وڌيڪ گرم ڪري ٿو، جنهن سان گرمي وڌيڪ تيزيءَ سان نڪري ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ٻاهرين گرمي پد گهٽ هوندو آهي، تڏهن هٿن پيرن ۽ چمڙي جي سطح ڏانهن رت جو وهڪرو گهٽجي ويندو آهي ته جيئن گرمي جي نقصان کان بچي سگهجي، ۽ رت کي ترجيحي طور جسم جي اهم عضون ڏانهن گردش ڪرايو ويندو آهي.

=== وهڪري جي رفتار ===
رت جي وهڪري جي رفتار مختلف عضون ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. جگر کي سڀ کان وڌيڪ رت جي رسد ملي ٿي، جنهن جو لڳ ڀڳ وهڪرو 1350 ml/min آهي. بُڪي ۽ دماغ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ رت حاصل ڪندڙ عضوا آهن، جن ۾ وهڪرو 1100 ml/min ۽ لڳ ڀڳ 700 ml/min آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/guytonhalltextbo0000hall/page/204/mode/2up |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |publisher=Saunders |year=2015 |isbn=978-1455770052 |page=204 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

في 100 گرام تاندوري لاءِ رت جي وهڪري جا لاڳاپيل شرح مختلف آهن، جن ۾ بُڪي، ايڊرينل غدود ۽ ٿائيرائيڊ ترتيبوار پهريون، ٻيو ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ رت حاصل ڪندڙ تاندورا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== پاڻياٺي دٻاءَ جا ڪم ===
رت جي وهڪري جي روڪ پڻ خاص تاندورن ۾ ڀرجڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ان تاندوري جو [[اڀار]] ٿئي ٿو؛ مثالن ۾ [[عضو تناسل]] ۽ [[ڪلٽورس]] جو [[اڀار وارو تاندورو]] شامل آهي.

پاڻياٺي دٻاءَ واري ڪم جو ٻيو مثال [[ٽپو ڏيندڙ ڪوريئڙو]] آهي، جنهن ۾ دٻاءَ هيٺ ٽنگن ۾ ڌڪيل رت انهن کي طاقتور ٽپو ڏيڻ لاءِ سڌو ڪري ٿو، بغير ان جي ته وڏيون ڏوريون واريون ٽنگون گهربل هجن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/eb/topic-559817/spider |encyclopedia=Encyclopædia Britannica online |title=Spiders: circulatory system |access-date=25 November 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112190558/https://www.britannica.com/eb/topic-559817/spider |archive-date=12 November 2007 }}&lt;/ref&gt;
== رنگ ==
{{main|هيموگلوبن}}
[[File:Bleeding finger.jpg|thumb|رت وهندڙ آڱر مان نڪرندڙ ڪيپلري رت]]
هيموگلوبن رت جي رنگ ('''هيموڪروم''') جو مکيه طئي ڪندڙ آهي. هر ماليڪيول ۾ چار هيم گروهه هوندا آهن، ۽ مختلف ماليڪيولن سان انهن جو لاڳاپو صحيح رنگ کي بدلائي ٿو. شرياني رت ۽ ڪيپلري رت چمڪندڙ ڳاڙهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هيم گروهه کي مضبوط ڳاڙهو رنگ ڏئي ٿي. آڪسيجن کان خالي رت ڳاڙهي رنگ جو وڌيڪ گهرو ڇانوَ هوندو آهي؛ اهو وريدن ۾ موجود هوندو آهي، ۽ [[رت جو عطيو|رت جي عطئي]] دوران ۽ وريدي رت جا نمونا وٺڻ وقت ڏسي سگهجي ٿو. اهو ان ڪري آهي جو هيموگلوبن پاران جذب ٿيندڙ روشنيءَ جو اسپيڪٽرم آڪسيجن واري ۽ آڪسيجن کان خالي حالت ۾ مختلف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Prahl |title=Optical Absorption of Hemoglobin |url=http://omlc.ogi.edu/spectra/hemoglobin/ |access-date=30 December 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20020105184047/http://omlc.ogi.edu/spectra/hemoglobin/ |archive-date=5 January 2002 }}&lt;/ref&gt;

[[ڪاربان مونو آڪسائيڊ زهرجڻ]] ۾ رت چمڪندڙ ڳاڙهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪاربان مونو آڪسائيڊ]] [[ڪاربوڪسي هيموگلوبن]] جي ٺهڻ جو سبب بڻجي ٿي. [[سائنائيڊ]] زهرجڻ ۾ جسم آڪسيجن استعمال نٿو ڪري سگهي، تنهنڪري وريدي رت آڪسيجن وارو ئي رهي ٿو، جنهن سان ان جي ڳاڙهاڻ وڌي وڃي ٿي. ڪجهه حالتون هيموگلوبن ۾ موجود هيم گروهن کي متاثر ڪن ٿيون، جن سبب چمڙي نيري نظر اچي سگهي ٿي؛ هن علامت کي [[سائنوسس]] چيو ويندو آهي. جيڪڏهن هيم آڪسائيڊ ٿي وڃي، ته [[ميٿيموگلوبن]] ٺهي ٿو، جيڪو وڌيڪ ناسي رنگ جو هوندو آهي ۽ آڪسيجن کڻي نٿو سگهي. ناياب حالت [[سلفهيموگلوبينيميا]] ۾، شرياني هيموگلوبن جزوي طور آڪسيجن وارو هوندو آهي، ۽ اهو نيري ڇانوَ سان گهرو ڳاڙهو ڏسڻ ۾ ايندو آهي.

چمڙي جي سطح جي ويجهو وريدون ڪيترن سببن ڪري نيريون نظر اچن ٿيون. بهرحال، [[بصري ادراڪ|رنگ جي ادراڪ]] ۾ هن تبديلي ۾ حصو وٺندڙ عنصر وريدي رت جي حقيقي رنگ بدران چمڙي جي روشني پکيڙڻ وارين خاصيتن ۽ [[بصري قشر]] پاران بصري ڄاڻ جي عملڪاري سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kienle A, Lilge L, Vitkin IA, Patterson MS, Wilson BC, Hibst R, Steiner R | title = Why do veins appear blue? A new look at an old question | journal = Applied Optics | volume = 35 | issue = 7 | pages = 1151 | date = March 1996 | pmid = 21085227 | doi = 10.1364/AO.35.001151 | url = http://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20120210145120/https://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf | url-status = dead | bibcode = 1996ApOpt..35.1151K | archive-date = 10 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210145120/https://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf |date=10 February 2012 }}&lt;/ref&gt;

''[[Prasinohaema]]'' نسل جي [[سڪنڪ|سڪنڪن]] جو رت [[بليورڊن]] نالي گندي پيداوار جي گڏ ٿيڻ سبب سائو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Austin CC, Perkins SL | title = Parasites in a biodiversity hotspot: a survey of hematozoa and a molecular phylogenetic analysis of Plasmodium in New Guinea skinks | journal = The Journal of Parasitology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 770–7 | date = August 2006 | pmid = 16995395 | doi = 10.1645/GE-693R.1 | s2cid = 1937837 | url = https://digitalcommons.lsu.edu/biosci_pubs/84 | access-date = 16 November 2021 | archive-date = 26 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230426075114/https://digitalcommons.lsu.edu/biosci_pubs/84/ | url-status = live | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;

== بيماريون ==
=== عام طبي ===
* مقدار جون بيماريون
** زخمي ٿيڻ سبب رت وهڻ وسيلي رت جو نقصان ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html |title=Blood – The Human heart |publisher=The Franklin Institute |access-date=19 March 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305043654/http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html |archive-date=5 March 2009}}&lt;/ref&gt; هڪ صحتمند بالغ، پهرين علامت يعني بيچيني شروع ٿيڻ کان اڳ رت جي ڪل مقدار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو (1&amp;nbsp;L) وڃائي سگهي ٿو، ۽ [[صدمو (گردش)|صدمي]] جي شروعات کان اڳ 40 سيڪڙو (2&amp;nbsp;L) تائين وڃائي سگهي ٿو. [[ٿرومبوسائيٽ]] رت جي [[رت جو ڄمڻ|ڄمڻ]] ۽ رت جي دڳن ٺهڻ لاءِ اهم آهن، جيڪي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا. اندروني عضون يا هڏين کي چوٽ لڳڻ سبب [[اندروني رت وهڻ]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن شديد ٿي سگهي ٿو.
** [[پاڻيءَ جي کوٽ]] رت ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽائي رت جي ڪل مقدار کي گهٽائي سگهي ٿي. ان جي نتيجي ۾ صدمو تمام گهٽ ٿيندو آهي (تمام شديد حالتن کان سواءِ)، پر ان سبب [[بيهڻ واري گهٽ رت دٻاءُ]] ۽ [[بيهوشي]] ٿي سگهي ٿي.
* گردش جون بيماريون
** صدمو تاندورن تائين رت جي غير اثرائتي [[پرفيوزن]] آهي، ۽ اهو ڪيترين حالتن، جن ۾ رت جو نقصان، انفيڪشن ۽ ڪمزور [[دل جي نيڪال]] شامل آهن، سبب ٿي سگهي ٿو.
** [[ايٿيروسڪليروسس]] شريانن مان رت جي وهڪري کي گهٽائي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايٿيروما شريانن جي اندرين ڀتين تي ڄمي انهن کي سوڙهو ڪري ٿي. ايٿيروما عمر سان وڌڻ جو لاڙو رکي ٿي، ۽ ان جي واڌ ڪيترن سببن، جن ۾ سگريٽ نوشي، [[وڌيڪ رت دٻاءُ]]، رت ۾ چرٻين جي وڌيل گردش ([[هائپرلپيڊيميا]]) ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن، سبب وڌيڪ تيز ٿي سگهي ٿي.
** رت ڄمڻ سبب [[ٿرومبوسس]] ٺهي سگهي ٿو، جيڪو رت جي نالين کي بند ڪري سگهي ٿو.
** رت جي بناوت، دل جي پمپ ڪرڻ واري عمل يا رت جي نالين جي سوڙهي ٿيڻ ۾ مسئلن جا ڪيترائي نتيجا ٿي سگهن ٿا، جن ۾ رت حاصل ڪندڙ تاندورن ۾ هائپوڪسيا (آڪسيجن جي کوٽ) شامل آهي. اصطلاح ''اسڪيميا'' اهڙي تاندوري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن تائين رت جي پرفيوزن اڻپوري هجي، جڏهن تہ ''انفارڪشن'' مان مراد تاندوري جو موت ([[نيڪروسس]]) آهي، جيڪو رت جي رسد بند ٿيڻ (يا تمام گهڻي اڻپوري ٿيڻ) سبب ٿي سگهي ٿو.

=== رت سان لاڳاپيل ===
{{see also|هيماتالاجي}}
* اينيميا
** ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي اڻپوري مقدار ([[اينيميا]]) رت وهڻ، [[ٿيليسيميا]] جهڙين رت جي بيمارين يا [[خراب غذائيت سان لاڳاپيل بيماريون|غذائي کوٽن]] جو نتيجو ٿي سگهي ٿي، ۽ ان لاءِ هڪ يا وڌيڪ [[رت جي منتقلي|رت جون منتقليون]] گهربل ٿي سگهن ٿيون. اينيميا هڪ [[جينياتي بيماري]] سبب پڻ ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ڳاڙها رت جيوگهرڙا اثرائتي نموني ڪم نه ڪندا آهن. جيڪڏهن مردن ۾ هيموگلوبن جي مقدار 13.5&amp;nbsp;gm/dl کان گهٽ يا عورتن ۾ 12.0&amp;nbsp;gm/dl کان گهٽ هجي تہ [[رت جي جاچ]] وسيلي اينيميا جي تصديق ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hematology.org/Patients/Anemia/ |title=The Role of Red Blood Cells in Anemia |access-date=2017-05-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518202410/http://www.hematology.org/Patients/Anemia/ |archive-date=18 May 2017 }}&lt;/ref&gt; ڪيترن ملڪن ۾ منتقلي لائق رت جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ [[رت جي بئنڪ|رت جون بئنڪون]] آهن. رت جي منتقلي حاصل ڪندڙ ماڻهوءَ جو [[رت جو گروهه]] عطيو ڏيندڙ جي رت جي گروهه سان ٺهڪندڙ هجڻ گهرجي.
** [[ڏاٽي جيوگهرڙي اينيميا]]
* جيوگهرڙن جي واڌ جون بيماريون
** [[ليوڪيميا]] رت ٺاهيندڙ تاندورن ۽ جيوگهرڙن جي [[ڪينسر (طب)|ڪينسرن]] جو هڪ گروهه آهي.
** ڳاڙهن رت جيوگهرڙن ([[پولي سائيٿيميا ويرا]]) يا پليٽليٽن ([[ايسينشل ٿرومبوسائيٽوسس]]) جي غير ڪينسري حد کان وڌيڪ پيداوار [[ڪينسر کان اڳ واري حالت|ڪينسر کان اڳ واري]] ٿي سگهي ٿي.
** [[مائيلوڊسپلاسٽڪ سنڊروم]]ن ۾ هڪ يا وڌيڪ جيوگهرڙي سلسلن جي غير اثرائتي پيداوار شامل هوندي آهي.
* رت ڄمڻ جون بيماريون
** [[هيموفيليا]] هڪ [[جينياتي بيماري]] آهي، جيڪا رت جي [[رت جو ڄمڻ|ڄمڻ واري طريقيڪار]] مان ڪنهن هڪ ۾ خرابي پيدا ڪري ٿي. ان سبب ٻي صورت ۾ معمولي زخم به حياتيءَ لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿا، پر وڌيڪ عام طور ان جي نتيجي ۾ [[هيمارٿروسس]]، يعني سنڌن جي خالن ۾ رت وهڻ، ٿئي ٿو، جيڪو معذوري پيدا ڪري سگهي ٿو.
** غير اثرائتا يا اڻپورا پليٽليٽ پڻ [[ڪوئگولوپيٿي]] (رت وهڻ جون بيماريون) پيدا ڪري سگهن ٿا.
** حد کان وڌيڪ رت ڄمڻ واري حالت ([[ٿرومبوفليا]]) پليٽليٽن يا رت ڄمائڻ وارن عنصرن جي ڪم جي ضابطي ۾ خرابين سبب پيدا ٿئي ٿي، ۽ ٿرومبوسس جو سبب بڻجي سگهي ٿي.
* رت جون وچڙندڙ بيماريون
** رت انفيڪشن جي منتقلي جو هڪ اهم ذريعو آهي. ايڇ آءِ وي، جيڪو ايڊز جو سبب بڻجندڙ وائرس آهي، متاثر ماڻهوءَ جي رت، مني يا ٻين جسماني رطوبتن سان رابطي وسيلي منتقل ٿئي ٿو. [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي|سي]] بنيادي طور رت سان رابطي وسيلي منتقل ٿين ٿا. [[رت وسيلي منتقل ٿيندڙ انفيڪشن|رت وسيلي منتقل ٿيندڙ انفيڪشنن]] سبب رت لڳل شين کي [[حياتيائي خطرو]] سمجهيو ويندو آهي.
** رت جي بيڪٽيريائي انفيڪشن کي [[بيڪٽيريميا]] يا [[سيپسس]] چيو ويندو آهي. وائرس واري انفيڪشن کي وائرِيميا چيو ويندو آهي. [[مليريا]] ۽ [[ٽرائپانوسومياسس]] رت وسيلي منتقل ٿيندڙ پرجيواڻي انفيڪشن آهن.

=== ڪاربان مونو آڪسائيڊ زهرجڻ ===
{{main|ڪاربان مونو آڪسائيڊ زهرجڻ}}
آڪسيجن کان سواءِ ٻيون شيون پڻ هيموگلوبن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون؛ ڪجهه حالتن ۾، ان سبب جسم کي اڻموٽ نقصان پهچي سگهي ٿو. مثال طور، ڪاربان مونو آڪسائيڊ ان وقت انتهائي خطرناڪ هوندي آهي، جڏهن اها ساهه کڻڻ وسيلي ڦڦڙن مان رت تائين پهچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪاربان مونو آڪسائيڊ هيموگلوبن سان مضبوطيءَ سان ڳنڍجي [[ڪاربوڪسي هيموگلوبن]] ٺاهي ٿي، جنهن سبب آڪسيجن سان ڳنڍجڻ لاءِ گهٽ هيموگلوبن آزاد رهي ٿو ۽ رت وسيلي گهٽ آڪسيجن ماليڪيول سڄي جسم ۾ منتقل ٿي سگهن ٿا. اهو ٻوساٽجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. خراب هوا جي اچ وڃ واري بند ڪمري ۾ ٻرندڙ باهه سنگين خطرو پيدا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سبب هوا ۾ ڪاربان مونو آڪسائيڊ گڏ ٿي سگهي ٿي. تمباڪو ڇڪڻ دوران پڻ ڪجهه ڪاربان مونو آڪسائيڊ هيموگلوبن سان ڳنڍجي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Blumenthal I | title = Carbon monoxide poisoning | url = https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2001-06_94_6/page/270 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 94 | issue = 6 | pages = 270–2 | date = June 2001 | pmid = 11387414 | pmc = 1281520 | doi = 10.1177/014107680109400604 }}&lt;/ref&gt;

== علاج ==
=== رت جي منتقلي ===
{{further|رت جي منتقلي}}
[[File:Bloodbags.jpg|thumb|رت جي عطئي دوران گڏ ڪيل وريدي رت]]
منتقلي لاءِ رت انساني عطيو ڏيندڙن کان [[رت جو عطيو|رت جي عطئي]] وسيلي حاصل ڪيو ويندو آهي ۽ [[رت جي بئنڪ]] ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي. انسانن ۾ ڪيترائي مختلف [[رت جو گروهه|رت جا گروهه]] آهن، جن مان [[اي بي او رت گروهه سرشتو]] ۽ [[ريسس رت گروهه سرشتو]] سڀ کان اهم آهن. اڻٺهڪندڙ رت جي گروهه جي رت جي منتقلي شديد ۽ اڪثر موتمار پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهي ٿي، تنهنڪري [[ڪراس ميچنگ]] ڪئي ويندي آهي ته جيئن پڪ ٿئي تہ ٺهڪندڙ رت جي پيداوار منتقل ڪئي وڃي.

[[وريد وسيلي]] ڏنيون ويندڙ ٻين رت جي پيداوارن ۾ پليٽليٽ، رت جو پلازما، ڪرائيوپريسيپيٽيٽ ۽ مخصوص رت ڄمائڻ وارن عنصرن جا ڳوڙها محلول شامل آهن.

=== وريد وسيلي ڏيڻ ===
دوائن جا ڪيترائي قسم ([[اينٽي بايوٽڪ]]ن کان [[ڪيموٿراپي]] تائين) وريد وسيلي ڏنا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هاضمي واري سرشتي مان سولائيءَ سان يا مناسب مقدار ۾ جذب نه ٿيندا آهن.

شديد ۽ اوچتي رت جي نقصان کان پوءِ، پاڻياٺي تياريون، جن کي عام طور پلازما وڌائيندڙ چيو ويندو آهي، وريد وسيلي ڏئي سگهجن ٿيون؛ اهي يا تہ جسماني مقدار ۾ لوڻن (NaCl، KCl، CaCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; وغيره) جا محلول هوندا آهن، يا ڪولائيڊي محلول، جهڙوڪ ڊيڪسٽران، [[انساني سيرم البومِن]] يا تازو ڄميل پلازما. اهڙين هنگامي حالتن ۾ پلازما وڌائيندڙ رت جي منتقلي جي ڀيٽ ۾ حياتي بچائڻ جو وڌيڪ اثرائتو طريقو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ منتقل ڪيل ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جو استقلاب رت جي منتقلي کان هڪدم پوءِ ٻيهر شروع نه ٿيندو آهي.

=== رت ڪڍڻ ===
{{main|رت ڪڍڻ}}
جديد [[شاهدي تي ٻڌل طب]] ۾ رت ڪڍڻ ڪجهه ناياب بيمارين، جن ۾ [[هيموڪروميٽوسس]] ۽ [[پولي سائيٿيميا]] شامل آهن، جي سنڀال لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. بهرحال، [[رت ڪڍڻ]] ۽ [[ڄور علاج|ڄورون لڳائڻ]] 19هين صديءَ تائين عام پر اڻتصديق ٿيل علاج هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هپوڪريٽس|هپوڪريٽي]] طب موجب ڪيترين بيمارين کي غلط نموني رت جي گهڻائيءَ سبب پيدا ٿيل سمجهيو ويندو هو.

== لفظي بڻ بڻياد ==
[[Image:Jan Janský, 1902.jpg|thumb|upright|[[يان يانسڪي]] کي رت جي چئن قسمن (A، B، AB ۽ O) ۾ پهرين درجي بندي ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو]]
انگريزي لفظ ''بلڊ'' ([[پراڻي انگريزي]] ''blod'') [[جرمني ٻوليون|جرمني ٻولين]] مان نڪتل آهي ۽ ٻين سڀني جرمني ٻولين ۾ ساڳي معنيٰ وارا ان جا هم-بڻ لفظ ملن ٿا (مثال طور جرمن ''بلٽ''، سويڊش ''بلاڊ'' ۽ گوٿڪ ''blōþ''). ان جي ڪا به مڃيل [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي|هند-يورپي]] لفظي بڻ بڻياد موجود ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite OED|blood}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
=== قديم يوناني طب ===
[[رابن فاهريئس]] (هڪ سويڊني طبيب، جنهن [[ڳاڙهن رت گهرڙن جي ويهڻ جي شرح]] جو طريقو جوڙيو) جو خيال هو ته [[قديم يونان]] جو [[اخلاطي نظريو|اخلاطن وارو نظام]]، جنهن موجب جسم ۾ چار جدا جسماني رطوبتون موجود سمجهيون وينديون هيون (۽ انهن کي مختلف مزاجن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو)، شفاف ٿانوَ ۾ رت جي ڄمڻ جي مشاهدي تي ٻڌل هو. جڏهن رت کي شيشي جي ٿانوَ ۾ ڪڍي لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ تائين بنا ڇهڻ جي ڇڏيو وڃي ٿو، تڏهن ان ۾ چار جدا تهه ڏسي سگهجن ٿا. تري ۾ هڪ ڪارو ڄميل دڳ ٺهي ٿو (&quot;ڪارو پِت&quot;). ان جي مٿان ڳاڙهن رت گهرڙن جو تهه (&quot;رت&quot;) هوندو آهي. ان کان مٿي اڇن رت گهرڙن جو اڇاڻ مائل تهه (&quot;بلغم&quot;) هوندو آهي. سڀ کان مٿيون تهه شفاف پيلو سيرم (&quot;پيلو پِت&quot;) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hart GD | title = Descriptions of blood and blood disorders before the advent of laboratory studies | journal = British Journal of Haematology | volume = 115 | issue = 4 | pages = 719–28 | date = December 2001 | pmid = 11843802 | doi = 10.1046/j.1365-2141.2001.03130.x | s2cid = 10602937 | url = http://www.bloodmed.com/home/hannpdf/bjh3130.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20110708073035/http://www.bloodmed.com/home/hannpdf/bjh3130.pdf | url-status = dead | archive-date = 8 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708073035/http://www.bloodmed.com/home/hannpdf/bjh3130.pdf |date=8 July 2011 }}&lt;/ref&gt;{{failed verification|date=January 2015}}

عام طور تي يوناني مفڪرن جو خيال هو ته رت کاڌي مان ٺهندو آهي. [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]] هن خيال بابت ثبوت جا ٻه اهم ماخذ آهن، پر اهو خيال [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' تائين پراڻو آهي.&lt;ref&gt;For Homer, see ''Iliad'' (V.381–84). For Plato, see ''Timaeus'' 77a–81e and Campbell 2024. For Aristotle, see ''Parts of Animals'' II.3 650a31. For blood in ancient Greek science in general, see Boylan 2015. Douglas R. Campbell. 2024. &quot;Irrigating Blood: Plato on the Circulatory System, the Cosmos, and Elemental Motion,&quot; ''Journal of the History of Philosophy'' 62 (4): 519–541. 2024.[https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMIBP] Michael Boylan. 2015. ''The Origins of Ancient Greek ScienceBlood—A Philosophical Study.'' New York: Routledge.&lt;/ref&gt; افلاطون جو خيال هو ته اسان جي پيٽ ۾ موجود باهه کاڌي کي رت ۾ بدلائي ٿي،&lt;ref&gt;See ''Timaeus'' 77a-81e and Campbell 2024. Douglas R. Campbell. 2024. &quot;Irrigating Blood: Plato on the Circulatory System, the Cosmos, and Elemental Motion,&quot; ''Journal of the History of Philosophy'' 62 (4): 519–541. 2024.[https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMIBP] &lt;/ref&gt; ۽ ساهه کڻڻ دوران جسم اندر هوا جون حرڪتون ان باهه کي کڻي هلنديون آهن، جڏهن اها اسان جي کاڌي کي رت ۾ بدلائيندي آهي.&lt;ref&gt;See Schroeder 2021 and Pelavski 2014. Lea Aurelia Schroeder. 2021. &quot;Replenishment and Maintenance of the Human Body,&quot; ''Apeiron'' 54 (3): 317-346.[https://philpapers.org/archive/SCHRAM-15.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251024075426/https://philpapers.org/archive/SCHRAM-15.pdf |date=2025-10-24 }} Andrés Pelavski. 2014. &quot;Physiology in Plato's ''Timaeus'': Irrigation, Digestion, and Respiration,&quot; ''The Cambridge Classical Journal'' 60: 61-74.&lt;/ref&gt; ارسطو جو خيال هو ته کاڌو دل ۾ پچي رت ۾ بدلجي ٿو ۽ پوءِ اسان جي جسم جي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;See ''Parts of Animals'' II.4 651a13−15.&lt;/ref&gt;

=== قسم ===
[[اي بي او رت گروهه جو نظام]] سن 1900ع ۾ [[ڪارل لينڊسٽائنر]] دريافت ڪيو. [[يان يانسڪي]] کي 1907ع ۾ رت جي چئن قسمن (A، B، AB ۽ O) ۾ پهرين درجي بندي ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جيڪا اڄ تائين استعمال ۾ آهي. 1907ع ۾ پهريون [[رت جي منتقلي|رت منتقلي]] وارو عمل ڪيو ويو، جنهن ۾ مطابقت جي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ اي بي او نظام استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redcrossblood.org/learn-about-blood/history-blood-transfusion|title=History of Blood Transfusion &amp;#124; American Red Cross|website=redcrossblood.org|access-date=21 March 2021|archive-date=4 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204103229/http://www.redcrossblood.org/learn-about-blood/history-blood-transfusion|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پهرين اڻ سڌي رت منتقلي 27 مارچ 1914ع تي ڪئي وئي. [[ريسس عامل]] 1937ع ۾ دريافت ڪيو ويو.

== ثقافت ۽ مذهب ==
{{See also|رت جو بهتان}}


زندگيءَ لاءِ پنهنجي اهميت سبب، رت ڪيترن ئي عقيدن سان لاڳاپيل آهي. انهن مان هڪ سڀ کان بنيادي تصور رت کي ڄم يا والدين وسيلي خانداني لاڳاپن جي علامت طور استعمال ڪرڻ آهي؛ ”رت جي رشتي سان لاڳاپيل“ هجڻ جو مطلب شاديءَ بدران نسب يا نسل وسيلي لاڳاپيل هجڻ آهي. هي تصور [[نسلي سلسلو|نسلي سلسلن]] ۽ ”[[رت پاڻيءَ کان گهاٽو آهي]]“، ”[[wikt:bad blood|خراب رت]]“ ۽ ”[[رت جو ڀاءُ]]“ جهڙين چوڻين سان ويجهڙائي رکي ٿو.

[[اسلام]]، [[يهوديت]] ۽ [[عيسائيت]] ۾ رت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[احبار جو ڪتاب|احبار]] 17:11 ۾ چيو ويو آهي تہ ”جاندار جي زندگي رت ۾ آهي.“ هي جملو احباري قانون جو حصو آهي، جيڪو رت پيئڻ يا اهڙو گوشت کائڻ کان منع ڪري ٿو جنهن مان رت وهائي ڪڍڻ بدران اڃا ان ۾ موجود هجي.

رت جا ڏندڪٿائي حوالا ڪڏهن ڪڏهن رت جي زندگي بخشيندڙ فطرت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا ويم جهڙن واقعن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ۽ ان جي ڀيٽ زخم يا موت جي رت سان ڪئي ويندي آهي.

=== آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو ===
ڪيترن ئي [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|آسٽريليا جي اصلوڪن ايبوريجنل ماڻهن]] جي روايتن ۾ [[گيرو]] (خاص ڪري ڳاڙهو گيرو) ۽ رت، جيڪي ٻئي لوهه جي مقدار سان ڀرپور آهن ۽ [[مابان]] سمجهيا وڃن ٿا، رسمن لاءِ ناچ ڪندڙن جي جسمن تي لڳايا ويندا آهن. لالر لکي ٿو:{{blockquote|
ڪيترين ئي ايبوريجنل رسمن ۽ تقريبن ۾ ناچ ڪندڙن جي اگهاڙن جسمن تي ڳاڙهو گيرو مهٽيو ويندو آهي. ڳجهن ۽ مقدس مرداڻي رسمن ۾، شريڪ ٿيندڙن جي ٻانهن جي رڳن مان ڪڍيل رت هڪٻئي سان ونڊيو ۽ سندن جسمن تي مهٽيو ويندو آهي. گهٽ ڳجهن رسمن ۾ ڳاڙهو گيرو به ساڳي نموني استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڻهن جي جسمن تي پکين جا کنڀ چنبڙائڻ لاءِ پڻ رت استعمال ڪيو ويندو آهي. پکين جي کنڀن ۾ هڪ اهڙو پروٽين هوندو آهي، جيڪو چقمقي اثرن لاءِ انتهائي حساس هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Lawlor | first = Robert | name-list-style = vanc |title=Voices of the first day: awakening in the Aboriginal dreamtime | url = https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl |publisher=Inner Traditions International |location=Rochester, VT |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl/page/n121 102]–103 |isbn=978-0-89281-355-1}}&lt;/ref&gt;}} لالر جو چوڻ آهي تہ هن نموني استعمال ڪيل رت کي اهي ماڻهو ناچ ڪندڙن کي [[خوابن جو زمانو|خوابن جي زماني]] جي اڻ ڏٺل توانائيائي دنيا سان هم آهنگ ڪندڙ سمجهن ٿا. پوءِ لالر انهن اڻ ڏٺل توانائيائي دنيائن کي [[چقمقي ميدان|چقمقي ميدانن]] سان ڳنڍي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ لوهه [[چقمقيسيت|چقمقي]] هوندو آهي.

=== يورپي ڪافر مذهب ===
[[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ قبيلن]] ۾ سندن قربانين، يعني ''[[بلوط]]'' رسمن، دوران رت استعمال ڪيو ويندو هو. رت کي پنهنجي اصل مالڪ جي طاقت رکندڙ سمجهيو ويندو هو ۽ ذبح ڪرڻ کان پوءِ رت ڀتين، ديوتائن جي مورتين ۽ رسمن ۾ شريڪ ٿيندڙ ماڻهن تي ڇٽيو ويندو هو. رت ڇٽڻ جي هن عمل کي [[قديم انگريزي ٻولي|قديم انگريزي]] ۾ ''blóedsian'' چيو ويندو هو، ۽ اهو اصطلاح [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] اختيار ڪيو، جنهن مان ''to bless'' ۽ ''blessing'' جا لفظ نڪتا. [[حِتي ٻولي]] ۾ رت لاءِ لفظ ''ishar''، ”قسم“ ۽ ”ٻنڌڻ“ وارن لفظن جو هم اصل لفظ هو؛ ڏسو [[اشارا]]. [[قديم يونان|قديم يونانين]] جو عقيدو هو تہ ديوتائن جو رت، ''[[ايڪور]]''، هڪ اهڙو مادو هو جيڪو فاني انسانن لاءِ زهريلو هو.

جرمنڪ قانون جي هڪ باقيات طور، [[لاش مان رت وهڻ جي آزمائش]] نالي هڪ آزمائش، جنهن ۾ اهو سمجهيو ويندو هو تہ قاتل جي موجودگيءَ ۾ مقتول جي لاش مان رت وهڻ شروع ٿيندو، 17هين صديءَ جي شروعات تائين استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brittain |first=Robert P. |date=1965 |title=Cruentation: In Legal Medicine and in Literature |journal=Medical History |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=82–88 |doi=10.1017/S0025727300030179 |pmid=14252331 |issn=0025-7273|pmc=1033446 }}&lt;/ref&gt;

=== عيسائيت ===
[[پيدائش جو ڪتاب|پيدائش]] 9:4 ۾، خدا [[نوح]] ۽ سندس پٽن کي رت کائڻ کان منع ڪئي (ڏسو [[نوحي قانون]]). هن حڪم تي [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] پڻ عمل ڪندو رهيو.

بائبل ۾ اهو پڻ ڄاڻايل آهي تہ جڏهن موت جو فرشتو عبراني ماڻهن جي گهرن وٽ آيو تہ جيڪڏهن فرشتي دروازي تي گهيٽي جو رت لڳل ڏٺو تہ گهر جو پهريتو ٻار نه مرندو هو.

[[يروشلم جي مجلس]] ۾، [[نئين عهدنامي جا رسول|رسولن]] ڪجهه عيسائين کي رت واپرائڻ کان منع ڪئي؛ ان جو ذڪر رسولن جا ڪم 15:20 ۽ 29 ۾ ٿيل آهي. هن باب ۾ ان جو سبب پڻ ڄاڻايل آهي (خاص ڪري آيتن 19–21 ۾): اهو انهن يهودين کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هو، جيڪي عيسائي ٿي چڪا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ موسوي قانون ان عمل کان منع ڪندو هو.

مسيح جو رت گناهن جي [[عيسائيت ۾ ڪفارو|ڪفاري]] جو وسيلو آهي. پڻ، ”... سندس [خدا جي] پٽ يسوع مسيح جو رت اسان کي هر گناهه کان پاڪ ڪري ٿو.“ (1 يوحنا 1:7)، ”... ان [خدا] لاءِ، جنهن اسان سان پيار ڪيو ۽ پنهنجي رت سان اسان کي اسان جي گناهن کان ڌوتو.“ (مڪاشفو 1:5)، ۽ ”۽ انهن هن (شيطان) تي گهيٽي [يسوع مسيح] جي رت ۽ پنهنجي شاهديءَ جي ڪلام وسيلي سوڀ حاصل ڪئي ...“ (مڪاشفو 12:11).

ڪجهه عيسائي چرچ، جن ۾ رومن ڪيٿولڪيت، [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪسي]]، [[مشرقي آرٿوڊوڪسي]] ۽ [[اوڀر جو اسيريائي چرچ]] شامل آهن، سيکارين ٿا تہ مقدس ڪرڻ کان پوءِ [[عشائيه رباني]] جي شراب [[جوهر جي تبديلي|حقيقت ۾ بدلجي]] عبادت ڪندڙن جي پيئڻ لاءِ [[مسيح جو رت|يسوع جي رت]] بڻجي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح مقدس ڪيل شراب ۾ يسوع روحاني ۽ جسماني طور موجود ٿي وڃي ٿو. هيءَ تعليم [[آخري عشائيه]] ۾ پاڙون رکي ٿي، جيئن بائبل جي چئن انجيلن ۾ لکيل آهي، جن ۾ يسوع پنهنجي [[ٻارهن رسول|شاگردن]] کي چيو تہ جيڪو ماني هو کائين ٿا سا سندس جسم آهي ۽ شراب سندس رت آهي. ''”هي پيالو منهنجي رت ۾ نئون عهدنامو آهي، جيڪو توهان لاءِ وهايو وڃي ٿو.“ ({{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke |chapter=22|verse=20}})''.

پروٽيسٽنٽيت جون گهڻيون شڪليون، خاص ڪري [[ميٿوڊسٽ]] يا [[پريسبيٽيرين]] روايت سان لاڳاپيل، سيکارين ٿيون تہ شراب مسيح جي رت جي علامت کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي، ۽ مسيح ان ۾ روحاني طور تہ موجود آهي پر جسماني طور نه. [[لوٿرن]] الٰهيات سيکاري ٿي تہ جسم ۽ رت عشائيه رباني جي ماني ۽ شراب سان [[هم وجوديت|”ان ۾، ان سان ۽ ان جي هيٺان“ گڏ موجود]] آهن.

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ جانور جو رت ٿوري کان ٿوري مقدار ۾ به واپرائڻ جائز ناهي (احبار 3:17 ۽ ٻين هنڌن تي)؛ اهو يهودي [[غذا|غذائي]] قانونن ([[ڪشروت]]) ۾ ظاهر ٿئي ٿو. گوشت مان رت ڪڍڻ لاءِ ان کي ڌوئي پاڻيءَ ۾ پسائبو آهي (ته جيئن رت جا ڄميل دڳ ڍرا ٿين)، پوءِ [[کاڌي کي لوڻ لڳائڻ|لوڻ لڳائي]] وري ڪيترائي ڀيرا پاڻيءَ سان ڌوئبو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/82678/jewish/Koshering-Meat.htm Koshering Meat.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216084120/http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/82678/jewish/Koshering-Meat.htm |date=16 December 2013 }} Chabad.org.&lt;/ref&gt; واپرائڻ کان اڳ آنا پڻ جاچڻا پوندا آهن ۽ انهن ۾ موجود رت جا داغ ڪڍڻا پوندا آهن.&lt;ref&gt;[http://www.chabad.org/library/howto/wizard_cdo/aid/113470/jewish/Removing-the-Blood.htm Removing the Blood.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216084034/http://www.chabad.org/library/howto/wizard_cdo/aid/113470/jewish/Removing-the-Blood.htm |date=16 December 2013 }} Chabad.org.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ بائبلي قانون موجب مڇيءَ جو رت ڪوشير آهي، پر بائبلي پابندي ٽوڙڻ جو ڏيک پيدا ٿيڻ کان بچڻ لاءِ ربيائي قانون موجب مڇيءَ جو رت واپرائڻ منع آهي.&lt;ref&gt;Citron, R. Aryeh. [http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1182104/jewish/All-About-Kosher-Fish.htm All About Kosher Fish.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216084101/http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1182104/jewish/All-About-Kosher-Fish.htm |date=16 December 2013 }} Chabad.org.&lt;/ref&gt;

رت سان لاڳاپيل هڪ ٻي رسم ۾ ذبح ڪرڻ کان پوءِ [[پکي|پکين]] ۽ [[شڪار جو گوشت|شڪاري جانورن]] جي رت کي ڍڪڻ شامل آهي (احبار 17:13)؛ [[تورات]] ۾ ان جو سبب هي ڏنو ويو آهي: ”ڇاڪاڻ⁠تہ جانور جي زندگي [ان] جي رت ۾ آهي“ (ساڳيو، 17:14). انسانن جي حوالي سان، [[قبالا]] هن آيت جي تشريح ڪندي چوي ٿي تہ ماڻهوءَ جي حيواني روح جو هنڌ رت ۾ آهي ۽ جسماني خواهشون ان مان پيدا ٿين ٿيون.

ساڳيءَ طرح، مندر جي قربانين ۽ ذبح ڪيل گوشت کي لوڻ لڳائڻ جو روحاني سبب ماڻهوءَ مان حيواني خواهشن جي رت کي ڪڍڻ آهي. جانور جو رت ڪڍڻ سان، رت ۾ موجود حيواني توانائيون ۽ حياتيائي قوت پڻ ڪڍجي وڃن ٿيون، جنهن سان گوشت انساني واپرائڻ جي لائق بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;[[ميناخم مينڊل شنيرسن|Schneerson, R. Menachem M.]] ''Igrot Kodesh'', vol. vii, p. 270.&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
رت تي ٻڌل کاڌي جو استعمال [[اسلامي غذائي قانون|اسلامي غذائي قانونن]] موجب حرام آهي. اهو حڪم [[قرآن]] جي سورت [[سورت المائده|المائده]] (5:3) جي هن بيان مان ورتل آهي: ”توهان تي حرام ڪيو ويو آهي: مردار، رت، سوئر جو گوشت ۽ اهو جنهن تي الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جو نالو ورتو ويو هجي.“

رت کي ناپاڪ سمجهيو ويندو آهي، تنهنڪري رت وهڻ کان پوءِ جسماني ۽ شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ جا مخصوص طريقا آهن. [[حيض]]، ويم کان پوءِ رت وهڻ ۽ بي قاعدي فرجي رت وهڻ لاءِ مخصوص قاعدا ۽ پابنديون لاڳو ٿين ٿيون. جڏهن ڪنهن جانور کي ذبح ڪيو ويندو آهي تہ ان جي ڳچي اهڙي نموني ڪٽي ويندي آهي جو ڪرنگهي جي هڏي نه ڪٽجي، جنهن ڪري دماغ دل ڏانهن آڪسيجن لاءِ رت پمپ ڪرڻ جا حڪم موڪليندو رهي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم مان رت نڪري وڃي ٿو ۽ گوشت عام طور پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ محفوظ ٿي وڃي ٿو. هاڻوڪي دور ۾ [[رت جي منتقلي]] کي عام طور اسلامي قاعدن جي خلاف نه سمجهيو ويندو آهي.

=== يهوواه جا شاهد ===
{{main|يهوواه جا شاهد ۽ رت جي منتقلي}}

رسولن جا ڪم 15:28، 29 جهڙين صحيفائي عبارتن جي پنهنجي تشريح جي بنياد تي (”... رت کان پاسو ڪندا رهو.“)، ڪيترائي [[يهوواه جا شاهد]] نہ رت واپرائين ٿا ۽ نہ ئي سڄي رت يا ان جي وڏن جزن: ڳاڙهن رت گهرڙن، اڇن رت گهرڙن، پليٽليٽن (ٿرومبوسائيٽن) ۽ پلازما جي منتقلي قبول ڪن ٿا. ميمبر ذاتي طور فيصلو ڪري سگهن ٿا تہ ڇا اهي اهڙا طبي طريقا قبول ڪندا، جن ۾ سندن پنهنجو رت يا اهڙا مادا شامل هجن، جيڪي چئن وڏن جزن مان وڌيڪ ڀاڱن ۾ ورهايل هجن.&lt;ref&gt;''The Watchtower'' 15 June 2004, p. 22, &quot;Be Guided by the Living God&quot;&lt;/ref&gt;

=== رت پياڪيت ===
{{main|رت پياڪ}}
[[رت پياڪ]] ڏندڪٿائي جاندار آهن، جيڪي خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سڌو سنئون رت پيئن ٿا، ۽ عام طور انساني رت کي ترجيح ڏين ٿا. سڄي دنيا جي ثقافتن ۾ هن قسم جون ڏندڪٿائون ملن ٿيون؛ مثال طور، ''[[نوسفيراتو]]'' جي ڏندڪٿا، جنهن ۾ هڪ انسان ٻين جو رت پيئي [[لعنت]] ۽ امرتا حاصل ڪري ٿو، اوڀر يورپي لوڪ روايتن مان نڪتل آهي. [[چچڙ]]، [[ڄؤرون]]، مادي [[مڇر]]، [[رت پياڪ چمڙا]] ۽ ٻيا ڪيترائي قدرتي جاندار ٻين جانورن جو رت واپرائين ٿا، پر رڳو چمڙا رت پياڪن سان لاڳاپيل آهن. ان جو رت پياڪ چمڙن سان ڪو واسطو ناهي، جيڪي [[نئين دنيا]] جا جاندار آهن ۽ يورپي ڏندڪٿائن جي شروعات کان گهڻو پوءِ دريافت ٿيا.

== اڪرنگهيدار جانور ==
{{Main|هيمولمف}}
اڪرنگهيدار جانورن ۾ رت جهڙي هڪ جسماني پاڻياٺ ملي ٿي، جنهن کي [[هيمولمف]] چيو ويندو آهي؛ مکيه فرق اهو آهي تہ هيمولمف بند گردشي سرشتي اندر محدود نه هوندي آهي. هيمولمف آڪسيجن کڻڻ جو ڪم ڪري سگهي ٿي، جيتوڻيڪ هيموگلوبن جو استعمال لازمي ناهي. [[ڪرستيشين]] ۽ [[مولسڪ]] هيموگلوبن بدران [[هيموسائينن]] استعمال ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kato |first1=Sanae |last2=Matsui |first2=Takashi |last3=Gatsogiannis |first3=Christos |last4=Tanaka |first4=Yoshikazu |date=April 2018 |title=Molluscan hemocyanin: structure, evolution, and physiology |journal=Biophysical Reviews |volume=10 |issue=2 |pages=191–202 |doi=10.1007/s12551-017-0349-4 |issn=1867-2450 |pmc=5899709 |pmid=29235083}}&lt;/ref&gt; گهڻن جيتن ۾، سندن هيمولمف ۾ آڪسيجن کڻندڙ ماليڪيول نه هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جسم ايترا ننڍا هوندا آهن جو آڪسيجن پهچائڻ لاءِ سندن [[اڪرنگهيدار جانورن جي ٽريڪيا|ٽريڪيائي سرشتو]] ڪافي هوندو آهي.

== ٻيا استعمال ==
=== عدالتي سائنس ۽ آثار قديمه ===
[[رت جا رهيل نشان]] [[عدالتي سائنس|عدالتي]] جاچ ڪندڙن کي هٿيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، ڏوهاري عمل کي ٻيهر جوڙڻ ۽ شڪي ماڻهن کي ڏوهه سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا. [[رت جي داغن جي نموني جو تجزيو|رت جي داغن جي نمونن جي تجزيي]] وسيلي، رت جي داغن جي جڳهائي ورڇ مان پڻ عدالتي ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي.

رت جي رهيل نشانن جو تجزيو [[آثار قديمه]] ۾ پڻ استعمال ٿيندڙ هڪ ٽيڪنڪ آهي.

=== فني ===
رت انهن جسماني پاڻياٺن مان هڪ آهي، جيڪو فن ۾ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref&gt;[http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 &quot;Nostalgia&quot;] Artwork in blood {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090108093007/http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 |date=8 January 2009 }}&lt;/ref&gt; خاص طور [[ويئني ايڪشنزم|ويئني ايڪشنسٽ]] [[هرمن نٽش]]، [[استوان ڪانتر]]، [[فرينڪو بي]]، [[ليني لي]]، [[رون ايٿي]]، [[يانگ ژيچائو]]، [[جسٽس يلڌم|لوڪاس ابيلا]] ۽ [[ڪيرا او ريلي]] جي پرفارمنسن، ۽ [[آندريس سيرانو]] جي فوٽوگرافي ۾ رت کي نمايان بصري عنصر طور شامل ڪيو ويو آهي. [[مارڪ ڪوئن]] ڄميل رت استعمال ڪري مجسما ٺاهيا آهن، جن ۾ سندس پنهنجي رت مان ٺاهيل سندس مٿي جو قالب پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Ina Cole&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Cole |editor-first1=Ina |title=&quot;From the Sculptor's Studio&quot;, conversation with Marc Quinn, held in 2019 |year=2021 |publisher=Laurence King Publishing Ltd |page=188-201|isbn=9781913947590 |oclc=1420954826}}&lt;/ref&gt;

=== نسب نامي ۾ ===
''رت'' جو اصطلاح [[نسب نامو|نسب نامي]] جي حلقن ۾ ماڻهوءَ جي [[نسب]]، [[انساني ارتقا|بڻ بڻياد]] ۽ [[نسلي گروهه|نسلي پس منظر]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيئن لفظ ''[[وراثت|رت جو سلسلو]]'' ۾. ٻيا اصطلاح، جن ۾ رت کي خانداني تاريخ جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو، اهي آهن ''[[اشرافيت#&quot;نيرو&quot; رت|نيرو رت]]''، ''[[شاهي نسل|شاهي رت]]''، ''[[مخلوط رت]]'' ۽ ''[[مائٽي جا اصطلاح|رت جو مائٽ]]''.

== پڻ ڏسو ==
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[خود رت منتقلي]]
* [[کاڌي طور رت]]
* [[رت جو دٻاءُ]]
* [[رت جا متبادل]] (&quot;مصنوعي رت&quot;)
* [[رت جي جاچ]]
* [[هيماتالاجي]]
* [[رت جو خوف|هيموفوبيا]]
* [[هيموڊائنامڪس]]
* [[هيموريئولاجي]]
* [[لومينول]]، ڏوهن واري هنڌ تي رهجي ويل رت لاءِ بصري جاچ.
* [[Oct-1-en-3-one]] (رت جي &quot;بوءِ&quot;)
* [[منع ٿيل کاڌو ۽ پيئڻ#رت|منع ٿيل کاڌو ۽ پيئڻ § رت]]
{{div col end}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikiquote}}
{{wiktionary}}
{{commons category|Blood}}
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2261/ رت جا گروهه ۽ ڳاڙهن جيوگهرڙن جا اينٽيجن.] [[نيشنل سينٽر فار بايو ٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] Bookshelf ID: NBK2261 تي مفت آن لائن ڪتاب
* {{In Our Time|Blood|p00548ym|رت}}
* [https://web.archive.org/web/20161016200738/http://histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=7 رت جون فوٽومائڪروگرافون]

{{blood}}
{{Lymphocytes}}
{{transfusion medicine}}

{{Authority control}}

[[زمرو:رت| ]]
[[زمرو:هيماتالاجي]]
[[زمرو:تاندورا (حياتيات)]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]</text>
      <sha1>p5ec14vmpv47tqw4bjkjlao4zq293ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪٽنب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15313</id>
    <revision>
      <id>418162</id>
      <parentid>415097</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PJ Geest</username>
        <id>22987</id>
      </contributor>
      <comment>Replace raster graph with SVG reconstruction: Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.svg</comment>
      <origin>418162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150681" sha1="oas1ub60omzs4x4cit0trfv3s5z3vch" xml:space="preserve">{{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}}
{{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}}
{{CS1 config|mode=cs1}}

[[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]]
{{Anthropology of kinship|concepts}}

'''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Brown Brown 2014 pp. 2194–2201&quot;&gt;{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}&lt;/ref&gt; خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.&lt;ref&gt;Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders &amp; Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168&quot;&gt;{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de Jong Reis 2016 pp. 25–32&quot;&gt;{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}&lt;/ref&gt;

[[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UNFamily&quot;&gt;{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.

[[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.

== لفظ ۽ اصطلاح ==
انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Family - Etymology, Origin &amp; Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}&lt;/ref&gt;

سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن.

== تصور ==
خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا.

[[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ&lt;ref&gt;Jás Elsner (2007). &quot;The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style,&quot; in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden &amp; Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.&lt;/ref&gt;]]

خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Schneider p. 182&quot;&gt;Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80&lt;/ref&gt; تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو.

ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.&lt;/ref&gt; والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.&lt;ref&gt;George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13&lt;/ref&gt; پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harner, Michael 1975 &quot;Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution,&quot; in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivière, Peter 1987 &quot;Of Women, Men, and Manioc&quot;, ''Etnologiska Studier'' (38).&lt;/ref&gt;

بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schneider p. 182&quot;/&gt;

ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}&lt;/ref&gt; جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون.

سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;&quot;We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household.&quot; The Family and Industrial Society&quot;, 1983, George Allen Unwin, London, p. 30&lt;/ref&gt; [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}&lt;/ref&gt;

برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |url=https://archive.org/details/countedoutsamese0000unse |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ گهراڻو ==
{{Main|گهراڻو}}

'''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.&lt;ref name=&quot;UNFamily&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري:
* هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛
* هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛
* هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛
* وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا.

== خاندان جو قد ==
{{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}}

[[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]]

خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}&lt;/ref&gt; ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;AxinnClarkberg1994&quot;&gt;{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |url=https://archive.org/details/sim_demography_1994-02_31_1/page/65 |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |url=https://archive.org/details/sim_biodemography-and-social-biology_2013_59_2/page/101 |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}&lt;/ref&gt;

== خاندان جون صورتون ==
خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}&lt;/ref&gt;

خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Ruggles&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}&lt;/ref&gt;

=== گهڻ نسلي خاندان ===
'''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social &amp; Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]]

آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

[[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪزي يا ازدواجي خاندان ===
'''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو.

'''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}&lt;/ref&gt;{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science &amp; Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]]

اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}&lt;/ref&gt;

=== اڪيلي والدين وارو خاندان ===
'''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&amp;dq=single+parent+families&amp;pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}&lt;/ref&gt;

ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce &amp; Remarriage'', April 2018: &quot;موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce &amp; Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.&lt;ref&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family&lt;/ref&gt;

=== مادري مرڪز خاندان ===
{{Main|مادري مرڪز خاندان}}

'''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.&lt;ref name=&quot;Randolph 1964 628–631&quot;&gt;{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The &quot;Matrifocal Family&quot; as a Comparative Category |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1964-06_66_3/page/628 |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن.

هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.&lt;ref&gt;Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).&lt;/ref&gt;

''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Randolph 1964 628–631&quot;/&gt;

=== گڏيل يا وسيع خاندان ===
[[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]]
[[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]]
[[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]]

'''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا.

''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن:
# اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛
# اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.

اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Pritchard 2006&quot;&gt;{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}&lt;/ref&gt;

=== پسند جو خاندان ===
'''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}&lt;/ref&gt;

پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Stitt&quot;&gt;{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}&lt;/ref&gt; پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا.

خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Stitt&quot;/&gt; اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Stitt&quot;/&gt;

=== ٻيهر ٺهيل خاندان ===
'''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.&lt;ref&gt;[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com&lt;/ref&gt;

سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}&lt;/ref&gt; هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.&lt;ref&gt;[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17&lt;/ref&gt;

''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.&lt;ref&gt;ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect &amp; Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}&lt;/ref&gt;

ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title=&quot;Becoming a family&quot;: developmental processes represented in blended family discourse |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-communication-research_2001-08_29_3/page/221 |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}&lt;/ref&gt; پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of &quot;old&quot; and &quot;new&quot; in blended families |url=https://archive.org/details/sim_communication-studies_summer-1998_49_2/page/n4 |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}&lt;/ref&gt;

=== يڪ زوجي خاندان ===
'''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.&lt;ref name=&quot;BRIT&quot;&gt;Cf. &quot;Monogamy&quot; in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1.  هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شادي نه ڪرڻ جو رواج يا اصول؛ ٻي شادي جي ابتڙ، هاڻي ''گهٽ استعمال ٿيندڙ''. هڪ وقت ۾ رڳو هڪ [[شخص]] سان شادي ٿيل هجڻ جي حالت، اصول يا رواج؛ [[گهڻ شادي]] يا [[ٻه شادي]] جي ابتڙ. 1708ع. [[حيوانيات]]: جوڙي جي صورت ۾ رهڻ، يا رڳو هڪ ساٿي رکڻ جي عادت.; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary&lt;/ref&gt;

انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}&lt;/ref&gt;

=== گهڻ زوجي خاندان ===
[[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]]

'''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm |date=December 10, 2020 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}}

==== گهڻ زاليت ====
'''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfn|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &amp;#124; Polygyny, Polyandry &amp; Group Marriage – Video &amp; Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== گهڻ مڙسيت ====
'''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.&lt;ref name=&quot;Starkweather/Hames 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&amp;context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&amp;context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Starkweather/Hames 2012&quot;/&gt;

== مائٽي ۽ نسل ==
{{Main|مائٽي}}

خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Schneider p. 182&quot;/&gt;

سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن:

* '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛
* '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛
* '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ.

اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا.

== شادي ۽ خاندان ==
{{Main|شادي}}

[[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن.

شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن.

== خاندان جا سماجي ڪم ==
سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Schneider p. 182&quot;/&gt;

=== ٻارن جي پرورش ===
خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.&lt;ref name=&quot;Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168&quot;/&gt;

=== سماجي تربيت ===
{{Main|سماجي تربيت}}

خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.&lt;/ref&gt;

=== معاشي تعاون ===
تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harner, Michael 1975 &quot;Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution,&quot; in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivière, Peter 1987 &quot;Of Women, Men, and Manioc&quot;, ''Etnologiska Studier'' (38).&lt;/ref&gt;

صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن.

=== سار سنڀال ۽ سهارو ===
خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;de Jong Reis 2016 pp. 25–32&quot;/&gt;

=== ثقافت جي منتقلي ===
ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو.

== رهائش جا نمونا ==
شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن:

* '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛
* '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛
* '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛
* '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي.

== تاريخي تبديليون ==
خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي.

خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن.

== سماجيات ۾ خاندان ==
خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون.

=== فعليت پسندي ===
[[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}&lt;/ref&gt;

=== تڪراري نظريا ===
تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو.

=== نسائيت ===
[[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو.

== قانون ۽ خاندان ==
{{Main|خانداني قانون}}

[[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا.

بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== جديد دور ۾ خاندان ==
جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي.

گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا ==
{{Main|خاندان جي تاريخ}}

[[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]]

خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن.

[[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]]

شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

[[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]]

سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.&lt;/ref&gt;

اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ول ڊيورنٽ جو تجزيو ==
[[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]]

[[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;ول ڊيورنٽ&quot;&gt;ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]]

ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

=== صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال ===
ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

== نظرين جي تاريخ ==
{{Main|خاندان جي تاريخ}}

خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}&lt;/ref&gt; مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا.

=== صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان ===
[[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;Marriages, Families &amp; Intimate Relationships&quot;&gt;{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families &amp; Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}&lt;/ref&gt;]]

جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}}

ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple &amp; Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage &amp; Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}&lt;/ref&gt;

زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}}

=== جديد پڄاڻان خاندان ===
[[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.svg|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع&lt;ref name=&quot;non_mar1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.&lt;/ref&gt;

[[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.&lt;ref&gt;''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194&lt;/ref&gt;

ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}&lt;/ref&gt; 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&amp;CM=&amp;DF=&amp;CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&amp;CM=&amp;DF=&amp;CL=ENG|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}&lt;/ref&gt;

مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.

خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا.

== گهريلو تشدد ==
{{Main|گهريلو تشدد}}

'''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}&lt;/ref&gt; طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن.

[[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}}

1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}}

=== خانداني تشدد ===
'''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |url=https://archive.org/details/familyviolencele0004wall |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=[https://archive.org/details/familyviolencele0004wall/page/2 2]}}&lt;/ref&gt;

[[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ====
{{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}}

[[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.&lt;ref name=CDC&gt;{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن.

==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ====
{{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}}

ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&amp;module=articles-view&amp;id=686&amp;tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&amp;module=articles-view&amp;id=686&amp;tags=25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}&lt;/ref&gt;

==== بزرگن سان بدسلوڪي ====
{{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}}

بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.&lt;ref&gt;[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.&lt;/ref&gt; [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي.

=== جبري ۽ ٻاراڻي شادي ===
{{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}}

جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;hrw.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;who.int&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}&lt;/ref&gt;

[[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

'''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrw.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q &amp; A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who.int&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}&lt;/ref&gt; ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;/&gt;

== خانداني عزت جو تصور ==
{{Main|خانداني عزت}}
{{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}}

'''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Malina2001&quot;&gt;{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&amp;pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&amp;pg=PA42 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spain&quot;&gt;{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Family&quot;&gt;{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&amp;q=family+honor+in+different+cultures&amp;pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&amp;q=family+honor+in+different+cultures&amp;pg=PA528 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;McGoldrickGiordano2005&quot;&gt;{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== معاشي معاملا ==
خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي.

=== ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر ===
{{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}}

[[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]]

'''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي.

'''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي.

'''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}&lt;/ref&gt;

=== ملڪيت جا نظام ۽ محصول ===
ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن.

زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن.

== حق ۽ قانون ==
=== خانداني حق ===
[[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي:

{{Blockquote
|text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي.
|multiline=yes
|source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3]
}}

[[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،&lt;ref name=&quot;o509&quot;&gt;{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;p817&quot;&gt;{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |url=https://archive.org/details/sim_entrepreneurship-theory-and-practice_2014-11_38_6/page/1261 |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}&lt;/ref&gt;

=== توليدي حق ===
{{Main|توليدي حق}}
{{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}}

[[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]]

'''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== والدين جا حق ===
[[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}}

=== ٻارن جا حق ===
{{Main|ٻارن جا حق}}

'''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== شاديءَ جا حق ===
{{Main|شاديءَ جو قانون}}

هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن.

=== قانوني سڌارا ===
==== صنفي برابري ====
گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو.

1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[اسپين]]،&lt;ref&gt;{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[آسٽريا]]،&lt;ref name=&quot;Contemporary Western European Feminism pp. 133&quot;&gt;''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133&lt;/ref&gt; [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&amp;InstranetImage=596422&amp;SecMode=1&amp;DocId=662346&amp;Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&amp;InstranetImage=596422&amp;SecMode=1&amp;DocId=662346&amp;Usage=2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== طلاق ====
ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن.

== صحت ==
[[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح&lt;ref name=CIA&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt;]]

=== خانداني طب ===
{{Main|خانداني طب}}

'''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}&lt;/ref&gt; صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;

[[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون&lt;ref&gt;[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.&lt;/ref&gt;]]

=== ماءُ جي موت ===
{{Main|ماءُ جي موت}}

[[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

=== نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت ===
{{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}}

'''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
[[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]]
[[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']]

دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-family-studies_january-february-2013_44_1/page/79 |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}&lt;/ref&gt; اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن.

== ڪم ۽ خاندان ۾ توازن ==
{{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}}

'''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ ===
[[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}&lt;/ref&gt;

{{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق'''

1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي.

2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي.
}}

== تنقيد ==
روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;rand&quot;&gt;{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}&lt;/ref&gt; رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.&lt;ref name=&quot;rand&quot;/&gt;

== خاندان ۽ سماجي انصاف ==
خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي.

هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Harutyunyan2009p50&quot;&gt;Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&amp;pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&amp;pg=PA50 |date=2022-03-13 }}&lt;/ref&gt;

نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان ==
اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،&lt;ref name=&quot;AEI_2015_Eberstadt&quot;&gt;{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}}

تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.&lt;ref name=&quot;unece_2013&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{rp|10}}

== پڻ ڏسو ==
* {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}}
* {{anl|بي اولادي}}
* {{anl|خاندانيت}}
* {{anl|خانداني معاشيات}}
* {{anl|گهراڻو}}
* {{anl|اقرباپروري}}
* {{anl|والدين}}
* {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}}
* {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}}
* [[مائٽي]]
* [[شادي]]
* [[مرڪزي خاندان]]
* [[وسيع خاندان]]
* [[مادري مرڪز خاندان]]
* [[يڪ زوجيت]]
* [[گهڻ زوجيت]]
* [[گهڻ زاليت]]
* [[گهڻ مڙسيت]]
* [[والدين]]
* [[ماءُ]]
* [[پيءُ]]
* [[ٻار]]
* [[ڀاءُ]]
* [[ڀيڻ]]
* [[گود وٺڻ]]
* [[نسب]]
* [[شجرو]]
* [[خانداني قانون]]
* [[سماجي تربيت]]
* [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}}
* {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |url=https://archive.org/details/elementarystruct00levi |publisher=Beacon Press |year=1969}}
* {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |url=https://archive.org/details/developmentoffam0000good |publisher=Cambridge University Press |year=1983}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان]
* [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن]

[[زمرو:خاندان]]
[[زمرو:مائٽي]]
[[زمرو:سماجي ادارا]]
[[زمرو:سماجيات]]
[[زمرو:بشريات]]</text>
      <sha1>oas1ub60omzs4x4cit0trfv3s5z3vch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اگھم ڪوٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20278</id>
    <revision>
      <id>418158</id>
      <parentid>378404</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29223" sha1="ddksm0leo4ag89emp204y1ubdqxirjg" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بدين ضلعي ۾ تاريخي شهر ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ}}


{{Infobox historic site
| name = اگهم ڪوٽ
| native_name = اگهاماڻو
| other_name = اگهم، اگھاماڻو، اگهم ڪوٽ
| image =
| caption =
| type = تاريخي شهر جا کنڊر ۽ آثارِ قديمه
| location = ديهه اگهاماڻو، [[ماتلي تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|25.232917|68.775361|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| pushpin_caption = سنڌ ۾ اگهم ڪوٽ جو هنڌ
| pushpin_relief = yes
| built = عربن جي فتح کان اڳ موجود
| epochs = قبل از اسلام، عرب، سما، ارغون، ترخان، مغل ۽ ڪلهوڙا دور
| condition = کنڊر
| excavations = منظم آثارِ قديمه واري کوٽائيءَ جا تفصيل اڻپورا
| management =
| other_designation = سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع
}}

'''اگهم ڪوٽ'''، جنهن کي '''اگهاماڻو'''، '''اگھاماڻو''' ۽ تاريخي طور '''اگهم''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ قديم شهر ۽ [[آثار قديمه]] وارو ماڳ آهي، جيڪو موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] ۾، گلاب خان لغاريءَ جي ويجهو واقع آهي. هيءُ شهر سنڌ جي قبل از اسلام دور، عربن جي فتح، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]]، [[ترخان خاندان|ترخانن]]، [[مغل سلطنت|مغلن]] ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دورن سان تاريخي تعلق رکي ٿو. ان جا باقي بچيل آثار دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي ڀڳل حصن تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;doam&quot;&gt;{{cite web |title=Agham Kot |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10024 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;&gt;{{cite web |title=اگهاماڻو-اگهم ڪوٽ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%88-%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85+%DA%AA%D9%88%D9%BD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

اگهم ڪوٽ جي قديم تاريخ جو ذڪر ''[[چچ نامو]]'' ۽ ''[[تحفة الڪرام]]'' جهڙن ماخذن ۾ ملي ٿو. روايتي تاريخ موجب هن شهر جو نالو لوهاڻي علائقي جي حڪمران راجا اگهم سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي حڪمرانيءَ جو تعلق سنڌ جي راءِ گهراڻي جي آخري دور سان هو. شهر جي اوج جو هڪ سبب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ڀرسان ان جي بيهڪ هئي، جنهن وسيلي واپار، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ کي سهارو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{cite news |last=Mansoor |first=Hasan |title=Footprints: Mysterious Agham Kot |url=https://www.dawn.com/news/1200566 |work=Dawn |date=2015-08-15 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

اگهم ڪوٽ جو آثارِ قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. هتي مخدوم محمد اسماعيل سومري، بيبي مهم، بيبي عائشه ۽ ٻين بزرگن سان منسوب مقبرا، پراڻيون مسجدون ۽ شهر جي قلعي جا باقيات موجود آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;laghari&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laghari |first1=Muhammad Hanif |last2=Veesar |first2=G. Mohiuddin |title=History and Archaeology of Aghamano Site |journal=Ancient Sindh |year=2000 |volume=6 |pages=75–85 |url=http://ancientsindh.salu.edu.pk/index.php/ancientSindh/article/view/6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==
اگهم ڪوٽ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ڪتابن ۽ مقامي استعمال ۾ ملن ٿيون، جن ۾ اگهم، اگهم ڪوٽ، اگهاماڻو ۽ اگھاماڻو شامل آهن. انگريزي ماخذن ۾ انهن کي ''Agham''، ''Agham Kot''، ''Aghamani'' ۽ ''Aghamano'' لکيو ويو آهي.

روايتي تاريخ موجب شهر جو نالو راجا اگهم لوهاڻي سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حڪمران هو. ''چچ نامي'' سان لاڳاپيل بيانن موجب راجا اگهم، چچ جي اقتدار کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ جنگ ٿي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

هن نالي جي نسبت کي تاريخي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ شهر جي ابتدائي قيام جو صحيح سال آثارِ قديمه جي قطعي شاهديءَ سان اڃا متعين نہ ٿيو آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
اگهم ڪوٽ سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾، ماتلي تعلقي جي ديهه اگهاماڻي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ ماتلي شهر کان لڳ ڀڳ 33.88 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ گلاب خان لغاريءَ کان لڳ ڀڳ 1.88 ڪلوميٽر اتر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ماڳ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 25 ميل ڏکڻ اوڀر طرف، چمبڙ کان چار ميل ڏکڻ ۽ غلام علي روڊ کان ٽي فرلانگ اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو ===
اگهم ڪوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ، جنهن کي ڍورو سڏيو ويو آهي، وڏي اهميت رکي ٿي. شهر انهيءَ وهڪري جي ساڄي ڪناري تي آباد هو.

درياهي رستي ذريعي سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت ٿيندي هئي. ان ڪري اگهم ڪوٽ علائقي جي واپاري ۽ معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي پتڻ ڀرسان مسجد جي موجودگي پڻ ان جي درياهي آمدرفت واري ماضيءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daily&quot;&gt;{{cite news |last=Dars |first=Muhammad Sultan |title=Agham Kot — a forgotten archaeological site of Sindh |url=https://dailytimes.com.pk/309132/agham-kot-a-forgotten-archaeological-site-of-sindh/ |work=Daily Times |date=2018-10-12 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
=== راءِ گهراڻو ۽ راجا اگهم ===
اگهم ڪوٽ جي شروعاتي تاريخ سنڌ جي راءِ گهراڻي ۽ لوهاڻي علائقي جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آهي.

''چچ نامي'' جي روايت موجب راجا اگهم، راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حاڪم هو. جڏهن چچ پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون، تڏهن اگهم سندس تابعداري قبول نہ ڪئي.

تاريخي روايتن موجب چچ جي لشڪر ۽ راجا اگهم وچ ۾ مقابلو ٿيو. اگهم جي وفات کان پوءِ سندس جانشينن چچ جي اقتدار کي قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي تفصيلن کي ''چچ نامي'' جي متن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. ''چچ نامو'' بعد واري دور ۾ مرتب ٿيل تاريخي بيان آهي، تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل ستين صديءَ جي واقعن بابت ماخذياتي احتياط ضروري آهي.

=== عربن جي فتح کان پوءِ ===
سن 93هه/711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عربن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ هڪ اهم شهر هو ۽ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جو تعلق پڻ هن شهر سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي شهر ۾ آمد ۽ مسجدن جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن جي هر تفصيل جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري انهن کي قطعي ثابت ٿيل واقعا قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;daily&quot;/&gt;

=== سومرن ۽ سمن جو دور ===
[[سومرا خاندان|سومرن]] ۽ [[سمن جو دور|سمن]] جي دور ۾ اگهم ڪوٽ علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز رهيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين'' واري داخلا موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد ديني تعليم حاصل ڪندا هئا. ان مدرسي جي شاگردن جي رهائش ۽ ٻين ضرورتن جو خرچ ميان دائود، ميان حمل ۽ ميان اسماعيل جهڙا مقامي بزرگ برداشت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;education&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88+%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A+%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D8%A7%DA%84+%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اگهم ڪوٽ کي ٺٽي کان پوءِ سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن شهر ۾ مدرسن، عالمن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ سبب مذهبي تعليم ۽ تصوف کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;daily&quot;/&gt;

=== ارغون دور ۽ شاهه بيگ ارغون جي وفات ===
سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي قبضو ڪيو ۽ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو.

اگهم ڪوٽ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ ارغون جي وفات جو واقعو خاص اهميت رکي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ سندس وفات جي سال ۽ هنڌ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

''تحفة الڪرام'' جي هڪ روايت موجب شاهه بيگ ارغون اگهم ۾ 23 شعبان 928هه، مطابق 18 جولاءِ 1522ع، تي وفات ڪئي. فرشتي جي تاريخ ۾ سندس وفات جو سال 930هه ڄاڻايو ويو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ اگهم سان سندس وفات جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;elliot&quot;&gt;{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner |year=1867 |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اختلاف سبب شاهه بيگ ارغون جي وفات جي هڪڙي تاريخ کي سڀني تاريخي ماخذن جي گڏيل راءِ طور پيش ڪرڻ درست نہ آهي.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل سلطنت جي ماتحت آيا.

''تاريخ طاهري'' جي حوالي سان اگهم ڪوٽ کي مغل دور ۾ [[نصرپور سرڪار]] جي ساماواڻي پرڳڻي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ انتظامي نسبت کي سيوهڻ سرڪار يا چاچڪان پرڳڻي سان بنا تصديق جي هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;hodivala&quot;&gt;{{cite book |last=Hodivala |first=Shahpurshah Hormasji |title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India |year=1939 |location=Bombay |page=644 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.65899/page/n663 |language=en}}&lt;/ref&gt;

يوسف ميرڪ جي ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. محمد سليم اختر جي تحقيقي ترجمي ۽ تشريح ۾ پڻ اگهم جي تاريخي سڃاڻپ تي بحث ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;akhtar&quot;&gt;{{cite thesis |last=Akhtar |first=Muhammad Saleem |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls |year=1983 |pages=106–107 |publisher=Australian National University |doi=10.25911/5d74e2bda15ab |url=https://hdl.handle.net/1885/11279 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪلهوڙا دور ===
ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ اگهم ڪوٽ ۾ مذهبي عمارتن جي تعمير ۽ مرمت جو سلسلو جاري رهيو.

شهر جي جامع مسجد بابت تاريخي بيانن موجب ان جي تعمير يا تعميراتي ڪتبي جو تعلق [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] جي حڪمرانيءَ سان آهي. هڪ بيان ۾ 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي.

جامع مسجد جي تعمير ۾ ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جي ڪم جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;friday&quot;&gt;{{cite web |title=Splendour of Agham Kot |url=https://thefridaytimes.com/08-Feb-2019/splendour-of-agham-kot |website=The Friday Times |date=2019-02-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شهر جو زوال ۽ تباهي ===
اگهم ڪوٽ جي زوال جا سبب مڪمل طور متعين نہ آهن. تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري تحقيق ۾ ٻه اهم وضاحتون ملن ٿيون.

پهرين وضاحت موجب ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ افغان فوجي اڳواڻ مدد خان پٺاڻ جي حملي شهر کي سخت نقصان پهچايو. مختلف بيانن ۾ حملي جا سال ۽ تباهيءَ جا تفصيل هڪجهڙا نہ آهن.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;&gt;{{cite news |last=Sheikh |first=Nasir Anjam |title=The Agham Kot dilemma - is Sindh's apathy erasing its history? |url=https://tribune.com.pk/story/1930343/agham-kot-dilemma-sindhs-apathy-erasing-history |work=The Express Tribune |date=2019-03-16 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ٻي وضاحت موجب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سان اگهم ڪوٽ جي واپاري اهميت گهٽجي وئي. آثارِ قديمه جي ماهر ڪليم الله لاشاريءَ جي راءِ موجب شهر جي زوال جو بنيادي سبب درياهي رستي جي تبديلي ۽ معاشي سرگرمين جي ٻين مرڪزن ڏانهن منتقلي هئي.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شهر جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي يا حملي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ بدران فوجي، معاشي ۽ جاگرافيائي سببن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي.

== آثارِ قديمه ==
اگهم ڪوٽ جو تاريخي ماڳ دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي باقيات تي مشتمل آهي.

آثارِ قديمه بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب ماڳ لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ڪجهه دڙا ڀرپاسي جي زرعي زمينن کان ٽي کان پنج ميٽر اوچا آهن. انهن مان ٺڪر جي ٿانون جا ٽڪرا، ٽيراڪوٽا جون شيون، سينگاريل ڪاشيءَ جون سرون ۽ ٽامي جا سڪا ملڻ جا احوال موجود آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;

انهن مان ڪجهه آثارن کي اٺين کان تيرهين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ماڳ تي موجود ڪجهه عمارتون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جون آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;

=== اگهم ڪوٽ جو قلعو ===
اگهم ڪوٽ جي قلعي جي تعمير روايتي طور راجا اگهم لوهاڻي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.

تاريخي بيانن موجب قلعي جون ڀتيون سرن، چوني ۽ ٻين تعميراتي مواد سان ٺاهيون ويون هيون. هڪ صحافتي رپورٽ ۾ قلعي جي ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ ويهه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.

قلعي کي وقت بوقت نقصان پهتو ۽ 1999ع جي طوفان کان پوءِ ان جا وڌيڪ حصا ڊهي پيا. 2019ع جي رپورٽ موجب قلعي جي ٻاهرين ڀت جا فقط محدود آثار باقي هئا.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;/&gt;

=== جامع مسجد ===
اگهم ڪوٽ جي جامع مسجد شهر جي اهم مذهبي عمارتن مان هڪ هئي.

تاريخي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ مسجد جي تعمير يا مرمت ٿي ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبي تي 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي. مسجد جي پٿر جي ڪم سان ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جو نالو پڻ منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;

=== پتڻ واري مسجد ===
اگهم ڪوٽ ۾ هڪ پراڻي مسجد ''پتڻ واري مسجد'' جي نالي سان مشهور آهي.

هيءَ مسجد سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ جي ڪناري، ان هنڌ جي ويجهو هئي جتي ٻيڙيون ۽ مسافر پهچندا هئا. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب مسجد جي بنياد کي نسبتاً اوچو ۽ ڀتين کي مضبوط رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

وقت سان گڏ مسجد جا گهڻا حصا ڊهي پيا ۽ ان جا محدود آثار باقي رهيا.

=== پراڻي ٽن قبن واري مسجد ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مخدوم محمد اسماعيل سومري جي مقبري جي ڏکڻ طرف ٽن قبن واري مسجد جا کنڊر موجود آهن.

انهيءَ بيان ۾ مسجد جي ماپ 40 × 15 فوٽ ۽ ورانڊي جي ويڪر لڳ ڀڳ 12 فوٽ ڄاڻايل آهي. مسجد سان لاڳاپيل هڪ فارسي ڪتبي جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ مسجد جي تعمير جو سال 647هه/1249–1250ع ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي ڪتبي جي اصل پڙهڻي ۽ آثارِ قديمه واري جاچ سان وڌيڪ تصديق ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

== مقبرا ۽ درگاهون ==
=== مخدوم محمد اسماعيل سومري جو مقبرو ===
[[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]] اگهم ڪوٽ سان لاڳاپيل هڪ مشهور عالم ۽ صوفي بزرگ هو.

سندس مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي. مقبري جي تعمير ۾ ڪاشيءَ جي سرن ۽ اندروني گلڪاريءَ جو استعمال ٿيو آهي.

آثارِ قديمه واري مطالعي موجب مقبري جي عمارت لڳ ڀڳ اٺ ميٽر ڊگهي ۽ اٺ ميٽر ويڪري آهي. مقبري ۾ مخدوم محمد اسماعيل سان گڏ سندس خاندان جي ٻين ماڻهن جون قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;

مخدوم محمد اسماعيل جي وفات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ بيان ۾ 996هه/1587–1588ع، جڏهن تہ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي اگهم ڪوٽ واري داخلا ۾ 998هه/1589–1590ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shahlutf&quot;&gt;{{cite web |title=شاهه لطف الله قادري |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D9%84%D8%B7%D9%81+%EF%B7%B2+%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A+%D8%B1%D8%AD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== بيبي مهم جي درگاهه ===
اگهم ڪوٽ ۾ بيبي مهم جي نالي سان هڪ درگاهه موجود آهي.

مقامي روايتن موجب بيبي مهم جو تعلق عربستان سان هو، پر سندس اصل سڃاڻپ، نسب ۽ وفات جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب هڪ قبر جي ڪتبي مان 170هه جو سال پڙهيو ويو، جڏهن تہ ڪجهه ماهرن ان پڙهڻيءَ تي اعتراض ڪيو ۽ مقبري کي گهڻو پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو جي 2013ع واري دستاويز موجب درگاهه جي عمارت پڪين سرن ۽ چوني جي پلستر سان ٺهيل آهي. ان جي ماپ لڳ ڀڳ 10 × 5.5 ميٽر آهي، جڏهن تہ مقبري جي ماپ 4 × 5.5 ميٽر آهي. احاطي ۾ چار ۽ اندر ٽن قبرن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;lari-maham&quot;&gt;{{cite web |title=Dargah Bibi Maham at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10219/dargah-bibi-maham-at-agham-kot-this-tomb-belongs-to-bibi-maham-it-was-constructed-with-burnt-brick-a |website=Yasmeen &amp; Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

بيبي مهم کي امام موسى ڪاظم جي ڌيءَ قرار ڏيڻ واري روايت جي آزاد تاريخي تصديق نہ ٿي آهي؛ تنهنڪري ان نسبت کي ثابت ٿيل نسب طور پيش نٿو ڪري سگهجي.

=== بيبي عائشه جو مقبرو ===
بيبي عائشه سان منسوب مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ موجود آهي.

ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو موجب هيءُ مقبرو پڪين سرن، گاري ۽ واريءَ سان ٺهيل آهي ۽ لڳ ڀڳ چار ميٽر اوچي ٿلهي تي واقع آهي. مقبري جي ماپ لڳ ڀڳ چار ميٽر × چار ميٽر آهي، جڏهن تہ ڀتين جي ٿولهه هڪ ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.

مقبري جو دروازو ڏکڻ طرف آهي ۽ ڏکڻ اوڀر واري ڪنڊ کان مٿي وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون ٺهيل آهن.&lt;ref name=&quot;lari-aisha&quot;&gt;{{cite web |title=Dargah of Bibi Aas (Aisha) at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10222/dargah-of-bibi-aas-aisha-at-agham-kot-the-site-is-situated-to-the-north-of-the-city-gulab-ali-laghar |website=Yasmeen &amp; Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== شاهه عبدالمجيد جو مقبرو ===
اگهم ڪوٽ ۾ شاهه عبدالمجيد سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي.

مقامي روايتن موجب شاهه عبدالمجيد کي هندو لوهاڻا برادريءَ ۾ عقيدت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. سندس پراڻي مقبري جي ڊهڻ کان پوءِ عقيدتمندن ان جي ٻيهر تعمير ڪرائي.&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

=== ٻيون تاريخي قبرون ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب اگهم ڪوٽ جي قبرستان ۾ شاهه محمد سهروردي، اسلم شاهه، اشرف شاهه قادري ۽ شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول قادري سان منسوب قبرون پڻ موجود آهن.

شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول جو ذڪر ''تحفة الڪرام'' ۾ پڻ ملي ٿو. ساڳئي ماخذ موجب مخدوم محمد اسماعيل جي مقبري جي اتر طرف پير حسين شاهه جي چوکنڊي پڻ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

== اگهم ڪوٽ هڪ علمي مرڪز ==
اگهم ڪوٽ جي تاريخي اهميت صرف سياسي ۽ واپاري مرڪز هجڻ تائين محدود نہ هئي. هيءُ شهر مذهبي تعليم، تصوف ۽ عالمن جي رهائش لاءِ پڻ مشهور رهيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;education&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخدوم محمد اسماعيل سومري، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين عالمن جو تعلق اگهم ڪوٽ جي علمي ماحول سان بيان ڪيو ويو آهي.

شاهه لطف الله قادري بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ اگهم ڪوٽ جي مدرسن سان سندس تعليم ۽ تربيت جو امڪاني تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;shahlutf&quot;/&gt;

== آثارن جي موجوده حالت ۽ تحفظ ==
اگهم ڪوٽ جي تاريخي آثارن کي موسمي اثرن، انساني مداخلت، غيرقانوني قبضي ۽ سارسنڀال جي کوٽ سبب نقصان پهتو آهي.

2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب 2011ع جي برساتن ۽ ٻوڏن کان پوءِ ڪجهه قديم قبرون ۽ ٻيا آثار ظاهر ٿيا، جن مان ڪيترن کي انساني سرگرمين سبب نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

2019ع جي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ موجب ماڳ جي لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن مان 130 ايڪڙن تي قبضي جون شڪايتون سامهون آيون. اها انگن اکرن واري صورتحال 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده سال جي تصديق ٿيل حالت نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;/&gt;

پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي فهرست موجب اگهم ڪوٽ کي سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع تحت محفوظ ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي داخلا ۾ زرعي سرگرمين سبب قديم آثارن کي ٿيندڙ نقصان جو ذڪر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
اگهم ڪوٽ سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ معاشي تاريخ جو اهم ماڳ آهي.

هن شهر جي تاريخ مان سنڌ جي قبل از اسلام حڪمراني، عربن جي فتح، سومرن ۽ سمن جي دور جي علمي سرگرمين، ارغون دور جي سياسي واقعن، ڪلهوڙا دور جي تعميرات ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ جي اثرن بابت معلومات ملي ٿي.

شهر جا باقي بچيل دڙا، مسجدون، مقبرا ۽ قلعي جا آثار سنڌ جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي سائنسي کوٽائي، دستاويزي تحقيق ۽ تحفظ سان سنڌ جي مختلف تاريخي دورن بابت وڌيڪ معلومات حاصل ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اگهم]]
* [[ماتلي]]
* [[بدين ضلعو]]
* [[راجا چچ]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]]
* [[چچ نامو]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جا آثار قديمه]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Laghari, Muhammad Hanif and G. Mohiuddin Veesar. &quot;History and Archaeology of Aghamano Site.&quot; ''Ancient Sindh'', vol. 6, 2000, pp. 75–85.
* Akhtar, Muhammad Saleem. ''Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls''. Australian National University, 1983.
* Elliot, Henry Miers and John Dowson. ''The History of India, as Told by Its Own Historians''. Vol. 1. London: Trübner, 1867.
* Hodivala, Shahpurshah Hormasji. ''Studies in Indo-Muslim History''. Bombay, 1939.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* مير علي شير قانع، ''تحفة الڪرام''.
* مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''.

{{سنڌ جي تاريخ}}

[[زمرو:بدين ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي شهر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جا کنڊر]]
[[زمرو:لوهاڻا]]</text>
      <sha1>ddksm0leo4ag89emp204y1ubdqxirjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418159</id>
      <parentid>418158</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29223" sha1="4movvj6hqouoc3d1zsn6mjhe9hplfum" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي بدين ضلعي ۾ تاريخي شهر ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ}}


{{Infobox historic site
| name = اگهم ڪوٽ
| native_name = اگهاماڻو
| other_name = اگهم، اگھاماڻو، اگهم ڪوٽ
| image =
| caption =
| type = تاريخي شهر جا کنڊر ۽ آثارِ قديمه
| location = ديهه اگهاماڻو، [[ماتلي تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|25.232917|68.775361|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}}
| pushpin_map = Sindh#Pakistan
| pushpin_caption = سنڌ ۾ اگهم ڪوٽ جو هنڌ
| pushpin_relief = yes
| built = عربن جي فتح کان اڳ موجود
| epochs = قبل از اسلام، عرب، سما، ارغون، ترخان، مغل ۽ ڪلهوڙا دور
| condition = کنڊر
| excavations = منظم آثارِ قديمه واري کوٽائيءَ جا تفصيل اڻپورا
| management =
| other_designation = سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع
}}

'''اگهم ڪوٽ'''، جنهن کي '''اگهاماڻو'''، '''اگھاماڻو''' ۽ تاريخي طور '''اگهم''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ قديم شهر ۽ [[آثار قديمه]] وارو ماڳ آهي، جيڪو موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] ۾، گلاب خان لغاريءَ جي ويجهو واقع آهي. هيءُ شهر سنڌ جي قبل از اسلام دور، عربن جي فتح، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]]، [[ترخان خاندان|ترخانن]]، [[مغل سلطنت|مغلن]] ۽ [[ڪلھوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دورن سان تاريخي تعلق رکي ٿو. ان جا باقي بچيل آثار دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي ڀڳل حصن تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;doam&quot;&gt;{{cite web |title=Agham Kot |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10024 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;&gt;{{cite web |title=اگهاماڻو-اگهم ڪوٽ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%88-%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85+%DA%AA%D9%88%D9%BD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

اگهم ڪوٽ جي قديم تاريخ جو ذڪر ''[[چچ نامو]]'' ۽ ''[[تحفة الڪرام]]'' جهڙن ماخذن ۾ ملي ٿو. روايتي تاريخ موجب هن شهر جو نالو لوهاڻي علائقي جي حڪمران راجا اگهم سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي حڪمرانيءَ جو تعلق سنڌ جي راءِ گهراڻي جي آخري دور سان هو. شهر جي اوج جو هڪ سبب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ڀرسان ان جي بيهڪ هئي، جنهن وسيلي واپار، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ کي سهارو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{cite news |last=Mansoor |first=Hasan |title=Footprints: Mysterious Agham Kot |url=https://www.dawn.com/news/1200566 |work=Dawn |date=2015-08-15 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

اگهم ڪوٽ جو آثارِ قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. هتي مخدوم محمد اسماعيل سومري، بيبي مهم، بيبي عائشه ۽ ٻين بزرگن سان منسوب مقبرا، پراڻيون مسجدون ۽ شهر جي قلعي جا باقيات موجود آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;laghari&quot;&gt;{{cite journal |last1=Laghari |first1=Muhammad Hanif |last2=Veesar |first2=G. Mohiuddin |title=History and Archaeology of Aghamano Site |journal=Ancient Sindh |year=2000 |volume=6 |pages=75–85 |url=http://ancientsindh.salu.edu.pk/index.php/ancientSindh/article/view/6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ وجهه تسميه ==
اگهم ڪوٽ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ڪتابن ۽ مقامي استعمال ۾ ملن ٿيون، جن ۾ اگهم، اگهم ڪوٽ، اگهاماڻو ۽ اگھاماڻو شامل آهن. انگريزي ماخذن ۾ انهن کي ''Agham''، ''Agham Kot''، ''Aghamani'' ۽ ''Aghamano'' لکيو ويو آهي.

روايتي تاريخ موجب شهر جو نالو راجا اگهم لوهاڻي سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حڪمران هو. ''چچ نامي'' سان لاڳاپيل بيانن موجب راجا اگهم، چچ جي اقتدار کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ جنگ ٿي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

هن نالي جي نسبت کي تاريخي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ شهر جي ابتدائي قيام جو صحيح سال آثارِ قديمه جي قطعي شاهديءَ سان اڃا متعين نہ ٿيو آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
اگهم ڪوٽ سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾، ماتلي تعلقي جي ديهه اگهاماڻي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ ماتلي شهر کان لڳ ڀڳ 33.88 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ گلاب خان لغاريءَ کان لڳ ڀڳ 1.88 ڪلوميٽر اتر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ماڳ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 25 ميل ڏکڻ اوڀر طرف، چمبڙ کان چار ميل ڏکڻ ۽ غلام علي روڊ کان ٽي فرلانگ اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو ===
اگهم ڪوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ، جنهن کي ڍورو سڏيو ويو آهي، وڏي اهميت رکي ٿي. شهر انهيءَ وهڪري جي ساڄي ڪناري تي آباد هو.

درياهي رستي ذريعي سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت ٿيندي هئي. ان ڪري اگهم ڪوٽ علائقي جي واپاري ۽ معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي پتڻ ڀرسان مسجد جي موجودگي پڻ ان جي درياهي آمدرفت واري ماضيءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daily&quot;&gt;{{cite news |last=Dars |first=Muhammad Sultan |title=Agham Kot — a forgotten archaeological site of Sindh |url=https://dailytimes.com.pk/309132/agham-kot-a-forgotten-archaeological-site-of-sindh/ |work=Daily Times |date=2018-10-12 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
=== راءِ گهراڻو ۽ راجا اگهم ===
اگهم ڪوٽ جي شروعاتي تاريخ سنڌ جي راءِ گهراڻي ۽ لوهاڻي علائقي جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آهي.

''چچ نامي'' جي روايت موجب راجا اگهم، راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حاڪم هو. جڏهن چچ پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون، تڏهن اگهم سندس تابعداري قبول نہ ڪئي.

تاريخي روايتن موجب چچ جي لشڪر ۽ راجا اگهم وچ ۾ مقابلو ٿيو. اگهم جي وفات کان پوءِ سندس جانشينن چچ جي اقتدار کي قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي تفصيلن کي ''چچ نامي'' جي متن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. ''چچ نامو'' بعد واري دور ۾ مرتب ٿيل تاريخي بيان آهي، تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل ستين صديءَ جي واقعن بابت ماخذياتي احتياط ضروري آهي.

=== عربن جي فتح کان پوءِ ===
سن 93هه/711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عربن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ هڪ اهم شهر هو ۽ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جو تعلق پڻ هن شهر سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي شهر ۾ آمد ۽ مسجدن جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن جي هر تفصيل جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري انهن کي قطعي ثابت ٿيل واقعا قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;daily&quot;/&gt;

=== سومرن ۽ سمن جو دور ===
[[سومرا خاندان|سومرن]] ۽ [[سمن جو دور|سمن]] جي دور ۾ اگهم ڪوٽ علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز رهيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين'' واري داخلا موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد ديني تعليم حاصل ڪندا هئا. ان مدرسي جي شاگردن جي رهائش ۽ ٻين ضرورتن جو خرچ ميان دائود، ميان حمل ۽ ميان اسماعيل جهڙا مقامي بزرگ برداشت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;education&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88+%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A+%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D8%A7%DA%84+%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اگهم ڪوٽ کي ٺٽي کان پوءِ سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن شهر ۾ مدرسن، عالمن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ سبب مذهبي تعليم ۽ تصوف کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;daily&quot;/&gt;

=== ارغون دور ۽ شاهه بيگ ارغون جي وفات ===
سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي قبضو ڪيو ۽ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو.

اگهم ڪوٽ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ ارغون جي وفات جو واقعو خاص اهميت رکي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ سندس وفات جي سال ۽ هنڌ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

''تحفة الڪرام'' جي هڪ روايت موجب شاهه بيگ ارغون اگهم ۾ 23 شعبان 928هه، مطابق 18 جولاءِ 1522ع، تي وفات ڪئي. فرشتي جي تاريخ ۾ سندس وفات جو سال 930هه ڄاڻايو ويو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ اگهم سان سندس وفات جي نسبت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;elliot&quot;&gt;{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner |year=1867 |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اختلاف سبب شاهه بيگ ارغون جي وفات جي هڪڙي تاريخ کي سڀني تاريخي ماخذن جي گڏيل راءِ طور پيش ڪرڻ درست نہ آهي.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل سلطنت جي ماتحت آيا.

''تاريخ طاهري'' جي حوالي سان اگهم ڪوٽ کي مغل دور ۾ [[نصرپور سرڪار]] جي ساماواڻي پرڳڻي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ انتظامي نسبت کي سيوهڻ سرڪار يا چاچڪان پرڳڻي سان بنا تصديق جي هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;hodivala&quot;&gt;{{cite book |last=Hodivala |first=Shahpurshah Hormasji |title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India |year=1939 |location=Bombay |page=644 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.65899/page/n663 |language=en}}&lt;/ref&gt;

يوسف ميرڪ جي ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. محمد سليم اختر جي تحقيقي ترجمي ۽ تشريح ۾ پڻ اگهم جي تاريخي سڃاڻپ تي بحث ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;akhtar&quot;&gt;{{cite thesis |last=Akhtar |first=Muhammad Saleem |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls |year=1983 |pages=106–107 |publisher=Australian National University |doi=10.25911/5d74e2bda15ab |url=https://hdl.handle.net/1885/11279 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪلهوڙا دور ===
ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ اگهم ڪوٽ ۾ مذهبي عمارتن جي تعمير ۽ مرمت جو سلسلو جاري رهيو.

شهر جي جامع مسجد بابت تاريخي بيانن موجب ان جي تعمير يا تعميراتي ڪتبي جو تعلق [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] جي حڪمرانيءَ سان آهي. هڪ بيان ۾ 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي.

جامع مسجد جي تعمير ۾ ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جي ڪم جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;friday&quot;&gt;{{cite web |title=Splendour of Agham Kot |url=https://thefridaytimes.com/08-Feb-2019/splendour-of-agham-kot |website=The Friday Times |date=2019-02-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شهر جو زوال ۽ تباهي ===
اگهم ڪوٽ جي زوال جا سبب مڪمل طور متعين نہ آهن. تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري تحقيق ۾ ٻه اهم وضاحتون ملن ٿيون.

پهرين وضاحت موجب ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ افغان فوجي اڳواڻ مدد خان پٺاڻ جي حملي شهر کي سخت نقصان پهچايو. مختلف بيانن ۾ حملي جا سال ۽ تباهيءَ جا تفصيل هڪجهڙا نہ آهن.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;&gt;{{cite news |last=Sheikh |first=Nasir Anjam |title=The Agham Kot dilemma - is Sindh's apathy erasing its history? |url=https://tribune.com.pk/story/1930343/agham-kot-dilemma-sindhs-apathy-erasing-history |work=The Express Tribune |date=2019-03-16 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ٻي وضاحت موجب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سان اگهم ڪوٽ جي واپاري اهميت گهٽجي وئي. آثارِ قديمه جي ماهر ڪليم الله لاشاريءَ جي راءِ موجب شهر جي زوال جو بنيادي سبب درياهي رستي جي تبديلي ۽ معاشي سرگرمين جي ٻين مرڪزن ڏانهن منتقلي هئي.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شهر جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي يا حملي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ بدران فوجي، معاشي ۽ جاگرافيائي سببن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي.

== آثارِ قديمه ==
اگهم ڪوٽ جو تاريخي ماڳ دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي باقيات تي مشتمل آهي.

آثارِ قديمه بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب ماڳ لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ڪجهه دڙا ڀرپاسي جي زرعي زمينن کان ٽي کان پنج ميٽر اوچا آهن. انهن مان ٺڪر جي ٿانون جا ٽڪرا، ٽيراڪوٽا جون شيون، سينگاريل ڪاشيءَ جون سرون ۽ ٽامي جا سڪا ملڻ جا احوال موجود آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;

انهن مان ڪجهه آثارن کي اٺين کان تيرهين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ماڳ تي موجود ڪجهه عمارتون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جون آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;

=== اگهم ڪوٽ جو قلعو ===
اگهم ڪوٽ جي قلعي جي تعمير روايتي طور راجا اگهم لوهاڻي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.

تاريخي بيانن موجب قلعي جون ڀتيون سرن، چوني ۽ ٻين تعميراتي مواد سان ٺاهيون ويون هيون. هڪ صحافتي رپورٽ ۾ قلعي جي ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ ويهه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.

قلعي کي وقت بوقت نقصان پهتو ۽ 1999ع جي طوفان کان پوءِ ان جا وڌيڪ حصا ڊهي پيا. 2019ع جي رپورٽ موجب قلعي جي ٻاهرين ڀت جا فقط محدود آثار باقي هئا.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;/&gt;

=== جامع مسجد ===
اگهم ڪوٽ جي جامع مسجد شهر جي اهم مذهبي عمارتن مان هڪ هئي.

تاريخي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ مسجد جي تعمير يا مرمت ٿي ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبي تي 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي. مسجد جي پٿر جي ڪم سان ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جو نالو پڻ منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;

=== پتڻ واري مسجد ===
اگهم ڪوٽ ۾ هڪ پراڻي مسجد ''پتڻ واري مسجد'' جي نالي سان مشهور آهي.

هيءَ مسجد سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ جي ڪناري، ان هنڌ جي ويجهو هئي جتي ٻيڙيون ۽ مسافر پهچندا هئا. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب مسجد جي بنياد کي نسبتاً اوچو ۽ ڀتين کي مضبوط رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

وقت سان گڏ مسجد جا گهڻا حصا ڊهي پيا ۽ ان جا محدود آثار باقي رهيا.

=== پراڻي ٽن قبن واري مسجد ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مخدوم محمد اسماعيل سومري جي مقبري جي ڏکڻ طرف ٽن قبن واري مسجد جا کنڊر موجود آهن.

انهيءَ بيان ۾ مسجد جي ماپ 40 × 15 فوٽ ۽ ورانڊي جي ويڪر لڳ ڀڳ 12 فوٽ ڄاڻايل آهي. مسجد سان لاڳاپيل هڪ فارسي ڪتبي جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ مسجد جي تعمير جو سال 647هه/1249–1250ع ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي ڪتبي جي اصل پڙهڻي ۽ آثارِ قديمه واري جاچ سان وڌيڪ تصديق ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

== مقبرا ۽ درگاهون ==
=== مخدوم محمد اسماعيل سومري جو مقبرو ===
[[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]] اگهم ڪوٽ سان لاڳاپيل هڪ مشهور عالم ۽ صوفي بزرگ هو.

سندس مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي. مقبري جي تعمير ۾ ڪاشيءَ جي سرن ۽ اندروني گلڪاريءَ جو استعمال ٿيو آهي.

آثارِ قديمه واري مطالعي موجب مقبري جي عمارت لڳ ڀڳ اٺ ميٽر ڊگهي ۽ اٺ ميٽر ويڪري آهي. مقبري ۾ مخدوم محمد اسماعيل سان گڏ سندس خاندان جي ٻين ماڻهن جون قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;laghari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;

مخدوم محمد اسماعيل جي وفات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ بيان ۾ 996هه/1587–1588ع، جڏهن تہ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي اگهم ڪوٽ واري داخلا ۾ 998هه/1589–1590ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shahlutf&quot;&gt;{{cite web |title=شاهه لطف الله قادري |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D9%84%D8%B7%D9%81+%EF%B7%B2+%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A+%D8%B1%D8%AD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== بيبي مهم جي درگاهه ===
اگهم ڪوٽ ۾ بيبي مهم جي نالي سان هڪ درگاهه موجود آهي.

مقامي روايتن موجب بيبي مهم جو تعلق عربستان سان هو، پر سندس اصل سڃاڻپ، نسب ۽ وفات جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب هڪ قبر جي ڪتبي مان 170هه جو سال پڙهيو ويو، جڏهن تہ ڪجهه ماهرن ان پڙهڻيءَ تي اعتراض ڪيو ۽ مقبري کي گهڻو پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو جي 2013ع واري دستاويز موجب درگاهه جي عمارت پڪين سرن ۽ چوني جي پلستر سان ٺهيل آهي. ان جي ماپ لڳ ڀڳ 10 × 5.5 ميٽر آهي، جڏهن تہ مقبري جي ماپ 4 × 5.5 ميٽر آهي. احاطي ۾ چار ۽ اندر ٽن قبرن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;lari-maham&quot;&gt;{{cite web |title=Dargah Bibi Maham at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10219/dargah-bibi-maham-at-agham-kot-this-tomb-belongs-to-bibi-maham-it-was-constructed-with-burnt-brick-a |website=Yasmeen &amp; Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

بيبي مهم کي امام موسى ڪاظم جي ڌيءَ قرار ڏيڻ واري روايت جي آزاد تاريخي تصديق نہ ٿي آهي؛ تنهنڪري ان نسبت کي ثابت ٿيل نسب طور پيش نٿو ڪري سگهجي.

=== بيبي عائشه جو مقبرو ===
بيبي عائشه سان منسوب مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ موجود آهي.

ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو موجب هيءُ مقبرو پڪين سرن، گاري ۽ واريءَ سان ٺهيل آهي ۽ لڳ ڀڳ چار ميٽر اوچي ٿلهي تي واقع آهي. مقبري جي ماپ لڳ ڀڳ چار ميٽر × چار ميٽر آهي، جڏهن تہ ڀتين جي ٿولهه هڪ ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.

مقبري جو دروازو ڏکڻ طرف آهي ۽ ڏکڻ اوڀر واري ڪنڊ کان مٿي وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون ٺهيل آهن.&lt;ref name=&quot;lari-aisha&quot;&gt;{{cite web |title=Dargah of Bibi Aas (Aisha) at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10222/dargah-of-bibi-aas-aisha-at-agham-kot-the-site-is-situated-to-the-north-of-the-city-gulab-ali-laghar |website=Yasmeen &amp; Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== شاهه عبدالمجيد جو مقبرو ===
اگهم ڪوٽ ۾ شاهه عبدالمجيد سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي.

مقامي روايتن موجب شاهه عبدالمجيد کي هندو لوهاڻا برادريءَ ۾ عقيدت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. سندس پراڻي مقبري جي ڊهڻ کان پوءِ عقيدتمندن ان جي ٻيهر تعمير ڪرائي.&lt;ref name=&quot;friday&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

=== ٻيون تاريخي قبرون ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب اگهم ڪوٽ جي قبرستان ۾ شاهه محمد سهروردي، اسلم شاهه، اشرف شاهه قادري ۽ شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول قادري سان منسوب قبرون پڻ موجود آهن.

شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول جو ذڪر ''تحفة الڪرام'' ۾ پڻ ملي ٿو. ساڳئي ماخذ موجب مخدوم محمد اسماعيل جي مقبري جي اتر طرف پير حسين شاهه جي چوکنڊي پڻ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;/&gt;

== اگهم ڪوٽ هڪ علمي مرڪز ==
اگهم ڪوٽ جي تاريخي اهميت صرف سياسي ۽ واپاري مرڪز هجڻ تائين محدود نہ هئي. هيءُ شهر مذهبي تعليم، تصوف ۽ عالمن جي رهائش لاءِ پڻ مشهور رهيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;education&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخدوم محمد اسماعيل سومري، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين عالمن جو تعلق اگهم ڪوٽ جي علمي ماحول سان بيان ڪيو ويو آهي.

شاهه لطف الله قادري بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ اگهم ڪوٽ جي مدرسن سان سندس تعليم ۽ تربيت جو امڪاني تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;shahlutf&quot;/&gt;

== آثارن جي موجوده حالت ۽ تحفظ ==
اگهم ڪوٽ جي تاريخي آثارن کي موسمي اثرن، انساني مداخلت، غيرقانوني قبضي ۽ سارسنڀال جي کوٽ سبب نقصان پهتو آهي.

2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب 2011ع جي برساتن ۽ ٻوڏن کان پوءِ ڪجهه قديم قبرون ۽ ٻيا آثار ظاهر ٿيا، جن مان ڪيترن کي انساني سرگرمين سبب نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;dawn&quot;/&gt;

2019ع جي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ موجب ماڳ جي لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن مان 130 ايڪڙن تي قبضي جون شڪايتون سامهون آيون. اها انگن اکرن واري صورتحال 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده سال جي تصديق ٿيل حالت نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;tribune&quot;/&gt;

پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي فهرست موجب اگهم ڪوٽ کي سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع تحت محفوظ ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي داخلا ۾ زرعي سرگرمين سبب قديم آثارن کي ٿيندڙ نقصان جو ذڪر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;doam&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
اگهم ڪوٽ سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ معاشي تاريخ جو اهم ماڳ آهي.

هن شهر جي تاريخ مان سنڌ جي قبل از اسلام حڪمراني، عربن جي فتح، سومرن ۽ سمن جي دور جي علمي سرگرمين، ارغون دور جي سياسي واقعن، ڪلهوڙا دور جي تعميرات ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ جي اثرن بابت معلومات ملي ٿي.

شهر جا باقي بچيل دڙا، مسجدون، مقبرا ۽ قلعي جا آثار سنڌ جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي سائنسي کوٽائي، دستاويزي تحقيق ۽ تحفظ سان سنڌ جي مختلف تاريخي دورن بابت وڌيڪ معلومات حاصل ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اگهم]]
* [[ماتلي]]
* [[بدين ضلعو]]
* [[راجا چچ]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]]
* [[چچ نامو]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جا آثار قديمه]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Laghari, Muhammad Hanif and G. Mohiuddin Veesar. &quot;History and Archaeology of Aghamano Site.&quot; ''Ancient Sindh'', vol. 6, 2000, pp. 75–85.
* Akhtar, Muhammad Saleem. ''Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls''. Australian National University, 1983.
* Elliot, Henry Miers and John Dowson. ''The History of India, as Told by Its Own Historians''. Vol. 1. London: Trübner, 1867.
* Hodivala, Shahpurshah Hormasji. ''Studies in Indo-Muslim History''. Bombay, 1939.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* مير علي شير قانع، ''تحفة الڪرام''.
* مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''.

{{سنڌ جي تاريخ}}

[[زمرو:بدين ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي شهر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جا کنڊر]]
[[زمرو:لوهاڻا]]</text>
      <sha1>4movvj6hqouoc3d1zsn6mjhe9hplfum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اگھم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20280</id>
    <revision>
      <id>418144</id>
      <parentid>378402</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3357" sha1="9qlcjveb8yfboeegt04pq8p183fflle" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۾ هڪ ذات ۽ نوشهري فيروز تعلقي جي ديهه جو نالو}}

'''اگهم''' سنڌ ۾ هڪ [[ذات]] جو نالو آهي. ساڳئي نالي سان [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]]، [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۾ هڪ [[ديهه]] پڻ واقع آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پهرئين جلد ۾ اگهم کي ذات ۽ ديهه ٻنهي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-agham&quot;&gt;{{cite web
 |title=اگهم
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

== ذات ==
اگهم سنڌ ۾ هڪ ذات جو نالو آهي، جنهن جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «قبيلا ۽ ذاتيون» واري ڀاڱي ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-agham&quot;/&gt;

هن ذات جي نسلي پسمنظر، تاريخي شجرن، مختلف شاخن ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ مستند معلومات گهربل آهي.

== اگهم ديهه ==
'''اگهم ديهه''' سنڌ جي [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]] ۾ واقع هڪ محصولي ۽ انتظامي ديهه آهي. ان جو نالو بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن جي فهرست جي حوالي سان پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhatlas-agham&quot;&gt;{{cite web
 |title=نوشهرو فيروز (تعلقو)
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-naushahro-feroze/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

اگهم ديهه نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخي ساهتي علائقي ۾ اچي ٿي. ساهتي سنڌ جي وچولي واري حصي جو هڪ تاريخي علائقو آهي، جنهن ۾ نوشهرو فيروز، مورو، ڪنڊيارو، ڀريا ۽ محرابپور جا علائقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;&gt;{{cite web
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA%D9%8A+%D9%BE%D8%B1%DA%B3%DA%BB%D9%88
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي تاريخي نسبت ==
سنڌ جي قديم تاريخ ۾ اگهم نالي هڪ حاڪم جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو راءِ گهراڻي جي زوال واري دور ۾ لوهاڻي صوبي جو حڪمران هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

بهرحال، اگهم ذات، اگهم ديهه ۽ انهيءَ تاريخي حاڪم جي نالي ۾ هڪجهڙائيءَ جي باوجود انهن جي پاڻ ۾ سڌي تاريخي يا نسلي نسبت ثابت ٿيل نہ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[نوشهرو فيروز تعلقو]]
* [[نوشهرو فيروز ضلعو]]
* [[ساهتي پرڳڻو]]
* [[اگهم راجا]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

[[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]]
[[زمرو:نوشهرو فيروز ضلعي جون ديهون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9qlcjveb8yfboeegt04pq8p183fflle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418145</id>
      <parentid>418144</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="8906fuu8bs3djlxd0mgz8sw2pxt4ktb" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۾ هڪ ذات ۽ نوشهري فيروز تعلقي جي ديهه جو نالو}}

'''اگهم''' سنڌ ۾ هڪ [[ذات]] جو نالو آهي. ساڳئي نالي سان [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]]، [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۾ هڪ [[ديهه]] پڻ واقع آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پهرئين جلد ۾ اگهم کي ذات ۽ ديهه ٻنهي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-agham&quot;&gt;{{cite web
 |title=اگهم
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

== ذات ==
اگهم سنڌ ۾ هڪ ذات جو نالو آهي، جنهن جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «قبيلا ۽ ذاتيون» واري ڀاڱي ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-agham&quot;/&gt;

هن ذات جي نسلي پسمنظر، تاريخي شجرن، مختلف شاخن ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ مستند معلومات گهربل آهي.

== اگهم ديهه ==
'''اگهم ديهه''' سنڌ جي [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]] ۾ واقع هڪ محصولي ۽ انتظامي ديهه آهي. ان جو نالو بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن جي فهرست جي حوالي سان پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhatlas-agham&quot;&gt;{{cite web
 |title=نوشهرو فيروز (تعلقو)
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-naushahro-feroze/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

اگهم ديهه نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخي ساهتي علائقي ۾ اچي ٿي. ساهتي سنڌ جي وچولي واري حصي جو هڪ تاريخي علائقو آهي، جنهن ۾ نوشهرو فيروز، مورو، ڪنڊيارو، ڀريا ۽ محرابپور جا علائقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;&gt;{{cite web
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA%D9%8A+%D9%BE%D8%B1%DA%B3%DA%BB%D9%88
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-09
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي تاريخي نسبت ==
سنڌ جي قديم تاريخ ۾ اگهم نالي هڪ حاڪم جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو راءِ گهراڻي جي زوال واري دور ۾ لوهاڻي صوبي جو حڪمران هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

بهرحال، اگهم ذات، اگهم ديهه ۽ انهيءَ تاريخي حاڪم جي نالي ۾ هڪجهڙائيءَ جي باوجود انهن جي پاڻ ۾ سڌي تاريخي يا نسلي نسبت ثابت ٿيل نہ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[نوشهرو فيروز تعلقو]]
* [[نوشهرو فيروز ضلعو]]
* [[ساهتي پرڳڻو]]
* [[اگهم راجا]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

[[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]]
[[زمرو:نوشهرو فيروز ضلعي جون ديهون]]</text>
      <sha1>8906fuu8bs3djlxd0mgz8sw2pxt4ktb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باغبان پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28678</id>
    <revision>
      <id>418048</id>
      <parentid>383554</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26378" sha1="50qqfbzo6bvghhiv9198h1ohly3tfp3" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاهه بيگ ارغون|مرزا شاهه بيگ ارغون]] ۽ [[دولهه دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاهه حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.

انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.

تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.

انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.

مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.

انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.

سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.

ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.

شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.

ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.

مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.

ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.

پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.

البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>50qqfbzo6bvghhiv9198h1ohly3tfp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418049</id>
      <parentid>418048</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26363" sha1="o9hf8a0k4ztxv6txu75gche5i11i7a4" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.

سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.

سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.

ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.

شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.

ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.

مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.

ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.

پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.

البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>o9hf8a0k4ztxv6txu75gche5i11i7a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418050</id>
      <parentid>418049</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26358" sha1="3r9xmm59dvvdyp58okvorp9kselww8s" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.

مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.

ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.

پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.

البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>3r9xmm59dvvdyp58okvorp9kselww8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418051</id>
      <parentid>418050</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26353" sha1="s0gcwp3nctp9srd0x4qbwo9pifum57z" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>s0gcwp3nctp9srd0x4qbwo9pifum57z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418052</id>
      <parentid>418051</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26351" sha1="8g69mcypu27i36nix0vk0ddp423b8pt" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.

ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>8g69mcypu27i36nix0vk0ddp423b8pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418053</id>
      <parentid>418052</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26843" sha1="q2wxtu3svyw13r6pjn0i8iedbx01xur" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;

هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.

ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.

هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>q2wxtu3svyw13r6pjn0i8iedbx01xur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418054</id>
      <parentid>418053</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26840" sha1="ozr5ynld9811ihfcvv1ed41prherl51" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.

تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.

اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.

انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.

انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ozr5ynld9811ihfcvv1ed41prherl51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418055</id>
      <parentid>418054</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26838" sha1="3ra6kalexowky7a5ui4fgh4mtrl49n8" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>3ra6kalexowky7a5ui4fgh4mtrl49n8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418056</id>
      <parentid>418055</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26836" sha1="d1u6n8qblbiuw9nj3ru6v0th0kgph79" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>d1u6n8qblbiuw9nj3ru6v0th0kgph79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418057</id>
      <parentid>418056</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26834" sha1="jeq1svidx9t4vn7smeoft4soir2cl3l" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.

سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>jeq1svidx9t4vn7smeoft4soir2cl3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418058</id>
      <parentid>418057</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26830" sha1="g16gvx87c1hpgt5af36bq20bizm09bf" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.
سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;
مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.

''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.

سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>g16gvx87c1hpgt5af36bq20bizm09bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418059</id>
      <parentid>418058</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26825" sha1="jyca6r5ootjuhxxhmg4mohv32b8ky5k" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.
سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;
مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.
''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.
سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.
ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.

مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>jyca6r5ootjuhxxhmg4mohv32b8ky5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418060</id>
      <parentid>418059</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26822" sha1="avakusw3vcr12ubzv77xzqu1wvihrlo" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.
سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;
مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.
''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.
سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.
ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.
سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.
مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.
باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[دولهه دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>avakusw3vcr12ubzv77xzqu1wvihrlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418061</id>
      <parentid>418060</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26814" sha1="f2vqb6ou2ldqcrjygb7sz5umpjt3jft" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = باغبان پرڳڻو
| native_name = باغبان
| other_name = ٽڳڙ باغبان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = باغبان
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = ارغون دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''باغبان پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[ارغون خاندان|ارغون]]، [[ترخان خاندان|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] دورن ۾ اهم حيثيت رکندو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن جو ذڪر يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''، [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، [[سيوهڻ]] جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون، ''ٽڳڙ'' ۽ ''باغبان''، شامل هيون، جن کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو. موجوده انتظامي ورهاست موجب ٽڳڙ جو تعلق [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۽ باغبان جو تعلق [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=باغبان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://web.archive.org/web/20221101041323/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق [[مخدوم بلاول]] جي مذهبي ۽ سياسي سرگرمين، ارغون حڪمرانن خلاف مقامي مزاحمت، [[ٽلٽي]] جي واقعن ۽ ارغون دور ۾ [[حمادالدين ميرڪ]] کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''باغبان'' سنڌ جي هڪ تاريخي آباديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي علائقي جو نالو هو. مختلف تاريخي دورن ۾ باغبان هڪ ڳوٺ، زرعي علائقي ۽ پرڳڻي طور سڃاتو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان کي سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ باغبان ۽ [[ڳاها]] کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

مغل دور ۾ ''محال'' عام طور محصولي وحدت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جڏهن ته ''پرڳڻو'' انتظامي ۽ محصولي حدبنديءَ سان لاڳاپيل هوندو هو. انهيءَ ڪري باغبان جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ٻنهي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

باغبان پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي، سيوهڻ جي اتر طرف واقع هو. تاريخي طور هن پرڳڻي جون آباديون موجوده دادو ۽ ميهڙ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان جي تاريخي آبادي دادو شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ميل، يعني ڏهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

پرڳڻي جي قطعي تاريخي حدن بابت وڌيڪ محصولي دستاويزن ۽ پراڻن نقشن جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ انتظامي ورهاستن ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ٿينديون رهيون.

=== ٽڳڙ باغبان ===

تاريخي طور باغبان پرڳڻي ۾ ٻه وڏيون آباديون شامل هيون:

# '''[[ٽڳڙ، سنڌ|ٽڳڙ]]:''' موجوده ميهڙ تعلقي سان لاڳاپيل تاريخي ڳوٺ.
# '''[[باغبان، سنڌ|باغبان]]:''' موجوده دادو تعلقي جي اتر اولهه طرف واقع تاريخي آبادي.

انهن ٻنهي آبادين کي گڏيل طور ''ٽڳڙ باغبان'' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ اهي هڪٻئي کان پري واقع هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

ٽڳڙ ۽ باغبان جي گڏيل سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي پرڳڻي جون انتظامي ۽ سماجي حدون ڪنهن هڪ ڳوٺ تائين محدود نه هيون.

== تاريخي پسمنظر ==

باغبان سنڌ جي انهن قديم آبادين مان هڪ هو، جن جي تاريخ سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي تحريڪن سان ڳنڍيل رهي آهي.

ارغونن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ باغبان ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي اثر هيٺ هئا.

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اچڻ سان باغبان پڻ ارغون حڪمرانن ۽ مقامي قوتن جي ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻيو.

== ارغون دور ۾ باغبان ==

=== مرزا شاهه بيگ ارغون ۽ دولهه دريا خان ===

مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ باغبان جي تاريخ بيان ڪندي لکي ٿو ته 914هه (1508ع–1509ع) ۾، جڏهن [[شاھ بيگ ارغون|مرزا شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[دولھ دريا خان]] جي وچ ۾ جنگي ڇڪتاڻ جاري هئي، تڏهن [[شاھ حسن بيگ ارغون|مرزا شاهه حسن]] باغبان آيو.

مرزا قليچ بيگ موجب باغبان جي مقامي ماڻهن مرزا شاهه حسن جي مدد ڪئي، جنهن جي همت افزائيءَ سان هو ٺٽي ڏانهن اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

بهرحال، هن روايت ۾ ڏنل 914هه (1508ع–1509ع) واري تاريخ کي ارغون اقتدار جي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي مڪمل قبضي جو دور عام طور 928هه (1521ع–1522ع) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

=== ٽلٽيءَ جا واقعا ===

مرزا قليچ بيگ موجب جڏهن مرزا شاهه حسن، دولهه دريا خان جي ماڻهن سان مقابلي لاءِ [[ٽلٽي]] پهتو، تڏهن دولهه دريا خان جي پٽن اڳ ۾ مرزا جي ماڻهن کي نقصان پهچايو هو.
انهيءَ پسمنظر ۾ مرزا شاهه حسن ٽلٽيءَ تي فوجي ڪارروائي ڪئي.
تاريخي بيان موجب [[ٽلٽيءَ جو قلعو]] پڻ انهن واقعن ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول ۽ مقامي مزاحمت ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان جي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جنهن کي ارغون عملدارن تڪليفون ڏنيون هيون، مقامي ماڻهن کي دولهه دريا خان جي طرفان مزاحمت لاءِ همٿايو.
انهيءَ سڏ تي ڀرپاسي جي ماڻهن ارغون فوج خلاف مقابلو ڪيو.
مرزا شاهه حسن جي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ مقامي مزاحمت کي شڪست ملي ۽ ٽلٽيءَ جو قلعو سندس قبضي ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
انهن واقعن جو احوال باغبان جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ اهم آهي، پر مختلف تاريخي روايتن جي تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلافن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

=== باغبان جي سردارن جو ٺاهه ===

مرزا قليچ بيگ موجب ٽلٽيءَ جي واقعن کان پوءِ باغبان جا سردار مرزا شاهه حسن سان ٺاهه ۾ آيا.
انهيءَ ٺاهه کان پوءِ باغبان جا مقامي سردار ارغون حڪمرانن جي مدد ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو مقامي سردارن ۽ ارغون اقتدار جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== مخدوم بلاول سان تعلق ==

[[مخدوم بلاول]] سنڌ جو هڪ مشهور صوفي، عالم ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جنهن جو تعلق باغبان جي تاريخي علائقي سان هو.
سندس مزار باغبان جي ڀرسان موجود آهي.
سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ مخدوم بلاول کي ارغون اقتدار جي مخالفت ڪندڙ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== مخدوم بلاول جي شهادت ===

''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب 1522ع ۾ باغبان جي رهاڪن مخدوم بلاول جي سڏ تي شاهه بيگ ارغون جي مخالفت ڪئي.
ساڳئي ماخذ ۾ روايت بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ارغون مخدوم بلاول کي گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد ڪرايو.
شهادت کان پوءِ کيس باغبان جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
مخدوم بلاول جي شهادت جي تاريخ، حڪم ڏيندڙ حڪمران ۽ واقعي جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري انهن کي ماخذن جي نسبت سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.

=== مزار ۽ مذهبي اهميت ===

مخدوم بلاول جي مزار باغبان جي تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مزار تي هر مهيني جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي مزار سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

=== مخدوم بلال هالٽ ===

دادو کان لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي تي هڪ اسٽيشن ''مخدوم بلال هالٽ'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.
ان جو نالو مخدوم بلاول سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي نالو باغبان جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت جي هڪ ٻي نشاني آهي.

== حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جي عطا ==

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523ع–1524ع) ۾ مرزا شاهه حسن ارغون [[بابر]] سان سياسي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ خليفي حمادالدين ميرڪ جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي.
مصنف موجب مرزا شاهه حسن پنهنجي ڪنوار کي وٺي [[بکر]] پهتو.
ان موقعي تي هن پنهنجي ساهر [[حمادالدين ميرڪ]] کي [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]] ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور عطا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;
هي واقعو باغبان جي ارغون دور واري انتظامي ۽ محصولي حيثيت جو هڪ اهم تاريخي مثال آهي.

=== انعام ۽ جاگيرداري نظام ===

ارغون ۽ مغل دور ۾ حڪمران پنهنجي وفادار عملدارن، اميرن ۽ ويجهن ماڻهن کي زمينون، پرڳڻا يا انهن جي آمدنيءَ جا حق عطا ڪندا هئا.
پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا حمادالدين ميرڪ کي انعام طور ملڻ جو احوال انهيءَ سياسي ۽ محصولي بندوبست جي هڪ صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.
البت عطا جي قانوني نوعيت، قطعي حدن ۽ محصولي آمدنيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== ترخان دور ۾ باغبان ==

ارغون اقتدار کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.
ترخان دور ۾ باغبان جي سماجي بناوت ۾ مختلف مقامي قبيلا، زميندار ۽ مذهبي گروهه شامل هئا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب باغبان ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيا، راڄپر ۽ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ باغبان ==

يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان پرڳڻي جي آبادين ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.
ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ باغبان پرڳڻي جو بيان صفحن 19–20 تي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=19–20 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن بيان ۾ مختلف قبيلن، ڳوٺن، مقامي آبادين ۽ انهن جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾  رھندڙ ملڪ، پھنور، ابڙا، سميجا ، جوڻيجا، بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا صلح پسند ھيا، جڏھن تہ ٿيٻا سرڪش ۽ حڪومت جا باغي ھيا. [[ڦلجي]] ۾ ھڪ قلعو ھوندو ھيو جيڪو گاج جي ٻوڏن سبب نابود ٿي ويو. [[پاٽ شريف|پاٽ]] شھر ۾ ان وقت خوجا رھندا ھيا.

== تاريخي آباديون ==

=== ڪنڌڪوٽ ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي احوال ۾ باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل آبادين جي سلسلي ۾ ڪنڌڪوٽ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharBaghban&quot;/&gt;
هن تاريخي آباديءَ کي موجوده [[ڪنڌڪوٽ]] شهر سان سڃاڻڻ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

=== ڇني ===

ڇني باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين مان هڪ هئي.
ڇنيءَ جو نالو سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي جاگرافيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

=== ٿيٻن جو ڳوٺ ===

باغبان جي تاريخي احوال ۾ ٿيٻن جي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.
هي آبادي سميجن جي ٿيٻا شاخ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== مقامي قبيلا ۽ سماجي بناوت ==

باغبان پرڳڻي جي آبادي مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن تي مشتمل هئي.
تاريخي ماخذن موجب انهن ۾ ملڪ، پنهور، ابڙا، دَل، کيبر، اوٺا، لاکيار، راڄپر ۽ سميجن جون شاخون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

=== ملڪ، پنهور ۽ ابڙا ===

ملڪ، پنهور ۽ ابڙا باغبان پرڳڻي جي تاريخي آبادين سان لاڳاپيل هئا.
اهي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد مقامي قبيلائي گروهن مان هئا.

=== دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا ===

دَل، کيبر، اوٺا ۽ لاکيا پڻ باغبان جي تاريخي سماجي بناوت جو حصو هئا.
انهن قبيلن جو ذڪر ارغون ۽ ترخان دور جي باغبان واري احوال ۾ ملي ٿو.

=== راڄپر ===

راڄپر باغبان پرڳڻي ۾ آباد تاريخي قبيلن مان هڪ هئا.

=== سميجا ===

باغبان پرڳڻي ۾ سميجن جون مختلف شاخون آباد هيون.
انهن ۾ جوڻيجا، پريا، ٻگهيا ۽ ٿيٻا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

== سميجن جون شاخون ==

=== جوڻيجا ===

جوڻيجا سميجن جي انهن شاخن مان هئا، جن کي تاريخي بيانن ۾ پرامن مقامي آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

=== پريا ===

پريا باغبان پرڳڻي ۾ رهندڙ سميجن جي هڪ شاخ هئا.

=== ٻگهيا ===

ٻگهيا پڻ باغبان جي تاريخي قبيلائي آباديءَ ۾ شامل هئا.

=== ٿيٻا ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سميجن جي ٿيٻا شاخ کي ٻين شاخن جي ڀيٽ ۾ ارڏي مزاج واري آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.

ساڳئي ماخذ ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ ٿيٻن خلاف سخت ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;

اهو بيان تاريخي مصنفن جي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي قبيلي جي دائمي سماجي وصف نه سمجهڻ گهرجي.

== خواجا آبادي ==

باغبان پرڳڻي ۾ خواجا ماڻهن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
تاريخي ماخذن ۾ انهن کي پرامن آباديءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
هي ذڪر باغبان جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== مغل دور ۾ باغبان ==

سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ باغبان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ باغبان سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ پرڳڻو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.

== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ==

[[سيوهڻ سرڪار]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
باغبان ان سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري علائقي سان لاڳاپيل پرڳڻو هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي مختلف پرڳڻن جو احوال موجود آهي.
سيوهڻ قلعي بابت هڪ تحقيقي بيان موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd}}&lt;/ref&gt;
مختلف تاريخي فهرستن ۾ پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلافن جي وضاحت لاءِ اصل فارسي متن ۽ لاڳاپيل انتظامي دستاويزن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== باغبان ۽ ڳاها ==

باغبان ۽ [[ڳاها]] ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي علائقا هئا.
''آئين اڪبري'' موجب ٻنهي کي سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
ڳاها سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميل، يعني چونٽيهه ڪلوميٽر، اتر اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.

=== ڳاهن جي تاريخي سڃاڻپ ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاريخي ماخذن ۾ ڳاهن کي ''ڪاهان'' جي نالي سان پڻ لکيو ويو آهي.
سر هينري اليٽ جي حوالي سان ڪاهان کي مري قبيلي جي قبضي هيٺ علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.
ساڳئي بيان موجب 1840ع ۾ بمبئي ريجمنٽ جي اتي رهڻ دوران ڪاهان جي فوجي ۽ دفاعي اهميت ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaghban&quot;/&gt;
بهرحال، سيوهڻ سرڪار جي ڳاها محال ۽ بلوچستان واري ڪاهان جي هڪ ئي جاگرافيائي سڃاڻپ هجڻ بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

باغبان پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.
سنڌو درياهه ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيندڙ زرعي زمينون پرڳڻي جي اقتصادي زندگيءَ جو بنياد هيون.
مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.
باغبان پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 914هه
| 1508ع–1509ع
| مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب باغبان سان لاڳاپيل مرزا شاهه حسن ارغون ۽ دولهه دريا خان جي ڇڪتاڻ جو احوال؛ تاريخي ترتيب وڌيڪ تصديق طلب
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو دور
|-
| 928هه–929هه
| 1522ع
| باغبان جي رهاڪن ۽ مخدوم بلاول سان لاڳاپيل مزاحمت جي روايت
|-
| 930هه
| 1523ع–1524ع
| مرزا قليچ بيگ موجب حمادالدين ميرڪ کي پاٽ ۽ باغبان جا پرڳڻا انعام طور ملڻ
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| سيوهڻ واري علائقي ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| سيوهڻ سرڪار جي ماتحت باغبان پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون باغبان جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان ڪجهه واقعن جون تاريخون ماخذن ۾ اختلاف سان ملن ٿيون. مخصوص هجري مهينا صرف تصديق ٿيل تاريخي شاهديءَ جي بنياد تي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

باغبان پرڳڻو سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

هن پرڳڻي جي تاريخ مان ارغون دور جي سياسي ڇڪتاڻ، مخدوم بلاول جي مزاحمت، ٽلٽيءَ جي واقعن، مقامي سردارن جي سياسي لاڳاپن ۽ حمادالدين ميرڪ کي پرڳڻن جي عطا بابت معلومات ملي ٿي.

مغل دور ۾ باغبان جي انتظامي حيثيت سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

ٽڳڙ باغبان جون تاريخي آباديون ۽ مخدوم بلاول جي مزار هن علائقي جي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[باغبان]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ميهڙ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ٽلٽيءَ جو قلعو]]
* [[مخدوم بلاول]]
* [[شاھ بيگ ارغون]]
* [[شاھ حسن بيگ ارغون]]
* [[دولھ دريا خان]]
* [[حمادالدين ميرڪ]]
* [[پاٽ پرڳڻو]]
* [[ڳاها]]
* [[سنڌو درياھ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باغبان باغبان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>f2vqb6ou2ldqcrjygb7sz5umpjt3jft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چلغوزو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30625</id>
    <revision>
      <id>417971</id>
      <parentid>119989</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1625" sha1="8a6ogint9ld32hpriax984shc77tl74" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن. 
==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>8a6ogint9ld32hpriax984shc77tl74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417972</id>
      <parentid>417971</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2572" sha1="26e4vci9i425edkx5a1somfnoccgrkv" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن. 

چلغوزا (Pine nuts) صنوبر (Pine) جي وڻن (خاندان: Pinaceae، جنس: Pinus) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (FAO) موجب، پائن جي صرف 29 قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان 20 قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ چين، روس، اتر ڪوريا ۽ پاڪستان آهن. 

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>26e4vci9i425edkx5a1somfnoccgrkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418012</id>
      <parentid>417972</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2570" sha1="g043k7ucydccj6sox0m6bx18jq8wpll" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
چلغوزا (Pine nuts) صنوبر (Pine) جي وڻن (خاندان: Pinaceae، جنس: Pinus) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (FAO) موجب، پائن جي صرف 29 قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان 20 قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ چين، روس، اتر ڪوريا ۽ پاڪستان آهن.

'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>g043k7ucydccj6sox0m6bx18jq8wpll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418014</id>
      <parentid>418012</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2682" sha1="8xt28nrzfjkq7kxbphgo5vou88fwow1" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (خاندان: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، جنس: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (FAO) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.

'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>8xt28nrzfjkq7kxbphgo5vou88fwow1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418015</id>
      <parentid>418014</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="fl80bbchrmaammq61dcsgvc6yo6omd0" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.

'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>fl80bbchrmaammq61dcsgvc6yo6omd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418019</id>
      <parentid>418015</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5788" sha1="0l13vovfnzw6465mcsebct5ucswikzx" xml:space="preserve">[[عڪس:Pinoli.jpg|thumb|کاٻو|کل لٿل چلغوزا]]
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.

{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''Pine nuts''', also called '''piñón''' ({{IPA|es|piˈɲon|lang}}), '''pinoli''' ({{IPA|it|piˈnɔːli|lang}}), or '''pignoli''', are the [[edible seed]]s of [[pine]]s (family [[Pinaceae]], genus ''Pinus''). According to the [[Food and Agriculture Organization]], only 29 species provide edible nuts, while 20 are traded locally or internationally&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; owing to their seed size being large enough to be worth harvesting; in other pines, the seeds are also edible but are too small to be of notable value as human food.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=farjon&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lanner1&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lanner2&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; The biggest exporters of pine nuts are [[China]], [[Russia]], [[North Korea]], and [[Pakistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

As pines are [[gymnosperm]]s, not [[angiosperm]]s (flowering plants), pine nuts are not &quot;[[true nut]]s&quot;; they are not botanical [[fruit]]s, the seed not being enclosed in an [[Plant ovary|ovary]] which develops into the fruit, but simply bare seeds—&quot;gymnosperm&quot; meaning literally &quot;naked seed&quot; (from {{langx|grc|[[wikt:γυμνός#Ancient Greek|γυμνός]]|translit=gymnos|lit=naked}} and {{langx|grc|[[wikt:σπέρμα#Ancient Greek|σπέρμα]]|translit=sperma|lit=seed|label=none}}). The similarity of pine nuts to some angiosperm fruits is an example of [[convergent evolution]].


'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>0l13vovfnzw6465mcsebct5ucswikzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418020</id>
      <parentid>418019</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5726" sha1="t0gbl6r3n9atf7lrdjltlc74t1rfbkm" xml:space="preserve">{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛ ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي. چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.

'''Pine nuts''', also called '''piñón''' ({{IPA|es|piˈɲon|lang}}), '''pinoli''' ({{IPA|it|piˈnɔːli|lang}}), or '''pignoli''', are the [[edible seed]]s of [[pine]]s (family [[Pinaceae]], genus ''Pinus''). According to the [[Food and Agriculture Organization]], only 29 species provide edible nuts, while 20 are traded locally or internationally&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; owing to their seed size being large enough to be worth harvesting; in other pines, the seeds are also edible but are too small to be of notable value as human food.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=farjon&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lanner1&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lanner2&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; The biggest exporters of pine nuts are [[China]], [[Russia]], [[North Korea]], and [[Pakistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

As pines are [[gymnosperm]]s, not [[angiosperm]]s (flowering plants), pine nuts are not &quot;[[true nut]]s&quot;; they are not botanical [[fruit]]s, the seed not being enclosed in an [[Plant ovary|ovary]] which develops into the fruit, but simply bare seeds—&quot;gymnosperm&quot; meaning literally &quot;naked seed&quot; (from {{langx|grc|[[wikt:γυμνός#Ancient Greek|γυμνός]]|translit=gymnos|lit=naked}} and {{langx|grc|[[wikt:σπέρμα#Ancient Greek|σπέρμα]]|translit=sperma|lit=seed|label=none}}). The similarity of pine nuts to some angiosperm fruits is an example of [[convergent evolution]].


'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>t0gbl6r3n9atf7lrdjltlc74t1rfbkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418021</id>
      <parentid>418020</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="2exbfsmhvvwtiimkj1jsrzeauaqxs36" xml:space="preserve">{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;farjon&quot;&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lanner1&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lanner2&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

As pines are [[gymnosperm]]s, not [[angiosperm]]s (flowering plants), pine nuts are not &quot;[[true nut]]s&quot;; they are not botanical [[fruit]]s, the seed not being enclosed in an [[Plant ovary|ovary]] which develops into the fruit, but simply bare seeds—&quot;gymnosperm&quot; meaning literally &quot;naked seed&quot; (from {{langx|grc|[[wikt:γυμνός#Ancient Greek|γυμνός]]|translit=gymnos|lit=naked}} and {{langx|grc|[[wikt:σπέρμα#Ancient Greek|σπέρμα]]|translit=sperma|lit=seed|label=none}}). The similarity of pine nuts to some angiosperm fruits is an example of [[convergent evolution]].


'''چلغوزو''' (Pine nut) هماليه جبل ۾ ٿيندڙ مقامي سطح جو وڻ آهي، جنهن کي ’نيزا‘ (فروٽ) ٿيندا آهن.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>2exbfsmhvvwtiimkj1jsrzeauaqxs36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418027</id>
      <parentid>418021</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5063" sha1="9cpkpwkozhdwntogrxxt9dzvh3i9ymq" xml:space="preserve">{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;farjon&quot;&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lanner1&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lanner2&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيئن ته پائن جا وڻ [[جمنواسپرم]] آهن، اينجيوسپرم ([[گلن وارا ٻوٽا]]) نه آهن، تنهن ڪري پائن نٽ &quot;سچا نٽ&quot; نه آهن؛ اهي نباتاتي ميوا نه آهن، ٻج هڪ بيضه داني (ovary) ۾ بند نه هوندو آهي جيڪو ميوي ۾ ترقي ڪري ٿو، پر صرف ننگا ٻج؛ &quot;جمنواسپرم&quot; جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ننگا ٻج&quot; (قديم يوناني مان: γυμνός، جمنوس يعني 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما، يعني 'ٻج') آهي. پائن نٽ جي ڪجهه اينجيوسپرم ميون سان هڪجهڙائي ڪنورجنٽ ارتقا جي هڪ مثال آهي.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>9cpkpwkozhdwntogrxxt9dzvh3i9ymq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418030</id>
      <parentid>418027</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5081" sha1="hdt884erz0j5glpyouffspsul99up1n" xml:space="preserve">{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;farjon&quot;&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lanner1&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lanner2&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيئن ته پائن جا وڻ [[جمنواسپرم]] آهن، اينجيوسپرم ([[گلن وارا ٻوٽا]]) نه آهن، تنهن ڪري پائن نٽ &quot;سچا نٽ&quot; نه آهن؛ اهي نباتاتي ميوا نه آهن، ٻج هڪ بيضه داني (ovary) ۾ بند نه هوندو آهي جيڪو ميوي ۾ ترقي ڪري ٿو، پر صرف ننگا ٻج؛ &quot;جمنواسپرم&quot; جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ننگا ٻج&quot; (قديم يوناني مان: γυμνός، جمنوس يعني 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما، يعني 'ٻج') آهي. پائن نٽ جي ڪجهه اينجيوسپرم ميون سان هڪجهڙائي ڪنورجنٽ ارتقا جي هڪ مثال آهي.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:نٽ]]</text>
      <sha1>hdt884erz0j5glpyouffspsul99up1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418032</id>
      <parentid>418030</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:خشڪ ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="srjvs5ua1fl8ndealqdn5x41swn4k17" xml:space="preserve">{{Short description|Edible seeds of certain species of pines}}
{{redirect|Pignoli|the Italian cookie|Pignoli (cookie)}}
{{other uses of|pine nuts|Araucaria nuts}}
{{multiple image
 | direction = vertical
 | image1 = Pinoli.jpg
 | caption1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] (''Pinus pinea'') nuts
 | alt1 = Shelled [[Pinus pinea|European pine]] nuts
 | image2 = Jat (pine nut) (Pinus koraiensis).jpg
 | caption2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
 | alt2 = Shelled [[Korean pine]] (''Pinus koraiensis'') nuts
}}
'''چلغوزا''' (&lt;small&gt;Pine nuts&lt;/small&gt;) صنوبر (&lt;small&gt;Pine&lt;/small&gt;) جي وڻن (&lt;small&gt;'''خاندان'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinaceae&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;'''جنس'''&lt;/small&gt;: &lt;small&gt;Pinus&lt;/small&gt;) جا کائڻ لائق ٻج آهن. خوراڪ ۽ زراعت واري عالمي اداري (&lt;small&gt;FAO&lt;/small&gt;) موجب، پائن جي صرف &lt;small&gt;29&lt;/small&gt; قسمن مان کائڻ لائق ٻج حاصل ٿين ٿا، جن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; قسمن جي مقامي يا بين الاقوامي سطح تي واپار ڪيو وڃي ٿو؛&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Awan|first1=Hafiz Umair Masood|last2=Pettenella|first2=Davide|title=Pine Nuts: A Review of Recent Sanitary Conditions and Market Development|journal=[[Forests (journal)|Forests]]|year=2017|language=en|volume=8|issue=10|pages=367|doi=10.3390/f8100367|hdl=10138/228885|hdl-access=free|doi-access=free|bibcode=2017Fore....8..367A }}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اهو آهي ته انهن جا ٻج ايترا وڏا هوندا آهن جو انهن کي گڏ ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ فائديمند هوندو آهي. پائن جي ٻين قسمن جا ٻج به کائڻ لائق ته هوندا آهن، پر اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انساني خوراڪ طور انهن جي ڪا خاص اهميت نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;farjon&quot;&gt;{{cite book |author=Farjon, A |title=Pines. Drawings and descriptions of the genus ''Pinus'' |publisher=[[Koninklijke Brill]]|year=2005 |isbn=978-90-04-13916-9 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lanner1&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=The Piñon Pine. A Natural and Cultural History |publisher=[[University of Nevada Press]] |year=1981 |isbn=978-0-87417-066-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lanner2&quot;&gt;{{cite book |author=Lanner, RM |title=Made for Each Other. A Symbiosys of Birds and Pines |publisher=[[Oxford University Press]] (OUP) |year=1981 |isbn=978-0-19-508903-5 }}{{Page needed|date=July 2011}}&lt;/ref&gt; چلغوزن جا سڀ کان وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ [[چين]]، [[روس]]، [[اتر ڪوريا]] ۽ [[پاڪستان]] آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-23 |title=Why are pine nuts so expensive? 4 reasons a small bag costs so much |url=https://www.today.com/tmrw/understanding-why-pine-nuts-are-so-expensive-t195477 |access-date=2024-04-18 |website=TODAY.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيئن ته پائن جا وڻ [[جمنواسپرم]] آهن، اينجيوسپرم ([[گلن وارا ٻوٽا]]) نه آهن، تنهن ڪري پائن نٽ &quot;سچا نٽ&quot; نه آهن؛ اهي نباتاتي ميوا نه آهن، ٻج هڪ بيضه داني (ovary) ۾ بند نه هوندو آهي جيڪو ميوي ۾ ترقي ڪري ٿو، پر صرف ننگا ٻج؛ &quot;جمنواسپرم&quot; جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ننگا ٻج&quot; (قديم يوناني مان: γυμνός، جمنوس يعني 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما، يعني 'ٻج') آهي. پائن نٽ جي ڪجهه اينجيوسپرم ميون سان هڪجهڙائي ڪنورجنٽ ارتقا جي هڪ مثال آهي.

==جنس==
هـي وڻ صـنـوبـري (Pinaceae) خـانــدان جـي جـنـس (Pinus) سان تعـلـق رکـي ٿـو. هـن جـو سائنسي نالو (Pinus geradiana) آهي، جـڏهـن ته هن کي عام طرح چيل جو وڻ به چيو وڃي ٿو. چلغوزي جا وڻ جابلو چوٽين تي 1800 کان 3350 ميٽر اوچاين تي ڦٽندا آهن. 
==ملڪ==
هيءُ وڻ  افغانستان، پاڪستان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ۾ ٿئي ٿو. ڊگهي، اوچي ۽ کليل ٽارين وارن  هنن وڻن جي اوچائي 10 کان 20 ميٽر ٿيندي آهي. هنن جا گهرا ۽ ساوا پن 6 کان 10 سينٽي ميٽر ويڪرا ٿيندا آهن. هن وڻ جو ٻج سنهي ۽ سخت کلن ۾ بند ٿيل هوندو آهي، جيڪو ڀڃي کائبو آهي، ان ٻج کي ’نيزا‘ چوندا آهن. هن جا ٻج ڪاربو هائڊريڊ ۽ پروٽين سان ڀرپور ٿيندا آهن. 1839ع ڌاري هن وڻ کي برطانيه ۾ به متعارف ڪرايو ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:نٽ]]
[[زمرو:خشڪ ميوا]]</text>
      <sha1>srjvs5ua1fl8ndealqdn5x41swn4k17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اريڪا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36150</id>
    <revision>
      <id>418130</id>
      <parentid>159732</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:چلي ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="ccems2ldp9airjng468ye3jhwizlytr" xml:space="preserve">[[فائل:AricaViewCoast.jpg|thumb]]
'''اريڪا''' [[چلي]] جو هڪ شهر آهي.

[[زمرو:چلي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>ccems2ldp9airjng468ye3jhwizlytr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناسپتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39424</id>
    <revision>
      <id>417961</id>
      <parentid>149339</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ميوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1970" sha1="dywf04i9esb3c4z87fqr9i3p7asg2ap" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name =ناشپتي
| image = Pears.jpg
| image_caption = [[يورپي ناشپتي]] جي وڻ جي ٽاري ۾ ٻہ ناشپتيون
| image2 = Pear DS.jpg
| image2_caption = ڪٽيل ناشپتي
| display_parents = 3
| taxon = پائرس
| authority = [[ڪارل لينيوئس]]
| subdivision_ranks =جنسون
| subdivision = لڳ ڀڳ 30 جنسون
}}


'''ناسپاتي''': {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Pear '''}} هي ٻاهر جو ميويدار وڻ، هندستان جي گهڻن ڀاڱن ۾ چڱو اُپائي سگهجي ٿو، پر اڪثر ٽڪرائتن هنڌن ۾. ناسپاتي گهڻو ڪري وڻ ۾ ڪين پچندي آهي پر ڇِني کان پوءِ ڪنهن سرد هنڌ تي رکڻ سان پچي پوندي آهي. ناسپاتي اڪثر سخت ٿيندي آهي، تنهنڪري ڪچي کائي نه سگهبي آهي&lt;ref name=&quot;ا&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

ناسپتي جو وڻ اوڌ هڻڻ ۽ پيوند ڪرڻ سان سولو لڳندو آهي. اهو ڪم فيبروريءَ ۽ مارچ ۾ ڪجي. قلم به لڳي سگهن ٿا، جي فيبروريءَ ۾ هڻجن. ٻج به پوکڻ ۾ ايندو آهي. ڇانگ به فيبروريءَ ۾ ڪندا آهن، سياري کان پوءِ، جڏهن وڻ نوان پن جهليندا آهن. آگسٽ ۽ سيپٽمبر ۾ ميوو پچندو آهي. چون ٿا ته صوف توڙي ناسپاتي يورپ ۾ جهنگلي ٿيندا آهن. تن کي پيوند ڪرڻ سان سڌاري ڪيترائي قسم ڪري وڌا اٿن. ٻه سئو کن ته شمار ڪيا اٿن.خشڪ زمين تي هي وڻ گهڻا ورهيه رهي سگهي ٿو. صوف کان ناسپاتيءَ جي لاءِ زياده گرم آبهوا درڪار آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ميوا]]</text>
      <sha1>dywf04i9esb3c4z87fqr9i3p7asg2ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39474</id>
    <revision>
      <id>417959</id>
      <parentid>304210</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6324" sha1="npf5lf9uz8p5al4zpvulriyej3qvehv" xml:space="preserve">[[فائل:Berry in Sindh.jpg|220px|thumb|ٻيرن جو ھڪ قسم]]

'''ٻير''' جو وڻ ڪنڊن وارو ٿو ٿئي. [[سانوڻ]] ۾ ٻور جهلي ٿو ۽ سياري جي شروع ۾ ڦر جهلي ٿو. ڦر تمام گهڻو ٿو ٿئيس. ٻير گول ٿا ٿين ۽ منجهن ککڙا ٿا ٿين. رنگ جا بادامي، پيلا ۽ ڳاڙها ٿا ٿين. کل چمڪندڙ ٿئين ٿي. ڦر ڏيڻ کان پوءِ وڻ کي وڍي ڇڏبو ته وري ڦٽندو ۽ پندرهن فوٽن تائين وڌي ويندو ۽ وري به گهڻو ئي ڦر جهليندو. ٻج پوکڻ سان ٿيندو آهي. گهڻن هنڌن ۾ ته جهنگلي ٻير ٿيندا آهن. هن جون ڪي خاص ذاتيون پسنديءَ جهڙيون ٿينديون آهن. ٻير مٺا ٿيندا آهن.

ٻير تازا به کائيندا آهن ۽ سڪائي به کائيندا آهن، جن کي ڪوڪلا چوندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;
ٻيرن جو هڪڙو ٻيو قسم آهي، جو رڳو دوا جي ڪم ۾ ايندو آهي. انهيءَ کي عُناب چوندا آهن. ٻيا وري ننڍڙا جابلو ٻير ٿيندا آهن، جن کي ڄاڱرا ٻير چوندا آهن. انهن ۾ گهڻي ڳر ڪا نه ٿيندي آهي. انهن جو وڻ نه پر ٻُوڙو ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
سڀ کان عمدي ذات ٻيرن جي اها آهي، جنهن کي صوفي ٻير چوندا آهن. هندستاني مالهي انهن کي پيوندي ٻير يا ڪول ڦل چوندا آهن. هي به ڪنڊن وارو وڻ آهي. اصل شام ملڪ جو آهي: مگر هندستان ۾ عام آهي. سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ ڌاري هي ٻور جهلي ٿو، ساوڙا اڇا گل ڪري ٿو ۽ جنوريءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڦر پچائي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

ميوو ننڍي صوف جهڙو ٿو ٿئي، تنهنڪري ته صوفي چونس ٿا. ڳر منجهس ججهي ٿي ٿئي، پر ڪا خوشبوءِ ڪا نه اٿس. صوفي  ٻير ٻن قسمن جا ٿا ٿين. هڪڙا گول ۽ ٻيا بيضوي – گول ڦر واري وڻ به گول ٿين ٿا پنن ۽ بيضوي ڦر واري وڻ جا پن به بيضوي آهن. ڦر ڏيڻ کانپوءِ ستت ئي وڻن جي ڇانگ ڪندا آهن. ٻانهن جهڙيون ٽاريون به وڍي وجهندا آهن. هي وڻ ٻج مان ڪين ٿيندا آهن، تنهنڪري پيوند ڪرڻ جو ضرور ٿيندو آهي. پيوند سادي ٻير جي وڻ تي ٿيندو آهي. هڪڙي انچ جيترو حلقو سادي ٻير جي ٿڙ تي ڪوري، مٿس صوفي ٻير جو پردو رکي ڇڏيندا آهن، جنهن ۾ اک به رهندي آهي؛ پر پهرين اهو کل جو حلقو ٿوري وقت تائين پاڻيءَ ۾ ڀڄائيندا آهن. هوا کان بچائڻ گهرجيس. پيوند ڪرڻ کان پوءِ سادي ٻير جون ٻيون سڀ ٽاريون ڇانگي ڇڏڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

پٽ جا ڪينئان، جيئن [[توت]] جي پنن تي پرورش پائيندا آهن، تيئن هن وڻ تي به پالي سگهجن ٿا. ٻير جا پن مال کي گاهه وانگي به چاريندا آهن ۽ ڪاٺي ٻارڻ ۽ ٻين ڪمن ۾ ڪم اچي ٿي.
ٻير کي انگريزيءَ ۾ رائونڊ پلم (يعني گول آلو) يا جُو جُوب چون ٿا.

==سنڌيءَ ۾ ٻير، هنديءَ ۾ بير انگريزيءَ ۾ وري بيري==

[[فائل:Berry tree in Sindh.jpg|200px|thumb|سنڌ ۾ ٻير جو وڻ]]
رڳو ايتري ۾ ئي ڳالھ هجي ته ٺيڪ، پر آفريڪا جي هڪ ٻوليءَ سيسوٿو کان سواءِ اتان جي سڀني ٻولين ۾ اهو ساڳيو اچار ملڻ سان گڏ، [[انٽرنيٽ]] ۾ آيل دنيا جي اٺاسي ٻولين ۾ لڳ ڀڳ اهو ٻير ساڳي اچار سان مليو آهي. حيراين اڃا وڌي وڃي ٿي جڏهن انگلينڊ ۾ عام ملندڙ ميوي (Raspberry) کي جو چتائي ڏٺو ويو ۽ ان جي اچار سان گڏ ذائقي ۽ جسامت کي ڏسبو ته اهو به مٿين لفظ جي ئي پيڙهيءَ جو مليو. ان ۾ اضافي آواز رسپ ملي ٿو. اهو آواز ٿئي رسپبيري، هاڻي ان کي سنڌيءَ آواز ۾ اچاريو ته ٿيندو رسبيري، وري پنهنجو ڪيوس ته ٿيندو رس ڀري! رسپبيري رس ڀري ته ناهي پر آوازن جي هڪجهڙاڻ تي ڏيندين آڱريون اچي وڃن ٿيون. پاڻ وري رسپبيري کي وڌيڪ ڏسون ته اهو ائين ضرور لڳي ٿو ته رسيل ٻير! يعني اهو ٻير جيڪو رس سان ڀريل هجي. (ٿي سگهي ٿو). اهو به ٿي سگهي ٿو ته اهو آفريڪا مان ٿيندو اسان وٽ آيو آهي. پر هڪ ڳالھ آهي، اسان وٽ اهو ٻاهران اچي ها ته اسان ان جو آواز مشڪل ”ٻ“ جي شڪل جي بدران بير ئي پڪاريون ها. جيئن هنديءَ يا اردوءَ ۾ آهي. پر سنڌيءَ ۾ اهو ٻير آهي. ٻ جو آواز ب کان ڏکيو آهي. انساني ٻولين جي تاريخ جا ماهر اهو چون ٿا ته ڏکيا آواز اوائلي آهي. سو لڳي ائين ٿو ته قديم زمانن کان بابلي تهذيب جي عروج مهل اهو ميوو هتان ويو هجي. ڪهڙي خبر. پر هڪ ڳالھ آهي، اهو ٻير، بير يا بيري دنيا جو پراڻو ميوو ضرور آهي جيڪو انساني کاڄ جو قديم ڀاڱو محسوس ٿي رهيو آهي. انڪري ئي ته ان جو نالو هڪ ئي رکيو وڃي ٿو.
&lt;ref&gt; تحقيق ۽ تحرير؛ اَمر فياض ٻُرڙو&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير|title=ٻير : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-16}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:وڻ]]</text>
      <sha1>npf5lf9uz8p5al4zpvulriyej3qvehv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنڊو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39889</id>
    <revision>
      <id>417958</id>
      <parentid>252858</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سنڌ جا وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="h8b8ljn4wxfhjfd634cr1mn22t67skm" xml:space="preserve">'''ڪَنڊو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' '''}} ھڪ وڻ جو قسم آھي. ڪنڊي جو وڻ جنهن کي هتي سنڌ ۾ ڪا به اهميت ڪانه آهي ۽ ان جو وجود لائق آباد زمين واسطي نحس سمجهيو ويندو آهي، ان کي ٿر جي ماڻهن لاءِ رحمت سمجهجي ته بجا آهي. ڪنڊي جا وڻ ٻن قسمن جا آهن. هڪڙا ڪنڊر ٻيا 	لسا، لسن ڪنڊن کي اڪثر ٿر ۾ ميويدار وڻن جو فخر حاصل آهي. انهن  ڪنڊن ۾ جي سڱريون ٿين ٿيون سي جانور توڙي انسان وڏي شوق سان کائين ٿا. ڪچيون سڱريون ٻڪرين ۽ اٺن لاءِ بهترين کاڌو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب:سير ريگستان؛ ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي؛ايڊيشن: 1976؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&lt;/ref&gt;درختن ۾ فقط هڪڙو ڪنڊو ئي 	آهي جو اُٺ لاءِ مکيه گذران جو ذريعو آهي. لهذا لسن ڪنڊن  کي اڪثر رک ڪئي ويندي آهي ڇاڪاڻ ته انهن ڪنڊن جا پن بلڪل ڪمائتا آهن. لسا ڪندا اڪثر ٻنين جي وچ ۾ ٿيندا آهن ۽ ٻنين جا مالڪ پنهنجي اٺن جي قوت لاءِ انهن ڪنڊن جي چوڌاري  ڍنگهر ڏياري ڇڏيندا آهن؛ 	جنهن جو مطلب اهو هوندو آهي ته انهن ڪنڊن جي پنن 	روڙڻ تي بندش آهي. ان ۾ پڻ ٻٻر جي پلڙن وانگر ڦريون ٿين  ٿيون. اهي سريهل جي ڦرين وانگر آهن. مگر سريهل جون ڦريون وڏيون ٿين ٿيون 	۽ هي تمام ننڍيون آهن. انهن ڦرين ۾ چيچڪا به ٿين ٿا، جي جڏهن ڪچا هوندا آهن. تڏهن ٿري ماڻهو انهن جي ڀاڄي رڌي کائيندا آهن، جا انهن واسطي بلڪل سوادي پڻ هوندي آهي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; ڪنڊا سڄي ٿر ۾ جتي ڪٿي عام آهن، پر کائڙ ۾ گهٽ آهن. هي سنئين ۽ ڏاڍيري زمين، ٻنين، مڙهن، تڙ جي ڏهرين، ڀٽن ۽ دڙن جي چوٽين تي جام ٿين، ۽ دڙن ۽ ڀٽن جي لاهن تي البت ڇڊا ٿين.
هن جا ٻه قسم ٿين: هڪڙا ڪَنڊن وارا، جن جي ٽارين ۾ ننڍا ننڍا تِکا ڪنڊا ٿيندا آهن، جنهنڪري پَن ۽ سِڱرين لاهڻ ۾ تڪليف ٿيندي آهي، جن کي ”ڪنٽرا“ چون. ٻيا اهڙا ٿين جن ۾ ڪَنڊا ڪونه ٿين، انهن جا پَن ۽ سِڱريون سولائيءَ سان لاهي سگهبيون آهن، انهن کي ”لاسڙ“ چون. ڪي ڪَنڊا اهڙا آهن. جن ۾ پَن لاهڻ وقت ننڍيون ننڍيون ٽاريون هٿ سان موڙڻ ڪري يڪدم ڀڄي پونديون آهن انهن کي ”ٻَڙِ ڪِڻا ڪَنڊا“ چون. ٻيا اهڙا ٿين جن جون ٽاريون يڪدم ڪونه ڀڄن، انهن کي ”چيڙها ڪَنڊا“ چون. ماڻهو لاسڙ ۽ ٻَڙڪڻا ڪنڊا پسند ڪن، ڇاڪاڻ جو کين سڱريون ۽ پَن لاهڻ ۾ سهولت ٿيندي آهي&lt;ref name =&quot; رائچند هريجن  &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛  تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;..
بهار جي موسم ۾ ڪنڊا مورجڻ شروع ڪندا آهن. ڪنڊي جي پَنن کي سَنک چون. پَن جڏهن ڪَچا هوندا آهن تڏهن سندس رنگ پيلو ٿئي. ان کي ”پُرَهَ“ چون. اهي مال کي ڪونه کارائين، ڇاڪاڻ جو مال جي آنڊن ۾ اَڙا (ڳوڙها) ڪريو ڇڏين، پر ڪجهه وقت بعد جڏهن گهاٽي سائي رنگ جا پڪا ٿين تڏهن اهي لاهي اچي ٻڪرين ۽ اُٺن کي چارين. ڏڪار وقت ڍڳين کي به چارين. ڪَنڊو اُٺ لاءِ ته خاص جياپو آهي.  بهار جي موسم ۾ ٻُور لڳي جنهن کي مڃر چون، ان مان سڱريون ٿين. ڪچڙين سڱرين جي ڀاڄي سٺي ٿيندي آهي. ٿلهيون ٿين ته اُٺن ۽ ٻڪرين لاءِ چارو ٿئي. پچڻ بعد ڳاڙهيون ٿين، جن کي ”کوکا“ چون، جي مال ته کائي پر ماڻهو به لائين. ٻار ته شوق سان کوکا کائين. ٻنين ۾ ڪَنڊا هوندا آهن، تن جي مالڪ سنڀال ڪندا آهن. تُڙ وٽ ٻير جا ڍنگهر ڏيئي ڇڏيندا آهن، جيئن ٻيو ڪو پَن ۽ سڱريون لاهي نه وڃي.&lt;ref name = &quot; رائچند هريجن &quot;/&gt;. ڪُنڊي جي ڪاٺي ٿلهي ۽ سَٽ جهلڻ جهڙي آهي. جاين ۾ ٿنڀا ۽ داسا ڪري ڪم آڻين، پر شهتير ورلي ڪن، ڇو ته بعضي بار سبب اوچتو ٺڪاءُ سان ٽڙڪي ڀڄي پوندا آهن. اُن کي سُرو (هڪ قسم جو جيت) لڳندو آهي، جو ٽُنگ ڪري ڪاٺي ۾ گهڙيو وڃي ۽ اندران کائي ٿوٿِي ڪيو وجهي، جنهن ڪري ترت ڀڄيو پوي. ان جا ٿلها ٿُڙ ۽ ڏار سِرن پچائڻ لاءِ کُورن جي ڪم اچن. ڪاٺيون ٻارڻ جي ڪم اچن. ڪچين ڪَنڊين جا ٿُڙ ڪَپي گهرن جي ڇَنَنَ ۾ ٿوڻيون ۽ آڏوريون ڪري ڪم آڻين. ٿُلهن ٿُڙن مان اُکريون ٺهن. ڏوئيون ۽ مُهريون به ڪنڊي جي ڪاٺيءَ مان ٺهن. کوهن لاءِ ڀوڻ، ڪوهڙون ۽ تَري ۾ وجهڻ لاءِ چرک ٺهن. جهونن ڪنڊن جي ڪاٺيءَ جي وچ ۾ ڪاري ڪاٺي ٿئي جا بلڪل مضبوط هوندي آهي، ان کي ”ڪِرِسِي“ چون، ان مان موچي چمڙي ڪُٽڻ لاءِ کوٽِيُون ٺاهين. جنڊ جا کِيلَ ۽ تڙ تي واري ڪڍڻ لاءِ کيليون ٺهن. ڪنڊي جي عمر به ڪافي ٿئي. هڪ سؤ سالن جا ڪنڊا ته انيڪ بيٺا آهن، انهن کي ”سوئيڪو ڪَنڊو“ چون. اُن جي ڇانوَ هيٺ ماڻهو ۽ مال ويهي آرام ڪن.&lt;ref name = &quot;رائچند هريجن  &quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا وڻ]]</text>
      <sha1>h8b8ljn4wxfhjfd634cr1mn22t67skm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنڀٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39890</id>
    <revision>
      <id>417957</id>
      <parentid>252394</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سنڌ جا وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5150" sha1="41dc7xj3iyhmz1ayhveq4gn97mrrz7x" xml:space="preserve">'''ڪونڀٽ''' يا  '''ڪنڀٽ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Koonbhat'''}} جا پن پڻ اُٺ  کائيندا آهن. مگر ڪنڀٽ تي پن بلڪل  ٿورا هوندا آهن. اهو وڻ ڪنڊي جيڏو درخت  نٿو ٿئي ۽ سندس ٿڙ خواه ڏار بلڪل ڏنگا ڦڏا ٿيندا آهن. جيتوڻيڪ ڪاٺي تمام مضبوط آهي مگر سڌي نه هئڻ سبب عمارتن لاءِ  ڪارآمد نه آهي، تاهم ٿرين ويچارن لاءِ اها ئي هڪ ڪاٺي آهي جا چونئرن، پکن ۽  لانڍين لاءِ ڪمائتي اٿن. ڪنڀٽ جو ڪاٺ اڇي رنگ جو ٿئي ٿو ۽ اهو وڻ هيمشه ڀٽن جي سلاميءَ يا چوٽيءَ تي ڌوپ ڇٽين وانگر بيٺل نظر ايندو آهي. هيٺ ماٿرين يا ڏهرن ۾ ڪنڊا ۽ مٿي ڀٽن تي ڪنڀٽ  عجيب رونق لڳائي بيهندا آهن. مٺي ۽ ڏيپلي تعلقي ۾ ڪنڀٽ ايترو گهڻو نٿو ٿئي جيترو  ڇاڇري تعلقي جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ يا ننگرپارڪر تعلقي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٿئي ٿو. مٺي ۽ ڏيپلو تعلقا، جي ٿر جي اولهه ۾ آهن. تن کان ٿر جي اوڀر ۾ ونسپتي (وڻراه) هونءَ به زياده آهي. ننگرپارڪر تعلقي ۾ گوندي ڳوٺ جي لڳ ڀڳ ڪنڀٽ ايترو ته گهاٽا نظر ايندا آهن جو ائين ڀانئبو ته جيڪڏهن هڪ وڻ تي چڙهي پوءِ وڻ جي مٿان پنڌ ڪندو هلندو وڃجي؛ 	ته هوند ڪوهن جا ڪوهه  طي ڪري وڃجن. ڪنڀٽ مان اعليٰ درجي جو کؤئر ملندو آهي. جنهن مان ٿر جا  ويشنو ماڻهو عجيب و غريب مٺايون ٺاهيندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب:سير ريگستان؛ ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي؛ايڊيشن: 1976؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&lt;/ref&gt;
هي وڻ ڊيگهه ۾ ڪَنڊي کان ننڍو ٿيندو آهي. هي ڀٽن جي سلامي وارن پاسن ۽ چوٽيءَ تي ٿيندو آهي. اُن جي بناوت اهڙي آهي جو پري کان ڇٽيءَ وانگر پيو ڏسڻ ۾ ايندو آهي. هيٺانهينءَ سنئينءَ زمين يعني ڏهرن ۾ اصل ڪونه اُڀري. اُن جا پَن ڪَنڊي جي پَنن وانگر ننڍا ٿين. ٽارين ۾ تِکا وريل ڪنڊا جام ٿيندا آهن. وساڪري جو ٻُور سان ڀرجي ويندو آهي. سو اڇيرو پيلو ٿئي. ان ۾ ڦَريون ٿين جن کي ”چپڙا“ چون، اُن ۾ ٻج هوندو آهي جنهن کي ”چِيچِڪا“ چون. اُهي ڪَچا هوندا آهن تڏهن مارُو ماڻهو ڀاڄي ڪندا آهن. ڦريون پچڻ بعد مال جي کائڻ جي ڪم اچن. ڪُونڀٽ جا پَن، ٻُور ۽ ڇپڙا اُٺ جو خاص کاڌو آهي. ڏڪار وقت ماڻهو ڇپڙا لاهي ڍڳين ۽ ٻڪرين کي کارائيندا آهن.
اُن جي ڪاٺي بلڪل مضبوط ۽ سڊول ٿئي، مگر اُن جا ٿُڙ ۽ ڏار ڏنگا ڦڏا ٿين. ورلي ڪي ٿوريون ڪاٺيون ڪجهه سِڌائيءَ تي هونديون آهن، جنهنڪري اُهي ٿري ماڻهو وڍي، سُڪائي، جاين جا شهتير، چونرن جا مَل، ڇَنن لاءِ ٿوڻيون ۽ آڏوريون ڪري ڪم آڻين. ٿُلهين ڪاٺين جي اندر ڪارو تَهه يعني ”ڪرسي“ ٿئي، جا مضبوط هئڻ ڪري جٽاءَ ڪندي آهي. ڪاٺيءَ کي سُرو جلد لڳندو آهي جو اندران کايو اٽو ڪيو ڇڏي، ان حالت ۾ جٽاءُ ٿورو ڪندي آهي. ٻنيءَ جي ڪم لاءِ هَرَ، هَلُون، ڇاڄاريون ته خاص ڪُونڀٽ جي ڪاٺيءَ مان ٺهندا آهن&lt;ref name =&quot; رائچند هريجن &quot; &gt;  ڪتاب جو  نالو ؛  تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  &lt;/ref&gt;.
هن جي سنهين ٽارين مان ڏندڻ سٺا ٿين. ماڻهو ڳچ جيترا ڪُونڀٽ جا ڏندڻ لاهي پاڻ وٽ رکندا آهن، جو روزانو پُسائي ڪم آڻيندا آهن. سُڪل ڪاٺيون ٻارڻ جي ڪم اچن. روزانو مزور ماڻهو جهنگ مان اُٺن تي لڏا ڪري شهرن ۾ وڪڻي ڪٽنب جو گذران ڪندا آهن. هن مان کؤنر نڪرندو آهي، جنهن مان مٺايون ٺهنديون آهن. غريب ماڻهو کؤنر چونڊي وڪرو ڪندا آهن. هي وڻ مُهراڻي، ڇاڇري تعلقي جي اوڀر ڏکڻ واري ڀاڱي ۽ ننگرپارڪر تعلقي جي اُتر يعني ڪنٺي ۾ بلڪل گهڻو ٿئي. ڪارونجهر ٽڪريءَ تي به جام ٿيندو آهي. ونگي، وٽ، سامروٽي ۽ کائڙ ڏي گهٽ ٿئي.&lt;ref name = &quot; رائچند هريجن &quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا وڻ]]</text>
      <sha1>41dc7xj3iyhmz1ayhveq4gn97mrrz7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خطبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40359</id>
    <revision>
      <id>418062</id>
      <parentid>410926</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36620" sha1="38iwrbrqin1k1gwdq1pq15la6t8u6rh" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|اسلامي روايت ۾ مذهبي ۽ اجتماعي خطاب}}
{{اسلام}}

[[File:Friday khutbah at Masjid Khalid.jpg|thumb|300px|جمعي جي نماز جي موقعي تي مسجد ۾ خطيب خطبو ڏئي رهيو آهي.]]
'''خطبو''' ({{ٻولي-ar|خُطْبَة}}؛ جمع: '''خطبا''') [[اسلام]] ۾ مذهبي، اخلاقي ۽ اجتماعي موضوعن تي ڏنل هڪ رسمي خطاب آهي، جيڪو خاص طور تي [[جمعي جي نماز]]، [[عيد الفطر]]، [[عيد الاضحيٰ]] ۽ ٻين مذهبي موقعن تي ڏنو ويندو آهي. خطبو ڏيندڙ شخص کي '''خطيب''' چيو ويندو آهي. اسلامي عبادتن ۾ جمعي جو خطبو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جمعي جي جماعت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي عمل آهي. خطبي ۾ عام طور تي [[الله]] جي حمد، [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] تي درود، [[قرآن]] جي آيتن جي تلاوت، ديني نصيحت، اخلاقي هدايت ۽ اجتماعي ڀلائيءَ بابت گفتگو شامل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;gaffney&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Gaffney |first=Patrick D. |title=Khutba |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |editor-last=Martin |editor-first=Richard C. |volume=1 |publisher=Macmillan Reference USA |year=2004 |page=394}}&lt;/ref&gt;

خطبو اسلامي مذهبي تعليم، عوامي رهنمائي ۽ اجتماعي رابطي جو هڪ تاريخي ذريعو رهيو آهي. شروعاتي اسلامي دور ۾ خطبن ذريعي مذهبي تعليم سان گڏ حڪومتي اعلان، سياسي فيصلا ۽ عوامي هدايتون پڻ پهچايون وينديون هيون. اسلامي سلطنتن ۾ حاڪم جي نالي سان خطبو پڙهائڻ کي سندس سياسي اقتدار جي قبوليت جي نشاني سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;lewis&quot;&gt;{{cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=From Babel to Dragomans: Interpreting the Middle East |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=82–85}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ]] ۾ پڻ خطبي جي مذهبي ۽ ادبي روايت موجود آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ خطبا نثر سان گڏ نظم جي صورت ۾ به لکيا ويا آهن. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت موجب، مولوي غلام رسول جتوئي جا منظوم خطبا جمعي جي نماز جي موقعي تي پڙهيا ويندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhilughat&quot;&gt;{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح ==

لفظ '''خطبو''' عربي ٻوليءَ جي لفظ ''خُطْبَة'' مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق خطاب ڪرڻ، تقرير ڪرڻ ۽ ڪنهن جماعت کي مخاطب ٿيڻ سان آهي. عربي ۾ خطبي جو مفهوم ڪنهن موضوع تي منظم ۽ بامقصد تقرير ڪرڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ خطبو اهڙي مذهبي خطاب کي چيو ويندو آهي، جيڪو مخصوص عبادتن يا اجتماعي موقعن تي مقرر آداب ۽ روايتن موجب ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |title=Khuṭba |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2008}}&lt;/ref&gt;

اسلامي مذهبي گفتگوءَ ۾ خطبي، وعظ ۽ درس جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. '''درس''' جو بنيادي مقصد ڪنهن ديني علم يا موضوع جي تشريح ڪرڻ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ '''وعظ''' عام طور تي اخلاقي نصيحت ۽ اصلاح تي مشتمل هوندو آهي. ان جي ابتڙ، خطبو خاص مذهبي موقعن سان لاڳاپيل هڪ رسمي خطاب آهي. البت روزمره جي استعمال ۾ اهي اصطلاح ڪڏهن هڪ ٻئي جي ويجهڙائيءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;gaffney&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== اسلام جي شروعاتي دور ۾ خطبو ===

اسلامي روايت موجب خطبي جي باقاعدي مذهبي صورت جو تعلق [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] جي عملي سنت سان آهي. پاڻ [[مدينو|مديني]] ۾ مسلمانن جي اجتماعن کي خطاب ڪندا هئا ۽ انهن کي ديني تعليم، اخلاقي اصولن، اجتماعي ذميوارين ۽ روزمره جي معاملن بابت هدايتون ڏيندا هئا. [[مسجد نبوي]] انهن مذهبي ۽ اجتماعي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز هئي.&lt;ref name=&quot;gaffney&quot;/&gt;

[[هجرت مدينه|هجرت]] کان پوءِ مديني ۾ جمعي جي نماز ۽ خطبي کي اسلامي اجتماعي زندگيءَ ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. اسلامي تاريخي روايتن ۾ هجرت جي شروعاتي ڏينهن سان لاڳاپيل خطبن جا متن پڻ محفوظ آهن، پر انهن جي لفظي صحت ۽ روايتي سند بابت تاريخي تحقيق ۾ احتياط ضروري آهي.

[[630ع]] ۾ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان پوءِ رسول الله ﷺ مڪي جي ماڻهن کي پڻ خطاب ڪيو. شروعاتي اسلامي دور ۾ خطبو رڳو عبادتي نصيحت تائين محدود نه هو، پر اجتماعي انتظام، انصاف، امن، جنگ ۽ ٻين عوامي معاملن بابت اعلان ڪرڻ جو ذريعو پڻ هو.&lt;ref name=&quot;hoiberg&quot;&gt;{{cite book |last=Hoiberg |first=Dale |last2=Ramchandani |first2=Indu |title=Students' Britannica India |publisher=Popular Prakashan |year=2000 |page=236}}&lt;/ref&gt;

=== خلافت راشده ۽ اموي دور ===

[[خلافت راشده]] جي زماني ۾ خليفن جي عوامي خطابن کي سياسي ۽ مذهبي اهميت حاصل هئي. [[ابوبڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]] ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي دور ۾ خطبا عوام کي حڪومتي پاليسين، اجتماعي معاملن ۽ مذهبي ذميوارين بابت آگاهه ڪرڻ جو ذريعو رهيا.

[[اموي خلافت]] جي دور ۾ خليفن ۽ صوبائي گورنرن طرفان خطبا ڏيڻ جي روايت جاري رهي. انهن خطبن ۾ مذهبي نصيحت سان گڏ حڪومتي حڪمن، سياسي وفاداريءَ ۽ رياستي انتظام سان لاڳاپيل معاملن جو ذڪر پڻ ٿيندو هو. اهڙيءَ طرح خطبو مذهبي عبادت سان گڏ رياستي رابطي جو هڪ مؤثر وسيلو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;hoiberg&quot;/&gt;

=== عباسي دور ۽ خطبي جي مذهبي حيثيت ===

[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ خطبي جي مذهبي ۽ ادبي صورت ۾ وڌيڪ ترقي ٿي. خليفن طرفان ذاتي طور خطبو ڏيڻ جي بدران ڪيترن موقعن تي مذهبي عالمن، قاضين ۽ مقرر ڪيل خطيبن کي اها ذميواري ڏني ويندي هئي. ان دور ۾ خطبي جي رسمي ٻولي، مذهبي مضمون ۽ ادبي اسلوب کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;/&gt;

[[File:Qadi Abbasid - Maqamat Harir 1237.jpg|thumb|عباسي دور جي هڪ مصورانه نسخي ۾ منبر تي خطاب ڪندڙ قاضي؛ تصوير اسلامي خطبي جي تاريخي روايت کي ظاهر ڪري ٿي.]]

عباسي دور ۾ عربي خطابت هڪ اهم ادبي صنف طور پڻ ترقي ڪئي. خطيبن پنهنجي خطابن ۾ فصاحت، بلاغت، قرآني حوالن، تشبيهن ۽ ادبي صنعتن کي استعمال ڪيو. مشهور خطيب [[ابن نباته]] (وفات 984ع) جا خطبا عربي خطابت جي تاريخ ۾ اهم سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;/&gt;

== جمعي جو خطبو ==

[[File:Inside masjid negara.JPG|thumb|300px|[[ملائيشيا]] جي قومي مسجد ۾ جمعي جو خطبو ٻڌندڙ نمازي.]]

'''جمعي جو خطبو''' اسلامي عبادتن ۾ هڪ باقاعدي مذهبي خطاب آهي، جيڪو جمعي جي فرض نماز کان اڳ ڏنو ويندو آهي. اهل سنت جي مشهور فقهي روايت موجب اهو ٻن حصن تي مشتمل هوندو آهي. خطيب پهريون خطبو ڏئي ٿوري دير ويهندو آهي ۽ پوءِ ٻيو خطبو ڏيندو آهي. ٻنهي خطبن کان پوءِ جماعت سان جمعي جي ٻن رڪعتن واري فرض نماز ادا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;muslim861&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 861: The Two Sermons Before the Prayer |url=https://sunnah.com/muslim:861 |website=Sunnah.com |publisher=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قرآني بنياد ===

قرآن مجيد جي [[سورة الجمعة]] جي نائين آيت ۾ جمعي جي نماز لاءِ سڏ ٿيڻ تي الله جي ذڪر ڏانهن وڃڻ ۽ واپار ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي:

{{اقتباس|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}

'''سنڌي ترجمو:''' اي ايمان وارؤ! جڏهن جمعي جي ڏينهن نماز لاءِ سڏ ڪيو وڃي، تڏهن الله جي ذڪر ڏانهن وڃو ۽ واپار ڇڏي ڏيو. اهو اوهان لاءِ بهتر آهي، جيڪڏهن اوهين ڄاڻو ٿا.&lt;ref name=&quot;quran629&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Jumu'ah, Verse 9 |url=https://quran.com/62/9 |website=Quran.com |language=ar}}&lt;/ref&gt;

اسلامي مفسرن ۽ فقيهن جمعي جي نماز سان گڏ خطبي کي پڻ هن اجتماعي عبادت جو اهم حصو قرار ڏنو آهي.

=== جمعي جي خطبي جو طريقو ===

اهل سنت جي مشهور روايت موجب جمعي جو خطبو عام طور تي هيٺين ترتيب سان ڏنو ويندو آهي:

# جمعي جي نماز جي وقت خطيب منبر تي اچي ٿو.
# مؤذن خطبي سان لاڳاپيل اذان ڏئي ٿو.
# خطيب بيهي پهريون خطبو شروع ڪري ٿو.
# خطبي ۾ الله جي حمد، رسول الله ﷺ تي درود، قرآن جي تلاوت ۽ ديني نصيحت شامل ڪئي وڃي ٿي.
# پهرين خطبي کان پوءِ خطيب ٿوري دير ويهي ٿو.
# خطيب ٻيهر بيهي ٻيو خطبو ڏئي ٿو.
# ٻئي خطبي کان پوءِ اقامت چئي وڃي ٿي.
# جماعت سان جمعي جي ٻن رڪعتن واري فرض نماز ادا ڪئي وڃي ٿي.

[[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ جمعي جو خطبو بيهي ڏيندا هئا، پوءِ ويهندا هئا ۽ ٻيهر بيهي خطبو ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;muslim861&quot;/&gt;

[[جابر بن سمره]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ ٻن خطبن جي وچ ۾ ويهندا هئا ۽ خطبي دوران قرآن جي تلاوت ۽ ماڻهن کي نصيحت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;muslim862&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 862a |url=https://sunnah.com/muslim:862a |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== خطبي جا بنيادي جزا ===

اسلامي فقهي ڪتابن ۾ جمعي جي خطبي جا ڪجهه بنيادي جزا بيان ڪيا ويا آهن، پر انهن جي لازمي حيثيت ۽ تفصيل بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. عام طور تي انهن ۾ هي ڳالهيون شامل آهن:

* '''حمد ۽ ثنا:''' الله جي تعريف ۽ سندس نعمتن تي شڪرگذاري.
* '''درود ۽ سلام:''' رسول الله ﷺ تي درود ۽ سلام موڪلڻ.
* '''قرآني تلاوت:''' قرآن مجيد جي ڪنهن آيت يا حصي جي تلاوت.
* '''تقويٰ جي نصيحت:''' الله کان ڊڄڻ، نيڪ عمل ڪرڻ ۽ برائين کان بچڻ جي تلقين.
* '''دعا:''' مسلمانن ۽ انسانيت جي ڀلائي، امن ۽ هدايت لاءِ دعا.

انهن جزن مان ڪهڙا خطبي جي صحت لاءِ شرط آهن ۽ ڪهڙا سنت يا مستحب آهن، ان بابت حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي فقهي روايتن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;/&gt;

=== خطبي دوران خاموشي ۽ ٻڌڻ جا آداب ===

جمعي جي خطبي دوران ڌيان سان ٻڌڻ ۽ غير ضروري گفتگو کان پاسو ڪرڻ کي اسلامي روايت ۾ اهميت ڏني وئي آهي. [[صحيح بخاري]] جي حديث نمبر 934 موجب رسول الله ﷺ فرمايو تہ جيڪڏهن ڪو شخص خطبي دوران پنهنجي ساٿي کي خاموش رهڻ لاءِ به چوي تہ اهو پڻ لغو عمل ۾ شمار ٿيندو.&lt;ref name=&quot;bukhari934&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 934: Listening Quietly to the Friday Sermon |url=https://sunnah.com/bukhari:934 |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

اسلامي فقهي ڪتابن ۾ خطبي دوران گفتگو، نماز پڙهڻ، مسجد ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ تحية المسجد ادا ڪرڻ ۽ ٻين معاملن بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. مثال طور صحيح مسلم ۾ هڪ روايت موجود آهي، جنهن ۾ خطبي دوران مسجد ۾ داخل ٿيندڙ شخص کي ٻه رڪعتون ادا ڪرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي. مختلف فقهي مڪتبن ان روايت جي تشريح الڳ نموني ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;muslim875&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 875c |url=https://sunnah.com/muslim:875c |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== خطبي جي اختصار ۽ اثرائتي انداز جي اهميت ===

اسلامي روايت ۾ خطبي جي وضاحت، مقصد سان لاڳاپيل هجڻ ۽ غير ضروري طوالت کان بچڻ کي اهميت ڏني وئي آهي. صحيح مسلم ۾ رسول الله ﷺ جي خطابت بابت روايتون ملن ٿيون، جن ۾ خطبي جي سنجيدگي، آواز جي اثرائتي انداز ۽ نصيحت جي اهميت بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;muslim867&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 867a: Keeping the Prayer and Sermon Short |url=https://sunnah.com/muslim:867a |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جمعي جي خطبي جي فقهي حيثيت ==

جمعي جي نماز جي صحت لاءِ خطبي جي شرعي حيثيت بابت اسلامي فقيهن ۾ بحث موجود آهي. اهل سنت جي چئني مشهور فقهي مڪتبن موجب جمعي جي نماز کان اڳ خطبو ضروري آهي. تنهن هوندي به خطبي جي شرطن، لازمي جزن ۽ جماعت جي گهٽ ۾ گهٽ تعداد بابت سندن تفصيل مختلف آهن.

=== خطبي کي شرط قرار ڏيندڙ راءِ ===

[[ابو حنيفه]]، [[مالك بن انس]]، [[محمد بن ادريس شافعي]] ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مشهور فقهي موقف موجب جمعي جي نماز کان اڳ خطبو ان جي صحت جي شرطن مان آهي. هن موقف جي حمايت ڪندڙ فقيهن ۾ [[عطاء بن ابي رباح]]، [[ابراهيم نخعي]]، [[سفيان ثوري]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]] جا نالا پڻ ذڪر ٿين ٿا.

فقهي ڪتابن ''بدائع الصنائع''، ''المجموع'' ۽ ''المغني'' ۾ هن مسئلي تي تفصيلي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;fiqhbooks&quot;&gt;{{cite book |last=ابن قدامة |title=المغني |volume=3 |pages=170–171 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

=== متبادل فقهي راءِ ===

ڪجهه اڳوڻن عالمن کان اها راءِ پڻ نقل ڪئي وئي آهي تہ خطبو جمعي جي نماز جي صحت لاءِ لازمي شرط نه آهي. هن موقف سان [[حسن بصري]]، [[داود ظاهري]] ۽ ڪجهه ٻين فقيهن جا نالا منسوب ڪيا ويا آهن. اها راءِ اهل سنت جي چئني مشهور فقهي مڪتبن جي غالب موقف کان مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;fiqhbooks&quot;/&gt;

=== جماعت جي گهٽ ۾ گهٽ تعداد بابت اختلاف ===

جمعي جي جماعت لاءِ نمازين جي گهٽ ۾ گهٽ تعداد بابت پڻ فقهي اختلاف موجود آهن. مشهور روايتي موقفن جو تقابلي خلاصو هيٺ ڏجي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''جمعي جي جماعت بابت مشهور فقهي موقف'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | فقهي مڪتب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | جماعت جو مشهور گهٽ ۾ گهٽ تعداد
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | وضاحت
|-
! style=&quot;background:#e8f3e8;&quot; | [[حنفي فقھ|حنفي]]
| امام کان سواءِ 3 ماڻهو
| امام سميت گهٽ ۾ گهٽ چار ماڻهو؛ حنفي فقهي روايت ۾ ٻين شرطن تي پڻ بحث موجود آهي.
|-
! style=&quot;background:#fff0d9;&quot; | [[مالڪي فقھ|مالڪي]]
| امام کان سواءِ 12 ماڻهو
| جماعت ۾ مستقل رهائشي ماڻهن جي موجودگيءَ بابت شرط بيان ڪيا وڃن ٿا.
|-
! style=&quot;background:#e8e5f6;&quot; | [[شافعي فقھ|شافعي]]
| 40 ماڻهو
| مشهور موقف موجب مقرر شرطن سان چاليهه اهل جماعت ضروري آهن.
|-
! style=&quot;background:#f9e3e7;&quot; | [[حنبلي فقھ|حنبلي]]
| 40 ماڻهو
| مشهور حنبلي موقف ۾ چاليهه ماڻهن جو تعداد بيان ڪيو ويو آهي.
|}

هي جدول مشهور فقهي موقفن جو مختصر خلاصو آهي؛ هر مڪتب جي اندر روايتن ۽ تفصيلي شرطن ۾ فرق موجود ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web |title=What is the source for minimum number of people required to pray in congregation behind the imam in the different madhahib? |url=https://islamqa.org/hanafi/askimam/2217/what-is-the-source-for-minimum-number-of-people-required-to-pray-in-congregation-behind-the-imam-in-the-different-madhahib/ |website=IslamQA |date=28 July 2012 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== خطبي جي ٻولي ==

=== عربي ٻوليءَ جي تاريخي حيثيت ===

اسلامي تاريخ جي شروعاتي صدين ۾ جمعي جا خطبا گهڻو ڪري [[عربي ٻولي]] ۾ ڏنا ويندا هئا. عربي قرآن مجيد ۽ ابتدائي اسلامي علمي روايت جي ٻولي هجڻ سبب مذهبي خطابت ۾ خاص حيثيت حاصل ڪئي.

عربي خطبن جي روايت سان گڏ خطابت جي ادبي صنف پڻ ترقي ڪئي. مختلف دورن ۾ خطيبن لاءِ تيار ڪيل نمونياتي خطبن جا مجموعا لکيا ويا، جن ۾ مذهبي نصيحت سان گڏ فصاحت ۽ بلاغت کي به اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;/&gt;

=== غير عربي ٻولين ۾ خطبو ===

غير عربي ٻولين ۾ جمعي جو خطبو ڏيڻ اسلامي فقھ جو هڪ بحث هيٺ آيل مسئلو رهيو آهي. ڪجهه فقيهن عربي ٻوليءَ کي خطبي جي لازمي جزن لاءِ ضروري قرار ڏنو، جڏهن⁠تہ ٻين عالمن خطبي جي مقصد، يعني ماڻهن تائين مذهبي تعليم ۽ نصيحت پهچائڻ، کي وڌيڪ اهميت ڏني.

2022ع ۾ ''MANAS Journal of Social Studies'' ۾ شايع ٿيل علي يوڪسيڪ ۽ عبدالرشيد جورائيف جي تحقيقي مقالي ۾ جمعي جي خطبي جي ٻولي بابت مختلف فقهي راين جو جائزو ورتو ويو. مقالي موجب عالمن جي هڪ راءِ عربي ٻوليءَ جي پابنديءَ تي زور ڏئي ٿي، جڏهن⁠تہ ٻي راءِ خطبي جي فهم ۽ سامعين جي ٻوليءَ کي اهم سمجهي ٿي.&lt;ref name=&quot;language2022&quot;&gt;{{cite journal |last=Yüksek |first=Ali |last2=Zhoraev |first2=Abdurashid |title=The Language of Friday Khutbah in Islamic Law |journal=MANAS Journal of Social Studies |volume=11 |issue=1 |year=2022 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/mjss/article/953800 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ ڪيترن ملڪن ۾ خطبي جا نصيحتي ۽ وضاحتي حصا مقامي ٻولين ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا، جڏهن⁠تہ عربي حمد، قرآني آيتون، درود ۽ دعائون برقرار رکيون وڃن ٿيون. ان طريقي جو مقصد مذهبي روايت ۽ عوامي فهم جي ضرورتن جي وچ ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ آهي.

== عيدن جا خطبا ==

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحيٰ]] جي نماز کان پوءِ پڻ خطبو ڏنو ويندو آهي. عيد جي خطبي ۽ جمعي جي خطبي ۾ هڪ اهم فرق اهو آهي تہ جمعي جو خطبو نماز کان اڳ، جڏهن⁠تہ عيد جو خطبو نماز کان پوءِ ڏنو ويندو آهي.

[[صحيح بخاري]] جي حديث نمبر 962 ۾ [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ، ابوبڪر، عمر ۽ عثمان عيد جي نماز خطبي کان اڳ ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;bukhari962&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 962: The Khutba after the Eid Prayer |url=https://sunnah.com/bukhari:962 |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عيد الفطر جو خطبو ===

عيد الفطر جو خطبو عام طور تي [[رمضان]] جي مڪمل ٿيڻ، روزن جي قبوليت، [[زڪوات الفطر]]، شڪرگذاري، مسلمانن جي ڀائپي ۽ سماجي همدرديءَ بابت هوندو آهي. هن خطبي ۾ غريبن ۽ ضرورت مندن جي مدد ڪرڻ، صله رحمي ۽ اجتماعي اتحاد جي اهميت تي پڻ زور ڏنو ويندو آهي.

صحيح بخاري جي هڪ روايت موجب رسول الله ﷺ عيد الفطر جي نماز کان پوءِ عورتن کي پڻ خطاب ڪيو ۽ کين صدقي جي تلقين ڪئي.&lt;ref name=&quot;bukhari964&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 964 |url=https://sunnah.com/bukhari:964 |website=Sunnah.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عيد الاضحيٰ جو خطبو ===

عيد الاضحيٰ جو خطبو [[حج]]، قرباني، [[ابراهيم]] جي اطاعت ۽ الله جي رضا لاءِ قربانيءَ جي مذهبي مفهوم سان لاڳاپيل هوندو آهي. خطيب قربانيءَ جي شرعي احڪامن، جانورن جي چونڊ، گوشت جي ورهاست ۽ ضرورت مندن جي حقن بابت پڻ رهنمائي ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;gaffney&quot;/&gt;

عيدن جي خطبن جي شروعات ۾ تڪبيرن جي مخصوص تعداد بابت مختلف فقهي روايتون موجود آهن. ڪجهه روايتن ۾ پهرين خطبي لاءِ نو ۽ ٻئي لاءِ ست تڪبيرون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن کي سڀني فقهي مڪتبن جو متفقه لازمي حڪم سمجهڻ درست نه آهي.

== ٻين مذهبي موقعن تي خطبا ==

=== گرهڻ جي نماز ===

اسلامي روايت ۾ [[سج گرهڻ]] ۽ [[چنڊ گرهڻ]] جي موقعي تي خاص نماز ادا ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. انهن نمازن کي ترتيبوار '''صلاة الكسوف''' ۽ '''صلاة الخسوف''' چيو ويندو آهي.

گرهڻ جي نماز سان لاڳاپيل خطبي يا نصيحت ۾ الله جي قدرت، توبه، استغفار، دعا ۽ نيڪ عملن جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي. مختلف فقهي مڪتبن ۾ اهڙي نماز کان پوءِ خطبي جي حيثيت بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;wensinck&quot;/&gt;

=== مينهن جي دعا ۽ نماز ===

برسات جي کوٽ يا ڏڪار جي موقعي تي ادا ٿيندڙ نماز کي '''صلاة الاستسقاء''' چيو ويندو آهي. هن موقعي تي خطبي يا مذهبي نصيحت ۾ الله کان رحمت ۽ برسات جي دعا، توبه، استغفار ۽ اجتماعي ڀلائيءَ جي تلقين ڪئي ويندي آهي.

== خطبو ۽ اسلامي سياسي اقتدار ==

=== خطبو ۽ سڪو ===

اسلامي سياسي تاريخ ۾ '''خطبو ۽ سڪو''' حڪمرانيءَ جي ٻن اهم نشانين طور مشهور رهيا آهن. ڪنهن حاڪم جي نالي سان جمعي جو خطبو پڙهائڻ ۽ سندس نالي سان سڪا جاري ڪرڻ سياسي اقتدار جي اظهار جا طريقا سمجهيا ويندا هئا.

وچئين دور جي ڪيترين اسلامي سلطنتن ۾ خطبي ۾ حاڪم جو نالو وٺڻ سندس اقتدار يا بالادستيءَ جي قبوليت جو اظهار هو. ڪنهن حاڪم جو نالو خطبي مان ڪڍڻ يا ڪنهن ٻئي حاڪم جو نالو شامل ڪرڻ ڪڏهن سياسي وفاداريءَ جي تبديلي يا آزاديءَ جي دعويٰ جي نشاني هوندو هو.&lt;ref name=&quot;lewis&quot;/&gt;

اسلامي تاريخ ۾ هي عمل هر علائقي ۽ هر دور ۾ هڪجهڙو نه رهيو. 2018ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيل پشڪر سوهوني جي تحقيق موجب، دکن جون ڪجهه سلطنتون سياسي طور خودمختيار ٿيڻ کان پوءِ به ڊگهي عرصي تائين پنهنجا سڪا جاري نه ڪنديون رهيون. اهو مثال ظاهر ڪري ٿو تہ خطبي ۽ سڪي جي سياسي اهميت هوندي به انهن جو استعمال تاريخي حالتن موجب مختلف هو.&lt;ref name=&quot;sohoni&quot;&gt;{{cite journal |last=Sohoni |first=Pushkar |title=The Non-issue of Coinage: The Monetary Policies of the Post-Bahmani Sultanates |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/nonissue-of-coinage-the-monetary-policies-of-the-postbahmani-sultanates/E05AB98B9451BCD84C4AE454ECC1D12D}}&lt;/ref&gt;

=== مغل سلطنت ۾ خطبي جي سياسي اهميت ===

[[مغل سلطنت]] جي دور ۾ پڻ خطبو ۽ سڪو حڪمرانيءَ جي قانوني ۽ علامتي حيثيت سان لاڳاپيل رهيا. مغل بادشاهن جي نالن سان خطبا پڙهائڻ سندن سياسي اقتدار جي اظهار جو هڪ طريقو هو.

[[ظهيرالدين بابر]] جي نالي سان خطبو پڙهائڻ جو ذڪر مغل تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. اهڙيءَ طرح [[همايون]] ۽ سندس سياسي مخالفن جي وچ ۾ اقتدار جي دعوائن دوران خطبي ۽ سڪي جي حق کي اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;tarikh&quot;&gt;{{cite book |title=Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia |editor-last=Elias |editor-first=N. |translator-last=Ross |translator-first=E. Denison |year=1972 |orig-year=1898 |isbn=0-7007-0021-8}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ جي تاريخ ۾ خطبو ===

[[سنڌ جي تاريخ]] ۾ به خطبي کي مذهبي ۽ سياسي اهميت حاصل رهي آهي. سنڌ ۾ مختلف اسلامي حڪومتن جي دور ۾ خطبي جي روايت مذهبي ادارن ۽ حڪومتي اقتدار سان لاڳاپيل هئي.

خاص طور تي وچئين دور جي اسلامي حڪمرانيءَ جي مطالعي ۾ خطبي ۽ سڪي جو ذڪر ڪنهن حاڪم جي اقتدار، وفاداري يا خودمختياريءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم تاريخي اشارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪنهن مخصوص سنڌي حڪمران جي نالي سان خطبو پڙهائڻ بابت دعويٰ لاءِ ان دور جي تاريخي ماخذن جي تصديق ضروري آهي.

== سنڌي ٻوليءَ ۾ خطبي جي روايت ==

سنڌ ۾ اسلامي تعليم ۽ مذهبي تبليغ جي روايت سان گڏ سنڌي ٻوليءَ ۾ خطبن ۽ واعظن جي صنف پڻ ترقي ڪئي. مذهبي عالمن مقامي آباديءَ تائين ديني تعليم پهچائڻ لاءِ سنڌي ٻولي استعمال ڪئي، جنهن سان مذهبي خطاب عام ماڻهن لاءِ وڌيڪ سمجهڻ جوڳو بڻيو.

سنڌي ادبي روايت ۾ خطبا رڳو نثري تقريرن تائين محدود نه رهيا، پر انهن کي منظوم صورت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. اهڙن خطبن ۾ مذهبي عقيدا، اخلاقي تعليم، نماز، روزو، نيڪ عمل ۽ سماجي ذميوارين جهڙا موضوع شامل هوندا هئا.

''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، سنڌيءَ ۾ ڪيترائي خطبا شاعريءَ ۾ لکيا ويا آهن. انهيءَ ماخذ ۾ مولوي غلام رسول جتوئي جي خطبن جو خاص ذڪر ملي ٿو، جيڪي جمعي جي نماز جي موقعي تي پڙهيا ويندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhilughat&quot;/&gt;

سنڌي خطبن جي ادبي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ انهن مذهبي تعليم کي مقامي ٻوليءَ جي شاعراڻي ۽ خطابي روايت سان ڳنڍيو. ان طرح خطبو سنڌي مذهبي ادب جي مطالعي ۾ پڻ هڪ اهم موضوع آهي.

== جديد دور ۾ خطبو ==

=== جديد مسجدن ۾ خطبي جي صورت ===

[[File:Masjid Darul Aman during the Friday prayers.jpg|thumb|300px|جديد مسجد ۾ جمعي جي نماز جو اجتماع؛ آواز جي نظام ذريعي خطبي کي نمازين تائين پهچايو وڃي ٿو.]]

جديد دور ۾ خطبو مذهبي تعليم سان گڏ اجتماعي آگاهيءَ جو پڻ اهم ذريعو آهي. ڪيترن ملڪن ۾ جمعي جي خطبن ۾ مذهبي موضوعن کان علاوه تعليم، صحت، خانداني زندگي، سماجي انصاف، ماحولياتي تحفظ، امن ۽ اجتماعي ذميوارين بابت گفتگو ڪئي ويندي آهي.

جديد مسجدن ۾ آواز جي نظام، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ ذريعي خطبن جي پهچ وڌي آهي. ڪجهه مذهبي ادارا خطبن جا لکيل متن، ترجما ۽ رڪارڊنگ پڻ شايع ڪندا آهن، جنهن سان مسجد کان ٻاهر رهندڙ ماڻهو به انهن مان فائدو حاصل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;gaffney&quot;/&gt;

=== سرڪاري ادارن جي نگرانيءَ هيٺ خطبا ===

ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ جمعي جي خطبن جي موضوعن يا متنن جي تياريءَ ۾ سرڪاري مذهبي ادارا حصو وٺندا آهن.

[[ترڪي]] ۾ مذهبي معاملن جي صدارت، جنهن کي '''ديانت''' چيو ويندو آهي، مسجدن لاءِ جمعي جي خطبن جي تياري ۽ مذهبي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[سعودي عرب]] ۾ اسلامي معاملن، دعوت ۽ رهنمائيءَ واري وزارت مذهبي ادارن ۽ مسجدن سان لاڳاپيل انتظامي ذميواريون سنڀالي ٿي.

[[مصر]] ۾ 2016ع دوران سرڪاري سطح تي هڪجهڙي لکيل جمعي جي خطبي جو نظام متعارف ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ان قدم جي حمايت ڪندڙن مذهبي خطاب ۾ نظم ۽ هڪجهڙائيءَ تي زور ڏنو، جڏهن⁠تہ ڪجهه مذهبي عالمن ان کي خطيبن جي علمي آزاديءَ لاءِ محدود ڪندڙ قدم قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;egypt2016&quot;&gt;{{cite news |title=وزير الأوقاف المصري يبدأ تطبيق الخطبة الموحدة في المساجد |url=https://arabic.cnn.com/middleeast/2016/07/16/egypt-mosques-unified-friday-sermon |work=CNN Arabic |date=16 July 2016 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

=== خطبي جو سماجي ۽ تعليمي ڪردار ===

خطبو اجتماعي مذهبي تعليم جو اهڙو ذريعو آهي، جنهن ۾ مختلف عمرن، پيشَن ۽ سماجي طبقن جا ماڻهو هڪ ئي هنڌ گڏ ٿي نصيحت ٻڌن ٿا. ان ڪري خطبي جو اثر رڳو انفرادي عبادت تائين محدود نه رهندو آهي، پر اجتماعي قدرن ۽ عوامي راءِ تي پڻ پئجي سگهي ٿو.

مذهبي عالمن لاءِ خطبو ديني تعليم پهچائڻ جو ذريعو آهي، جڏهن⁠تہ سماجي محقق ان کي عوامي رابطي، مذهبي سڃاڻپ، ٻوليءَ جي استعمال ۽ رياستي پاليسين جي مطالعي سان پڻ ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;language2022&quot;/&gt;

== خطبي جي ادبي حيثيت ==

خطبو عربي ۽ ٻين اسلامي ٻولين جي نثري ادب ۾ هڪ اهم صنف رهيو آهي. اسلامي خطابت ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، قرآني حوالن، تشبيهن، استعارن ۽ اثرائتي بيان کي اهميت ڏني ويندي آهي.

عربي خطابت جي تاريخ ۾ ڪيترن عالمن ۽ اديبن خطبن جا مجموعا مرتب ڪيا. انهن مجموعن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ فصاحت ۽ بلاغت جا نمونا پڻ محفوظ آهن.

[[ابن جوزي]] جي لکڻين ۾ پڻ خطبي جي اهڙي ادبي صورت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو بنيادي مقصد نصيحت ڪرڻ بدران الله جي عظمت، قدرت ۽ ساراهه بيان ڪرڻ هو. اهڙي خطابت ۾ فطرت جي مثالن، تشبيهن ۽ ادبي صنعتن جو استعمال نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;hovannisian&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Hovannisian |editor-first=Richard G. |editor-last2=Sabagh |editor-first2=Georges |title=Religion and Culture in Medieval Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=41–43}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل مضمون ==

* [[جمعي جي نماز]]
* [[عيد الفطر]]
* [[عيد الاضحيٰ]]
* [[منبر]]
* [[مسجد]]
* [[امام]]
* [[اذان]]
* [[اسلامي فقھ]]
* [[نهج البلاغه]]
* [[قرآن]]
* [[حديث]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* Gaffney, Patrick D. (2004). ''Khutba''. Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Macmillan Reference.
* Wensinck, A. J. (2008). ''Khuṭba''. Encyclopaedia of Islam. Brill.
* Lewis, Bernard (2004). ''From Babel to Dragomans: Interpreting the Middle East''. Oxford University Press.
* Hovannisian, Richard G. ۽ Georges Sabagh (2000). ''Religion and Culture in Medieval Islam''. Cambridge University Press.
* Jones, Linda (2014). ''Preaching and Sermons''. Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God. ABC-CLIO.
* عثماني، محمد تقي (2001). ''Contemporary Fataawa''. Idara-e-Islamiat.
* ملاح، مختيار احمد (مرتب). ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://quran.com/62/9 سورة الجمعة، آيت 9]
* [https://sunnah.com/muslim:861 صحيح مسلم: جمعي جا ٻه خطبا]
* [https://sunnah.com/bukhari:962 صحيح بخاري: عيد جي نماز کان پوءِ خطبو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Khutbah وڪيميڊيا ڪامنز تي خطبي بابت تصويرون]

{{اسلامي نماز}}
{{اختياري ڪنٽرول}}

[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي خطبا]]
[[زمرو:نماز]]
[[زمرو:جمعي جي نماز]]
[[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]
[[زمرو:مذهبي خطاب]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]</text>
      <sha1>38iwrbrqin1k1gwdq1pq15la6t8u6rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox historic site</title>
    <ns>10</ns>
    <id>45532</id>
    <revision>
      <id>418160</id>
      <parentid>402520</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="p0jpc4ef30mkcr46lrhhzebpxqe7ksq" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:24em;max-width:100%;border:1px solid #a9b8c8;border-collapse:collapse;background:#fff;color:#202122;font-size:90%;line-height:1.55;&quot;

|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#193b64;color:#fff;text-align:center;padding:12px 8px;font-size:145%;font-weight:bold;&quot; |
{{{name|{{PAGENAME}}}}}

{{#if:{{{native_name|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8eff9;text-align:center;padding:5px;color:#304d72;&quot; {{!}} {{{native_name}}}
}}

{{#if:{{{other_name|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:5px;font-size:90%;color:#54595d;&quot; {{!}} {{{other_name}}}
}}

{{#if:{{{image|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:8px;background:#f8f9fa;&quot; {{!}} [[File:{{{image}}}|{{{image_size|280px}}}|center|{{{alt|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]]
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:4px 8px;color:#54595d;font-size:90%;&quot; {{!}} {{{caption|}}}
}}

{{#if:{{{image_map|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:6px;&quot; {{!}} {{{image_map}}}
}}

{{#if:{{{pushpin_map|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:6px;background:#f8f9fa;&quot; {{!}} {{Location map|{{{pushpin_map}}}|caption={{{pushpin_caption|}}}|label={{{pushpin_label|}}}|lat={{{lat|}}}|long={{{long|}}}|float=none|width=260}}
}}

{{#if:{{{mapframe|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:5px;&quot; {{!}} {{#ifeq:{{{mapframe}}}|yes|{{mapframe|zoom={{{mapframe-zoom|12}}}|width=270|height=200}}|}}
}}

{{#if:{{{type|}}}{{{epochs|}}}{{{cultures|}}}{{{dependency_of|}}}{{{occupants|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ede5fa;color:#593d87;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} تاريخي سڃاڻپ
}}

{{#if:{{{type|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;width:38%;background:#f7f3fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} قسم
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{type}}}
}}

{{#if:{{{epochs|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f7f3fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تاريخي دور
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{epochs}}}
}}

{{#if:{{{cultures|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f7f3fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تهذيبون
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{cultures}}}
}}

{{#if:{{{dependency_of|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f7f3fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ماتحت
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{dependency_of}}}
}}

{{#if:{{{occupants|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f7f3fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} رهواسي
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{occupants}}}
}}

{{#if:{{{location|}}}{{{region|}}}{{{coordinates|}}}{{{altitude_m|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d9f1ee;color:#12675f;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} جاگرافيائي ڄاڻ
}}

{{#if:{{{location|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#eefaf8;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} هنڌ
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{location}}}
}}

{{#if:{{{region|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#eefaf8;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} علائقو
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{region}}}
}}

{{#if:{{{coordinates|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#eefaf8;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} جاگرافيائي بيهڪ
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{coordinates}}}
}}

{{#if:{{{altitude_m|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#eefaf8;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} اوچائي
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{altitude_m}}} ميٽر
}}

{{#if:{{{built|}}}{{{builder|}}}{{{material|}}}{{{abandoned|}}}{{{event|}}}{{{condition|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff0d4;color:#805516;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} تعمير ۽ آثار
}}

{{#if:{{{built|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تعمير ٿيو
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{built}}}
}}

{{#if:{{{builder|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تعمير ڪندڙ
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{builder}}}
}}

{{#if:{{{material|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تعميراتي مواد
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{material}}}
}}

{{#if:{{{abandoned|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ويران ٿيو
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{abandoned}}}
}}

{{#if:{{{event|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} اهم واقعا
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{event}}}
}}

{{#if:{{{condition|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fff8eb;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} موجوده حالت
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{condition}}}
}}

{{#if:{{{length|}}}{{{width|}}}{{{area|}}}{{{height|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e3ecfa;color:#294c79;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} ماپ ۽ پکيڙ
}}

{{#if:{{{length|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f0f5fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ڊيگهه
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{length}}}
}}

{{#if:{{{width|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f0f5fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ويڪر
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{width}}}
}}

{{#if:{{{area|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f0f5fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} پکيڙ
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{area}}}
}}

{{#if:{{{height|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f0f5fc;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} اوچائي
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{height}}}
}}

{{#if:{{{discovered|}}}{{{excavations|}}}{{{archaeologists|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f6e5ec;color:#853d5a;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} آثارِ قديمه جي تحقيق
}}

{{#if:{{{discovered|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fdf3f7;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} دريافت
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{discovered}}}
}}

{{#if:{{{excavations|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fdf3f7;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} کوٽائي
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{excavations}}}
}}

{{#if:{{{archaeologists|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#fdf3f7;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} آثارِ قديمه جا ماهر
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{archaeologists}}}
}}

{{#if:{{{ownership|}}}{{{management|}}}{{{public_access|}}}{{{other_designation|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e2f1df;color:#366e37;text-align:center;padding:6px;font-weight:bold;&quot; {{!}} تحفظ ۽ انتظام
}}

{{#if:{{{other_designation|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f1f8ef;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} تحفظ جي حيثيت
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{other_designation}}}
}}

{{#if:{{{ownership|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f1f8ef;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ملڪيت
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{ownership}}}
}}

{{#if:{{{management|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f1f8ef;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} انتظام
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{management}}}
}}

{{#if:{{{public_access|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f1f8ef;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} عوامي رسائي
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{public_access}}}
}}

{{#if:{{{website|}}}|
{{!}}-
! style=&quot;background:#f1f8ef;padding:6px;text-align:right;&quot; {{!}} ويب سائيٽ
{{!}} style=&quot;padding:6px;&quot; {{!}} {{{website}}}
}}

{{#if:{{{notes|}}}|
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa;padding:8px;font-size:90%;&quot; {{!}} {{{notes}}}
}}

|}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p0jpc4ef30mkcr46lrhhzebpxqe7ksq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418163</id>
      <parentid>418160</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9451" sha1="21plr051hqubknccvohsn1gh8hr3mo8" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
&lt;table class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:23em;max-width:100%;table-layout:auto;border:1px solid #a9b8c8;border-collapse:collapse;background:#ffffff;color:#202122;font-size:90%;line-height:1.4;&quot;&gt;

&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#193b64;color:#ffffff;text-align:center;padding:10px 6px;font-size:145%;font-weight:bold;&quot;&gt;
{{{name|{{PAGENAME}}}}}
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{native_name|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8eff9;text-align:center;padding:4px 6px;color:#304d72;&quot;&gt;
{{{native_name}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{other_name|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:4px 6px;color:#54595d;&quot;&gt;
{{{other_name}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{image|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:6px;background:#f8f9fa;&quot;&gt;
[[File:{{{image}}}|{{{image_size|260px}}}|center|{{{alt|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]]
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{caption|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:4px 6px;font-size:90%;color:#54595d;&quot;&gt;
{{{caption}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{image_map|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:5px;&quot;&gt;
{{{image_map}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{pushpin_map|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:5px;background:#f8f9fa;&quot;&gt;
{{Location map|{{{pushpin_map}}}|caption={{{pushpin_caption|}}}|label={{{pushpin_label|}}}|lat={{{lat|}}}|long={{{long|}}}|float=none|width=250}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{mapframe|}}}|
{{#ifeq:{{{mapframe}}}|yes|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;padding:5px;&quot;&gt;
{{mapframe|zoom={{{mapframe-zoom|12}}}|width=250|height=180}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
}}

&lt;!-- تاريخي سڃاڻپ --&gt;

{{#if:{{{type|}}}{{{epochs|}}}{{{cultures|}}}{{{dependency_of|}}}{{{occupants|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ede5fa;color:#593d87;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
تاريخي سڃاڻپ
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{type|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:37%;background:#f7f3fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;قسم&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{type}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{epochs|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f7f3fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تاريخي دور&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{epochs}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{cultures|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f7f3fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تهذيبون&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{cultures}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{dependency_of|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f7f3fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ماتحت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{dependency_of}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{occupants|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f7f3fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;رهواسي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{occupants}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- جاگرافيائي ڄاڻ --&gt;

{{#if:{{{location|}}}{{{region|}}}{{{coordinates|}}}{{{altitude_m|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d9f1ee;color:#12675f;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
جاگرافيائي ڄاڻ
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{location|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eefaf8;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;هنڌ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{location}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{region|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eefaf8;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;علائقو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{region}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{coordinates|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eefaf8;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;جاگرافيائي بيهڪ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{coordinates}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{altitude_m|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eefaf8;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;اوچائي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{altitude_m}}} ميٽر&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- تعمير ۽ آثار --&gt;

{{#if:{{{built|}}}{{{builder|}}}{{{material|}}}{{{abandoned|}}}{{{event|}}}{{{condition|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff0d4;color:#805516;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
تعمير ۽ آثار
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{built|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تعمير ٿيو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{built}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{builder|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تعمير ڪندڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{builder}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{material|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تعميراتي مواد&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{material}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{abandoned|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ويران ٿيو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{abandoned}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{event|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;اهم واقعا&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{event}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{condition|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff8eb;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;موجوده حالت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{condition}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ماپ ۽ پکيڙ --&gt;

{{#if:{{{length|}}}{{{width|}}}{{{area|}}}{{{height|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e3ecfa;color:#294c79;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
ماپ ۽ پکيڙ
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{length|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f0f5fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ڊيگهه&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{length}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{width|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f0f5fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ويڪر&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{width}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{area|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f0f5fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;پکيڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{area}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{height|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f0f5fc;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;اوچائي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{height}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- آثارِ قديمه جي تحقيق --&gt;

{{#if:{{{discovered|}}}{{{excavations|}}}{{{archaeologists|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f6e5ec;color:#853d5a;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
آثارِ قديمه جي تحقيق
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{discovered|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fdf3f7;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;دريافت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{discovered}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{excavations|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fdf3f7;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;کوٽائي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{excavations}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{archaeologists|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fdf3f7;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;آثارِ قديمه جا ماهر&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{archaeologists}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- تحفظ ۽ انتظام --&gt;

{{#if:{{{ownership|}}}{{{management|}}}{{{public_access|}}}{{{other_designation|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e2f1df;color:#366e37;text-align:center;padding:5px;font-weight:bold;&quot;&gt;
تحفظ ۽ انتظام
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{other_designation|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f1f8ef;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;تحفظ جي حيثيت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{other_designation}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{ownership|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f1f8ef;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ملڪيت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{ownership}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{management|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f1f8ef;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;انتظام&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{management}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{public_access|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f1f8ef;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;عوامي رسائي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{public_access}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{website|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#f1f8ef;text-align:right;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;ويب سائيٽ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:4px 6px;vertical-align:top;&quot;&gt;{{{website}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{notes|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa;padding:6px;font-size:90%;&quot;&gt;
{{{notes}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;/table&gt;
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>21plr051hqubknccvohsn1gh8hr3mo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تمتع</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57070</id>
    <revision>
      <id>418096</id>
      <parentid>367602</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19571" sha1="nbar58hyyxcjvsg42yvm6caofirx60c" xml:space="preserve">
{{Short description|حج جو هڪ طريقو، جنهن ۾ عمرو ۽ حج الڳ احرامن سان ادا ڪيا ويندا آهن}}

'''تمتع''' {{ٻيا نالا|عربي=التمتع|انگريزي=Tamattu}} ھڪ قرآني اصطلاح آھي.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt; ان جي لغوي معنيَ آهي فائدو حاصل ڪرڻ. &quot;حج تمتع&quot; جو مطلب اھا آھي تہ حاجي [[حج]] ۽ [[عمرو]] گڏ ڪري، ليڪن اھڙي طرح جو ٻنھي جو الڳ الڳ [[احرام]] ٻڌي ۽ عمرو ڪرڻ کان پوءِ احرام کولي انھن سڀني شين منجهان فائدو وٺي سگھي ٿو جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿي ويون ھيون ۽ پوء حج جو احرام ٻڌي رڪن ادا ڪري.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt; جيئن تہ اھڙي طرح عمري ۽ حج جي وچ ۾ ڪجهہ وقت لاء احرام کولي حلال ٿيڻ جو فائدو حاصل ڪرڻ جو موقعو ملي وڃي ٿو. ان ڪري ان کي تمتع حج چون ٿا ۽ اھڙي شخص کي متمتع چوندا آهن.&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt;ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 301&lt;/ref&gt;
تمتع جو لفظ هن کان علاوه بہ آيو آهي. [[شيعہ اسلام|شيعن]] ۾ متعہ جو تصور انهي لفظ کان مشتق آهي.

'''تمتع''' (عربي: التَّمَتُّع) [[اسلامي فقه]] ۽ [[حج]] جي مناسڪن سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. حج تمتع حج ادا ڪرڻ جي ٽن مشهور طريقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ حاجي حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ادا ڪري احرام مان ٻاهر نڪرندو آهي ۽ پوءِ ساڳئي سال حج لاءِ نئون احرام ٻڌندو آهي. حج جا ٻيا ٻه مشهور طريقا [[حج قران]] ۽ [[حج افراد]] آهن.&lt;ref name=&quot;muslim1215&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1215 |url=https://sunnah.com/muslim/15/151 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حج تمتع جي شرعي بنياد جو ذڪر [[قرآن مجيد]] جي [[سورة البقرة]] جي آيت 196 ۾ موجود آهي. هن آيت ۾ عمري کي حج سان ملائڻ، قرباني ڪرڻ ۽ قربانيءَ جي استطاعت نه هجڻ جي صورت ۾ روزا رکڻ جا احڪام بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 196 |url=https://quran.com/2/196 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح ==
لفظ '''تمتع''' عربي ٻوليءَ جي مادّي ''م ت ع'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فائدو حاصل ڪرڻ، ڪنهن شيءِ مان نفعو وٺڻ ۽ عارضي طور ڪنهن سهولت مان مستفيد ٿيڻ شامل آهن.

اسلامي فقهي اصطلاح ۾ '''حج تمتع''' مان مراد حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ڪرڻ، ان کان پوءِ احرام کولڻ ۽ ساڳئي سال حج لاءِ ٻيهر احرام ٻڌڻ آهي. عمري ۽ حج جي وچ واري عرصي ۾ حاجي انهن جائز ڪمن کي انجام ڏئي سگهي ٿو، جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;maarif&quot;&gt;{{cite web |title=Maarif-ul-Quran: Commentary on Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafsir-maarif-ul-quran |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن طريقي سان حج ادا ڪندڙ شخص کي '''متمتع''' (عربي: مُتَمَتِّع) چيو ويندو آهي.

== قرآن مجيد ۾ تمتع جو ذڪر ==
قرآن مجيد ۾ حج تمتع جو بنيادي حڪم سورة البقرة جي آيت 196 ۾ بيان ڪيو ويو آهي:

{{اقتباس|فَإِذَا أَمِنتُمْ فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ}}

'''ترجمو:''' پوءِ جڏهن توهان امن ۾ هجو تہ جيڪو شخص عمري سان حج تائين فائدو حاصل ڪري، تنهن تي جيڪا قرباني آسانيءَ سان ميسر هجي، سا لازم آهي. پوءِ جنهن کي قرباني ميسر نه هجي، سو حج دوران ٽي ڏينهن ۽ واپس موٽڻ کان پوءِ ست ڏينهن روزا رکي. اهي پورا ڏهه ڏينهن ٿيا.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;

هن آيت ۾ حج تمتع جي ادائگي سان گڏ قربانيءَ جو حڪم ڏنو ويو آهي. قربانيءَ جي مالي استطاعت نه هجڻ جي صورت ۾ ڏهن روزن جو متبادل پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

آيت جي آخري حصي ۾ انهن ماڻهن جو ذڪر آهي، جن جا گهر وارا [[مسجد الحرام]] جي ويجهو رهندڙ نه هجن. ان بنياد تي فقهي عالمن مڪي جي رهواسين ۽ ٻاهرين حاجين لاءِ حج تمتع جي ڪجهه احڪامن ۾ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ibnkathir&quot;&gt;{{cite web |title=Tafsir Ibn Kathir: Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== حج تمتع جو طريقو ==
حج تمتع ۾ عمرو ۽ حج ٻن الڳ احرامن سان ادا ڪيا ويندا آهن. عام طور حاجي حج جي مهينن ۾ مڪي شريف پهچي پهرين عمرو ڪندو آهي ۽ پوءِ حج جي مقرر ڏينهن ۾ حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي.

=== عمري لاءِ احرام ===
حاجي مقرر ڪيل [[ميقات]] تي يا ان کان اڳ عمري جي نيت سان احرام ٻڌندو آهي. احرام ٻڌڻ کان پوءِ تلبيه پڙهندو آهي ۽ احرام سان لاڳاپيل شرعي پابندين جي پيروي ڪندو آهي.

مڪي شريف پهچڻ کان پوءِ حاجي [[مسجد الحرام]] ۾ داخل ٿي [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جو طواف ڪندو آهي.

=== طواف ۽ سعي ===
عمري جي ادائگيءَ ۾ ڪعبي شريف جا ست چڪر لڳايا ويندا آهن، جنهن کي [[طواف]] چيو ويندو آهي.

ان کان پوءِ حاجي [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ست چڪر لڳائيندو آهي، جنهن کي [[سعي]] چيو ويندو آهي.

سعي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مرد حاجي مٿي جا وار ڪوڙائيندو يا ڪترائيندو آهي، جڏهن تہ عورتون وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.

=== احرام کولڻ ===
عمرو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ حاجي احرام جي حالت مان ٻاهر نڪري ايندو آهي. هن مرحلي کي '''تحلل''' چيو ويندو آهي.

ان کان پوءِ حاجي عام لباس پائي سگهي ٿو ۽ اهي جائز ڪم ڪري سگهي ٿو، جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿيل هئا.

عمري ۽ حج جي وچ واري هن عرصي ۾ احرام جي پابندين کان آزاد ٿيڻ حج تمتع جي هڪ بنيادي خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;maarif&quot; /&gt;

=== حج لاءِ ٻيهر احرام ===
عام طور 8 [[ذوالحج]] تي حاجي حج جي نيت سان ٻيهر احرام ٻڌندو آهي. ان کان پوءِ حج جا مقرر مناسڪ ادا ڪندو آهي، جن ۾ [[منيٰ]] ڏانهن وڃڻ، [[عرفات]] ۾ وقوف، [[مزدلفه]] ۾ رات گذارڻ، [[رمي جمرات]]، قرباني، حلق يا تقصير ۽ [[طواف افاضه]] شامل آهن.

انهن مناسڪن جي ادائگيءَ جا تفصيلي احڪام مختلف فقهي مڪتبن موجب ڪجهه حد تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.

== حج تمتع ۾ قرباني ==
حج تمتع جي اهم شرعي احڪامن مان هڪ '''هدي''' يعني قرباني آهي. قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 196 موجب حج تمتع ڪندڙ اهڙي حاجي تي، جنهن لاءِ هي حڪم لاڳو ٿئي، استطاعت مطابق قرباني ڪرڻ لازم آهي.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;

قربانيءَ ۾ شرعي شرطن مطابق ٻڪري، رڍ، ڳئون يا اٺ جهڙو جانور شامل ٿي سگهي ٿو. ڳئون يا اٺ ۾ حصيداريءَ جا احڪام پڻ اسلامي فقه ۾ بيان ڪيا ويا آهن.

حج تمتع جي قرباني عام نفلي قربانيءَ کان الڳ فقهي حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ اها حج ۽ عمري کي هڪ سفر ۾ مخصوص طريقي سان گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.

=== قربانيءَ جي استطاعت نه هجڻ ===
جيڪڏهن حاجي قرباني ڪرڻ جي مالي استطاعت نه رکي، تہ قرآن مجيد ۾ ان لاءِ ڏهن روزن جو متبادل بيان ڪيو ويو آهي:

* ٽي روزا حج جي دوران.
* ست روزا حج کان پوءِ واپسيءَ تي.

اهي مجموعي طور ڏهه روزا ٿين ٿا. انهن روزن جي صحيح وقت، ترتيب ۽ ڪجهه مخصوص حالتن بابت فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;maarif&quot; /&gt;

== حج جا ٽي قسم ==
اسلامي فقه ۾ حج ادا ڪرڻ جا ٽي مشهور طريقا آهن: حج تمتع، حج قران ۽ حج افراد.

=== حج تمتع ===
حج تمتع ۾ حاجي پهرين عمري جو احرام ٻڌي عمرو مڪمل ڪندو آهي ۽ احرام کوليندو آهي. پوءِ حج لاءِ نئون احرام ٻڌي حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي.

=== حج قران ===
[[حج قران]] ۾ حاجي هڪ ئي احرام سان حج ۽ عمري جي نيت ڪندو آهي ۽ مقرر شرعي طريقي سان ٻنهي عبادتن جا مناسڪ ادا ڪندو آهي. هن طريقي ۾ عمري کان پوءِ حج کان اڳ احرام کولڻ جي اجازت نه هوندي آهي.

=== حج افراد ===
[[حج افراد]] ۾ حاجي رڳو حج جي نيت سان احرام ٻڌندو آهي. هن طريقي ۾ حج سان گڏ عمرو شامل نه هوندو آهي.

== حج تمتع، قران ۽ افراد ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! حج تمتع
! حج قران
! حج افراد
|-
| عمرو
| حج کان اڳ ادا ڪيو ويندو آهي
| حج سان گڏ شامل هوندو آهي
| حج ۾ شامل نه هوندو آهي
|-
| احرام
| عمري ۽ حج لاءِ الڳ احرام
| هڪ ئي احرام
| حج لاءِ هڪ احرام
|-
| حج کان اڳ احرام کولڻ
| عمري کان پوءِ
| نه
| نه
|-
| قرباني
| لاڳو شرطن موجب لازم
| لاڳو شرطن موجب لازم
| عام طور لازم نه
|-
| حاجيءَ جو اصطلاح
| متمتع
| قارن
| مفرد
|}

اهي ٽيئي طريقا اسلامي فقهي روايت ۾ تسليم ٿيل آهن، پر انهن مان ڪهڙو طريقو وڌيڪ افضل آهي، تنهن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1215&quot; /&gt;

== حج تمتع جو تاريخي پسمنظر ==
حج تمتع جو ذڪر [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حياتيءَ سان لاڳاپيل حديثن ۾ موجود آهي. خاص طور 10هه (632ع) ۾ ادا ڪيل [[حج الوداع]] جي روايتن ۾ حج ۽ عمري جي مختلف طريقن بابت تفصيل ملن ٿا.

[[جابر بن عبدالله]] کان روايت ڪيل صحيح مسلم جي هڪ ڊگهي حديث ۾ حج الوداع جي مناسڪن ۽ رسول الله ﷺ طرفان صحابه ڪرام کي ڏنل هدايتن جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1218&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1218a |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن روايتن موجب ڪجهه صحابه ڪرام، جن وٽ قربانيءَ جا جانور موجود نه هئا، تن کي عمرو مڪمل ڪرڻ کان پوءِ احرام کولڻ جي هدايت ڏني وئي ۽ پوءِ حج لاءِ ٻيهر احرام ٻڌڻ جو حڪم ڏنو ويو.

حديثن ۾ رسول الله ﷺ جي پنهنجي حج کي قران يا تمتع سان منسوب ڪرڻ بابت مختلف روايتي لفظ ملن ٿا. محدثن ۽ فقيهن انهن روايتن جي تشريح ۾ تمتع جي عام لغوي معنيٰ ۽ حج تمتع جي مخصوص فقهي معنيٰ ۾ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ibnkathir&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;muslim1218&quot; /&gt;

== فقهي مڪتبن جا موقف ==
حج تمتع جي جواز بابت سني فقهي مڪتبن ۾ بنيادي اتفاق موجود آهي، پر ان جي فضيلت، قربانيءَ جي ڪجهه شرطن ۽ مناسڪن جي تفصيل بابت اختلاف آهن.

=== حنفي فقه ===
[[حنفي فقه]] ۾ حج تمتع حج جي جائز طريقن مان هڪ آهي. حنفي عالمن موجب حج قران کي عام طور وڌيڪ فضيلت حاصل آهي، جڏهن تہ حج تمتع کي پڻ اهم ۽ فضيلت وارو طريقو سمجهيو ويندو آهي.

حنفي فقه ۾ حج تمتع ڪندڙ حاجيءَ لاءِ عمري ۽ حج جي ادائگيءَ جون شرطون، احرام جي پابندين ۽ قربانيءَ جا تفصيلي احڪام بيان ڪيا ويا آهن.

=== شافعي ۽ مالڪي فقه ===
[[شافعي فقه]] ۾ عام طور حج افراد کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن تہ [[مالڪي فقه]] ۾ پڻ حج افراد جي فضيلت جو مشهور موقف موجود آهي.

انهن ٻنهي فقهي مڪتبن ۾ حج تمتع کي جائز تسليم ڪيو ويندو آهي، پر حج جي طريقن جي افضليت بابت دليلن ۽ روايتن جي تشريح ۾ فرق آهي.

=== حنبلي فقه ===
[[حنبلي فقه]] ۾ حج تمتع کي عام طور حج جي وڌيڪ افضل طريقن مان شمار ڪيو ويندو آهي. حنبلي عالمن پنهنجي موقف لاءِ حج الوداع جي روايتن ۽ رسول الله ﷺ جي صحابه ڪرام کي ڏنل هدايتن مان استدلال ڪيو آهي.

=== جعفري فقه ===
[[جعفري فقه]] ۾ حج تمتع کي خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقهي اصولن موجب مڪي ۽ ان جي مقرر شرعي حد کان ٻاهر رهندڙ استطاعت رکندڙ مسلمانن لاءِ عام طور حج تمتع فرض حج جي مقرر صورت آهي.

ان جي ابتڙ مڪي ۽ ان جي مقرر حد اندر رهندڙ ماڻهن لاءِ حج قران يا افراد جا الڳ احڪام آهن. جعفري فقه ۾ حج تمتع جي مناسڪن، احرام ۽ قربانيءَ بابت پڻ تفصيلي ضابطا موجود آهن.

== تمتع ۽ متعه ۾ فرق ==
عربي ٻوليءَ ۾ '''تمتع''' ۽ '''متعه''' ٻئي لفظ ساڳئي لغوي مادّي ''م ت ع'' مان نڪتل آهن، پر اسلامي فقهي اصطلاح ۾ انهن جا مفهوم مختلف آهن.

'''حج تمتع''' مان مراد حج ۽ عمري کي مخصوص طريقي سان ادا ڪرڻ آهي، جڏهن تہ '''متعه''' جو اصطلاح مختلف فقهي ۽ تاريخي بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي.

[[شيعہ اسلام]] جي [[اثنا عشري شيعه|اثنا عشري جعفري]] فقهي روايت ۾ [[نڪاح متعه]] مان مراد مقرر مدت ۽ مقرر مهر سان ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو نڪاح آهي. جعفري فقه ۾ ان کي مخصوص شرطن سان جائز سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سني فقهي مڪتبن ۾ نڪاح متعه کي ناجائز قرار ڏنو ويندو آهي.

ٻنهي اصطلاحن جي لغوي بڻ بنياد ۾ هڪجهڙائي هجڻ باوجود حج تمتع ۽ نڪاح متعه ٻه الڳ فقهي موضوع آهن. ان ڪري حج تمتع جي قرآني احڪامن کي نڪاح متعه جي جواز يا عدم جواز بابت سڌي دليل طور پيش ڪرڻ درست نه آهي.

== تمتع بابت تاريخي اختلاف ==
اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ حج تمتع جي ادائگي ۽ حج جي مناسڪن بابت مختلف روايتون ۽ فقهي موقف موجود رهيا آهن.

[[صحيح مسلم]] ۾ جابر بن عبدالله کان روايت ٿيل حديث ۾ [[عبدالله بن عباس]] ۽ [[عبدالله بن زبير]] جي موقفن جو ذڪر ملي ٿو. ان روايت ۾ [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ حج ۽ عمري سان لاڳاپيل هدايتن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1217&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1217a |url=https://sunnah.com/muslim:1217a |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن تاريخي روايتن جي تشريح بابت سني ۽ شيعه عالمن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه عالمن انهن کي حج تمتع جي مخصوص صورتن، ڪجهه انتظامي هدايتن ۽ ڪجهه حج ۽ عمري جي گڏيل ادائگيءَ سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.

اسلامي فقهي ادب ۾ انهن اختلافن جو تفصيلي بحث حج جي مناسڪن ۽ حديثن جي تشريح جي بابن ۾ موجود آهي.

== مذهبي اهميت ==
حج تمتع مسلمانن کي هڪ ئي سفر ۾ عمري ۽ حج جي عبادتن جي ادائگيءَ جو موقعو فراهم ڪري ٿو. عمري کان پوءِ احرام کولڻ جي اجازت حاجين لاءِ هڪ شرعي سهولت آهي، جنهن سان حج جي مقرر ڏينهن کان اڳ کين عام جائز سرگرمين ڏانهن موٽڻ جو موقعو ملي ٿو.

حج تمتع ۾ قربانيءَ جو حڪم، عبادتن جي ادائگي ۽ احرام جي پابندين جي پيروي اسلامي شريعت جي انهن اصولن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ اطاعت، قرباني، روحاني پاڪيزگي ۽ اجتماعي عبادت کي اهميت حاصل آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[حج]]
* [[عمرو]]
* [[احرام]]
* [[حج تمتع]]
* [[حج قران]]
* [[حج افراد]]
* [[حج الوداع]]
* [[طواف]]
* [[سعي]]
* [[عرفات]]
* [[منيٰ]]
* [[مزدلفه]]
* [[قرباني]]
* [[نڪاح متعه]]
* [[جعفري فقه]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://quran.com/2/196 قرآن مجيد، سورة البقرة، آيت 196]
* [https://sunnah.com/muslim:1218a صحيح مسلم ۾ حج الوداع جي روايت]
* [https://hajj.nusuk.sa/ حج بابت سعودي عرب جو سرڪاري نسڪ پورٽل]

[[زمرو:اصطلاح قرآن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:حج]]</text>
      <sha1>nbar58hyyxcjvsg42yvm6caofirx60c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418097</id>
      <parentid>418096</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19581" sha1="3o0ar64w15j2xlqj9ahfizxeim6g2to" xml:space="preserve">
{{Short description|حج جو هڪ طريقو، جنهن ۾ عمرو ۽ حج الڳ احرامن سان ادا ڪيا ويندا آهن}}

'''تمتع''' {{ٻيا نالا|عربي=التمتع|انگريزي=Tamattu}} ھڪ قرآني اصطلاح آھي.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt; ان جي لغوي معنيَ آهي فائدو حاصل ڪرڻ. &quot;حج تمتع&quot; جو مطلب اھا آھي تہ حاجي [[حج]] ۽ [[عمرو]] گڏ ڪري، ليڪن اھڙي طرح جو ٻنھي جو الڳ الڳ [[احرام]] ٻڌي ۽ عمرو ڪرڻ کان پوءِ احرام کولي انھن سڀني شين منجهان فائدو وٺي سگھي ٿو جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿي ويون ھيون ۽ پوء حج جو احرام ٻڌي رڪن ادا ڪري.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt; جيئن تہ اھڙي طرح عمري ۽ حج جي وچ ۾ ڪجهہ وقت لاء احرام کولي حلال ٿيڻ جو فائدو حاصل ڪرڻ جو موقعو ملي وڃي ٿو. ان ڪري ان کي تمتع حج چون ٿا ۽ اھڙي شخص کي متمتع چوندا آهن.&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt;ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 301&lt;/ref&gt;
تمتع جو لفظ هن کان علاوه بہ آيو آهي. [[شيعہ اسلام|شيعن]] ۾ متعہ جو تصور انهي لفظ کان مشتق آهي.

'''تمتع''' (عربي: التَّمَتُّع) [[اسلامي فقه]] ۽ [[حج]] جي مناسڪن سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. حج تمتع حج ادا ڪرڻ جي ٽن مشهور طريقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ حاجي حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ادا ڪري احرام مان ٻاهر نڪرندو آهي ۽ پوءِ ساڳئي سال حج لاءِ نئون احرام ٻڌندو آهي. حج جا ٻيا ٻه مشهور طريقا [[حج قران]] ۽ [[حج افراد]] آهن.&lt;ref name=&quot;muslim1215&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1215 |url=https://sunnah.com/muslim/15/151 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حج تمتع جي شرعي بنياد جو ذڪر [[قرآن مجيد]] جي [[سورة البقرة]] جي آيت 196 ۾ موجود آهي. هن آيت ۾ عمري کي حج سان ملائڻ، قرباني ڪرڻ ۽ قربانيءَ جي استطاعت نه هجڻ جي صورت ۾ روزا رکڻ جا احڪام بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 196 |url=https://quran.com/2/196 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح ==
لفظ '''تمتع''' عربي ٻوليءَ جي مادّي ''م ت ع'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فائدو حاصل ڪرڻ، ڪنهن شيءِ مان نفعو وٺڻ ۽ عارضي طور ڪنهن سهولت مان مستفيد ٿيڻ شامل آهن.

اسلامي فقهي اصطلاح ۾ '''حج تمتع''' مان مراد حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ڪرڻ، ان کان پوءِ احرام کولڻ ۽ ساڳئي سال حج لاءِ ٻيهر احرام ٻڌڻ آهي. عمري ۽ حج جي وچ واري عرصي ۾ حاجي انهن جائز ڪمن کي انجام ڏئي سگهي ٿو، جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;maarif&quot;&gt;{{cite web |title=Maarif-ul-Quran: Commentary on Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafsir-maarif-ul-quran |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن طريقي سان حج ادا ڪندڙ شخص کي '''متمتع''' (عربي: مُتَمَتِّع) چيو ويندو آهي.

== قرآن مجيد ۾ تمتع جو ذڪر ==
قرآن مجيد ۾ حج تمتع جو بنيادي حڪم سورة البقرة جي آيت 196 ۾ بيان ڪيو ويو آهي:

{{اقتباس|فَإِذَا أَمِنتُمْ فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ}}

'''ترجمو:''' پوءِ جڏهن توهان امن ۾ هجو تہ جيڪو شخص عمري سان حج تائين فائدو حاصل ڪري، تنهن تي جيڪا قرباني آسانيءَ سان ميسر هجي، سا لازم آهي. پوءِ جنهن کي قرباني ميسر نه هجي، سو حج دوران ٽي ڏينهن ۽ واپس موٽڻ کان پوءِ ست ڏينهن روزا رکي. اهي پورا ڏهه ڏينهن ٿيا.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;

هن آيت ۾ حج تمتع جي ادائگي سان گڏ قربانيءَ جو حڪم ڏنو ويو آهي. قربانيءَ جي مالي استطاعت نه هجڻ جي صورت ۾ ڏهن روزن جو متبادل پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

آيت جي آخري حصي ۾ انهن ماڻهن جو ذڪر آهي، جن جا گهر وارا [[مسجد الحرام]] جي ويجهو رهندڙ نه هجن. ان بنياد تي فقهي عالمن مڪي جي رهواسين ۽ ٻاهرين حاجين لاءِ حج تمتع جي ڪجهه احڪامن ۾ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ibnkathir&quot;&gt;{{cite web |title=Tafsir Ibn Kathir: Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== حج تمتع جو طريقو ==
حج تمتع ۾ عمرو ۽ حج ٻن الڳ احرامن سان ادا ڪيا ويندا آهن. عام طور حاجي حج جي مهينن ۾ مڪي شريف پهچي پهرين عمرو ڪندو آهي ۽ پوءِ حج جي مقرر ڏينهن ۾ حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي.

=== عمري لاءِ احرام ===
حاجي مقرر ڪيل [[ميقات]] تي يا ان کان اڳ عمري جي نيت سان احرام ٻڌندو آهي. احرام ٻڌڻ کان پوءِ تلبيه پڙهندو آهي ۽ احرام سان لاڳاپيل شرعي پابندين جي پيروي ڪندو آهي.

مڪي شريف پهچڻ کان پوءِ حاجي [[مسجد الحرام]] ۾ داخل ٿي [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جو طواف ڪندو آهي.

=== طواف ۽ سعي ===
عمري جي ادائگيءَ ۾ ڪعبي شريف جا ست چڪر لڳايا ويندا آهن، جنهن کي [[طواف]] چيو ويندو آهي.

ان کان پوءِ حاجي [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ست چڪر لڳائيندو آهي، جنهن کي [[سعي]] چيو ويندو آهي.

سعي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مرد حاجي مٿي جا وار ڪوڙائيندو يا ڪترائيندو آهي، جڏهن تہ عورتون وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.

=== احرام کولڻ ===
عمرو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ حاجي احرام جي حالت مان ٻاهر نڪري ايندو آهي. هن مرحلي کي '''تحلل''' چيو ويندو آهي.

ان کان پوءِ حاجي عام لباس پائي سگهي ٿو ۽ اهي جائز ڪم ڪري سگهي ٿو، جيڪي احرام جي حالت ۾ منع ٿيل هئا.

عمري ۽ حج جي وچ واري هن عرصي ۾ احرام جي پابندين کان آزاد ٿيڻ حج تمتع جي هڪ بنيادي خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;maarif&quot; /&gt;

=== حج لاءِ ٻيهر احرام ===
عام طور 8 [[ذوالحج]] تي حاجي حج جي نيت سان ٻيهر احرام ٻڌندو آهي. ان کان پوءِ حج جا مقرر مناسڪ ادا ڪندو آهي، جن ۾ [[منيٰ]] ڏانهن وڃڻ، [[عرفات]] ۾ وقوف، [[مزدلفه]] ۾ رات گذارڻ، [[رمي جمرات]]، قرباني، حلق يا تقصير ۽ [[طواف افاضه]] شامل آهن.

انهن مناسڪن جي ادائگيءَ جا تفصيلي احڪام مختلف فقهي مڪتبن موجب ڪجهه حد تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.

== حج تمتع ۾ قرباني ==
حج تمتع جي اهم شرعي احڪامن مان هڪ '''هدي''' يعني قرباني آهي. قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 196 موجب حج تمتع ڪندڙ اهڙي حاجي تي، جنهن لاءِ هي حڪم لاڳو ٿئي، استطاعت مطابق قرباني ڪرڻ لازم آهي.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;

قربانيءَ ۾ شرعي شرطن مطابق ٻڪري، رڍ، ڳئون يا اٺ جهڙو جانور شامل ٿي سگهي ٿو. ڳئون يا اٺ ۾ حصيداريءَ جا احڪام پڻ اسلامي فقه ۾ بيان ڪيا ويا آهن.

حج تمتع جي قرباني عام نفلي قربانيءَ کان الڳ فقهي حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ اها حج ۽ عمري کي هڪ سفر ۾ مخصوص طريقي سان گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.

=== قربانيءَ جي استطاعت نه هجڻ ===
جيڪڏهن حاجي قرباني ڪرڻ جي مالي استطاعت نه رکي، تہ قرآن مجيد ۾ ان لاءِ ڏهن روزن جو متبادل بيان ڪيو ويو آهي:

* ٽي روزا حج جي دوران.
* ست روزا حج کان پوءِ واپسيءَ تي.

اهي مجموعي طور ڏهه روزا ٿين ٿا. انهن روزن جي صحيح وقت، ترتيب ۽ ڪجهه مخصوص حالتن بابت فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;quran2196&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;maarif&quot; /&gt;

== حج جا ٽي قسم ==
اسلامي فقه ۾ حج ادا ڪرڻ جا ٽي مشهور طريقا آهن: حج تمتع، حج قران ۽ حج افراد.

=== حج تمتع ===
حج تمتع ۾ حاجي پهرين عمري جو احرام ٻڌي عمرو مڪمل ڪندو آهي ۽ احرام کوليندو آهي. پوءِ حج لاءِ نئون احرام ٻڌي حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي.

=== حج قران ===
[[حج قران]] ۾ حاجي هڪ ئي احرام سان حج ۽ عمري جي نيت ڪندو آهي ۽ مقرر شرعي طريقي سان ٻنهي عبادتن جا مناسڪ ادا ڪندو آهي. هن طريقي ۾ عمري کان پوءِ حج کان اڳ احرام کولڻ جي اجازت نه هوندي آهي.

=== حج افراد ===
[[حج افراد]] ۾ حاجي رڳو حج جي نيت سان احرام ٻڌندو آهي. هن طريقي ۾ حج سان گڏ عمرو شامل نه هوندو آهي.

== حج تمتع، قران ۽ افراد ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! حج تمتع
! حج قران
! حج افراد
|-
| عمرو
| حج کان اڳ ادا ڪيو ويندو آهي
| حج سان گڏ شامل هوندو آهي
| حج ۾ شامل نه هوندو آهي
|-
| احرام
| عمري ۽ حج لاءِ الڳ احرام
| هڪ ئي احرام
| حج لاءِ هڪ احرام
|-
| حج کان اڳ احرام کولڻ
| عمري کان پوءِ
| نه
| نه
|-
| قرباني
| لاڳو شرطن موجب لازم
| لاڳو شرطن موجب لازم
| عام طور لازم نه
|-
| حاجيءَ جو اصطلاح
| متمتع
| قارن
| مفرد
|}

اهي ٽيئي طريقا اسلامي فقهي روايت ۾ تسليم ٿيل آهن، پر انهن مان ڪهڙو طريقو وڌيڪ افضل آهي، تنهن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1215&quot; /&gt;

== حج تمتع جو تاريخي پسمنظر ==
حج تمتع جو ذڪر [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حياتيءَ سان لاڳاپيل حديثن ۾ موجود آهي. خاص طور 10هه (632ع) ۾ ادا ڪيل [[حج الوداع]] جي روايتن ۾ حج ۽ عمري جي مختلف طريقن بابت تفصيل ملن ٿا.

[[جابر بن عبدالله]] کان روايت ڪيل صحيح مسلم جي هڪ ڊگهي حديث ۾ حج الوداع جي مناسڪن ۽ رسول الله ﷺ طرفان صحابه ڪرام کي ڏنل هدايتن جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1218&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1218a |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن روايتن موجب ڪجهه صحابه ڪرام، جن وٽ قربانيءَ جا جانور موجود نه هئا، تن کي عمرو مڪمل ڪرڻ کان پوءِ احرام کولڻ جي هدايت ڏني وئي ۽ پوءِ حج لاءِ ٻيهر احرام ٻڌڻ جو حڪم ڏنو ويو.

حديثن ۾ رسول الله ﷺ جي پنهنجي حج کي قران يا تمتع سان منسوب ڪرڻ بابت مختلف روايتي لفظ ملن ٿا. محدثن ۽ فقيهن انهن روايتن جي تشريح ۾ تمتع جي عام لغوي معنيٰ ۽ حج تمتع جي مخصوص فقهي معنيٰ ۾ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ibnkathir&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;muslim1218&quot; /&gt;

== فقهي مڪتبن جا موقف ==
حج تمتع جي جواز بابت سني فقهي مڪتبن ۾ بنيادي اتفاق موجود آهي، پر ان جي فضيلت، قربانيءَ جي ڪجهه شرطن ۽ مناسڪن جي تفصيل بابت اختلاف آهن.

=== حنفي فقه ===
[[حنفي فقه]] ۾ حج تمتع حج جي جائز طريقن مان هڪ آهي. حنفي عالمن موجب حج قران کي عام طور وڌيڪ فضيلت حاصل آهي، جڏهن تہ حج تمتع کي پڻ اهم ۽ فضيلت وارو طريقو سمجهيو ويندو آهي.

حنفي فقه ۾ حج تمتع ڪندڙ حاجيءَ لاءِ عمري ۽ حج جي ادائگيءَ جون شرطون، احرام جي پابندين ۽ قربانيءَ جا تفصيلي احڪام بيان ڪيا ويا آهن.

=== شافعي ۽ مالڪي فقه ===
[[شافعي فقه]] ۾ عام طور حج افراد کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن تہ [[مالڪي فقه]] ۾ پڻ حج افراد جي فضيلت جو مشهور موقف موجود آهي.

انهن ٻنهي فقهي مڪتبن ۾ حج تمتع کي جائز تسليم ڪيو ويندو آهي، پر حج جي طريقن جي افضليت بابت دليلن ۽ روايتن جي تشريح ۾ فرق آهي.

=== حنبلي فقه ===
[[حنبلي فقه]] ۾ حج تمتع کي عام طور حج جي وڌيڪ افضل طريقن مان شمار ڪيو ويندو آهي. حنبلي عالمن پنهنجي موقف لاءِ حج الوداع جي روايتن ۽ رسول الله ﷺ جي صحابه ڪرام کي ڏنل هدايتن مان استدلال ڪيو آهي.

=== جعفري فقه ===
[[جعفري فقه]] ۾ حج تمتع کي خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقهي اصولن موجب مڪي ۽ ان جي مقرر شرعي حد کان ٻاهر رهندڙ استطاعت رکندڙ مسلمانن لاءِ عام طور حج تمتع فرض حج جي مقرر صورت آهي.

ان جي ابتڙ مڪي ۽ ان جي مقرر حد اندر رهندڙ ماڻهن لاءِ حج قران يا افراد جا الڳ احڪام آهن. جعفري فقه ۾ حج تمتع جي مناسڪن، احرام ۽ قربانيءَ بابت پڻ تفصيلي ضابطا موجود آهن.

== تمتع ۽ متعه ۾ فرق ==
عربي ٻوليءَ ۾ '''تمتع''' ۽ '''متعه''' ٻئي لفظ ساڳئي لغوي مادّي ''م ت ع'' مان نڪتل آهن، پر اسلامي فقهي اصطلاح ۾ انهن جا مفهوم مختلف آهن.

'''حج تمتع''' مان مراد حج ۽ عمري کي مخصوص طريقي سان ادا ڪرڻ آهي، جڏهن تہ '''متعه''' جو اصطلاح مختلف فقهي ۽ تاريخي بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي.

[[شيعہ اسلام]] جي [[اثنا عشري شيعه|اثنا عشري جعفري]] فقهي روايت ۾ [[نڪاح متعه]] مان مراد مقرر مدت ۽ مقرر مهر سان ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو نڪاح آهي. جعفري فقه ۾ ان کي مخصوص شرطن سان جائز سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سني فقهي مڪتبن ۾ نڪاح متعه کي ناجائز قرار ڏنو ويندو آهي.

ٻنهي اصطلاحن جي لغوي بڻ بنياد ۾ هڪجهڙائي هجڻ باوجود حج تمتع ۽ نڪاح متعه ٻه الڳ فقهي موضوع آهن. ان ڪري حج تمتع جي قرآني احڪامن کي نڪاح متعه جي جواز يا عدم جواز بابت سڌي دليل طور پيش ڪرڻ درست نه آهي.

== تمتع بابت تاريخي اختلاف ==
اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ حج تمتع جي ادائگي ۽ حج جي مناسڪن بابت مختلف روايتون ۽ فقهي موقف موجود رهيا آهن.

[[صحيح مسلم]] ۾ جابر بن عبدالله کان روايت ٿيل حديث ۾ [[عبدالله بن عباس]] ۽ [[عبدالله بن زبير]] جي موقفن جو ذڪر ملي ٿو. ان روايت ۾ [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ حج ۽ عمري سان لاڳاپيل هدايتن جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;muslim1217&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1217a |url=https://sunnah.com/muslim:1217a |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن تاريخي روايتن جي تشريح بابت سني ۽ شيعه عالمن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه عالمن انهن کي حج تمتع جي مخصوص صورتن، ڪجهه انتظامي هدايتن ۽ ڪجهه حج ۽ عمري جي گڏيل ادائگيءَ سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.

اسلامي فقهي ادب ۾ انهن اختلافن جو تفصيلي بحث حج جي مناسڪن ۽ حديثن جي تشريح جي بابن ۾ موجود آهي.

== مذهبي اهميت ==
حج تمتع مسلمانن کي هڪ ئي سفر ۾ عمري ۽ حج جي عبادتن جي ادائگيءَ جو موقعو فراهم ڪري ٿو. عمري کان پوءِ احرام کولڻ جي اجازت حاجين لاءِ هڪ شرعي سهولت آهي، جنهن سان حج جي مقرر ڏينهن کان اڳ کين عام جائز سرگرمين ڏانهن موٽڻ جو موقعو ملي ٿو.

حج تمتع ۾ قربانيءَ جو حڪم، عبادتن جي ادائگي ۽ احرام جي پابندين جي پيروي اسلامي شريعت جي انهن اصولن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ اطاعت، قرباني، روحاني پاڪيزگي ۽ اجتماعي عبادت کي اهميت حاصل آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[حج]]
* [[عمرو]]
* [[احرام]]
* [[حج تمتع]]
* [[حج قران]]
* [[حج افراد]]
* [[حج الوداع]]
* [[طواف]]
* [[سعي]]
* [[عرفات]]
* [[منيٰ]]
* [[مزدلفه]]
* [[قرباني]]
* [[نڪاح متعه]]
* [[جعفري فقه]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://quran.com/2/196 قرآن مجيد، سورة البقرة، آيت 196]
* [https://sunnah.com/muslim:1218a صحيح مسلم ۾ حج الوداع جي روايت]
* [https://hajj.nusuk.sa/ حج بابت سعودي عرب جو سرڪاري نسڪ پورٽل]

[[زمرو:اصطلاح قرآن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:حج]]</text>
      <sha1>3o0ar64w15j2xlqj9ahfizxeim6g2to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تمليڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57071</id>
    <revision>
      <id>418084</id>
      <parentid>270728</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11580" sha1="83si8xmgbjhmtwxk9wwis6n6yiwvqys" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي فقہ ۾ مال جي ملڪيت ٻئي شخص ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل}}

'''تمليڪ''' جي معني آھي مالڪ ٿيڻ وارو حق. [[زڪوات]] جي ادائيگي صحيح ٿيڻ جو ھڪ شرط اھو بہ آھي تہ زڪوات جو مال جنھن جي حوالي ڪيو وڃي ان کي مالڪ بڻائي ڇڏي تہ اھو جيئن چاھي ان کي خرچ ڪري.&lt;ref name =&quot;آسان فقہ&quot;&gt;آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع، صہ 301&lt;/ref&gt;

'''تمليڪ''' (عربي: تَمْلِيك) [[اسلامي فقہ]] جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن مال، ملڪيت يا مالي حق جي مالڪي هڪ شخص کان ٻئي شخص ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. اسلامي قانون ۾ هي اصطلاح خاص طور تي [[زڪوات]]، [[هٻو]]، [[صدقي]] ۽ مال جي ملڪيت منتقل ڪرڻ سان لاڳاپيل معاملن ۾ استعمال ٿيندو آهي. تمليڪ جو بنيادي مقصد اهو آهي تہ مال حاصل ڪندڙ شخص کي ان تي حقيقي ملڪيت جو حق حاصل ٿئي ۽ هو شرعي ۽ قانوني حدن اندر ان جي استعمال ۽ تصرف جو اختيار رکي.

[[حنفي فقہ]] ۾ تمليڪ کي زڪوات جي صحيح ادائيگيءَ جي بنيادي شرطن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن فقهي اصول موجب زڪوات جو مال اهڙي مستحق شخص جي ملڪيت ۾ ڏيڻ ضروري آهي، جيڪو ان کي پنهنجي قبضي ۾ وٺي سگهي. رڳو ڪنهن شخص کي فائدو پهچائڻ يا سندس ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ رقم خرچ ڪرڻ، هر حالت ۾ تمليڪ جي برابر نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;SeekersTamlik&quot;&gt;{{cite web |last=Rabbani |first=Faraz |title=What is the Definition of Zakat? |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/what-is-the-definition-of-zakat/ |website=SeekersGuidance |date=29 September 2013 |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==

تمليڪ عربي ٻوليءَ جي لفظ «مِلڪ» مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق مالڪي، ملڪيت ۽ ڪنهن شيءِ تي اختيار سان آهي. فقهي اصطلاح ۾ تمليڪ مان مراد ڪنهن شخص کي اهڙي نموني مال جو مالڪ بڻائڻ آهي، جو ان جي ملڪيت ڏيڻ واري شخص کان منتقل ٿي حاصل ڪندڙ شخص ڏانهن هلي وڃي.

تمليڪ ۽ رڳو ڪنهن شيءِ جي استعمال جي اجازت ڏيڻ ۾ فرق آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص ٻئي شخص کي پنهنجي گهر ۾ رهڻ جي اجازت ڏئي، تہ ان سان گهر جي ملڪيت منتقل نٿي ٿئي؛ پر جيڪڏهن اهو گهر صحيح قانوني ۽ شرعي طريقي سان ان شخص جي ملڪيت ۾ ڏئي ڇڏي، تہ اهو ملڪيت جي منتقليءَ جو معاملو ٿيندو.

== زڪوات ۾ تمليڪ جو اصول ==

اسلامي فقہ ۾ زڪوات جي ادائيگيءَ لاءِ مستحق تائين مال پهچائڻ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. حنفي فقهائن موجب زڪوات جي شرعي تعريف ۾ مال جو هڪ مقرر حصو الله تعاليٰ جي رضا لاءِ مستحق شخص جي ملڪيت ۾ ڏيڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SeekersTamlik&quot;/&gt;

هن اصول مطابق زڪوات ڏيندڙ شخص کي زڪوات جي مال تي پنهنجي ملڪيت ۽ ذاتي مالي فائدي جو تعلق ختم ڪرڻو پوندو آهي، جڏهن تہ مستحق شخص کي ان مال تي حقيقي مالڪي حاصل ٿيندي آهي.

تمليڪ جو مطلب اهو ناهي تہ زڪوات صرف روڪ رقم جي صورت ۾ ڏئي سگهجي ٿي. مناسب حالتن ۾ اهڙي شيءِ پڻ مستحق جي ملڪيت ۾ ڏئي سگهجي ٿي، جيڪا زڪوات جي ادائيگيءَ لاءِ قابل قبول هجي. بنيادي شرط اهو آهي تہ مال جي ملڪيت واقعي مستحق ڏانهن منتقل ٿئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Can Zakat be given with the condition to buy a plot of land |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/135114/can-zakat-be-given-with-the-condition-to-buy-a-plot-of-land/ |website=IslamQA.org |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تمليڪ ۽ زڪوات جا مستحق ==

[[قرآن]] جي [[سورة التوبة]] جي آيت 60 ۾ زڪوات جا اٺ مصرف بيان ڪيا ويا آهن. انهن ۾ فقير، مسڪين، زڪوات جي انتظام تي مقرر ماڻهو، دلين کي مائل ڪرڻ جا مستحق، غلاميءَ مان آزاديءَ جا مصرف، قرضدار، الله جي راهه ۽ مسافر شامل آهن.

زڪوات جي انهن مصرفن جي تشريح ۾ فقهائن جا مختلف موقف آهن. حنفي فقہ ۾ تمليڪ جي شرط کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، جڏهن تہ ڪجهه ٻين فقهي تشريحن ۾ مخصوص مصرفن لاءِ زڪوات جي رقم خرچ ڪرڻ جون اهڙيون صورتون پڻ بحث هيٺ اچن ٿيون، جن ۾ هر حالت ۾ ڪنهن هڪ فرد کي سڌي ملڪيت ڏيڻ ضروري نٿو سمجهيو وڃي.

== تمليڪ ۽ قبضي جو تعلق ==

فقهي بحث ۾ تمليڪ سان گڏ '''قبضي''' جو تصور پڻ اهم آهي. قبضي مان مراد مال حاصل ڪندڙ شخص يا سندس بااختيار نمائندي جو ان مال تي اهڙو اختيار حاصل ڪرڻ آهي، جنهن سان مال جي منتقلي مڪمل ٿئي.

مثال طور، جيڪڏهن ڪو شخص ڪنهن مستحق کي زڪوات جي رقم ڏئي ۽ مستحق ان کي پنهنجي قبضي ۾ وٺي، تہ ملڪيت جي منتقليءَ جو مقصد پورو ٿئي ٿو.

پر جيڪڏهن زڪوات ڏيندڙ شخص رقم پنهنجي قبضي ۾ رکي ۽ صرف اهو اعلان ڪري تہ اها رقم ڪنهن غريب لاءِ مخصوص آهي، تہ رڳو اهڙي اعلان سان تمليڪ مڪمل نٿي ٿئي.

== تمليڪ ۽ وڪالت ==

زڪوات جي ادائيگيءَ ۾ [[وڪالت (اسلامي فقہ)|وڪالت]] جو اصول پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو. مستحق شخص ڪنهن ٻئي شخص يا اداري کي پنهنجي طرفان زڪوات وصول ڪرڻ جو اختيار ڏئي سگهي ٿو.

اهڙي حالت ۾ بااختيار نمائندي جو مال وصول ڪرڻ، فقهي شرطن جي پورائيءَ سان، مستحق جي طرفان قبضو سمجهيو وڃي ٿو.

مثال طور، جيڪڏهن ڪو غريب قرضدار پنهنجي قرض ڏيندڙ کي اجازت ڏئي تہ هو سندس طرفان زڪوات جي رقم وصول ڪري ۽ ان کي قرض جي ادائيگيءَ ۾ شمار ڪري، تہ حنفي فقہ جي هڪ بيان ڪيل صورت موجب اهڙي ادائيگي صحيح ٿي سگهي ٿي.

ان جي ابتڙ، جيڪڏهن قرضدار جي اجازت کان سواءِ سڌو قرض ڏيندڙ کي رقم ڏني وڃي، تہ تمليڪ جي شرط پوري ٿيڻ بابت اعتراض پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;DebtTamlik&quot;&gt;{{cite web |last=Adam |first=Faraz |title=Can a Creditor Be Paid Zakat Directly on Behalf of a Debtor? |url=https://islamqa.org/hanafi/darulfiqh/156627/can-a-creditor-be-paid-zakat-directly-on-behalf-of-a-debtor/ |website=IslamQA.org |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تمليڪ ۽ قرض جي معافي ==

حنفي فقہ موجب جيڪڏهن ڪنهن شخص جو قرض ڪنهن غريب تي هجي ۽ اهو قرض ڏيندڙ پنهنجي قرض کي معاف ڪري ان کي زڪوات ۾ شمار ڪرڻ چاهي، تہ صرف قرض معاف ڪرڻ سان زڪوات جي ادائيگي صحيح نٿي ٿئي.

هن موقف جو بنياد اهو آهي تہ قرض معاف ڪرڻ سان قرضدار جي ذميواري ختم ٿئي ٿي، پر زڪوات جو نئون مال سندس ملڪيت ۾ منتقل نٿو ٿئي.

اهڙيءَ طرح قرض جي معافي ۽ زڪوات جي مال جي تمليڪ کي ٻه الڳ فقهي معاملا سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SeekersTamlik&quot;/&gt;

== تمليڪ ۽ فلاحي ادارا ==

زڪوات جي رقم سان [[مسجد]]، [[مدرسو]]، [[اسپتال]] يا ٻين فلاحي ادارن جي تعمير بابت تمليڪ جو اصول هڪ اهم فقهي بحث آهي.

روايتي حنفي موقف موجب اهڙن منصوبن تي زڪوات جي رقم سڌي طرح خرچ ڪرڻ سان، جيڪڏهن ڪنهن شرعي مستحق کي مال جي ملڪيت منتقل نه ٿئي، تہ تمليڪ جي شرط پوري نٿي ٿئي. ان ڪري اهڙن منصوبن لاءِ عام عطيا، نفلي صدقا ۽ ٻيا جائز مالي وسيلا استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SeekersTamlik&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ جديد دور ۾ زڪوات جي ڪجهه فلاحي ادارن ۽ عالمن اهڙا موقف اختيار ڪيا آهن، جن موجب مخصوص شرطن سان اجتماعي ڀلائيءَ جي منصوبن تي زڪوات خرچ ڪرڻ جي گنجائش ٿي سگهي ٿي.

انهن شرطن ۾ مستحق ماڻهن جي سڃاڻپ، سندن ضرورتن جو جائزو، منصوبي جي انتظام ۾ سندن شموليت ۽ اجتماعي اثاثن جي ملڪيت يا انتظام مستحق برادريءَ ڏانهن منتقل ڪرڻ جهڙا اصول شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ReliefTamlik&quot;&gt;{{cite web |title=Zakat Policy |url=https://www.islamicreliefcanada.org/giving/islamic-giving/zakat/zakat-policy |website=Islamic Relief Canada |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح اجتماعي فلاحي منصوبن بابت فقهي راءِ هڪجهڙي ناهي ۽ مختلف ادارا زڪوات جي مصرفن جي تشريح ۾ مختلف موقف اختيار ڪن ٿا.

== تمليڪ جي اهميت ==

تمليڪ جو اصول زڪوات جي مال تي مستحق شخص جي مالڪيءَ کي تسليم ڪري ٿو. ان سان مستحق کي پنهنجي ضرورتن موجب مال استعمال ڪرڻ جو اختيار ملي ٿو ۽ زڪوات ڏيندڙ شخص جي مالي مداخلت محدود ٿئي ٿي.

هي اصول زڪوات جي اهڙي ادائيگيءَ ۾ فرق واضح ڪري ٿو، جنهن سان مستحق شخص کي مال جو مالڪ بڻايو وڃي، ۽ اهڙي خرچ ۾، جنهن سان کيس رڳو ڪا خدمت يا سهولت ملي.

اسلامي مالياتي فقهه ۾ تمليڪ جو بحث زڪوات جي انفرادي ورڇ، قرضن جي ادائيگي، امدادي ادارن جي انتظام ۽ اجتماعي فلاحي منصوبن سان لاڳاپيل آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[زڪوات]]
* [[اسلامي فقہ]]
* [[حنفي فقہ]]
* [[صدقي]]
* [[هٻو]]
* [[ملڪيت]]
* [[وڪالت (اسلامي فقہ)]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:اسلامي فقہ]]
[[زمرو:اسلامي معاشيات]]
[[زمرو:زڪوات]]
[[زمرو:اسلامي قانوني اصطلاح]]</text>
      <sha1>83si8xmgbjhmtwxk9wwis6n6yiwvqys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57073</id>
    <revision>
      <id>418085</id>
      <parentid>265615</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10788" sha1="9ipkcz2ut42yfwmirxbta5w0so9f39x" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|حج ۽ عمري دوران صفا ۽ مروه جي وچ ۾ ادا ڪيو ويندڙ اسلامي مذهبي عمل}}

'''سعي''' لغت ۾ سعي جي معني آهي چڱي طرح ھلڻ، ڊڪڻ يا ڪوشش ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot; /&gt; اصطلاح ۾ سعي مان مراد [[حج]] جو اھو عمل آهي جنھن ۾ حرم جي زيارت ڪرڻ وارو صفا ۽ مروہ نالي ٻن ٽڪرين جي وچ ۾ ڊوڙندو آهي.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot; /&gt; اڄ ڪلھ انھن ٻنھي ٽڪرين جا معمولي نشان باقي آھن.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot; /&gt; صفا ۽ مروہ جي وچ ۾ سعي واجب آهي.&lt;ref name =&quot; آسان فقہ&quot; &gt;ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 303&lt;/ref&gt;

'''سعي''' (عربي: السَّعْي) [[اسلام]] جي مذهبي عبادتن مان هڪ عمل آهي، جيڪو [[حج]] ۽ [[عمرو|عمري]] دوران [[مڪو شريف|مڪي شريف]] ۾ [[مسجد الحرام]] جي اندر واقع [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. هن عمل ۾ زائر صفا کان مروه تائين ۽ مروه کان صفا تائين مجموعي طور ست چڪر مڪمل ڪندو آهي. سعي جي شروعات صفا کان ۽ پڄاڻي مروه تي ٿيندي آهي. اهو عمل قرآن مجيد ۾ بيان ڪيل اسلامي شعائر سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;DarIftaSai&quot;&gt;{{cite web |title=Expanding the Mas'a |url=https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/3038/expanding-the-masa |website=Dar al-Ifta al-Misriyyah |date=28 September 2008}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==

سعي عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ ڪوشش ڪرڻ، ڪنهن مقصد لاءِ جدوجهد ڪرڻ، هلڻ يا تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ آهي. [[اسلامي فقہ]] ۾ هن لفظ جي خاص معنيٰ حج يا عمري جي عبادت ۾ صفا ۽ مروه جي وچ واري مقرر فاصلي کي ست ڀيرا طئي ڪرڻ آهي. سعي عام پنڌ کان پنهنجي مذهبي حيثيت، مقرر هنڌ ۽ مخصوص طريقي سبب مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSai&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

اسلامي روايت موجب سعي جو تاريخي تعلق [[هاجره]] ۽ سندس پٽ [[اسماعيل عليه السلام]] سان آهي. روايتن مطابق حضرت هاجره پنهنجي ننڍڙي پٽ لاءِ پاڻيءَ جي ڳولا ۾ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ ست ڀيرا اچ وڃ ڪئي. ان واقعي کي اسلامي روايت ۾ الله تعاليٰ تي ڀروسي، صبر ۽ ڪوشش جي علامت طور ڏٺو ويندو آهي.

[[صحيح بخاري]] ۾ حضرت هاجره جي پاڻيءَ جي ڳولا ۽ [[زمزم جو کوهه|زمزم جي پاڻيءَ]] جي ظاهر ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite hadith |bukhari=3364}}&lt;/ref&gt;

اسلام جي ظهور کان اڳ پڻ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ اچ وڃ جون رسمون موجود هيون. حضرت [[عائشه بنت ابوبڪر|عائشه]] کان روايت ڪيل حديث موجب ڪجهه مسلمانن کي جاهليت جي دور سان لاڳاپيل رسمن سبب صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي ڪرڻ بابت تردد هو. ان پسمنظر ۾ قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 158 جي تشريح ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4495 |url=https://sunnah.com/bukhari:4495 |website=Sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

== قرآن مجيد ۾ ذڪر ==

[[قرآن مجيد]] جي [[سورة البقرة]] جي آيت 158 ۾ صفا ۽ مروه کي الله تعاليٰ جي نشانين مان قرار ڏنو ويو آهي:

&lt;blockquote&gt;
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا
&lt;/blockquote&gt;

هن آيت جو مفهوم آهي تہ صفا ۽ مروه الله تعاليٰ جي نشانين مان آهن ۽ بيت الله جو حج يا عمرو ڪندڙ شخص لاءِ انهن جي وچ ۾ اچ وڃ ڪرڻ ۾ ڪو گناهه ناهي.

اسلامي مفسرن ۽ فقهائن هن آيت کي سعي جي شرعي حيثيت بابت بنيادي دليلن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSai&quot;/&gt;

== سعي جو طريقو ==

حج يا عمري دوران سعي عام طور [[طواف]] کان پوءِ ادا ڪئي ويندي آهي. زائر صفا کان شروعات ڪري مروه ڏانهن هلندو آهي ۽ پوءِ مروه کان واپس صفا ڏانهن ايندو آهي.

سعي جا ست چڪر هيٺين ترتيب سان مڪمل ٿيندا آهن:

# صفا کان مروه تائين — پهريون چڪر.
# مروه کان صفا تائين — ٻيو چڪر.
# صفا کان مروه تائين — ٽيون چڪر.
# مروه کان صفا تائين — چوٿون چڪر.
# صفا کان مروه تائين — پنجون چڪر.
# مروه کان صفا تائين — ڇهون چڪر.
# صفا کان مروه تائين — ستون چڪر.

اهڙيءَ طرح سعي صفا کان شروع ٿي مروه تي ختم ٿيندي آهي. صفا کان مروه تائين وڃڻ ۽ مروه کان صفا تائين واپس اچڻ کي ٻه الڳ چڪر شمار ڪيو ويندو آهي، نه ڪي هڪ چڪر.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Section V: Conditions of Walking between Safa and Marwah |url=https://dorar.net/en/feqhia/296 |website=Al-Durar al-Saniyyah}}&lt;/ref&gt;

سعي دوران عام طور تي هلڻ جو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ مقرر ڪيل سائي نشانين جي وچ ۾ مردن لاءِ تيز هلڻ يا هلڪي ڊوڙ جو عمل سنت سمجهيو ويندو آهي. عورتن لاءِ عام رفتار سان هلڻ جو طريقو بيان ڪيو ويو آهي.

== سعي جي شرعي حيثيت ==

سعي جي شرعي حيثيت بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي.

[[حنفي فقہ]] موجب صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي حج ۽ عمري جو واجب عمل آهي. هن موقف مطابق سعي ڇڏي ڏيڻ سان حج پنهنجي اصل حيثيت ۾ باطل نٿو ٿئي، پر مقرر شرطن موجب ان جي تلافيءَ لاءِ دم، يعني قرباني، لازم ٿي سگهي ٿي.

ان جي ابتڙ [[مالڪي فقہ]]، [[شافعي فقہ]] ۽ [[حنبلي فقہ]] جي مشهور موقف موجب سعي حج ۽ عمري جو رڪن آهي، جنهن کان سواءِ اهي عبادتون مڪمل نٿيون ٿين. انهن فقهي مذهبن موجب سعي کي رڳو قربانيءَ سان بدلائي نٿو سگهجي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSai&quot;/&gt;

== سعي جا شرط ۽ مسئلا ==

سعي جي صحيح ادائيگيءَ لاءِ صفا کان شروعات ڪرڻ ۽ مروه تي پڄاڻي ڪرڻ اهم شرط آهي. جيڪڏهن ڪو شخص مروه کان سعي شروع ڪري، تہ اهو پهريون چڪر شمار نه ٿيندو ۽ ان جي تلافي ڪرڻي پوندي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saee from Marwa |url=https://islamqa.org/hanafi/councilofulama/50969/saee-from-marwa/ |website=IslamQA.org}}&lt;/ref&gt;

فقهائن موجب هر چڪر ۾ صفا ۽ مروه جي وچ وارو مقرر فاصلو مڪمل طئي ڪرڻ ضروري آهي. سعي جي چڪرن ۾ تسلسل رکڻ بابت فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. حنفي ۽ شافعي فقهائن موجب چڪرن جي وچ ۾ وقفو اچڻ هر حالت ۾ سعي کي باطل نٿو ڪري، جڏهن تہ مالڪي ۽ حنبلي فقہ ۾ تسلسل کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Section V: Conditions of Walking between Safa and Marwah |url=https://dorar.net/en/feqhia/296 |website=Al-Durar al-Saniyyah}}&lt;/ref&gt;

سعي لاءِ وضوءَ جي حالت ۾ هجڻ مستحب آهي، پر چئن مشهور سني فقهي مذهبن موجب سعي جي صحيح ٿيڻ لاءِ وضو يا غسل جي حالت ۾ هجڻ شرط ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Section VI: What is not Required when Walking Between Safa and Marwah |url=https://dorar.net/en/feqhia/297 |website=Al-Durar al-Saniyyah}}&lt;/ref&gt;

== صفا ۽ مروه جو موجوده هنڌ ==

[[صفا ۽ مروه]] مڪي شريف ۾ [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جي ويجهو واقع ٻه تاريخي ٽڪريون آهن. مسجد الحرام جي توسيع سان انهن جي وچ ۾ سعي ڪرڻ لاءِ هڪ مخصوص ڍڪيل گذرگاهه قائم ڪئي وئي آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ '''مسعى''' چيو ويندو آهي.

جديد دور ۾ زائر هن مخصوص گذرگاهه اندر سعي ڪندا آهن. مسجد الحرام جي توسيعي منصوبن دوران سعي واري علائقي کي پڻ وڌايو ويو آهي. مصر جي دارالافتاءَ موجب توسيع ڪيل مسعى ۾ سعي ڪرڻ شرعي طور صحيح آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو صفا ۽ مروه جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Is it valid for pilgrims to perform sa’y in the new mas’a? |url=https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/7507/is-it-valid-for-pilgrims-to-perform-sa%E2%80%99y-traversing-between-the-mounts-of-safa-a |website=Dar al-Ifta al-Misriyyah |date=15 September 2014}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي اهميت ==

اسلامي عقيدي موجب سعي الله تعاليٰ جي حڪمن جي پيروي ۽ حضرت هاجره جي ڪوشش جي ياد سان لاڳاپيل عبادت آهي. حج ۽ عمري ۾ ان جي ادائيگي اسلامي مذهبي روايتن جي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.

سعي جو عمل مسلمانن لاءِ صبر، ڪوشش، توڪل ۽ عبادت جي اهميت جي علامت سمجهيو ويندو آهي. حج ۽ عمري جي ٻين عملن وانگر ان جي ادائيگي پڻ مقرر شرعي طريقي سان ڪئي ويندي آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[حج]]
* [[عمرو]]
* [[صفا ۽ مروه]]
* [[طواف]]
* [[مسجد الحرام]]
* [[زمزم جو کوهه]]
* [[احرام]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:حج]]
[[زمرو:عمرو]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]</text>
      <sha1>9ipkcz2ut42yfwmirxbta5w0so9f39x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صاع</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57074</id>
    <revision>
      <id>418086</id>
      <parentid>251443</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10879" sha1="9j14gf1qcq7ih6ommkcmzdhf8tixr3o" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي فقہ ۾ استعمال ٿيندڙ قديم ماپ جو ايڪو}}

'''صاع''' کي سنڌي ۾ [[ٽويو]] چوندا آهن. اھو ھڪ وزن جو ماپو آھي ۽ ميٽرڪ سسٽم کان اڳ واري سيرن واري تور جو ايڪو آھي. ھڪ صاع برابر ٻن سيرن جي آھي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt; . ميٽرڪ سسٽم مطابق ھڪ صاع يا ٽويو برابر آهي 2220 گرامن جي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;&gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  303 &lt;/ref&gt;.

'''صاع''' (عربي: صَاع، جمع: أَصْوُع يا آصُع) قديم عرب معاشري ۾ استعمال ٿيندڙ مقدار ماپڻ جو هڪ ايڪو آهي، جيڪو [[اسلامي فقہ]] ۾ خاص اهميت رکي ٿو. هن ماپي جو استعمال خاص طور [[صدقة الفطر]]، [[زڪوات]]، اناج جي مقدار ۽ ٻين مذهبي ۽ معاشي معاملن ۾ ٿيندو رهيو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ان لاءِ «ٽويو» جو لفظ پڻ استعمال ٿئي ٿو.

جيتوڻيڪ روايتي استعمال ۾ صاع کي وزن جي ماپي طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر تاريخي ۽ فقهي لحاظ کان اهو بنيادي طور خشڪ شين جي مقدار يا گنجائش ماپڻ جو ايڪو آهي. ان ڪري صاع کي گرامن يا ڪلوگرامن ۾ تبديل ڪرڻ وقت ماپيل شيءِ جي نوعيت ۽ استعمال ٿيندڙ فقهي معيار کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;TDVSa&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Kallek |first=Cengiz |title=SÂ‘ |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2008 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sa--olcek |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==

صاع عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو قديم زماني ۾ اناج ۽ ٻين خشڪ شين جي مقدار ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿانوَ يا ماپي سان لاڳاپيل هو.

اسلامي فقہ ۾ صاع مان مراد هڪ مقرر گنجائش وارو ماپو آهي، جنهن کي [[مد (ماپو)|مُدّ]] نالي ننڍي ماپي جي بنياد تي بيان ڪيو ويندو آهي.

فقهائن جو اتفاق آهي تہ هڪ صاع چار مُدّ جي برابر آهي. مُدّ جي روايتي وضاحت ٻن هٿن کي گڏ ڪري ٺاهيل ٻُڪ ۾ ايندڙ مقدار سان ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي طور ان جي باقاعدي ماپي جا ٿانوَ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IslamwebSa&quot;&gt;{{cite web |title=Mudd, Saa' and Qullah in modern measurements |url=https://islamweb.com/en/fatwa/348526/mudd-saa-and-qullah-in-modern-measurements |website=Islamweb |date=21 June 2017}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

صاع جو استعمال اسلام کان اڳ واري عرب معاشري ۾ پڻ موجود هو. تاريخي تحقيق موجب هن ماپي جون پاڙون قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي ماپ واري نظام سان لاڳاپيل آهن، جتان اهو عربن ۾ رائج ٿيو.

اسلام جي شروعاتي دور ۾ صاع کي اناج، کجور ۽ ٻين کاڌي پيتي جي شين جي مقدار مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. بعد ۾ اسلامي فقهائن هن ماپي کي عبادتن ۽ مالي ذميوارين سان لاڳاپيل مسئلن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;TDVSa&quot;/&gt;

اسلامي تاريخ ۾ مختلف علائقن اندر صاع جا مقامي معيار پڻ استعمال ٿيندا رهيا. انهن ۾ حجازي ۽ عراقي صاع جا معيار خاص طور مشهور آهن. انهن معيارن جي گنجائش ۽ وزن جي تشريح ۾ اختلافن سبب جديد ميٽرڪ نظام ۾ صاع جي هڪ ئي متفقه قيمت مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;TDVSa&quot;/&gt;

== صاع ۽ مُدّ جو تعلق ==

اسلامي فقہ ۾ صاع ۽ مُدّ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ٻه روايتي ماپا آهن.

انهن جو بنيادي تعلق هن ريت آهي:

* هڪ صاع = چار مُدّ.
* اڌ صاع = ٻه مُدّ.
* چوٿون حصو صاع = هڪ مُدّ.

هي تعلق گنجائش جي ماپي سان واسطو رکي ٿو، نه ڪي هر قسم جي شيءِ جي هڪجهڙي وزن سان.&lt;ref name=&quot;IslamwebSa&quot;/&gt;

== ميٽرڪ نظام ۾ صاع جي مقدار ==

جديد [[ميٽرڪ نظام]] ۾ صاع کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مختلف اندازا استعمال ٿيندا آهن.

مولانا محمد يوسف اصلاحي جي ڪتاب ''آسان فقه'' جي سنڌي ترجمي مطابق هڪ صاع يا ٽويو 2,220 گرام، يعني 2.22 ڪلوگرام جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ اهو انگ سڀني فقهي مذهبن يا تاريخي ماپن ۾ متفقه معيار ناهي.

ڪجهه معاصر عالمن صاع جي گنجائش لڳ ڀڳ ٽي ليٽر بيان ڪئي آهي، جڏهن تہ تاريخي تحقيق ۾ ان جي مختلف قيمتن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TDVSa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IslamwebSa&quot;/&gt;

مصر جي [[دارالافتاء المصرية]] حنفي فقہ جي هڪ حساب موجب هڪ صاع کي 3.25 ڪلوگرام ۽ اڌ صاع کي 1.625 ڪلوگرام جي برابر ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSa&quot;&gt;{{cite web |title=Calculating half a sa' in grams for Zakat al-Fitr |url=https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/6389/calculating-half-a-sa-in-grams-for-zakat-al-fitr |website=Dar al-Ifta al-Misriyyah |date=21 August 2013}}&lt;/ref&gt;

انهن مختلف انگن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ صاع جي جديد وزن بابت حساب استعمال ٿيندڙ روايتي معيار ۽ ماپيل شيءِ جي نوعيت مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

== وزن ۽ گنجائش ۾ فرق ==

[[وزن]] ۽ [[گنجائش]] ٻه مختلف طبعي مقدارون آهن.

وزن يا ڪتلي کي عام طور گرامن ۽ ڪلوگرامن ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ گنجائش کي ليٽرن يا ٻين حجمي ايڪن ۾ ماپيو ويندو آهي.

مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي ماپي واري ٿانوَ کي ڪڻڪ، چانورن يا کجورن سان ڀريو وڃي، تہ هر شيءِ جي گنجائش ساڳي هجڻ باوجود ان جو وزن مختلف ٿي سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري صاع جهڙي حجمي ماپي کي هڪ مقرر وزن سان برابر قرار ڏيڻ لاءِ ماپيل شيءِ جي سڃاڻپ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;IslamwebSa&quot;/&gt;

== اسلامي عبادتن ۾ استعمال ==

=== صدقة الفطر ===

صاع جو سڀ کان مشهور مذهبي استعمال [[صدقة الفطر]] جي مقدار مقرر ڪرڻ ۾ آهي.

اسلامي حديثن ۾ [[محمد صلي الله عليه وسلم|حضرت محمد صلي الله عليه وسلم]] طرفان عيدالفطر جي موقعي تي کجورن يا جَوَ مان هڪ صاع صدقة الفطر ادا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

[[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ رسول الله صلي الله عليه وسلم مسلمانن تي هڪ صاع کجور يا هڪ صاع جَوَ صدقة الفطر مقرر ڪيو هو.

حنفي فقہ موجب ڪڻڪ ۽ ان جي اٽي بابت اڌ صاع، جڏهن تہ کجورن ۽ جَوَ بابت هڪ صاع جو معيار بيان ڪيو ويندو آهي. ٻين مشهور فقهي مذهبن ۾ عام طور کاڌي جي هڪ صاع مقدار ادا ڪرڻ جو موقف اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSa&quot;/&gt;

=== زڪوات ۽ زرعي پيداوار ===

اسلامي فقہ ۾ صاع ۽ ان سان لاڳاپيل وڏن ماپن کي زرعي پيداوار جي زڪوات بابت بحثن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

انهن مان هڪ ماپو '''وسق''' آهي، جيڪو روايتي حساب موجب سٺ صاعن جي برابر آهي.

زرعي پيداوار جي نصاب بابت فقهي بحثن ۾ پنج وسق جي مقدار جو ذڪر ملي ٿو. ان حساب سان پنج وسق ٽي سئو صاعن جي برابر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;TDVSa&quot;/&gt;

=== وضو ۽ غسل ===

اسلامي حديثن ۾ صاع ۽ مُدّ جو استعمال پاڻيءَ جي مقدار بيان ڪرڻ لاءِ پڻ ملي ٿو.

هڪ روايت موجب حضرت محمد صلي الله عليه وسلم [[غسل]] لاءِ هڪ صاع پاڻي ۽ [[وضو]] لاءِ هڪ مُدّ پاڻي استعمال ڪندا هئا.

ان روايت کي اسلامي عالمن پاڻيءَ جي استعمال ۾ اعتدال ۽ فضول خرچيءَ کان بچڻ جي اهميت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;HadithSa&quot;&gt;{{cite web |title=The Messenger of Allah used to perform Ghusl from Janabah using one Sa' of water, and he would perform Wudu with one Mudd |url=https://sunnah.global/hadeeth/en/show/65371 |website=Encyclopedia of Translated Prophetic Hadiths}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ ۾ ٽوئي جو استعمال ==

سنڌ جي روايتي زرعي ۽ واپاري معاشري ۾ اناج ۽ ٻين شين جي ماپ لاءِ مقامي ماپن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. انهن مان [[ٽويو]] پڻ هڪ روايتي ماپو آهي.

سنڌي فقهي ادب ۾ صاع جي تشريح لاءِ ٽوئي جو لفظ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪتاب ''آسان فقه'' جي سنڌي ترجمي ۾ صاع کي ٻن سيرن ۽ 2,220 گرامن جي برابر بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ مقامي ٽوئي، سير ۽ ٻين روايتي ماپن جون قيمتون علائقي ۽ زماني مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. تنهنڪري انهن کي تاريخي ۽ فقهي صاع سان برابر قرار ڏيڻ وقت مخصوص ماخذ جي بيان ڪيل معيار کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ٽويو]]
* [[مد (ماپو)]]
* [[سير (ماپو)]]
* [[وزن]]
* [[گنجائش]]
* [[صدقة الفطر]]
* [[زڪوات]]
* [[اسلامي فقہ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ماپ جا ايڪا]]
[[زمرو:قدرتي مقدار جا ماپا]]
[[زمرو:اسلامي فقہ]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:قديم ماپا]]</text>
      <sha1>9j14gf1qcq7ih6ommkcmzdhf8tixr3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طواف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57079</id>
    <revision>
      <id>418087</id>
      <parentid>250733</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16192" sha1="bqq1mnx9rpc3d3pp87a7sukxaxupts4" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلام ۾ ڪعبي جي چوڌاري ست چڪر لڳائڻ جي عبادت}}

'''طواف'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Circumambulation '''}} ڪعبي جي چوڌاري ھڪ چڪر لڳائڻ کي طواف چوندا آهن.حج يا عمري ۾ حاجي ست دفعا ڪعبي جو طواف ڪندا آهن ۽ رسمن ھر طواف حجر اسود واري جاء تان شروع ٿي اتي ختم ٿيندو آهي. رسمن حاجي ھر طواف ۾  ان کي چمي ڏيڻ يا ڇھڻ يا ان کي ساڄي ھٿ سان سلام ڪرڻ جو عمل ڪندا آهن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 108, &lt;/ref&gt;.

'''طواف''' (عربي: الطَّوَاف) [[اسلام]] جي اهم مذهبي عبادتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[مسجد الحرام]] اندر واقع [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جي چوڌاري مقرر طريقي سان ست چڪر لڳايا ويندا آهن. اهو [[حج]] ۽ [[عمرو|عمري]] جي بنيادي عملن ۾ شامل آهي. طواف ڪندڙ شخص کي '''طائف''' چيو ويندو آهي.

فقهي اصطلاح ۾ ڪعبي جي چوڌاري هڪ چڪر کي '''شوط''' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ ستن چڪرن جي مڪمل مجموعي کي هڪ طواف چيو ويندو آهي. طواف ۾ ڪعبو کاٻي هٿ واري پاسي رکيو ويندو آهي ۽ ان جي چوڌاري گهڙيال جي سُئين جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NusukTawaf&quot;&gt;{{cite web |title=Umrah Journey |url=https://umrah.nusuk.sa/Journey |website=Nusuk |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==

طواف عربي ٻوليءَ جي لفظ «طاف» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڪنهن شيءِ جي چوڌاري ڦرڻ، گردش ڪرڻ يا چڪر لڳائڻ آهي.

اسلامي اصطلاح ۾ طواف مان مراد عبادت جي نيت سان ڪعبي شريف جي چوڌاري ست چڪر لڳائڻ آهي. طواف جي شروعات [[حجر اسود]] جي سامهون کان ٿيندي آهي ۽ هر چڪر ساڳئي هنڌ تي مڪمل ٿيندو آهي.

== تاريخي پسمنظر ==

[[اسلام کان اڳ وارو عربستان|اسلام کان اڳ واري عرب معاشري]] ۾ پڻ ڪعبي جي چوڌاري طواف ڪرڻ جي رسم موجود هئي. اسلامي روايتن موجب ڪعبي جي تعمير جو تعلق [[ابراهيم عليه السلام]] ۽ [[اسماعيل عليه السلام]] سان آهي.

اسلام جي ظهور کان پوءِ طواف کي توحيد ۽ الله تعاليٰ جي عبادت سان لاڳاپيل عمل طور برقرار رکيو ويو، جڏهن تہ جاهليت واري دور جي ڪجهه رسمن کي ختم ڪيو ويو.

قرآن مجيد جي [[سورة الحج]] جي آيت 29 ۾ بيت الله جي طواف جو حڪم بيان ڪيو ويو آهي:

&lt;blockquote&gt;
وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ
&lt;/blockquote&gt;

جنهن جو مفهوم آهي تہ عبادت ڪندڙ قديم گهر، يعني ڪعبي، جو طواف ڪن.

== طواف جو طريقو ==

طواف جي ادائيگيءَ لاءِ زائر مسجد الحرام ۾ ڪعبي جي ويجهو طواف واري هنڌ، جنهن کي '''مطاف''' چيو ويندو آهي، پهچندو آهي.

طواف جي شروعات حجر اسود جي سامهون کان ڪئي ويندي آهي. زائر ڪعبي کي پنهنجي کاٻي پاسي رکندي گهڙيال جي سُئين جي ابتڙ رخ ۾ هلندو آهي.

حجر اسود جي سامهون پهچڻ تي ان ڏانهن اشارو ڪندي «الله اڪبر» چوڻ طواف جي معمول جي عملن مان آهي. جيڪڏهن مناسب موقعو هجي ۽ ٻين کي تڪليف نه پهچي، تہ حجر اسود کي چمڻ يا ڇهڻ پڻ سنت سمجهيو ويندو آهي.

هر ڀيري حجر اسود جي سامهون واپس پهچڻ سان هڪ چڪر مڪمل ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح ست چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;NusukTawaf&quot;/&gt;

=== رمل ۽ اضطباع ===

طواف سان لاڳاپيل ٻن اصطلاحن کي '''رمل''' ۽ '''اضطباع''' چيو ويندو آهي.

'''رمل''' مان مراد مردن جو طواف جي پهرين ٽن چڪرن ۾ ننڍن قدمن سان نسبتاً تيز هلڻ آهي. اهو مخصوص طوافن ۾ سنت آهي، خاص طور اهڙي طواف ۾ جنهن کان پوءِ سعي ڪئي وڃي.

'''اضطباع''' مان مراد مردن جو احرام جي مٿئين ڪپڙي کي ساڄي بغل جي هيٺان کان ڪڍي کاٻي ڪلهي تي رکڻ آهي، جنهن سان ساڄو ڪلهو کليل رهندو آهي.

انهن عملن جي لاڳو ٿيڻ بابت فقهي مذهبن ۾ تفصيلي احڪام موجود آهن.

=== طواف کان پوءِ نماز ===

طواف مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه رڪعت نماز پڙهڻ جو عمل اسلامي روايت ۾ بيان ٿيل آهي. جيڪڏهن [[مقام ابراهيم]] جي پٺيان مناسب جاءِ موجود هجي تہ اتي نماز پڙهي سگهجي ٿي، پر ٻين نمازين ۽ طواف ڪندڙن لاءِ رڪاوٽ پيدا ڪرڻ کان بچڻ ضروري آهي.

انهن ٻن رڪعتن جي فقهي حيثيت بابت مختلف مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي؛ حنفي فقہ ۾ انهن کي واجب قرار ڏنو ويندو آهي.

==طواف جا قسم==

===طواف قدوم===
مڪي ۾ داخل ٿيڻ بعد سڀ کان پھريون جيڪو طواف ڪيو ويندو آهي ان کي طواف قدوم چوندا آهن. ان طواف کي '''طواف تحية''' ۽ '''طواف لقاءُ''' پڻ چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. طواف قدوم صرف انھن ماڻھن تي واجب آهي جيڪي [[ميقات]] کان ٻاهر جا رھاڪو آھن جن کي اصطلاح ۾ '''آفاقي''' چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;&gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  303,304 &lt;/ref&gt;.

فقهي اصطلاح ۾ طواف قدوم کي '''آمد وارو طواف''' پڻ چيو ويندو آهي. اهو حج جي نيت سان مڪي ۾ پهچندڙ حاجين طرفان ادا ڪيو ويندو آهي.

طواف قدوم جي شرعي حيثيت بابت فقهي اختلاف آهي. حنفي فقہ موجب اهو مڪي کان ٻاهر رهندڙ اهڙن حاجين لاءِ سنت آهي، جيڪي [[حج افراد]] يا [[حج قران]] ادا ڪري رهيا هجن. [[حج تمتع]] ادا ڪندڙ حاجيءَ لاءِ الڳ طواف قدوم سنت ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڪي ۾ پهچڻ کان پوءِ پنهنجي عمري جو طواف ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;HanafiQudum&quot;&gt;{{cite web |title=Is Tawaaf-e-Qudoom Sunnah or Wajib? Who can perform Tawaf-e-Qudoom? |url=https://islamqa.org/hanafi/askimam/77499/ |website=IslamQA.org}}&lt;/ref&gt;

مالڪي فقہ ۾ مخصوص حالتن هيٺ طواف قدوم کي واجب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ شافعي ۽ حنبلي فقہ ۾ ان جي حيثيت سنت آهي.&lt;ref name=&quot;DarIftaSequence&quot;&gt;{{cite web |title=A pilgrim on hajj tamattu' performing sa'y before tawaf |url=https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/6273/a-pilgrim-on-hajj-tamattu-performing-say-before-tawaf |website=Dar al-Ifta al-Misriyyah |date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===طواف زيارت===
طواف زيارت حج جو ھڪ رڪن آھي. عرفات ۾ ترسڻ کانپوءِ 10 ذوالحج تي جيڪو طواف ڪيو ويندو آهي ان کي طواف زيارت يا '''طواف اضافه''' چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. طواف زيارت فرض آهي ۽ ان جو حڪم قرآن ۾ لکيل آهي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;.

'''طواف زيارت''' کي '''طواف افاضه''' پڻ چيو ويندو آهي. هي حج جي بنيادي رڪنن مان هڪ آهي ۽ [[عرفات]] ۾ وقوف کان پوءِ ادا ڪيو ويندو آهي.

عام طور تي اهو طواف 10 [[ذوالحج]] تي ڪيو ويندو آهي، پر مختلف فقهي مذهبن ۾ ان جي ادائيگيءَ جي وقت ۽ دير ٿيڻ جي احڪامن بابت تفصيل موجود آهن.

طواف زيارت جي اهميت جو بنياد قرآن مجيد جي سورة الحج جي آيت 29 ۽ حج بابت نبوي روايتن تي رکيو ويندو آهي.

طواف زيارت کي طواف وداع سان تبديل نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جي شرعي حيثيت ۽ مقصد مختلف آهن.

===طواف وداع===

بيت الله کان واپس ٿيندي جيڪو آخري طواف ڪيو ويندو آهي ان کي طواف ودع يا '''طواف صدر''' چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. ھي طواف بہ آفاقي تي واجب آهي. ان طواف کان پوءِ [[ملتزم]] کي چنبڙي ۽ بيت الله جي غلاف کي ھٿ وجھي وڏي آہ و زاري سان دعا گھربي آھي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. ھي بيت الله کان موڪلائڻ جو وقت ھوندو آھي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. نبي {{درود}} جن ھدايت ڪئي ھئي تہ:

{{quote|&quot;ڪوبہ ماڻھو موڪلاڻي وارو طواف ڪرڻ کان سواءِ بيت الله کان واپس نہ موٽي، پر ان عورت کي اجازت آهي جيڪا حيض جي حالت ۾ ھجي&quot;  | بخاري&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;|}}

'''طواف وداع''' حج جي پڄاڻيءَ تي مڪي شريف مان روانگيءَ کان اڳ ادا ڪيو ويندو آهي. ان کي '''موڪلاڻي وارو طواف''' پڻ چيو ويندو آهي.

حنفي ۽ حنبلي فقہ موجب غير مڪّي حاجين لاءِ طواف وداع واجب آهي، جڏهن تہ مالڪي فقہ ۾ ان کي مستحب سمجهيو ويندو آهي. شافعي فقہ جي مشهور موقف ۾ پڻ ان کي واجب قرار ڏنو ويو آهي.

[[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ ماڻهن کي حڪم ڏنو ويو هو تہ بيت الله سان سندن آخري تعلق طواف هجي، پر حيض واري عورت کي ان کان رخصت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Muslim1328&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1328a |url=https://sunnah.com/muslim:1328a |website=Sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

هي رخصت طواف وداع سان لاڳاپيل آهي؛ طواف زيارت جي فرضيت ان سان ختم نٿي ٿئي. جيڪڏهن عورت طواف زيارت مڪمل ڪري چڪي هجي ۽ پوءِ حيض شروع ٿئي، تہ حديثن موجب هوءَ طواف وداع کان سواءِ رواني ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih Muslim 1211ad |url=https://sunnah.com/muslim/15/429 |website=Sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

=== طواف عمرو ===

'''طواف عمرو''' اهو طواف آهي جيڪو [[عمرو|عمري]] جي ادائيگيءَ دوران ڪيو ويندو آهي.

عمري جي نيت سان احرام ٻڌڻ کان پوءِ زائر مڪي شريف پهچي ڪعبي جا ست چڪر لڳائيندو آهي ۽ پوءِ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ [[سعي]] ڪندو آهي.

حنفي فقہ موجب عمري جو طواف فرض آهي، جڏهن تہ ٻين مشهور فقهي مذهبن ۾ پڻ اهو عمري جي بنيادي رڪنن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TawafTypes&quot;&gt;{{cite web |title=Types of Tawaf |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/20249/types-of-tawaf/ |website=IslamQA.org}}&lt;/ref&gt;

=== طواف نذر ===

'''طواف نذر''' اهو طواف آهي جيڪو ڪنهن شخص پنهنجي [[نذر]] يا منت جي نتيجي ۾ پاڻ تي لازم ڪيو هجي.

جيڪڏهن ڪو شخص شرعي طور صحيح نذر ڪري تہ هو ڪعبي جو طواف ڪندو، تہ نذر جي شرطن مطابق ان جي ادائيگي لازم ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;TawafTypes&quot;/&gt;

=== طواف تحيت ===

'''طواف تحيت''' مان مراد مسجد الحرام ۾ داخل ٿيڻ وقت تعظيم ۽ عبادت جي نيت سان ڪيو ويندڙ طواف آهي.

هن طواف کي مسجد الحرام جي تحيت سان لاڳاپيل عمل سمجهيو ويندو آهي. اهو طواف قدوم کان الڳ اصطلاحي استعمال پڻ رکي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ طواف قدوم کي تحيت جو طواف به چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TawafTypes&quot;/&gt;

=== نفلي طواف ===

'''نفلي طواف''' اهو طواف آهي جيڪو حج يا عمري جي لازمي عمل طور نه، پر اضافي عبادت جي نيت سان ڪيو ويندو آهي.

نفلي طواف لاءِ پڻ ست چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن. اهو مڪي شريف ۾ موجود مسلمان پنهنجي فرصت ۽ سهولت موجب ادا ڪري سگهن ٿا.

== طواف جا شرعي شرط ==

اسلامي فقہ ۾ طواف جي صحيح ادائيگيءَ لاءِ ڪجهه بنيادي شرط بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪعبي جي چوڌاري مقرر رخ ۾ گردش ڪرڻ، حجر اسود جي سامهون کان شروعات ڪرڻ ۽ ست چڪر مڪمل ڪرڻ شامل آهن.

[[طهارت]] بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. جمهور فقهائن موجب طواف لاءِ وضوءَ جي حالت ۾ هجڻ شرط آهي، جڏهن تہ حنفي فقہ ۾ وضوءَ کان سواءِ طواف جي صحت ۽ ان سان لاڳاپيل تلافيءَ جا الڳ احڪام بيان ڪيا ويا آهن.

طواف دوران ڪعبي کي کاٻي پاسي رکڻ ۽ [[حطيم]] يا حجر اسماعيل جي ٻاهرئين پاسي کان گذرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ حطيم جو هڪ حصو ڪعبي جي اصل حدن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي.

== طواف ۽ سعي ۾ فرق ==

طواف ۽ سعي حج ۽ عمري جا ٻه الڳ مذهبي عمل آهن.

طواف ڪعبي شريف جي چوڌاري ست چڪر لڳائڻ کي چيو ويندو آهي، جڏهن تہ سعي [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ست ڀيرا اچ وڃ ڪرڻ جو عمل آهي.

عام طور عمري ۾ طواف کان پوءِ سعي ڪئي ويندي آهي. حج ۾ طواف ۽ سعي جي ترتيب بابت حج جي قسم ۽ فقهي مذهب مطابق ڪجهه تفصيلي اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DarIftaSequence&quot;/&gt;

== مذهبي اهميت ==

اسلامي عقيدي موجب طواف الله تعاليٰ جي عبادت ۽ [[توحيد]] جي اظهار جو هڪ عمل آهي. ڪعبي جي چوڌاري گردش ڪندڙ مسلمان هڪ ئي عبادتگاهه ڏانهن رخ ڪن ٿا، جيڪا دنيا جي مسلمانن جي [[قبلي]] جي حيثيت رکي ٿي.

حج ۽ عمري ۾ طواف جي ادائيگي اسلامي مذهبي روايتن جو اهم حصو آهي. هن عمل کي عبادت، عاجزي، دعا ۽ الله تعاليٰ جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪعبو]]
* [[حج]]
* [[عمرو]]
* [[مسجد الحرام]]
* [[حجر اسود]]
* [[مقام ابراهيم]]
* [[سعي]]
* [[صفا ۽ مروه]]
* [[احرام]]
* [[ملتزم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:حج]]
[[زمرو:عمرو]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:ڪعبو]]</text>
      <sha1>bqq1mnx9rpc3d3pp87a7sukxaxupts4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عشر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57080</id>
    <revision>
      <id>418088</id>
      <parentid>255379</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15089" sha1="lugrilj1znffew4krrfymplv6e1wot9" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي شريعت ۾ زرعي پيداوار تي واجب ٿيندڙ مالي حق}}

'''عشر'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Ushr '''}} زمين جي پيدوار مان جيڪو ڏھون يا ويھون حصو واجب آهي ان کي عشر چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. برسات تي آباد ٿيندڙ زمينن منجھان ڏھون حصو ڏيڻو ھوندو آھي ۽ ھٿرادو طريقن سان سيراب ٿيندڙ زمينن منجھان ويھون حصو ڏيڻو پوندو آهي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;&gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  304 &lt;/ref&gt;.

'''عشر''' (عربي: العُشْر) [[اسلامي فقہ]] ۾ زرعي پيداوار تي مقرر ڪيل هڪ مالي فرض آهي، جيڪو [[زڪوات]] جي زرعي صورت طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ «عشر» جي لغوي معنيٰ ڏهون حصو آهي. اسلامي شريعت موجب قدرتي وسيلن سان سيراب ٿيندڙ زمين جي پيداوار تي عام طور ڏهه سيڪڙو ۽ خرچ سان مصنوعي آبپاشي ذريعي سيراب ٿيندڙ زمين جي پيداوار تي پنج سيڪڙو عشر مقرر ڪيو ويو آهي.

عشر جو تعلق زمين جي ملڪيت جي قيمت بدران ان مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار سان آهي. ان جو بنيادي مقصد زرعي دولت مان مستحق ماڻهن جو حق ادا ڪرڻ ۽ معاشري ۾ مالي ذميواريءَ جي ادائيگيءَ کي يقيني بڻائڻ آهي.

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==

عشر عربي ٻوليءَ جي لفظ «عُشْر» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو ڏهون حصو آهي. رياضيءَ جي لحاظ کان اهو مجموعي مقدار جو ڏهه سيڪڙو ٿيندو آهي.

اسلامي فقہ ۾ عشر مان مراد اهڙو مالي حق آهي، جيڪو مخصوص شرطن جي پورائيءَ سان زرعي پيداوار تي واجب ٿيندو آهي.

فقهي اصطلاح ۾ '''نصف عشر''' مان مراد ڏهين حصي جو اڌ، يعني ويهون حصو يا پنج سيڪڙو آهي.

انهيءَ ڪري زرعي عشر جون ٻه مشهور شرحون آهن:

* '''عشر:''' پيداوار جو ڏهون حصو، يعني 10 سيڪڙو.
* '''نصف عشر:''' پيداوار جو ويهون حصو، يعني 5 سيڪڙو.

انهن شرحن جو بنيادي تعلق فصل جي آبپاشيءَ جي طريقي سان آهي.

== قرآن مجيد ۾ زرعي پيداوار جو حق ==

[[قرآن مجيد]] ۾ زرعي پيداوار مان حق ادا ڪرڻ بابت مختلف آيتون موجود آهن.

[[سورة الأنعام]] جي آيت 141 ۾ باغن، کجين، پوکن ۽ ٻين زرعي نعمتن جو ذڪر ڪندي ارشاد ٿئي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ
&lt;/blockquote&gt;

يعني فصل لڻڻ واري ڏينهن ان جو حق ادا ڪريو.

اسلامي مفسرن هن آيت کي زرعي پيداوار مان مالي حق ادا ڪرڻ جي اهم دليلن مان شمار ڪيو آهي. البت هن آيت ۾ عشر جي مخصوص ڏهه يا پنج سيڪڙو شرح بيان ٿيل ناهي؛ انهن شرحن جو تفصيلي بنياد نبوي حديثن ۾ ملي ٿو.

[[سورة البقرة]] جي آيت 267 ۾ پڻ مؤمنن کي پنهنجي ڪمائي ۽ زمين مان پيدا ڪيل شين مان خرچ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.

== حديث ۾ عشر جو حڪم ==

[[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ [[محمد صلي الله عليه وسلم|حضرت محمد صلي الله عليه وسلم]] فرمايو تہ جنهن زمين کي آسمان جو پاڻي، چشما يا قدرتي نمي سيراب ڪري، ان جي پيداوار ۾ ڏهون حصو آهي، ۽ جنهن کي آبپاشيءَ ذريعي پاڻي ڏنو وڃي، ان ۾ اڌ ڏهون حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari1483&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1483 |url=https://sunnah.com/bukhari:1483 |website=Sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

هن حديث مان زرعي پيداوار تي عشر جي ٻن بنيادي شرحن جو اصول اخذ ڪيو ويندو آهي.

ٻي حديث ۾ زرعي پيداوار جي نصاب بابت پنج وسق جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تشريح ۾ مختلف فقهي مذهبن جا موقف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari1484&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1484 |url=https://sunnah.com/bukhari:1484 |website=Sunnah.com}}&lt;/ref&gt;

== عشر جون شرحون ==

=== قدرتي آبپاشي واري زمين ===

جيڪا زمين [[برسات]]، قدرتي چشمن، دريائن جي اهڙي وهڪري يا قدرتي نمي سان سيراب ٿئي، جنهن لاءِ عام طور اضافي آبپاشيءَ جو خرچ برداشت نه ڪرڻو پوي، ان جي پيداوار تي ڏهه سيڪڙو عشر واجب ٿيندو آهي.

مثال طور، جيڪڏهن اهڙي زمين مان هڪ هزار ڪلوگرام ڪڻڪ حاصل ٿئي تہ ڏهه سيڪڙو جي حساب سان هڪ سئو ڪلوگرام عشر ٿيندو.

=== مصنوعي آبپاشي واري زمين ===

جيڪا زمين کوهن، پمپن، مشينن يا ٻين اهڙن وسيلن سان سيراب ڪئي وڃي، جن تي آبپاشيءَ جو خرچ اچي، ان جي پيداوار تي عام طور پنج سيڪڙو عشر مقرر ڪيو ويندو آهي.

مثال طور، جيڪڏهن اهڙي زمين مان هڪ هزار ڪلوگرام چانور حاصل ٿين تہ پنج سيڪڙو جي حساب سان پنجاهه ڪلوگرام عشر ٿيندو.

=== گڏيل آبپاشي ===

جيڪڏهن ڪنهن فصل کي قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي طريقن سان پاڻي ڏنو وڃي تہ عشر جي شرح بابت فقهي تفصيل موجود آهن.

ڪجهه فقهائن موجب جيڪڏهن ٻنهي طريقن جو استعمال برابر هجي تہ ساڍا ست سيڪڙو جي شرح لاڳو ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن هڪ طريقو غالب هجي تہ ان مطابق شرح مقرر ڪئي ويندي آهي.

گڏيل آبپاشيءَ بابت حتمي حساب ۾ فصل جي سيرابيءَ جي نوعيت ۽ لاڳاپيل فقهي مذهب جي اصولن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي.

== عشر جو نصاب ==

عشر جي نصاب بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي.

[[حنفي فقہ]] ۾ [[ابو حنيفه]] جي مشهور موقف موجب زرعي پيداوار تي عشر واجب ٿيڻ لاءِ مخصوص گهٽ ۾ گهٽ نصاب شرط ناهي. ان موقف مطابق عشر جي شرطن تي پوري لهندڙ زرعي پيداوار ٿوري هجي يا گهڻي، ان تي عشر لازم ٿي سگهي ٿو.

ان جي ابتڙ [[مالڪي فقہ]]، [[شافعي فقہ]] ۽ [[حنبلي فقہ]] ۾ عام طور پنج وسق جي نصاب کي اهميت ڏني ويندي آهي.

پنج وسق روايتي حساب موجب ٽي سئو [[صاع]] جي برابر آهن، ڇاڪاڻ تہ هڪ وسق ۾ سٺ صاع ٿيندا آهن.

صاع بنيادي طور گنجائش جو روايتي ماپو آهي، تنهنڪري پنج وسق کي جديد ڪلوگرامن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ماپي جي معيار ۽ فصل جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻو پوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari1484&quot;/&gt;

== عشر ادا ڪرڻ جو وقت ==

عشر جو تعلق زرعي پيداوار جي حاصل ٿيڻ سان آهي.

عام مالي زڪوات ۾ هڪ قمري سال گذرڻ جو شرط اهم هوندو آهي، پر زرعي عشر ۾ اهو شرط ساڳئي نموني لاڳو نٿو ٿئي.

قرآن مجيد جي سورة الأنعام جي آيت 141 ۾ فصل لڻڻ واري ڏينهن حق ادا ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. انهيءَ بنياد تي فقهائن زرعي پيداوار جي تيار ٿيڻ ۽ حاصل ٿيڻ کي عشر جي ادائيگيءَ سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.

جيڪڏهن هڪ زمين مان سال ۾ هڪ کان وڌيڪ فصل حاصل ٿين تہ هر فصل تي عشر جي لاڳو ٿيڻ بابت لاڳاپيل فقهي اصولن کي ڏٺو ويندو آهي.

== عشر لاڳو ٿيندڙ زرعي پيداوار ==

عشر ڪهڙن فصلن تي واجب ٿئي ٿو، ان بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف آهي.

ابو حنيفه جي موقف موجب زمين مان مقصد سان پوکيل ۽ حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار جو دائرو نسبتاً وسيع آهي.

ٻين مشهور فقهي مذهبن ۾ عام طور ذخيرو ڪرڻ لائق خوراڪي اناج، کجورن ۽ ڪجهه ٻين مخصوص زرعي شين بابت وڌيڪ محدود شرط بيان ڪيا ويا آهن.

انهيءَ ڪري ڪڻڪ، جَوَ، چانور، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ٻين فصلن تي عشر جي لاڳو ٿيڻ بابت مختلف فقهي تشريحون موجود آهن.

== زرعي خرچ ۽ عشر ==

زرعي پيداوار حاصل ڪرڻ لاءِ ٻج، ڀاڻ، مزدوري، زمين جي تياري، فصل جي سار سنڀال ۽ آبپاشيءَ تي خرچ ايندو آهي.

انهن خرچن کي عشر جي حساب کان اڳ پيداوار مان ڪٽڻ يا نه ڪٽڻ بابت فقهائن ۽ معاصر اسلامي مالياتي ادارن ۾ مختلف موقف موجود آهن.

روايتي فقهي حسابن ۾ عام طور عشر جي مقرر شرح فصل جي پيداوار تي لاڳو ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ آبپاشيءَ جو خرچ ڏهه ۽ پنج سيڪڙو جي شرح جي فرق ۾ اڳ ئي لحاظ ۾ رکيل آهي.

ڪجهه معاصر فقهي بحثن ۾ غيرمعمولي زرعي خرچن ۽ قرضن جي اثر بابت وڌيڪ تفصيل بيان ڪيا ويا آهن.

== عشر ۽ زڪوات ۾ فرق ==

عشر ۽ عام مالي زڪوات ٻئي اسلامي مالي عبادتن سان تعلق رکن ٿا، پر انهن جي لاڳو ٿيڻ جا بنياد مختلف آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! عشر
! عام مالي زڪوات
|-
| بنيادي تعلق
| زرعي پيداوار
| نقد رقم، سون، چاندي، واپاري مال ۽ ٻيا زڪوات لائق اثاثا
|-
| مشهور شرح
| 10 سيڪڙو يا 5 سيڪڙو
| عام طور 2.5 سيڪڙو
|-
| ادائيگيءَ جو وقت
| فصل حاصل ٿيڻ سان لاڳاپيل
| عام طور نصاب تي هڪ قمري سال گذرڻ کان پوءِ
|-
| نصاب
| فقهي اختلاف موجود
| مخصوص شرعي نصاب
|-
| آبپاشيءَ جو اثر
| شرح تي اثرانداز ٿئي ٿو
| عام مالي زڪوات جي شرح تي سڌو اثر نٿو وجهي
|}

== اسلامي تاريخ ۾ عشر ==

اسلام جي شروعاتي دور کان زرعي پيداوار تي عشر اسلامي مالي نظام جو هڪ حصو رهيو آهي.

اسلامي حڪومتن ۾ زرعي محصولن جي وصوليءَ لاءِ مختلف انتظامي طريقا اختيار ڪيا ويا. تاريخي فقهي ادب ۾ '''عشري زمين''' ۽ '''خراجي زمين''' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.

عشري زمين سان مراد اهڙي زمين آهي، جنهن جي پيداوار تي عشر جا احڪام لاڳو ٿين، جڏهن تہ خراجي زمين سان اهڙي زمين مراد آهي، جنهن تي [[خراج]] نالي زميني محصول لاڳو ٿئي.

انهن ٻنهي قسمن جي زمينن جي سڃاڻپ، ملڪيت جي منتقلي ۽ محصولن جي لاڳو ٿيڻ بابت اسلامي قانون جي مختلف مذهبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهن.

== پاڪستان ۾ عشر جو نظام ==

[[پاڪستان]] ۾ زڪوات ۽ عشر جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري قانوني نظام قائم ڪيو ويو.

1980ع ۾ جاري ڪيل '''زڪوات ۽ عشر آرڊيننس''' تحت زڪوات ۽ زرعي عشر جي وصوليءَ ۽ ورڇ بابت ضابطا مقرر ڪيا ويا.

هن قانوني نظام ۾ عشر جي وصولي، زرعي پيداوار جي تشخيص، استثنائن ۽ انتظامي اختيارن بابت تفصيلي شقون شامل ڪيون ويون.

بعد ۾ آئيني ۽ انتظامي تبديلين، خاص طور صوبائي اختيارن جي حوالي سان، زڪوات ۽ عشر جي قانوني انتظام ۾ پڻ تبديليون آيون.

پاڪستان ۾ عشر جي موجوده سرڪاري وصوليءَ ۽ عملي نفاذ جي صورتحال صوبي ۽ لاڳو قانون مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.

== عشر جا مصرف ==

زرعي عشر کي اسلامي فقہ ۾ زڪوات جي هڪ صورت سمجهيو ويندو آهي. انهيءَ ڪري ان جي ورڇ عام طور زڪوات جي شرعي مستحقن سان لاڳاپيل آهي.

قرآن مجيد جي [[سورة التوبة]] جي آيت 60 ۾ زڪوات جا اٺ مصرف بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ فقير، مسڪين، زڪوات جي انتظام تي مقرر ماڻهو، دلين کي مائل ڪرڻ جا مستحق، غلاميءَ مان آزاديءَ جا مصرف، قرضدار، الله جي راهه ۽ مسافر شامل آهن.

انهن مصرفن جي تشريح ۽ عملي لاڳو ٿيڻ بابت مختلف فقهي مذهبن ۾ تفصيلي اختلاف موجود آهن.

== سماجي ۽ معاشي اهميت ==

عشر اسلامي معاشي نظام ۾ زرعي پيداوار مان مالي ذميواري ادا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي.

هن اصول موجب زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو مقرر حصو مستحق ماڻهن تائين پهچائڻ جي ذميواري مقرر ڪئي وئي آهي.

عشر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان جو تعلق زرعي دولت جي ورڇ، غريبن جي مدد ۽ معاشري ۾ مالي ذميواريءَ جي تصور سان پڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[زڪوات]]
* [[صدقة الفطر]]
* [[اسلامي فقہ]]
* [[صاع]]
* [[خراج]]
* [[زراعت]]
* [[آبپاشي]]
* [[نصاب (اسلام)]]
* [[زڪوات ۽ عشر آرڊيننس 1980ع]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:اسلامي فقہ]]
[[زمرو:اسلامي معاشيات]]
[[زمرو:زڪوات]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:اسلامي مالي نظام]]</text>
      <sha1>lugrilj1znffew4krrfymplv6e1wot9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57081</id>
    <revision>
      <id>418089</id>
      <parentid>367601</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18435" sha1="0y23mkuucs19l22z6kb6goiydqh18x5" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلام ۾ مڪي شريف جي زيارت ۽ مخصوص عبادتن جي ادائگي}}
{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Umrah'''}}

'''عمرو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Umrah '''}} جي معني آهي آباد گھر جو ارادو ڪرڻ، زيارت ڪرڻ&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  304 &lt;/ref&gt;. اصطلاح ۾ ان مان مراد اھو ننڍو حج آھي جيڪو ھر وقت ٿي سگھي ٿو.ان لاء ڪو خاص مھينو ۽ ڏينھن مقرر ڪونھي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. جنھن وقت بہ ڪو چاھي تہ احرام ٻڌي بيت الله جو طواف ڪري، [[سعي]] ڪري، مٿو ڪوڙائي يا وار ڪترائي ۽ احرام کولي ڇڏي. عمرو حج سان گڏ پڻ ڪري سگھبو آهي ۽ حج کان علاوہ بہ. عمري ڪرڻ واري کي '''معمر''' چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;.

'''عمرو''' (عربي: عُمْرَة) [[اسلام]] جي اهم عبادتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ مسلمان [[مڪو شريف|مڪي شريف]] پهچي [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جو طواف، [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ سعي ۽ ٻيون مقرر ڪيل عبادتون ادا ڪندا آهن. عمري کي عام طور تي ننڍو حج پڻ چيو ويندو آهي، پر شرعي لحاظ کان اهو [[حج]] کان الڳ عبادت آهي. حج جي ابتڙ عمري لاءِ سال جا مخصوص ڏينهن مقرر نه آهن ۽ اهو عام طور تي سڄي سال دوران ادا ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot;&gt;{{cite web |title=Umrah Journey |url=https://umrah.nusuk.sa/Journey |website=Nusuk |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

عمري جو بنيادي مقصد [[الله]] جي عبادت، سندس رضا حاصل ڪرڻ، روحاني پاڪيزگي ۽ اسلامي عبادتن جي ادائگي آهي. مسلمانن جي مذهبي عقيدي موجب عمرو گناهن جي معافي ۽ روحاني ثواب حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari1773&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1773 |url=https://sunnah.com/bukhari:1773 |website=Sunnah.com |publisher=Sahih al-Bukhari |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==
لفظ '''عمرو''' عربي ٻوليءَ جي لفظ ''عُمْرَة'' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ زيارت ڪرڻ يا ڪنهن آباد هنڌ ڏانهن وڃڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ ان مان مراد مخصوص شرعي طريقي سان [[بيت الله]] جي زيارت ڪرڻ ۽ مقرر ڪيل عبادتون ادا ڪرڻ آهي.

عمرو ادا ڪندڙ شخص کي عربي ٻوليءَ ۾ '''معتمر''' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ عورت لاءِ '''معتمره''' جو لفظ استعمال ٿيندو آهي. عمري جو تعلق بنيادي طور تي [[احرام]]، [[طواف]]، [[سعي]] ۽ وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ سان آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== قرآن مجيد ۾ عمري جو ذڪر ==
[[قرآن مجيد]] ۾ عمري جو واضح ذڪر [[سورة البقرة]] جي آيت 196 ۾ ملي ٿو، جتي الله تعاليٰ حج ۽ عمري کي مڪمل ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي:

{{اقتباس|وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}}

'''ترجمو:''' ۽ الله جي لاءِ حج ۽ عمرو پورو ڪريو.

&lt;ref name=&quot;quran196&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 196 |url=https://quran.com/2/196 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ حج ۽ عمري جي ادائگي، احرام جي پابندين، قرباني ۽ انهن حالتن بابت احڪام بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪنهن سبب جي ڪري حاجي يا معتمر پنهنجي عبادت مڪمل ڪرڻ کان روڪجي وڃي.

قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 158 ۾ [[صفا ۽ مروه]] کي الله جي نشانين مان قرار ڏنو ويو آهي. انهن ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ سعي ڪرڻ حج ۽ عمري جي اهم عبادتن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 158 |url=https://quran.com/2/158 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي شرعي حيثيت ==
اسلامي فقه ۾ عمري جي شرعي حيثيت بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي. [[حنفي فقه]] ۽ [[مالڪي فقه]] جي مشهور موقف موجب زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو عمرو ڪرڻ سنت مؤڪده آهي، جڏهن تہ [[شافعي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي مشهور موقف موجب استطاعت رکندڙ مسلمان تي زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو عمرو ڪرڻ فرض آهي.

فقهي اختلاف باوجود مسلمان عالمن جو اتفاق آهي تہ عمرو هڪ اهم عبادت آهي ۽ جيڪو شخص عمري جو احرام ٻڌي عبادت شروع ڪري، ان لاءِ مقرر ڪيل شرعي طريقي سان ان کي مڪمل ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tafsir196&quot;&gt;{{cite web |title=Tafsir Ibn Kathir: Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي فضيلت ==
اسلامي روايتن ۾ عمري جي وڏي فضيلت بيان ڪئي وئي آهي. [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حديث موجب هڪ عمرو ٻئي عمري تائين ٿيندڙ گناهن جي ڪفاري جو سبب بڻجي ٿو.

[[ابو هريره]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ فرمايو:

{{اقتباس|الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ}}

'''ترجمو:''' هڪ عمرو ٻئي عمري تائين ٿيندڙ گناهن جو ڪفارو آهي، ۽ قبول ٿيل حج جو بدلو جنت کان سواءِ ٻيو ڪونهي.

هيءَ حديث [[صحيح بخاري]] جي ڪتاب العمرة، حديث نمبر 1773 ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari1773&quot; /&gt;

هڪ ٻي حديث ۾ [[رمضان]] جي مهيني ۾ عمرو ڪرڻ جي خاص فضيلت بيان ڪئي وئي آهي. صحيح بخاري جي روايت موجب رمضان ۾ ادا ڪيل عمري جي ثواب کي حج جي ثواب سان ڀيٽيو ويو آهي. تنهن هوندي بہ رمضان جو عمرو فرض حج جو متبادل نٿو بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1782 |url=https://sunnah.com/bukhari:1782 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي ادائگي جو طريقو ==
عمري جي ادائگي ۾ ڪيترائي مذهبي عمل شامل آهن، جيڪي مقرر ڪيل ترتيب سان انجام ڏنا ويندا آهن. انهن ۾ احرام ٻڌڻ، ڪعبي جو طواف ڪرڻ، صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي ڪرڻ ۽ آخر ۾ وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== احرام ===
[[احرام]] عمري جي شروعاتي مذهبي حالت آهي. عمري جي نيت ڪندڙ مسلمان مقرر ڪيل [[ميقات]] تي يا ان کان اڳ احرام جي حالت اختيار ڪندو آهي. مرد عام طور تي ٻه اڻ سبيل ڪپڙا پائيندا آهن، جڏهن تہ عورتون شرعي پردي جي تقاضائن مطابق مناسب لباس پائينديون آهن.

احرام جي حالت ۾ خوشبو استعمال ڪرڻ، وار ۽ ننهن ڪٽڻ، شڪار ڪرڻ ۽ ازدواجي تعلقات قائم ڪرڻ جهڙن عملن تي پابنديون لاڳو ٿينديون آهن. احرام جي نيت کان پوءِ معتمر تلبيه پڙهندو آهي:

{{اقتباس|لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ}}

تلبيه ۾ الله تعاليٰ جي وحدانيت، حمد، نعمتن ۽ بادشاهيءَ جو اقرار ڪيو ويندو آهي.

=== طواف ===
[[طواف]] عمري جو بنيادي عمل آهي. ان ۾ معتمر [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جي چوڌاري ست چڪر لڳائيندو آهي. طواف جي شروعات [[حجر اسود]] واري ڪنڊ کان ڪئي ويندي آهي ۽ ڪعبي کي کاٻي پاسي رکندي گھڙيال جي سُئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن.

طواف دوران دعا، ذڪر ۽ تلاوت ڪئي ويندي آهي. طواف مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه رڪعت نماز پڙهڻ سنت آهي، جيڪا ممڪن هجي تہ [[مقام ابراهيم]] جي پويان ادا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي ===
طواف کان پوءِ معتمر [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ست چڪر لڳائيندو آهي. سعي جي شروعات صفا کان ٿيندي آهي ۽ پڄاڻي مروه تي ٿيندي آهي.

صفا کان مروه تائين وڃڻ هڪ چڪر ۽ مروه کان صفا ڏانهن موٽڻ ٻيو چڪر شمار ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح ست چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن.

اسلامي روايت موجب سعي جو تعلق [[هاجره]] جي ان واقعي سان آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي پٽ [[اسماعيل عليه السلام]] لاءِ پاڻيءَ جي ڳولا ۾ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ اچ وڃ ڪئي هئي.

سعي دوران مردن لاءِ ٻن سائي نشانين جي وچ ۾ هلڪي ڊوڙ سنت آهي، جڏهن تہ عورتون عام رفتار سان هلنديون آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== حلق يا تقصير ===
سعي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ معتمر مٿي جا وار ڪوڙائيندو يا ڪترائيندو آهي. مٿي جا وار مڪمل ڪوڙائڻ کي '''حلق''' ۽ وار ننڍا ڪرڻ کي '''تقصير''' چيو ويندو آهي.

مردن لاءِ مٿي جا وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ ٻئي جائز آهن، جڏهن تہ عورتون مٿي جا وار ڪوڙائڻ بدران وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.

حلق يا تقصير کان پوءِ عمرو مڪمل ٿيندو آهي ۽ معتمر احرام جي حالت مان ٻاهر نڪري ايندو آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== عمري جا قسم ==
عمرو حج کان الڳ بہ ادا ڪري سگهجي ٿو ۽ حج سان گڏ بہ. حج سان لاڳاپيل عمري جي صورتن کي سمجهڻ لاءِ حج جي ٽن مشهور طريقن جو ذڪر ضروري آهي.

=== عمرو مفرده ===
عمرو مفرده ان عمري کي چيو ويندو آهي، جيڪو حج کان الڳ ادا ڪيو وڃي. هن ۾ معتمر احرام ٻڌي طواف، سعي ۽ حلق يا تقصير جا عمل مڪمل ڪندو آهي.

=== حج تمتع سان عمرو ===
[[حج تمتع]] ۾ حاجي حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ادا ڪندو آهي ۽ ان کان پوءِ احرام کولي ڇڏيندو آهي. حج جا مقرر ڏينهن اچڻ تي ٻيهر احرام ٻڌي حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي. قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 196 ۾ هن طريقي سان لاڳاپيل قرباني ۽ روزن جا احڪام بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;quran196&quot; /&gt;

=== حج قران سان عمرو ===
[[حج قران]] ۾ حاجي هڪ ئي احرام سان حج ۽ عمري جي نيت ڪندو آهي ۽ حج جا مناسڪ مڪمل ٿيڻ تائين احرام جي حالت ۾ رهندو آهي.

ان جي ابتڙ [[حج افراد]] ۾ حاجي رڳو حج جي نيت ڪندو آهي ۽ ان ۾ عمرو شامل نه هوندو آهي.

== حج ۽ عمري ۾ فرق ==
حج ۽ عمرو ٻئي اسلام جون اهم عبادتون آهن، جن جو تعلق مڪي شريف ۽ بيت الله سان آهي، پر انهن جي ادائگي، وقت ۽ شرعي حيثيت ۾ فرق آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! حج
! عمرو
|-
| شرعي حيثيت
| استطاعت رکندڙ مسلمان تي فرض
| فرض يا سنت مؤڪده هجڻ بابت فقهي اختلاف
|-
| ادائگي جو وقت
| ذوالحج جي مقرر ڏينهن ۾
| عام طور تي سڄي سال دوران
|-
| احرام
| ضروري
| ضروري
|-
| ڪعبي جو طواف
| شامل
| شامل
|-
| صفا ۽ مروه جي سعي
| شامل
| شامل
|-
| عرفات ۾ وقوف
| ضروري
| شامل نه آهي
|-
| مزدلفه ۾ وقوف
| شامل
| شامل نه آهي
|-
| رمي جمرات
| شامل
| شامل نه آهي
|-
| قرباني
| حج تمتع ۽ حج قران ۾ واجب
| عام عمري ۾ ضروري نه آهي
|-
| مدت
| ڪيترن ڏينهن تي مشتمل
| نسبتاً مختصر وقت ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو
|}

== عورتن لاءِ عمري جا احڪام ==
اسلامي فقه موجب عورتون بہ مردن وانگر عمرو ادا ڪري سگهن ٿيون. عورتن لاءِ احرام جي حالت ۾ مخصوص اڻ سبيل لباس پائڻ ضروري نه آهي، پر کين مناسب ۽ شرعي تقاضائن مطابق لباس پائڻو هوندو آهي.

عورتون طواف ۽ سعي جا عمل ادا ڪنديون آهن، پر سعي دوران مردن وانگر سائي نشانين جي وچ ۾ ڊوڙنديون نه آهن. عمري جي پڄاڻيءَ تي عورتون مٿي جا وار ڪوڙائڻ بدران وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

حيض جي حالت ۾ عورت احرام جي نيت ڪري سگهي ٿي، پر طواف لاءِ شرعي پاڪائي حاصل ٿيڻ جو انتظار ڪرڻو پوندو آهي. عورت جي سفر، محرم جي موجودگي ۽ ڪجهه ٻين مسئلن بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ مختلف تفصيلي احڪام موجود آهن.

== عمري جو تاريخي پسمنظر ==
عمري جي تاريخ جو تعلق اسلام کان اڳ واري عرب معاشري ۽ مڪي شريف جي مذهبي روايتن سان پڻ آهي. اسلام کان اڳ بہ عرب قبيلن ۾ ڪعبي جي زيارت ۽ ان جي چوڌاري طواف ڪرڻ جا رواج موجود هئا. اسلام انهن عبادتن کي توحيد ۽ الله جي عبادت جي اصولن مطابق منظم ڪيو.

[[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ عمري سان لاڳاپيل اهم واقعن مان [[صلح حديبيه]] جو واقعو آهي. 6هه (628ع) ۾ رسول الله ﷺ ۽ سندن ساٿي عمري جي ارادي سان مڪي ڏانهن روانا ٿيا، پر قريشن کين مڪي ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو. ان موقعي تي حديبيه جو معاهدو ٿيو، جنهن موجب مسلمانن کي ايندڙ سال عمري لاءِ مڪي اچڻ جي اجازت ملي.

7هه (629ع) ۾ رسول الله ﷺ ۽ سندن ساٿين مڪي پهچي عمرو ادا ڪيو، جيڪو تاريخ ۾ '''عمرة القضاء''' جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4251 |url=https://sunnah.com/bukhari:4251 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اسلامي تاريخي روايتن موجب رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ چار عمرا ادا ڪيا، جن مان گهڻا ذوالقعد جي مهيني ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1778 |url=https://sunnah.com/bukhari:1778 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي مذهبي ۽ سماجي اهميت ==
عمرو مسلمانن لاءِ هڪ اهم روحاني تجربو آهي. ان دوران مختلف ملڪن، ٻولين، نسلن ۽ ثقافتن سان تعلق رکندڙ مسلمان هڪ ئي هنڌ گڏجي عبادت ڪندا آهن. اهڙي اجتماع سان اسلامي ڀائيچاري، برابري ۽ گڏيل مذهبي سڃاڻپ جو اظهار ٿئي ٿو.

عمري دوران احرام جي سادگي، ڪعبي جي چوڌاري طواف ۽ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي مسلمانن جي مذهبي روايتن ۽ عقيدن جي نمائندگي ڪن ٿا. مسلمان عمري کي الله جي قربت، توبه، دعا ۽ روحاني سڪون حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهن ٿا.

جديد دور ۾ عمري جي انتظام لاءِ سعودي عرب جي حڪومت طرفان مختلف سهولتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ سفري اجازت ناما، رهائش، آمدرفت، مذهبي رهنمائي ۽ ڊجيٽل خدمتون شامل آهن. سعودي عرب جو سرڪاري '''نسڪ''' نظام عمري جي سفر ۽ مناسڪ بابت معلومات ۽ سهولتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حج]]
* [[احرام]]
* [[طواف]]
* [[سعي]]
* [[ڪعبو]]
* [[مسجد الحرام]]
* [[صفا ۽ مروه]]
* [[مڪو شريف]]
* [[ميقات]]
* [[حجر اسود]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://umrah.nusuk.sa/ عمري بابت سعودي عرب جو سرڪاري نسڪ پورٽل]
* [https://quran.com/2/196 قرآن مجيد، سورة البقرة، آيت 196]
* [https://sunnah.com/bukhari/26 صحيح بخاري، ڪتاب العمرة]

[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]
[[زمرو:حج]]
[[زمرو:مڪو شريف]]</text>
      <sha1>0y23mkuucs19l22z6kb6goiydqh18x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418090</id>
      <parentid>418089</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18388" sha1="05xwq70at53pumlncexrj2my4l2qp3n" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلام ۾ مڪي شريف جي زيارت ۽ مخصوص عبادتن جي ادائگي}}


'''عمرو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Umrah '''}} جي معني آهي آباد گھر جو ارادو ڪرڻ، زيارت ڪرڻ&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  304 &lt;/ref&gt;. اصطلاح ۾ ان مان مراد اھو ننڍو حج آھي جيڪو ھر وقت ٿي سگھي ٿو.ان لاء ڪو خاص مھينو ۽ ڏينھن مقرر ڪونھي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. جنھن وقت بہ ڪو چاھي تہ احرام ٻڌي بيت الله جو طواف ڪري، [[سعي]] ڪري، مٿو ڪوڙائي يا وار ڪترائي ۽ احرام کولي ڇڏي. عمرو حج سان گڏ پڻ ڪري سگھبو آهي ۽ حج کان علاوہ بہ. عمري ڪرڻ واري کي '''معمر''' چوندا آهن&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;.

'''عمرو''' (عربي: عُمْرَة) [[اسلام]] جي اهم عبادتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ مسلمان [[مڪو شريف|مڪي شريف]] پهچي [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جو طواف، [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ سعي ۽ ٻيون مقرر ڪيل عبادتون ادا ڪندا آهن. عمري کي عام طور تي ننڍو حج پڻ چيو ويندو آهي، پر شرعي لحاظ کان اهو [[حج]] کان الڳ عبادت آهي. حج جي ابتڙ عمري لاءِ سال جا مخصوص ڏينهن مقرر نه آهن ۽ اهو عام طور تي سڄي سال دوران ادا ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot;&gt;{{cite web |title=Umrah Journey |url=https://umrah.nusuk.sa/Journey |website=Nusuk |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

عمري جو بنيادي مقصد [[الله]] جي عبادت، سندس رضا حاصل ڪرڻ، روحاني پاڪيزگي ۽ اسلامي عبادتن جي ادائگي آهي. مسلمانن جي مذهبي عقيدي موجب عمرو گناهن جي معافي ۽ روحاني ثواب حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari1773&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1773 |url=https://sunnah.com/bukhari:1773 |website=Sunnah.com |publisher=Sahih al-Bukhari |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ ==
لفظ '''عمرو''' عربي ٻوليءَ جي لفظ ''عُمْرَة'' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ زيارت ڪرڻ يا ڪنهن آباد هنڌ ڏانهن وڃڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ ان مان مراد مخصوص شرعي طريقي سان [[بيت الله]] جي زيارت ڪرڻ ۽ مقرر ڪيل عبادتون ادا ڪرڻ آهي.

عمرو ادا ڪندڙ شخص کي عربي ٻوليءَ ۾ '''معتمر''' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ عورت لاءِ '''معتمره''' جو لفظ استعمال ٿيندو آهي. عمري جو تعلق بنيادي طور تي [[احرام]]، [[طواف]]، [[سعي]] ۽ وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ سان آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== قرآن مجيد ۾ عمري جو ذڪر ==
[[قرآن مجيد]] ۾ عمري جو واضح ذڪر [[سورة البقرة]] جي آيت 196 ۾ ملي ٿو، جتي الله تعاليٰ حج ۽ عمري کي مڪمل ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي:

{{اقتباس|وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}}

'''ترجمو:''' ۽ الله جي لاءِ حج ۽ عمرو پورو ڪريو.

&lt;ref name=&quot;quran196&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 196 |url=https://quran.com/2/196 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ حج ۽ عمري جي ادائگي، احرام جي پابندين، قرباني ۽ انهن حالتن بابت احڪام بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪنهن سبب جي ڪري حاجي يا معتمر پنهنجي عبادت مڪمل ڪرڻ کان روڪجي وڃي.

قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 158 ۾ [[صفا ۽ مروه]] کي الله جي نشانين مان قرار ڏنو ويو آهي. انهن ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ سعي ڪرڻ حج ۽ عمري جي اهم عبادتن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah, Verse 158 |url=https://quran.com/2/158 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي شرعي حيثيت ==
اسلامي فقه ۾ عمري جي شرعي حيثيت بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي. [[حنفي فقه]] ۽ [[مالڪي فقه]] جي مشهور موقف موجب زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو عمرو ڪرڻ سنت مؤڪده آهي، جڏهن تہ [[شافعي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي مشهور موقف موجب استطاعت رکندڙ مسلمان تي زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو عمرو ڪرڻ فرض آهي.

فقهي اختلاف باوجود مسلمان عالمن جو اتفاق آهي تہ عمرو هڪ اهم عبادت آهي ۽ جيڪو شخص عمري جو احرام ٻڌي عبادت شروع ڪري، ان لاءِ مقرر ڪيل شرعي طريقي سان ان کي مڪمل ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;tafsir196&quot;&gt;{{cite web |title=Tafsir Ibn Kathir: Surah Al-Baqarah 2:196 |url=https://previous.quran.com/2%3A196/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي فضيلت ==
اسلامي روايتن ۾ عمري جي وڏي فضيلت بيان ڪئي وئي آهي. [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حديث موجب هڪ عمرو ٻئي عمري تائين ٿيندڙ گناهن جي ڪفاري جو سبب بڻجي ٿو.

[[ابو هريره]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ فرمايو:

{{اقتباس|الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ}}

'''ترجمو:''' هڪ عمرو ٻئي عمري تائين ٿيندڙ گناهن جو ڪفارو آهي، ۽ قبول ٿيل حج جو بدلو جنت کان سواءِ ٻيو ڪونهي.

هيءَ حديث [[صحيح بخاري]] جي ڪتاب العمرة، حديث نمبر 1773 ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari1773&quot; /&gt;

هڪ ٻي حديث ۾ [[رمضان]] جي مهيني ۾ عمرو ڪرڻ جي خاص فضيلت بيان ڪئي وئي آهي. صحيح بخاري جي روايت موجب رمضان ۾ ادا ڪيل عمري جي ثواب کي حج جي ثواب سان ڀيٽيو ويو آهي. تنهن هوندي بہ رمضان جو عمرو فرض حج جو متبادل نٿو بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1782 |url=https://sunnah.com/bukhari:1782 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي ادائگي جو طريقو ==
عمري جي ادائگي ۾ ڪيترائي مذهبي عمل شامل آهن، جيڪي مقرر ڪيل ترتيب سان انجام ڏنا ويندا آهن. انهن ۾ احرام ٻڌڻ، ڪعبي جو طواف ڪرڻ، صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي ڪرڻ ۽ آخر ۾ وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== احرام ===
[[احرام]] عمري جي شروعاتي مذهبي حالت آهي. عمري جي نيت ڪندڙ مسلمان مقرر ڪيل [[ميقات]] تي يا ان کان اڳ احرام جي حالت اختيار ڪندو آهي. مرد عام طور تي ٻه اڻ سبيل ڪپڙا پائيندا آهن، جڏهن تہ عورتون شرعي پردي جي تقاضائن مطابق مناسب لباس پائينديون آهن.

احرام جي حالت ۾ خوشبو استعمال ڪرڻ، وار ۽ ننهن ڪٽڻ، شڪار ڪرڻ ۽ ازدواجي تعلقات قائم ڪرڻ جهڙن عملن تي پابنديون لاڳو ٿينديون آهن. احرام جي نيت کان پوءِ معتمر تلبيه پڙهندو آهي:

{{اقتباس|لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ}}

تلبيه ۾ الله تعاليٰ جي وحدانيت، حمد، نعمتن ۽ بادشاهيءَ جو اقرار ڪيو ويندو آهي.

=== طواف ===
[[طواف]] عمري جو بنيادي عمل آهي. ان ۾ معتمر [[ڪعبو|ڪعبي شريف]] جي چوڌاري ست چڪر لڳائيندو آهي. طواف جي شروعات [[حجر اسود]] واري ڪنڊ کان ڪئي ويندي آهي ۽ ڪعبي کي کاٻي پاسي رکندي گھڙيال جي سُئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن.

طواف دوران دعا، ذڪر ۽ تلاوت ڪئي ويندي آهي. طواف مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه رڪعت نماز پڙهڻ سنت آهي، جيڪا ممڪن هجي تہ [[مقام ابراهيم]] جي پويان ادا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي ===
طواف کان پوءِ معتمر [[صفا ۽ مروه]] جي وچ ۾ ست چڪر لڳائيندو آهي. سعي جي شروعات صفا کان ٿيندي آهي ۽ پڄاڻي مروه تي ٿيندي آهي.

صفا کان مروه تائين وڃڻ هڪ چڪر ۽ مروه کان صفا ڏانهن موٽڻ ٻيو چڪر شمار ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح ست چڪر مڪمل ڪيا ويندا آهن.

اسلامي روايت موجب سعي جو تعلق [[هاجره]] جي ان واقعي سان آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي پٽ [[اسماعيل عليه السلام]] لاءِ پاڻيءَ جي ڳولا ۾ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ اچ وڃ ڪئي هئي.

سعي دوران مردن لاءِ ٻن سائي نشانين جي وچ ۾ هلڪي ڊوڙ سنت آهي، جڏهن تہ عورتون عام رفتار سان هلنديون آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

=== حلق يا تقصير ===
سعي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ معتمر مٿي جا وار ڪوڙائيندو يا ڪترائيندو آهي. مٿي جا وار مڪمل ڪوڙائڻ کي '''حلق''' ۽ وار ننڍا ڪرڻ کي '''تقصير''' چيو ويندو آهي.

مردن لاءِ مٿي جا وار ڪوڙائڻ يا ڪترائڻ ٻئي جائز آهن، جڏهن تہ عورتون مٿي جا وار ڪوڙائڻ بدران وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.

حلق يا تقصير کان پوءِ عمرو مڪمل ٿيندو آهي ۽ معتمر احرام جي حالت مان ٻاهر نڪري ايندو آهي.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== عمري جا قسم ==
عمرو حج کان الڳ بہ ادا ڪري سگهجي ٿو ۽ حج سان گڏ بہ. حج سان لاڳاپيل عمري جي صورتن کي سمجهڻ لاءِ حج جي ٽن مشهور طريقن جو ذڪر ضروري آهي.

=== عمرو مفرده ===
عمرو مفرده ان عمري کي چيو ويندو آهي، جيڪو حج کان الڳ ادا ڪيو وڃي. هن ۾ معتمر احرام ٻڌي طواف، سعي ۽ حلق يا تقصير جا عمل مڪمل ڪندو آهي.

=== حج تمتع سان عمرو ===
[[حج تمتع]] ۾ حاجي حج جي مهينن دوران پهرين عمرو ادا ڪندو آهي ۽ ان کان پوءِ احرام کولي ڇڏيندو آهي. حج جا مقرر ڏينهن اچڻ تي ٻيهر احرام ٻڌي حج جا مناسڪ ادا ڪندو آهي. قرآن مجيد جي سورة البقرة جي آيت 196 ۾ هن طريقي سان لاڳاپيل قرباني ۽ روزن جا احڪام بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;quran196&quot; /&gt;

=== حج قران سان عمرو ===
[[حج قران]] ۾ حاجي هڪ ئي احرام سان حج ۽ عمري جي نيت ڪندو آهي ۽ حج جا مناسڪ مڪمل ٿيڻ تائين احرام جي حالت ۾ رهندو آهي.

ان جي ابتڙ [[حج افراد]] ۾ حاجي رڳو حج جي نيت ڪندو آهي ۽ ان ۾ عمرو شامل نه هوندو آهي.

== حج ۽ عمري ۾ فرق ==
حج ۽ عمرو ٻئي اسلام جون اهم عبادتون آهن، جن جو تعلق مڪي شريف ۽ بيت الله سان آهي، پر انهن جي ادائگي، وقت ۽ شرعي حيثيت ۾ فرق آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! حج
! عمرو
|-
| شرعي حيثيت
| استطاعت رکندڙ مسلمان تي فرض
| فرض يا سنت مؤڪده هجڻ بابت فقهي اختلاف
|-
| ادائگي جو وقت
| ذوالحج جي مقرر ڏينهن ۾
| عام طور تي سڄي سال دوران
|-
| احرام
| ضروري
| ضروري
|-
| ڪعبي جو طواف
| شامل
| شامل
|-
| صفا ۽ مروه جي سعي
| شامل
| شامل
|-
| عرفات ۾ وقوف
| ضروري
| شامل نه آهي
|-
| مزدلفه ۾ وقوف
| شامل
| شامل نه آهي
|-
| رمي جمرات
| شامل
| شامل نه آهي
|-
| قرباني
| حج تمتع ۽ حج قران ۾ واجب
| عام عمري ۾ ضروري نه آهي
|-
| مدت
| ڪيترن ڏينهن تي مشتمل
| نسبتاً مختصر وقت ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو
|}

== عورتن لاءِ عمري جا احڪام ==
اسلامي فقه موجب عورتون بہ مردن وانگر عمرو ادا ڪري سگهن ٿيون. عورتن لاءِ احرام جي حالت ۾ مخصوص اڻ سبيل لباس پائڻ ضروري نه آهي، پر کين مناسب ۽ شرعي تقاضائن مطابق لباس پائڻو هوندو آهي.

عورتون طواف ۽ سعي جا عمل ادا ڪنديون آهن، پر سعي دوران مردن وانگر سائي نشانين جي وچ ۾ ڊوڙنديون نه آهن. عمري جي پڄاڻيءَ تي عورتون مٿي جا وار ڪوڙائڻ بدران وارن جي پڇاڙيءَ مان ٿورو حصو ڪترائينديون آهن.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

حيض جي حالت ۾ عورت احرام جي نيت ڪري سگهي ٿي، پر طواف لاءِ شرعي پاڪائي حاصل ٿيڻ جو انتظار ڪرڻو پوندو آهي. عورت جي سفر، محرم جي موجودگي ۽ ڪجهه ٻين مسئلن بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ مختلف تفصيلي احڪام موجود آهن.

== عمري جو تاريخي پسمنظر ==
عمري جي تاريخ جو تعلق اسلام کان اڳ واري عرب معاشري ۽ مڪي شريف جي مذهبي روايتن سان پڻ آهي. اسلام کان اڳ بہ عرب قبيلن ۾ ڪعبي جي زيارت ۽ ان جي چوڌاري طواف ڪرڻ جا رواج موجود هئا. اسلام انهن عبادتن کي توحيد ۽ الله جي عبادت جي اصولن مطابق منظم ڪيو.

[[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ عمري سان لاڳاپيل اهم واقعن مان [[صلح حديبيه]] جو واقعو آهي. 6هه (628ع) ۾ رسول الله ﷺ ۽ سندن ساٿي عمري جي ارادي سان مڪي ڏانهن روانا ٿيا، پر قريشن کين مڪي ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو. ان موقعي تي حديبيه جو معاهدو ٿيو، جنهن موجب مسلمانن کي ايندڙ سال عمري لاءِ مڪي اچڻ جي اجازت ملي.

7هه (629ع) ۾ رسول الله ﷺ ۽ سندن ساٿين مڪي پهچي عمرو ادا ڪيو، جيڪو تاريخ ۾ '''عمرة القضاء''' جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4251 |url=https://sunnah.com/bukhari:4251 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اسلامي تاريخي روايتن موجب رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ چار عمرا ادا ڪيا، جن مان گهڻا ذوالقعد جي مهيني ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 1778 |url=https://sunnah.com/bukhari:1778 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== عمري جي مذهبي ۽ سماجي اهميت ==
عمرو مسلمانن لاءِ هڪ اهم روحاني تجربو آهي. ان دوران مختلف ملڪن، ٻولين، نسلن ۽ ثقافتن سان تعلق رکندڙ مسلمان هڪ ئي هنڌ گڏجي عبادت ڪندا آهن. اهڙي اجتماع سان اسلامي ڀائيچاري، برابري ۽ گڏيل مذهبي سڃاڻپ جو اظهار ٿئي ٿو.

عمري دوران احرام جي سادگي، ڪعبي جي چوڌاري طواف ۽ صفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي مسلمانن جي مذهبي روايتن ۽ عقيدن جي نمائندگي ڪن ٿا. مسلمان عمري کي الله جي قربت، توبه، دعا ۽ روحاني سڪون حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهن ٿا.

جديد دور ۾ عمري جي انتظام لاءِ سعودي عرب جي حڪومت طرفان مختلف سهولتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ سفري اجازت ناما، رهائش، آمدرفت، مذهبي رهنمائي ۽ ڊجيٽل خدمتون شامل آهن. سعودي عرب جو سرڪاري '''نسڪ''' نظام عمري جي سفر ۽ مناسڪ بابت معلومات ۽ سهولتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nusuk&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حج]]
* [[احرام]]
* [[طواف]]
* [[سعي]]
* [[ڪعبو]]
* [[مسجد الحرام]]
* [[صفا ۽ مروه]]
* [[مڪو شريف]]
* [[ميقات]]
* [[حجر اسود]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://umrah.nusuk.sa/ عمري بابت سعودي عرب جو سرڪاري نسڪ پورٽل]
* [https://quran.com/2/196 قرآن مجيد، سورة البقرة، آيت 196]
* [https://sunnah.com/bukhari/26 صحيح بخاري، ڪتاب العمرة]

[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]
[[زمرو:حج]]
[[زمرو:مڪو شريف]]</text>
      <sha1>05xwq70at53pumlncexrj2my4l2qp3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درھم (وزن)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57083</id>
    <revision>
      <id>418091</id>
      <parentid>252452</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12834" sha1="2waiygkl31oue1wr8593isqh4lece7c" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي ۽ تاريخي نظام ۾ وزن جو هڪ روايتي ايڪو}}

'''درھم''' (وزن): درھم جو وزن ٻہ [[ماسو|ماسا]] ۽ ڏيڍ [[رتي]] جي برابر ھوندو آھي&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  301 &lt;/ref&gt;.

'''درهم''' (عربي: دِرْهَم؛ جمع: دراهم) قديم زماني ۾ وزن جي هڪ ايڪي ۽ چانديءَ جي سڪي طور استعمال ٿيندو هو. اسلامي تاريخ، [[فقه]]، [[زڪوات]]، واپار ۽ مالياتي معاملن ۾ درهم کي خاص اهميت حاصل رهي آهي. تاريخي طور درهم جو تعلق چانديءَ جي سڪن سان هو، پر فقهي ڪتابن ۾ ان کي وزن جي هڪ مقرر مقدار طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Dirham ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dirham/dirham-ii-in-the-islamic-period/ |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

درهم جو وزن مختلف تاريخي دورن ۽ علائقن ۾ هڪجهڙو نه رهيو آهي. اسلامي فقهي روايتن ۾ مشهور معياري درهم جو وزن هڪ [[مثقال]] جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر مقرر ڪيو ويو. جيڪڏهن مثقال جو وزن 4.25 گرام ورتو وڃي تہ هڪ درهم جو وزن تقريباً 2.975 گرام ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot;&gt;{{cite journal |title=Revisiting the Gold and Silver Nisab for Zakat: A Numismatic Study of Prophetic Era Dinar and Dirham Weights and Measures |journal=Malaysian Journal of Syariah and Law |year=2024 |volume=12 |issue=1 |pages=245–266 |doi=10.33102/mjsl.vol12no1.569}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد ==
لفظ '''درهم''' قديم يوناني لفظ ''دراخما'' مان نڪتل آهي، جيڪو وزن ۽ سڪي ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهو لفظ مختلف ٻولين ۽ تهذيبن مان گذرندي فارسي ۽ عربي ٻولين ۾ داخل ٿيو. اسلامي دور ۾ درهم خاص طور تي چانديءَ جي سڪي ۽ وزن جي هڪ ايڪي طور مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

قديم ايران جي [[ساساني سلطنت]] ۾ چانديءَ جا سڪا رائج هئا، جن جو اثر بعد ۾ اسلامي سڪن جي نظام تي پيو. اسلام جي شروعاتي دور ۾ مسلمانن انهن موجوده سڪن کي استعمال ڪيو، جڏهن تہ بعد ۾ اسلامي حڪومتن پنهنجي سڪن جا معيار ۽ نقش مقرر ڪيا.

== تاريخي پسمنظر ==
اسلام کان اڳ عربستان ۾ واپار لاءِ بازنطيني سون جا سڪا ۽ ساساني چانديءَ جا درهم استعمال ٿيندا هئا. انهن سڪن جو وزن ۽ قدر سندن ڌاتوءَ، خالص مقدار ۽ مقامي واپاري رواج موجب مختلف ٿي سگهندو هو.

[[خلافت راشده]] جي دور ۾ درهم ۽ دينار جو استعمال جاري رهيو. اسلامي روايتن ۾ [[عمر بن خطاب]] جي دور سان وزنن جي معياربنديءَ کي پڻ منسوب ڪيو ويندو آهي، پر اسلامي سڪن جي تاريخي ارتقا ڪيترن مرحلن مان گذري.

[[اموي خلافت]] جي دور ۾ خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي مالياتي سڌارن کان پوءِ اسلامي طرز جا نوان سڪا رائج ٿيا. لڳ ڀڳ 80هه (699ع) ۾ اسلامي چانديءَ جا درهم نئين نموني سان تيار ٿيڻ شروع ٿيا، جن تي عربي لکتون ۽ اسلامي مذهبي عبارت درج هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

انهن سڌارن کان پوءِ درهم اسلامي دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ واپار ۽ مالياتي معاملن جو اهم ذريعو بڻيو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ ٻين اسلامي حڪومتن پڻ درهم جاري ڪيا، جن جي وزن، ڌاتوءَ جي خالص مقدار ۽ ظاهري بناوت ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

== درهم جو وزن ==
درهم جو وزن اسلامي فقه ۽ تاريخي سڪن جي مطالعي ۾ اهم موضوع آهي. مختلف دورن ۾ درهم جي وزن بابت هڪ کان وڌيڪ معيار رائج رهيا آهن.

=== شرعي درهم ===
اسلامي فقهي روايتن ۾ مشهور شرعي درهم جو وزن مثقال جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ نسبت موجب ڏهه درهم ست مثقالن جي برابر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

جديد گرامن ۾ مشهور روايتي حساب هن ريت آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! وزن جو ايڪو
! گرامن ۾ مقدار
|-
| هڪ مثقال
| 4.25 گرام
|-
| هڪ درهم
| 2.975 گرام
|-
| ڏهه درهم
| 29.75 گرام
|-
| هڪ سئو درهم
| 297.5 گرام
|-
| ٻه سئو درهم
| 595 گرام
|}

اهي مقدار مشهور فقهي معياري حساب تي ٻڌل آهن، جڏهن تہ مختلف تاريخي سڪن جا حقيقي وزن انهن کان مختلف ٿي سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;

=== ماسن ۽ رتين ۾ درهم ===
[[ڏکڻ ايشيا]] ۾ قديم زماني کان وزن ماپڻ لاءِ [[تولو]]، [[ماسو]] ۽ [[رتي]] جهڙا روايتي ايڪا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ درهم جي وزن کي انهن مقامي ايڪن ۾ پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

مولانا محمد يوسف اصلاحي جي ڪتاب ''آسان فقه'' جي سنڌي ترجمي ۾ درهم جو وزن ٻہ ماسا ۽ ڏيڍ رتي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot; آسان فقه&quot; /&gt;

ٻئي طرف ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حنفي فقهي ادارن جي حساب موجب هڪ درهم جو وزن ٽي ماسا ۽ هڪ رتيءَ جو پنجون حصو وڌيڪ، يعني لڳ ڀڳ 3.061 گرام، بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;banuri&quot;&gt;{{cite web |title=آج کے حساب سے ایک درھم میں کتنے پیسے ہوتے ہیں؟ |url=https://www.banuri.edu.pk/readquestion/144211201530/08-07-2021 |website=جامعہ علوم اسلامیہ علامہ محمد یوسف بنوری ٹاؤن |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اهو فرق ظاهر ڪري ٿو تہ درهم جي وزن کي جديد ايڪن ۾ تبديل ڪرڻ وقت استعمال ٿيندڙ فقهي معيار ۽ مقامي وزنن جي تعريف واضح ڪرڻ ضروري آهي.

== درهم ۽ مثقال جو تعلق ==
[[مثقال]] اسلامي ۽ قديم وچ اوڀر جي وزنن جي نظام ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم ايڪو آهي. اسلامي فقهي روايت ۾ مثقال جو تعلق عام طور تي سون جي [[دينار]] سان ۽ درهم جو تعلق چانديءَ سان رهيو آهي.

مشهور فقهي حساب موجب:

* هڪ مثقال = ڏهه مان ڏهه حصا
* هڪ درهم = مثقال جا ڏهه مان ست حصا
* ڏهه درهم = ست مثقال

اهڙيءَ طرح جيڪڏهن هڪ مثقال 4.25 گرام هجي تہ هڪ درهم 2.975 گرام ٿيندو.

هيءَ نسبت اسلامي فقهي حسابن ۾ مشهور آهي، پر تاريخي سڪن جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ مختلف دورن ۾ جاري ڪيل درهم هميشه انهيءَ مقرر وزن جا نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;

== زڪوات ۾ درهم جي اهميت ==
[[اسلام]] ۾ درهم کي خاص طور تي [[زڪوات]] جي حساب سان اهميت حاصل آهي. اسلامي فقهي روايت موجب چانديءَ جي زڪوات جو نصاب ٻه سئو درهم مقرر ڪيو ويو آهي.

مشهور معياري حساب موجب ٻه سئو درهم 595 گرام چانديءَ جي برابر ٿين ٿا. جڏهن تہ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حنفي فقهي حسابن ۾ مختلف معياري وزن اختيار ڪرڻ سبب چانديءَ جي نصاب جو گرامن ۾ مقدار مختلف بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;banuri&quot; /&gt;

زڪوات جي شرعي شرطن پوري ٿيڻ تي نصاب جي برابر يا ان کان وڌيڪ زڪوات لائق مال مان عام طور تي اڍائي سيڪڙو، يعني چاليهون حصو، زڪوات طور ادا ڪيو ويندو آهي.

درهم جو وزن ان ڪري اهم آهي جو چانديءَ جي نصاب کي جديد گرامن ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ درهم جو مقرر ڪيل وزن بنيادي حيثيت رکي ٿو.

== تاريخي سڪن جي وزن ۾ فرق ==
قديم اسلامي درهمن جو وزن هميشه هڪجهڙو نه هوندو هو. سڪن جي تاريخ بابت تحقيق موجب اموي دور جي ڪيترن درهمن جو وزن لڳ ڀڳ 2.80 کان 2.85 گرام جي وچ ۾ هو، جڏهن تہ ڪجهه سڪا ان کان وڌيڪ وزن جا پڻ ملن ٿا.

بعد وارن دورن ۾ فقهي معيار موجب درهم کي مثقال جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر سمجهيو ويو. انهيءَ حساب سان 4.25 گرام مثقال جي مقابلي ۾ درهم جو وزن 2.975 گرام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

تاريخي سڪن جي وزن ۾ فرق جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ سڪا ٺاهڻ جا مقامي طريقا، مختلف حڪومتن جا مالياتي معيار، ڌاتوءَ جي خالص مقدار ۽ سڪن جي گردش دوران ٿيندڙ گسائي شامل هئا.

== درهم ۽ دينار ۾ فرق ==
اسلامي تاريخ ۾ درهم ۽ دينار ٻه اهم مالياتي ۽ وزني اصطلاح رهيا آهن. درهم جو تعلق بنيادي طور تي چانديءَ سان، جڏهن تہ دينار جو تعلق سون سان رهيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! درهم
! دينار
|-
| بنيادي ڌاتو
| چاندي
| سون
|-
| مشهور معياري وزن
| 2.975 گرام
| 4.25 گرام
|-
| فقهي وزن جي نسبت
| مثقال جا 7/10 حصا
| هڪ مثقال
|-
| زڪوات جو روايتي نصاب
| 200 درهم
| 20 دينار
|-
| تاريخي استعمال
| چانديءَ جو سڪو ۽ وزن
| سون جو سڪو ۽ وزن
|}

درهم ۽ دينار جي وزنن ۾ مقرر نسبت هجڻ جو مطلب اهو نه هو تہ ٻنهي سڪن جي واپاري قيمت هميشه هڪ مقرر نسبت ۾ رهندي هئي. سون ۽ چانديءَ جي قيمتن ۾ تبديليءَ سبب ٻنهي جي مٽاسٽا جي شرح پڻ بدلجندي رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

== جديد دور ۾ اهميت ==
جديد دور ۾ درهم جو استعمال تاريخي وزن جي ايڪي طور محدود ٿي چڪو آهي، پر اسلامي فقه، زڪوات جي حساب، سڪن جي تاريخ ۽ اسلامي مالياتي مطالعي ۾ ان جي اهميت برقرار آهي.

قديم دستاويزن، فقهي ڪتابن ۽ تاريخي تحريرن ۾ درهم جو ذڪر ملڻ وقت اهو ڏسڻ ضروري آهي تہ لفظ وزن جي ايڪي لاءِ استعمال ٿيو آهي يا چانديءَ جي سڪي لاءِ.

اڄوڪي دور ۾ [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[مراڪش]] جهڙن ملڪن ۾ درهم ڪرنسيءَ جي نالي طور پڻ استعمال ٿئي ٿو، پر انهن جديد ڪرنسين جو قدر قديم شرعي درهم جي وزن جي برابر نه آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[درهم]]
* [[مثقال]]
* [[دينار]]
* [[ماسو]]
* [[رتي]]
* [[تولو]]
* [[زڪوات]]
* [[نصاب]]
* [[چاندي]]
* [[اسلامي سڪا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/dirham/dirham-ii-in-the-islamic-period/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ اسلامي دور جي درهم بابت مضمون]
* [https://doi.org/10.33102/mjsl.vol12no1.569 درهم ۽ دينار جي تاريخي وزنن بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:وزن جا ايڪا]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي معاشيات]]
[[زمرو:ماپ جا ايڪا]]</text>
      <sha1>2waiygkl31oue1wr8593isqh4lece7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418092</id>
      <parentid>418091</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12834" sha1="rxluils5oglgnzs4h5rlvphcqjj6cwa" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي ۽ تاريخي نظام ۾ وزن جو هڪ روايتي ايڪو}}

'''درھم''' (وزن): درھم جو وزن ٻہ [[ماسو|ماسا]] ۽ ڏيڍ [[رتي]] جي برابر ھوندو آھي&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ  301 &lt;/ref&gt;. 
'''درهم''' (عربي: دِرْهَم؛ جمع: دراهم) قديم زماني ۾ وزن جي هڪ ايڪي ۽ چانديءَ جي سڪي طور استعمال ٿيندو هو. اسلامي تاريخ، [[فقه]]، [[زڪوات]]، واپار ۽ مالياتي معاملن ۾ درهم کي خاص اهميت حاصل رهي آهي. تاريخي طور درهم جو تعلق چانديءَ جي سڪن سان هو، پر فقهي ڪتابن ۾ ان کي وزن جي هڪ مقرر مقدار طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Dirham ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dirham/dirham-ii-in-the-islamic-period/ |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

درهم جو وزن مختلف تاريخي دورن ۽ علائقن ۾ هڪجهڙو نه رهيو آهي. اسلامي فقهي روايتن ۾ مشهور معياري درهم جو وزن هڪ [[مثقال]] جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر مقرر ڪيو ويو. جيڪڏهن مثقال جو وزن 4.25 گرام ورتو وڃي تہ هڪ درهم جو وزن تقريباً 2.975 گرام ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot;&gt;{{cite journal |title=Revisiting the Gold and Silver Nisab for Zakat: A Numismatic Study of Prophetic Era Dinar and Dirham Weights and Measures |journal=Malaysian Journal of Syariah and Law |year=2024 |volume=12 |issue=1 |pages=245–266 |doi=10.33102/mjsl.vol12no1.569}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد ==
لفظ '''درهم''' قديم يوناني لفظ ''دراخما'' مان نڪتل آهي، جيڪو وزن ۽ سڪي ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهو لفظ مختلف ٻولين ۽ تهذيبن مان گذرندي فارسي ۽ عربي ٻولين ۾ داخل ٿيو. اسلامي دور ۾ درهم خاص طور تي چانديءَ جي سڪي ۽ وزن جي هڪ ايڪي طور مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

قديم ايران جي [[ساساني سلطنت]] ۾ چانديءَ جا سڪا رائج هئا، جن جو اثر بعد ۾ اسلامي سڪن جي نظام تي پيو. اسلام جي شروعاتي دور ۾ مسلمانن انهن موجوده سڪن کي استعمال ڪيو، جڏهن تہ بعد ۾ اسلامي حڪومتن پنهنجي سڪن جا معيار ۽ نقش مقرر ڪيا.

== تاريخي پسمنظر ==
اسلام کان اڳ عربستان ۾ واپار لاءِ بازنطيني سون جا سڪا ۽ ساساني چانديءَ جا درهم استعمال ٿيندا هئا. انهن سڪن جو وزن ۽ قدر سندن ڌاتوءَ، خالص مقدار ۽ مقامي واپاري رواج موجب مختلف ٿي سگهندو هو.

[[خلافت راشده]] جي دور ۾ درهم ۽ دينار جو استعمال جاري رهيو. اسلامي روايتن ۾ [[عمر بن خطاب]] جي دور سان وزنن جي معياربنديءَ کي پڻ منسوب ڪيو ويندو آهي، پر اسلامي سڪن جي تاريخي ارتقا ڪيترن مرحلن مان گذري.

[[اموي خلافت]] جي دور ۾ خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] جي مالياتي سڌارن کان پوءِ اسلامي طرز جا نوان سڪا رائج ٿيا. لڳ ڀڳ 80هه (699ع) ۾ اسلامي چانديءَ جا درهم نئين نموني سان تيار ٿيڻ شروع ٿيا، جن تي عربي لکتون ۽ اسلامي مذهبي عبارت درج هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

انهن سڌارن کان پوءِ درهم اسلامي دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ واپار ۽ مالياتي معاملن جو اهم ذريعو بڻيو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ ٻين اسلامي حڪومتن پڻ درهم جاري ڪيا، جن جي وزن، ڌاتوءَ جي خالص مقدار ۽ ظاهري بناوت ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

== درهم جو وزن ==
درهم جو وزن اسلامي فقه ۽ تاريخي سڪن جي مطالعي ۾ اهم موضوع آهي. مختلف دورن ۾ درهم جي وزن بابت هڪ کان وڌيڪ معيار رائج رهيا آهن.

=== شرعي درهم ===
اسلامي فقهي روايتن ۾ مشهور شرعي درهم جو وزن مثقال جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ نسبت موجب ڏهه درهم ست مثقالن جي برابر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

جديد گرامن ۾ مشهور روايتي حساب هن ريت آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! وزن جو ايڪو
! گرامن ۾ مقدار
|-
| هڪ مثقال
| 4.25 گرام
|-
| هڪ درهم
| 2.975 گرام
|-
| ڏهه درهم
| 29.75 گرام
|-
| هڪ سئو درهم
| 297.5 گرام
|-
| ٻه سئو درهم
| 595 گرام
|}

اهي مقدار مشهور فقهي معياري حساب تي ٻڌل آهن، جڏهن تہ مختلف تاريخي سڪن جا حقيقي وزن انهن کان مختلف ٿي سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;

=== ماسن ۽ رتين ۾ درهم ===
[[ڏکڻ ايشيا]] ۾ قديم زماني کان وزن ماپڻ لاءِ [[تولو]]، [[ماسو]] ۽ [[رتي]] جهڙا روايتي ايڪا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ درهم جي وزن کي انهن مقامي ايڪن ۾ پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

مولانا محمد يوسف اصلاحي جي ڪتاب ''آسان فقه'' جي سنڌي ترجمي ۾ درهم جو وزن ٻہ ماسا ۽ ڏيڍ رتي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot; آسان فقه&quot; /&gt;

ٻئي طرف ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حنفي فقهي ادارن جي حساب موجب هڪ درهم جو وزن ٽي ماسا ۽ هڪ رتيءَ جو پنجون حصو وڌيڪ، يعني لڳ ڀڳ 3.061 گرام، بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;banuri&quot;&gt;{{cite web |title=آج کے حساب سے ایک درھم میں کتنے پیسے ہوتے ہیں؟ |url=https://www.banuri.edu.pk/readquestion/144211201530/08-07-2021 |website=جامعہ علوم اسلامیہ علامہ محمد یوسف بنوری ٹاؤن |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اهو فرق ظاهر ڪري ٿو تہ درهم جي وزن کي جديد ايڪن ۾ تبديل ڪرڻ وقت استعمال ٿيندڙ فقهي معيار ۽ مقامي وزنن جي تعريف واضح ڪرڻ ضروري آهي.

== درهم ۽ مثقال جو تعلق ==
[[مثقال]] اسلامي ۽ قديم وچ اوڀر جي وزنن جي نظام ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم ايڪو آهي. اسلامي فقهي روايت ۾ مثقال جو تعلق عام طور تي سون جي [[دينار]] سان ۽ درهم جو تعلق چانديءَ سان رهيو آهي.

مشهور فقهي حساب موجب:

* هڪ مثقال = ڏهه مان ڏهه حصا
* هڪ درهم = مثقال جا ڏهه مان ست حصا
* ڏهه درهم = ست مثقال

اهڙيءَ طرح جيڪڏهن هڪ مثقال 4.25 گرام هجي تہ هڪ درهم 2.975 گرام ٿيندو.

هيءَ نسبت اسلامي فقهي حسابن ۾ مشهور آهي، پر تاريخي سڪن جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ مختلف دورن ۾ جاري ڪيل درهم هميشه انهيءَ مقرر وزن جا نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;

== زڪوات ۾ درهم جي اهميت ==
[[اسلام]] ۾ درهم کي خاص طور تي [[زڪوات]] جي حساب سان اهميت حاصل آهي. اسلامي فقهي روايت موجب چانديءَ جي زڪوات جو نصاب ٻه سئو درهم مقرر ڪيو ويو آهي.

مشهور معياري حساب موجب ٻه سئو درهم 595 گرام چانديءَ جي برابر ٿين ٿا. جڏهن تہ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حنفي فقهي حسابن ۾ مختلف معياري وزن اختيار ڪرڻ سبب چانديءَ جي نصاب جو گرامن ۾ مقدار مختلف بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;numismatic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;banuri&quot; /&gt;

زڪوات جي شرعي شرطن پوري ٿيڻ تي نصاب جي برابر يا ان کان وڌيڪ زڪوات لائق مال مان عام طور تي اڍائي سيڪڙو، يعني چاليهون حصو، زڪوات طور ادا ڪيو ويندو آهي.

درهم جو وزن ان ڪري اهم آهي جو چانديءَ جي نصاب کي جديد گرامن ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ درهم جو مقرر ڪيل وزن بنيادي حيثيت رکي ٿو.

== تاريخي سڪن جي وزن ۾ فرق ==
قديم اسلامي درهمن جو وزن هميشه هڪجهڙو نه هوندو هو. سڪن جي تاريخ بابت تحقيق موجب اموي دور جي ڪيترن درهمن جو وزن لڳ ڀڳ 2.80 کان 2.85 گرام جي وچ ۾ هو، جڏهن تہ ڪجهه سڪا ان کان وڌيڪ وزن جا پڻ ملن ٿا.

بعد وارن دورن ۾ فقهي معيار موجب درهم کي مثقال جي ڏهن مان ستن حصن جي برابر سمجهيو ويو. انهيءَ حساب سان 4.25 گرام مثقال جي مقابلي ۾ درهم جو وزن 2.975 گرام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

تاريخي سڪن جي وزن ۾ فرق جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ سڪا ٺاهڻ جا مقامي طريقا، مختلف حڪومتن جا مالياتي معيار، ڌاتوءَ جي خالص مقدار ۽ سڪن جي گردش دوران ٿيندڙ گسائي شامل هئا.

== درهم ۽ دينار ۾ فرق ==
اسلامي تاريخ ۾ درهم ۽ دينار ٻه اهم مالياتي ۽ وزني اصطلاح رهيا آهن. درهم جو تعلق بنيادي طور تي چانديءَ سان، جڏهن تہ دينار جو تعلق سون سان رهيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! درهم
! دينار
|-
| بنيادي ڌاتو
| چاندي
| سون
|-
| مشهور معياري وزن
| 2.975 گرام
| 4.25 گرام
|-
| فقهي وزن جي نسبت
| مثقال جا 7/10 حصا
| هڪ مثقال
|-
| زڪوات جو روايتي نصاب
| 200 درهم
| 20 دينار
|-
| تاريخي استعمال
| چانديءَ جو سڪو ۽ وزن
| سون جو سڪو ۽ وزن
|}

درهم ۽ دينار جي وزنن ۾ مقرر نسبت هجڻ جو مطلب اهو نه هو تہ ٻنهي سڪن جي واپاري قيمت هميشه هڪ مقرر نسبت ۾ رهندي هئي. سون ۽ چانديءَ جي قيمتن ۾ تبديليءَ سبب ٻنهي جي مٽاسٽا جي شرح پڻ بدلجندي رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot; /&gt;

== جديد دور ۾ اهميت ==
جديد دور ۾ درهم جو استعمال تاريخي وزن جي ايڪي طور محدود ٿي چڪو آهي، پر اسلامي فقه، زڪوات جي حساب، سڪن جي تاريخ ۽ اسلامي مالياتي مطالعي ۾ ان جي اهميت برقرار آهي.

قديم دستاويزن، فقهي ڪتابن ۽ تاريخي تحريرن ۾ درهم جو ذڪر ملڻ وقت اهو ڏسڻ ضروري آهي تہ لفظ وزن جي ايڪي لاءِ استعمال ٿيو آهي يا چانديءَ جي سڪي لاءِ.

اڄوڪي دور ۾ [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[مراڪش]] جهڙن ملڪن ۾ درهم ڪرنسيءَ جي نالي طور پڻ استعمال ٿئي ٿو، پر انهن جديد ڪرنسين جو قدر قديم شرعي درهم جي وزن جي برابر نه آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[درهم]]
* [[مثقال]]
* [[دينار]]
* [[ماسو]]
* [[رتي]]
* [[تولو]]
* [[زڪوات]]
* [[نصاب]]
* [[چاندي]]
* [[اسلامي سڪا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/dirham/dirham-ii-in-the-islamic-period/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ اسلامي دور جي درهم بابت مضمون]
* [https://doi.org/10.33102/mjsl.vol12no1.569 درهم ۽ دينار جي تاريخي وزنن بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:وزن جا ايڪا]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي معاشيات]]
[[زمرو:ماپ جا ايڪا]]</text>
      <sha1>rxluils5oglgnzs4h5rlvphcqjj6cwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مڪروه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57088</id>
    <revision>
      <id>418093</id>
      <parentid>277280</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15744" sha1="an1f3qzan04cuyk54juhappot5850gz" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي فقه ۾ ناپسنديده يا منع ڪيل عمل جي شرعي درجابندي}}

'''مڪروه''' {{ٻيا نالا|عربي=مكروه|انگريزي=Makruh}} [[شريعت]] ۾ اھو فعل جنھن کان بچڻ ۾ اجر ۽ ثواب تہ آھي پر جيڪو ماڻهو نہ بچي اھو گنھگار بہ ڪونہ ٿو ٿئي ان کي '''مڪروه تنزيھي''' چوندا آهن.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot;/&gt; ھر اھو فعل جنھن کان بچڻ ھر [[مسلمان]] لاءِ واجب آهي ان کي '''مڪروه تحريمي''' سڏيندا آهن.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot;/&gt; جيڪو ماڻهو ڪنھن واقعي عذر کانسواءِ مڪروه تحريمي وارو فعل اختيار ڪري تہ اھو سخت گنھگار سمجهيو ويندو آھي.&lt;ref name=&quot;آسان فقہ&quot;/&gt; پر ان جي انڪار ڪندڙ کي ڪافر نہ ٿو چئي سگهجي.&lt;ref name =&quot; آسان فقہ&quot;&gt;آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع، صہ 306&lt;/ref&gt;

'''مڪروه''' (عربي: مَكْرُوه) [[اسلامي فقه]] جو هڪ اصطلاح آهي، جيڪو اهڙي عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اسلامي شريعت ۾ ناپسنديده سمجهيو وڃي. اسلامي قانون جي روايتي درجابنديءَ ۾ انساني عملن کي پنجن بنيادي شرعي حڪمن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن ۾ [[فرض]] يا واجب، [[مستحب]]، [[مباح]]، مڪروه ۽ [[حرام]] شامل آهن. مڪروه جي عام فقهي معنيٰ اهڙو عمل آهي، جنهن کي ڇڏي ڏيڻ بهتر هجي، پر جنهن جي ڪرڻ تي لازمي طور گناهه يا سزا جو حڪم لاڳو نه ٿئي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Al-Sajdi |first=Dana |title=Ḥalāl o Ḥarām |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/halal-o-haram/ |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[حنفي فقه]] ۾ مڪروه جي وڌيڪ تفصيلي درجابندي ڪئي وئي آهي، جنهن موجب ان جا ٻه اهم قسم آهن: '''مڪروه تحريمي''' ۽ '''مڪروه تنزيهي'''. انهن ٻنهي قسمن ۾ شرعي ممانعت، گناهه ۽ عمل جي حيثيت جي لحاظ کان فرق آهي.&lt;ref name=&quot;birmingham&quot;&gt;{{cite web |title=Difference between Makrooh Tahrimi and Tanzihi? |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/136018/ |website=IslamQA.org |publisher=Darul Ifta Birmingham |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== لغوي معنيٰ ==
لفظ '''مڪروه''' عربي ٻوليءَ جي مادّي ''ڪ ر ه'' مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ناپسنديدگي، بيزاري ۽ اڻ وڻندڙ هجڻ سان آهي. عربيءَ ۾ مڪروه اهڙي شيءِ يا عمل کي چيو ويندو آهي، جيڪو پسنديده نه هجي.

اسلامي اصطلاح ۾ مڪروه جو مطلب رڳو ذاتي ناپسنديدگي نه آهي، پر اهو هڪ شرعي حڪم آهي، جيڪو قرآن مجيد، حديث، فقهي اصولن ۽ مجتهدن جي استدلال جي بنياد تي مقرر ڪيو ويندو آهي.

== اسلامي شريعت ۾ مڪروه جي حيثيت ==
[[اصول فقه]] ۾ انساني عملن جي شرعي حيثيت کي عام طور پنجن بنيادي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي عربيءَ ۾ ''الأحكام الخمسة'' چيو ويندو آهي.

اهي پنج حڪم هي آهن:

# '''فرض يا واجب:''' اهڙو عمل، جنهن جي ادائگي شرعي طور ضروري هجي.
# '''مستحب:''' اهڙو عمل، جنهن جي ادائگي ثواب جو سبب هجي، پر نه ڪرڻ تي گناهه لازم نه اچي.
# '''مباح:''' اهڙو عمل، جنهن جي ڪرڻ يا نه ڪرڻ جي اصل شرعي حيثيت برابر هجي.
# '''مڪروه:''' اهڙو عمل، جنهن کان بچڻ کي شرعي طور ترجيح ڏني وڃي.
# '''حرام:''' اهڙو عمل، جنهن کان شرعي طور قطعي منع ٿيل هجي.

هن درجابنديءَ ۾ مڪروه، مستحب ۽ مباح کان الڳ حيثيت رکي ٿو. مڪروه عمل جي ناپسنديدگيءَ جو درجو مختلف فقهي مڪتبن ۾ هڪجهڙو نه آهي.&lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;

== مڪروه جا قسم ==
حنفي فقه موجب مڪروه جا ٻه بنيادي قسم آهن.

=== مڪروه تنزيهي ===
'''مڪروه تنزيهي''' (عربي: مكروه تنزيهي) اهڙو عمل آهي، جنهن کي شريعت ۾ ناپسنديده سمجهيو وڃي، پر جنهن جي ڪرڻ سان عام حالت ۾ گناهه لازم نه اچي. اهڙي عمل کان بچڻ بهتر ۽ ثواب جو سبب سمجهيو ويندو آهي.

مڪروه تنزيهي جي ممانعت نسبتاً هلڪي هوندي آهي ۽ اهو حلال يا مباح عملن جي درجي جي ويجهو سمجهيو ويندو آهي. حنفي فقه جي مشهور ڪتاب ''رد المحتار'' ۾ پڻ مڪروه تنزيهي کي اهڙو عمل قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي ڇڏڻ ڪرڻ کان وڌيڪ بهتر هجي.&lt;ref name=&quot;birmingham&quot;/&gt;

مڪروه تنزيهي جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي اصول هي آهن:

* ان عمل کي ڇڏي ڏيڻ شرعي طور بهتر آهي.
* ان جي ڪرڻ سان عام طور گناهه لازم نٿو اچي.
* ان کان بچڻ ثواب جو سبب ٿي سگهي ٿو.
* اهو مڪروه تحريمي جي مقابلي ۾ هلڪي ناپسنديدگيءَ جو درجو رکي ٿو.

بعض حنفي عالمن موجب مڪروه تنزيهي تي مسلسل اصرار ڪرڻ ناپسنديده آهي، پر رڳو ورجائڻ سان اهو عمل پاڻمرادو مڪروه تحريمي نٿو بڻجي.&lt;ref name=&quot;repetition&quot;&gt;{{cite web |title=Is One Sinful for Repeating a Makruh Tanzihi Act? |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/245248/is-one-sinful-for-repeating-a-makruh-tanzihi-act/ |website=IslamQA.org |publisher=Darul Ifta Birmingham |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== مڪروه تحريمي ===
'''مڪروه تحريمي''' (عربي: مكروه تحريمي) حنفي فقه جو هڪ خاص اصطلاح آهي، جنهن مان مراد اهڙو عمل آهي، جنهن کان بچڻ شرعي طور لازم هجي، پر جنهن جي ممانعت قطعي دليل بدران ظني دليل سان ثابت ٿيل هجي.

حنفي فقهي اصولن موجب مڪروه تحريمي حرام جي ويجهو هوندو آهي ۽ ان کي بنا ڪنهن معتبر شرعي عذر جي ڪرڻ گناهه سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حنفي اصولين وٽ قطعي حرام ۽ مڪروه تحريمي جي ثبوت ۽ درجابنديءَ ۾ فرق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;seekers&quot;&gt;{{cite web |title=Major vs Minor Sins, and Haram vs. Makruh Tahriman |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/major-vs-minor-sins-and-haram-vs-makruh-tahriman/ |website=SeekersGuidance |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

مڪروه تحريمي جا بنيادي اصول هي آهن:

* ان عمل کان بچڻ شرعي طور لازم آهي.
* بنا عذر ان جي ارتڪاب کي گناهه سمجهيو ويندو آهي.
* اهو حرام جي درجي جي ويجهو آهي.
* ان جي ممانعت جو ثبوت حنفي اصولن موجب ظني دليل تي ٻڌل هوندو آهي.
* ان جو انڪار لازمي طور ڪفر جو سبب نٿو بڻجي.

حنفي فقه جي ڪتاب ''رد المحتار'' ۾ مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي جي وچ ۾ فرق بيان ڪندي پهرئين کي حرام جي ويجهو ۽ ٻئي کي اهڙو عمل قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي ڇڏي ڏيڻ وڌيڪ بهتر هجي.&lt;ref name=&quot;birmingham&quot;/&gt;

== مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! خصوصيت
! مڪروه تحريمي
! مڪروه تنزيهي
|-
| شرعي حيثيت
| حرام جي ويجهو
| مباح جي ويجهو
|-
| عمل کان بچڻ
| لازم
| بهتر ۽ پسنديده
|-
| عمل ڪرڻ جو حڪم
| گناهه
| عام طور گناهه نه آهي
|-
| ممانعت جو درجو
| سخت
| هلڪو
|-
| فقهي بنياد
| ظني دليل سان ثابت ٿيل ممانعت
| غير لازمي ممانعت يا ناپسنديدگي
|-
| عبادت تي اثر
| بعض حالتن ۾ عبادت کي ناقص ڪري سگهي ٿو
| عام طور عبادت کي باطل نٿو ڪري
|-
| حرام سان تعلق
| حرام جي ويجهو
| حرام کان پري
|}

هيءَ درجابندي خاص طور حنفي فقهي اصولن سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;birmingham&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;seekers&quot;/&gt;

== حرام ۽ مڪروه ۾ فرق ==
[[حرام]] ۽ مڪروه ٻئي اسلامي شريعت ۾ ناپسنديده يا منع ڪيل عملن سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جي شرعي حيثيت هڪجهڙي نه آهي.

حرام اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن کان شريعت ۾ منع ٿيل هجي ۽ جنهن جو ارتڪاب گناهه هجي. حنفي فقهي اصولن ۾ حرام ۽ مڪروه تحريمي جي وچ ۾ هڪ اهم فرق دليل جي قطعي يا ظني هجڻ سان لاڳاپيل آهي.

حنفي اصولين موجب قطعي دليل سان ثابت ٿيل حرام جي حيثيت مڪروه تحريمي کان وڌيڪ سخت آهي. ٻئي طرف مڪروه تنزيهي اهڙو عمل آهي، جنهن کان بچڻ بهتر هجي، پر جنهن جي ڪرڻ سان عام طور گناهه لازم نه اچي.&lt;ref name=&quot;seekers&quot;/&gt;

== فقهي مڪتبن جا موقف ==
اسلامي فقه جي مختلف مڪتبن ۾ مڪروه جي اصطلاح جي استعمال ۽ ان جي شرعي درجابنديءَ ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.

=== حنفي فقه ===
[[حنفي فقه]] ۾ مڪروه کي عام طور مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي ۾ ورهايو ويندو آهي. حنفي عالمن وٽ مڪروه تحريمي جو تعلق اهڙي ممانعت سان آهي، جيڪا ظني دليل سان ثابت ٿئي، جڏهن تہ مڪروه تنزيهي اهڙي عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي ڇڏڻ بهتر هجي.

حنفي فقهي ڪتابن ۾ ڪڏهن لفظ مڪروه بنا ڪنهن وڌيڪ وضاحت جي پڻ استعمال ٿيندو آهي. اهڙي صورت ۾ ان جي صحيح مراد سمجهڻ لاءِ عبارت، مسئلي جي نوعيت ۽ فقهي اصطلاح جو پسمنظر ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;birmingham&quot;/&gt;

=== مالڪي، شافعي ۽ حنبلي فقه ===
[[مالڪي فقه]]، [[شافعي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي عام اصطلاحي استعمال ۾ مڪروه مان مراد اهڙو عمل هوندو آهي، جنهن کي ڇڏڻ شرعي طور بهتر هجي، پر جنهن جي ڪرڻ سان عام طور گناهه لازم نه اچي.

انهن فقهي مڪتبن ۾ حنفي اصطلاح واري مڪروه تحريمي کي هڪ الڳ بنيادي حڪم طور ساڳي نموني استعمال نه ڪيو ويندو آهي. اهڙي عمل کي، جنهن کان بچڻ لازم هجي، عام طور حرام جي درجي ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;seekers&quot;/&gt;

== نماز ۾ مڪروه عمل ==
[[نماز]] جي فقهي احڪامن ۾ مڪروه جو اصطلاح وڏي اهميت رکي ٿو. مختلف فقهي ڪتابن ۾ نماز دوران اهڙن عملن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪي نماز جي آداب، خشوع ۽ مقرر ڪيل طريقي جي خلاف هجن.

حنفي فقه موجب نماز ۾ مڪروه تحريمي عمل جي ارتڪاب سان نماز جي ادائگيءَ ۾ نقص پيدا ٿي سگهي ٿو. اهڙي حالت ۾ نماز کي ٻيهر ادا ڪرڻ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن.

حنفي عالمن جي هڪ مشهور فتويٰ موجب جيڪڏهن نماز ۾ مڪروه تحريمي عمل ٿي وڃي تہ نماز جو وقت باقي هجڻ دوران ان کي ٻيهر ادا ڪرڻ واجب ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ مڪروه تنزيهي عمل جي ڪري عام طور نماز ٻيهر پڙهڻ لازم نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;salah&quot;&gt;{{cite web |title=Makruh Acts in Salaat |url=https://islamqa.org/hanafi/zamzam-academy/20443/makruh-acts-in-salaat/ |website=IslamQA.org |publisher=Zamzam Academy |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

نماز ۾ مڪروه عملن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي درجابندي بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عمل جو حڪم ان جي فقهي پسمنظر سان بيان ڪرڻ ضروري آهي.

== روزي ۽ ٻين عبادتن ۾ مڪروه ==
[[روزو|روزي]]، نماز، [[وضو]] ۽ ٻين عبادتن جي فقهي احڪامن ۾ پڻ مڪروه جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. انهن عبادتن ۾ ڪجهه عمل اهڙا هوندا آهن، جيڪي عبادت کي باطل نه ڪندا آهن، پر انهن کان بچڻ کي بهتر سمجهيو ويندو آهي.

ڪنهن عمل جي مڪروه هجڻ جو مطلب لازمي طور اهو نه آهي تہ ان سان عبادت ختم يا باطل ٿي وڃي. عبادت جي صحت ۽ مڪروه عمل جي ارتڪاب جو حڪم ٻه الڳ فقهي مسئلا آهن.

ان ڪري فقهي ڪتابن ۾ ڪنهن عمل کي مڪروه قرار ڏيڻ وقت اهو پڻ ڏٺو ويندو آهي تہ اهو مڪروه تحريمي آهي يا مڪروه تنزيهي ۽ ان سان عبادت جي صحت تي ڪهڙو اثر پوي ٿو.

== مڪروه ۽ گناهه جو تعلق ==
اسلامي فقه ۾ هر مڪروه عمل کي گناهه قرار نٿو ڏنو وڃي. مڪروه تنزيهي جي ارتڪاب تي عام طور گناهه لازم نه ايندو آهي، جڏهن تہ حنفي فقه موجب مڪروه تحريمي جي ارتڪاب کي گناهه سمجهيو ويندو آهي.

اهڙيءَ طرح مڪروه جي شرعي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ان جي قسم، ممانعت جي نوعيت ۽ متعلق فقهي مڪتب جي اصولن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;repetition&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شريعت]]
* [[اسلامي فقه]]
* [[اصول فقه]]
* [[حنفي فقه]]
* [[حرام]]
* [[حلال]]
* [[فرض]]
* [[واجب]]
* [[مستحب]]
* [[مباح]]
* [[نماز]]
* [[روزو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/halal-o-haram/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ حلال ۽ حرام بابت مضمون]
* [https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/136018/ مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي بابت حنفي فقهي وضاحت]
* [https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/major-vs-minor-sins-and-haram-vs-makruh-tahriman/ حرام ۽ مڪروه تحريمي جي وچ ۾ فرق]

[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:شريعت]]
[[زمرو:اصول فقه]]</text>
      <sha1>an1f3qzan04cuyk54juhappot5850gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فرض (اسلام)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57090</id>
    <revision>
      <id>418094</id>
      <parentid>250269</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19817" sha1="qvcdi94vy876vuejc0yhqzamf15q9av" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي شريعت ۾ لازمي قرار ڏنل عمل}}
{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Farz'''}}

'''فرض''' (اسلام){{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Farz '''}}اھو فعل آهي جنھن جو ڪرڻ ھر مسلمان تي لازم آهي، ان جو انڪار ڪرڻ وارو ڪافر آهي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. اسلامي شريعت مطابق جيڪو ماڻھو عذر کانسواءِ فرض ڇڏي ڏي اھو فاسق ۽ عذاب جي لائق آھي&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ   3055&lt;/ref&gt;.

'''فرض''' (عربي: فَرْض؛ جمع: فُرُوض) [[اسلامي شريعت]] ۽ [[اسلامي فقه]] جو هڪ بنيادي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد اهڙو عمل يا حڪم آهي، جنهن جي ادائگي شرعي طور لازم هجي. اسلامي قانون جي روايتي درجابنديءَ ۾ فرض کي لازمي عملن جي درجي ۾ رکيو ويندو آهي. فقهي اصولن موجب فرض جي ادائگي ثواب جو سبب آهي، جڏهن تہ بنا ڪنهن معتبر شرعي عذر جي ان کي ڇڏي ڏيڻ گناهه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;&gt;{{cite web |title=The Difference between Fard and Wajib |url=https://fiqh.islamonline.net/en/the-difference-between-fard-and-wajib/ |website=IslamOnline |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[حنفي فقه]] ۾ فرض ۽ [[واجب]] جي وچ ۾ دليل جي قطعي يا ظني هجڻ جي بنياد تي فرق ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[شافعي فقه]]، [[مالڪي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي عام اصولي اصطلاح ۾ فرض ۽ واجب کي گهڻو ڪري هڪ ئي شرعي حڪم لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot; /&gt;

فرض جا ٻه بنيادي قسم '''فرض عين''' ۽ '''فرض ڪفايه''' آهن. فرض عين اهڙي ذميواري آهي، جيڪا هر شرعي طور مڪلف شخص تي انفرادي طور لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن تہ فرض ڪفايه اهڙي اجتماعي ذميواري آهي، جيڪا ڪافي ماڻهن جي ادائگي سان ٻين کان ساقط ٿي وڃي ٿي.

== لغوي معنيٰ ==
لفظ '''فرض''' عربي ٻوليءَ جي مادّي ''ف ر ض'' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنائن ۾ مقرر ڪرڻ، لازم ڪرڻ، حصو مقرر ڪرڻ ۽ ڪنهن شيءِ کي طئي ڪرڻ شامل آهن.

[[قرآن مجيد]] ۾ فرض ۽ ان جي مادّي مان نڪتل لفظ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا آهن. مثال طور [[سورة النساء]] جي آيت 11 ۾ وراثت جا حصا مقرر ڪرڻ جي حوالي سان لفظ ''فريضة'' استعمال ٿيو آهي، جڏهن تہ [[سورة التحريم]] جي آيت 2 ۾ الله تعاليٰ جي مقرر ڪيل حڪم جي معنيٰ ۾ ساڳئي مادّي مان نڪتل لفظ آيو آهي.&lt;ref name=&quot;quran411&quot;&gt;{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:11 |url=https://quran.com/4/11 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;quran662&quot;&gt;{{cite web |title=Surah At-Tahrim 66:2 |url=https://quran.com/66/2 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اسلامي فقهي اصطلاح ۾ فرض مان مراد اهڙو عمل آهي، جنهن جي ادائگي شريعت ۾ لازمي قرار ڏني وئي هجي.

== قرآن مجيد ۾ فرض جو تصور ==
قرآن مجيد ۾ ڪيترن ئي عبادتن ۽ شرعي ذميوارين جي ادائگيءَ جو حڪم ڏنو ويو آهي. انهن ۾ [[نماز]]، [[زڪوات]]، [[روزو]] ۽ [[حج]] شامل آهن.

[[سورة النساء]] جي آيت 103 ۾ نماز جي فرض هجڻ بابت ارشاد آهي:

{{اقتباس|إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}}

'''ترجمو:''' بيشڪ نماز مؤمنن تي مقرر وقتن ۾ فرض ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;quran4103&quot;&gt;{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:103 |url=https://quran.com/4/103 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح [[سورة البقرة]] جي آيت 183 ۾ روزي بابت ارشاد آهي:

{{اقتباس|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}

'''ترجمو:''' اي ايمان وارؤ! توهان تي روزا فرض ڪيا ويا آهن، جيئن توهان کان اڳين ماڻهن تي فرض ڪيا ويا هئا، تہ جيئن توهان پرهيزگار بڻجو.&lt;ref name=&quot;quran2183&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:183 |url=https://quran.com/2/183 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن آيتن مان اسلامي فقه ۾ فرض عبادتن جي شرعي بنيادن جي وضاحت ٿئي ٿي.

== حديث ۾ فرض جو تصور ==
[[حديث]] جي مجموعن ۾ پڻ فرض عبادتن ۽ اسلامي ذميوارين بابت تفصيلي احڪام موجود آهن.

[[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] فرمايو:

{{اقتباس|بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالْحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ}}

'''ترجمو:''' اسلام جو بنياد پنجن شين تي رکيو ويو آهي: ان ڳالهه جي شاهدي ڏيڻ تہ الله کان سواءِ ڪوبه معبود نه آهي ۽ محمد ﷺ الله جا رسول آهن، نماز قائم ڪرڻ، زڪوات ادا ڪرڻ، حج ڪرڻ ۽ رمضان جا روزا رکڻ.

هيءَ حديث [[صحيح بخاري]] جي ڪتاب الايمان، حديث نمبر 8 ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari8&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 8 |url=https://sunnah.com/bukhari:8 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن حديث ۾ بيان ڪيل عبادتون ۽ عقيدو اسلام جي پنجن بنيادي رڪنن سان تعلق رکن ٿا. انهن جي ادائگيءَ جا تفصيلي احڪام مسلمان جي عمر، صحت، مالي استطاعت ۽ ٻين شرعي شرطن موجب لاڳو ٿيندا آهن.

== فرض جا قسم ==
اسلامي فقه ۾ فرض کي ذميواريءَ جي نوعيت جي لحاظ کان ٻن بنيادي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

=== فرض عين ===
'''فرض عين''' (عربي: فرض عين) اهڙو فرض آهي، جنهن جي ادائگي هر اهڙي مسلمان تي انفرادي طور لازم هجي، جنهن تي ان فرض جون شرعي شرطون لاڳو ٿين.

فرض عين جي ادائگي ڪنهن ٻئي شخص جي عمل سان عام طور ساقط نه ٿيندي آهي. مثال طور پنج وقت نماز ادا ڪرڻ هر بالغ ۽ عاقل مسلمان جي انفرادي ذميواري آهي، جيتوڻيڪ عورتن، مسافرن، بيمارن ۽ ٻين حالتن بابت مخصوص شرعي احڪام موجود آهن.

فرض عين جا اهم مثال هي آهن:

* پنج وقت [[نماز]] ادا ڪرڻ.
* [[رمضان]] جا روزا رکڻ، جڏهن انهن جون شرعي شرطون پوريون ٿين.
* مقرر نصاب ۽ ٻين شرطن جي موجودگيءَ ۾ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ.
* مالي ۽ جسماني استطاعت جي صورت ۾ زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو [[حج]] ادا ڪرڻ.

فرض عين جي ادائگي ان شخص جي ذميواري هوندي آهي، جنهن تي اهو فرض لاڳو ٿيو هجي.

=== فرض ڪفايه ===
'''فرض ڪفايه''' (عربي: فرض كفاية) اهڙو فرض آهي، جنهن جي ادائگي مسلمانن جي ڪنهن جماعت يا ڪافي تعداد ۾ ماڻهن جي ڪرڻ سان ٻين مسلمانن کان ساقط ٿي وڃي ٿي.

جيڪڏهن ڪنهن علائقي يا جماعت ۾ فرض ڪفايه ادا ڪرڻ جي ضرورت موجود هجي ۽ ڪوبه ان کي ادا نه ڪري، تہ فقهي اصولن موجب ان ذميواريءَ کي پورو ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ۽ ذميوار ماڻهن تي گناهه جو حڪم لاڳو ٿي سگهي ٿو.

فرض ڪفايه جا مشهور مثال هي آهن:

* مسلمان ميت جي [[نماز جنازه]] ادا ڪرڻ.
* ميت کي شرعي طريقي سان غسل ڏيڻ ۽ دفن ڪرڻ.
* اهڙن ديني ۽ اجتماعي علمن ۾ مهارت حاصل ڪرڻ، جن جي مسلمان معاشري کي ضرورت هجي.
* معاشري جون اهڙيون ضروري اجتماعي ذميواريون پوريون ڪرڻ، جن کي فقهي اصولن موجب فرض ڪفايه قرار ڏنو ويو هجي.

فرض ڪفايه جو مقصد اهڙين اجتماعي ذميوارين جي ادائگي کي يقيني بڻائڻ آهي، جيڪي معاشري جي ضرورتن سان تعلق رکن ٿيون.

== فرض ۽ واجب ۾ فرق ==
[[اسلامي فقه]] ۾ فرض ۽ واجب جي اصطلاحن بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي.

=== حنفي فقه موجب ===
[[حنفي فقه]] ۾ فرض اهڙي شرعي حڪم کي چيو ويندو آهي، جيڪو قطعي دليل سان ثابت هجي. قطعي دليل مان مراد اهڙو دليل آهي، جنهن جي ثبوت ۽ حڪم تي دلالت ۾ اصولي طور يقين موجود هجي.

ان جي ابتڙ واجب اهڙي لازمي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن جو ثبوت ظني دليل سان ٿئي. ظني دليل مان مراد اهڙو دليل آهي، جنهن ۾ ثبوت يا دلالت جي لحاظ کان قطعي يقين جو درجو موجود نه هجي.&lt;ref name=&quot;hanafi&quot;&gt;{{cite web |title=The Difference between the Obligatory (Fard) and Necessary (Wajib) |url=https://islamqa.org/hanafi/qibla-hanafi/42687/the-difference-between-the-obligatory-fard-and-necessary-wajib-5/ |website=IslamQA.org |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حنفي فقهي روايت ۾ فرض ۽ واجب جي وچ ۾ فرق عبادتن جي صحت، انهن جي تلافي ۽ شرعي حڪمن جي انڪار جي مسئلن ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ٻين فقهي مڪتبن موجب ===
[[مالڪي فقه]]، [[شافعي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي عام اصولي اصطلاح ۾ فرض ۽ واجب کي گهڻو ڪري هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن مڪتبن موجب ٻئي اصطلاح اهڙي عمل لاءِ آهن، جنهن جي ادائگي شرعي طور لازم هجي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;/&gt;

البتہ ڪجهه مخصوص عبادتن، خاص طور حج جي مناسڪن، ۾ فرض ۽ واجب جي اصطلاحن جو استعمال الڳ فني معنائن ۾ پڻ ٿي سگهي ٿو.

== فرض، واجب، سنت ۽ مستحب ۾ فرق ==
اسلامي شريعت ۾ عملن جي درجابندي انهن جي لازمي هجڻ، ثواب ۽ گناهه جي لحاظ کان ڪئي ويندي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! شرعي حڪم
! بنيادي معنيٰ
! ادائگيءَ جي حيثيت
|-
| [[فرض]]
| قطعي دليل سان ثابت لازمي عمل، حنفي اصطلاح موجب
| ادائگي لازم
|-
| [[واجب]]
| ظني دليل سان ثابت لازمي عمل، حنفي اصطلاح موجب
| ادائگي لازم
|-
| [[سنت]]
| رسول الله ﷺ جي طريقي سان لاڳاپيل عمل
| قسم موجب مختلف حڪم
|-
| [[مستحب]]
| پسنديده عمل
| ادائگي ثواب جو سبب، ڇڏڻ تي عام طور گناهه نه
|-
| [[مباح]]
| شرعي طور اجازت ڏنل عمل
| اصل حڪم موجب ڪرڻ يا نه ڪرڻ جائز
|-
| [[مڪروه]]
| ناپسنديده عمل
| قسم ۽ فقهي مڪتب موجب مختلف حڪم
|-
| [[حرام]]
| شرعي طور منع ڪيل عمل
| ارتڪاب گناهه
|}

هن جدول ۾ فرض ۽ واجب جو فرق حنفي فقهي اصطلاحن موجب بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين فقهي مڪتبن ۾ ٻنهي جي اصطلاحي معنيٰ گهڻو ڪري هڪجهڙي آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;/&gt;

== فرض جي ادائگي ۽ ان کي ڇڏڻ ==
اسلامي فقهي اصولن موجب فرض جي ادائگي شرعي ذميواري آهي. جيڪو شخص پنهنجي مٿان لاڳو ٿيل فرض کي مقرر طريقي سان ادا ڪري ٿو، اهو پنهنجي شرعي ذميواري پوري ڪري ٿو.

جيڪڏهن ڪو شخص ڄاڻي واڻي ۽ بنا معتبر شرعي عذر جي فرض کي ڇڏي ڏئي، تہ اسلامي فقهي روايت ۾ ان کي گناهه سمجهيو ويندو آهي. البت فرض ڇڏڻ سان لاڳاپيل حڪم هر عبادت ۽ هر حالت ۾ هڪجهڙا نه آهن.

فقهي ڪتابن ۾ فرض ڇڏڻ جا مختلف سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ وسارڻ، بيماري، سفر، مجبوري ۽ ٻين شرعي عذرن کي الڳ حيثيت حاصل آهي.

== فرض جي انڪار جو فقهي حڪم ==
اسلامي علم العقائد ۽ فقهي روايت ۾ فرض جي انڪار جو مسئلو ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي تہ ان فرض جو ثبوت ڪيترو قطعي آهي ۽ ڇا اهو حڪم دين جي اهڙن بنيادي ۽ عام طور معلوم احڪامن مان آهي، جن کي ''معلوم من الدين بالضرورة'' چيو ويندو آهي.

ڪيترن سني عالمن موجب دين جي اهڙي بنيادي حڪم جو ڄاڻي واڻي انڪار، جنهن جو اسلامي تعليمات مان هجڻ قطعي ۽ عام طور معلوم هجي، ڪفر جي دائري ۾ اچي سگهي ٿو.

تنهن هوندي بہ هر فقهي فرض جي انڪار کي لازمي طور ڪفر قرار ڏيڻ درست نه آهي. حنفي عالمن جي وضاحت موجب ڪنهن حڪم جو قطعي دليل سان ثابت هجڻ ۽ ان جو دين جي لازمي طور معلوم احڪامن مان هجڻ ٻه الڳ شرطون آهن.&lt;ref name=&quot;denial&quot;&gt;{{cite web |title=How Do the Hanafis Distinguish Between Fard, Wajib, and When Denial Becomes Disbelief? |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/how-do-the-hanafis-distinguish-between-fard-wajib-and-and-when-denial-becomes-disbelief/ |website=SeekersGuidance |date=6 June 2026 |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

فقهي روايت ۾ ڪنهن مخصوص شخص بابت ڪفر جو حڪم لڳائڻ لاءِ ان جي ڄاڻ، ارادي، سمجهه، ممڪن غلط فهمي ۽ ٻين شرعي شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح فرض کي سستيءَ سبب ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي شرعي حيثيت جو انڪار ڪرڻ ٻن الڳ مسئلن طور بحث هيٺ اچن ٿا.

== شرعي عذر ۽ فرض ==
اسلامي شريعت ۾ فرض جي ادائگيءَ سان گڏ انساني استطاعت ۽ مجبوريءَ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.

[[سورة البقرة]] جي آيت 286 ۾ ارشاد آهي:

{{اقتباس|لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}}

'''ترجمو:''' الله ڪنهن به جان تي ان جي طاقت کان وڌيڪ بار نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;quran2286&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:286 |url=https://quran.com/2/286 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اصول جي روشنيءَ ۾ اسلامي فقه ۾ مختلف حالتن لاءِ رعايتون مقرر ڪيون ويون آهن. مثال طور:

* بيمار شخص لاءِ نماز جي ادائگيءَ ۾ جسماني حالت موجب رعايتون موجود آهن.
* مسافر لاءِ مخصوص شرطن هيٺ نماز قصر ڪرڻ جا احڪام آهن.
* بيماري يا سفر جي حالت ۾ رمضان جا روزا پوءِ قضا ڪرڻ جي اجازت موجود آهي.
* حج صرف اهڙي مسلمان تي فرض آهي، جيڪو شرعي طور استطاعت رکندڙ هجي.

انهن رعايتن جو مقصد شرعي ذميوارين کي انساني استطاعت ۽ حالتن مطابق ادا ڪرڻ آهي.

== عبادتن ۾ فرض جي اهميت ==
اسلامي عبادتن ۾ فرض جو اصطلاح ڪنهن عبادت جي لازمي حيثيت سان گڏ ان جي اندروني بنيادي رڪنن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

مثال طور حنفي فقه ۾ نماز جا ڪجهه بنيادي رڪن فرض آهن، جن کان سواءِ نماز صحيح نه ٿيندي آهي. اهڙيءَ طرح وضو، غسل، روزي ۽ حج جي احڪامن ۾ پڻ فرض عملن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي.

ڪنهن عبادت جي فرض رڪن جي عدم ادائگي ۽ ان عبادت جي ڪنهن سنت يا مستحب عمل جي عدم ادائگيءَ جا شرعي نتيجا مختلف هوندا آهن.

فقهي ڪتابن ۾ انهن فرقن کي واضح ڪرڻ جو مقصد عبادتن جي صحت، ادائگيءَ جي شرطن ۽ شرعي ذميوارين کي سمجهائڻ آهي.

== اسلامي معاشري ۾ فرض جو تصور ==
فرض جو تصور رڳو انفرادي عبادتن تائين محدود نه آهي، پر اسلامي فقهي روايت ۾ اجتماعي ذميوارين سان پڻ لاڳاپيل آهي.

فرض ڪفايه جي اصول هيٺ مسلمان معاشري ۾ اهڙين ضرورتن جي پورائي تي زور ڏنو ويندو آهي، جن جي ادائگي ڪنهن جماعت يا ڪافي تعداد ۾ ماڻهن جي ذميواري هجي.

اسلامي فقه جي تاريخ ۾ ديني تعليم، ميت جي تجهيـز ۽ تدفين، اجتماعي ضرورتن ۽ ٻين معاملن بابت فرض ڪفايه جي تصور تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي.

اهڙيءَ طرح فرض اسلامي قانون ۾ انفرادي ذميواري، اجتماعي فرض شناسي ۽ مذهبي عملن جي لازمي حيثيت کي ظاهر ڪندڙ بنيادي اصطلاح آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اسلامي فقه]]
* [[شريعت]]
* [[اصول فقه]]
* [[فرض عين]]
* [[فرض ڪفايه]]
* [[واجب]]
* [[سنت]]
* [[مستحب]]
* [[مباح]]
* [[مڪروه]]
* [[حرام]]
* [[نماز]]
* [[روزو]]
* [[زڪوات]]
* [[حج]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://fiqh.islamonline.net/en/the-difference-between-fard-and-wajib/ فرض ۽ واجب جي فقهي فرق بابت مضمون]
* [https://sunnah.com/bukhari:8 صحيح بخاري، حديث نمبر 8]
* [https://quran.com/4/103 قرآن مجيد، سورة النساء، آيت 103]

[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:شريعت]]
[[زمرو:اصول فقه]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]</text>
      <sha1>qvcdi94vy876vuejc0yhqzamf15q9av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418095</id>
      <parentid>418094</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19770" sha1="clhmibsp431qv0jic9jvl0o4zk2hctn" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلامي شريعت ۾ لازمي قرار ڏنل عمل}}

'''فرض''' (اسلام){{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Farz '''}}اھو فعل آهي جنھن جو ڪرڻ ھر مسلمان تي لازم آهي، ان جو انڪار ڪرڻ وارو ڪافر آهي&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;. اسلامي شريعت مطابق جيڪو ماڻھو عذر کانسواءِ فرض ڇڏي ڏي اھو فاسق ۽ عذاب جي لائق آھي&lt;ref name =&quot; آسان فقه&quot; &gt; - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ   3055&lt;/ref&gt;.

'''فرض''' (عربي: فَرْض؛ جمع: فُرُوض) [[اسلامي شريعت]] ۽ [[اسلامي فقه]] جو هڪ بنيادي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد اهڙو عمل يا حڪم آهي، جنهن جي ادائگي شرعي طور لازم هجي. اسلامي قانون جي روايتي درجابنديءَ ۾ فرض کي لازمي عملن جي درجي ۾ رکيو ويندو آهي. فقهي اصولن موجب فرض جي ادائگي ثواب جو سبب آهي، جڏهن تہ بنا ڪنهن معتبر شرعي عذر جي ان کي ڇڏي ڏيڻ گناهه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;&gt;{{cite web |title=The Difference between Fard and Wajib |url=https://fiqh.islamonline.net/en/the-difference-between-fard-and-wajib/ |website=IslamOnline |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[حنفي فقه]] ۾ فرض ۽ [[واجب]] جي وچ ۾ دليل جي قطعي يا ظني هجڻ جي بنياد تي فرق ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[شافعي فقه]]، [[مالڪي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي عام اصولي اصطلاح ۾ فرض ۽ واجب کي گهڻو ڪري هڪ ئي شرعي حڪم لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot; /&gt;

فرض جا ٻه بنيادي قسم '''فرض عين''' ۽ '''فرض ڪفايه''' آهن. فرض عين اهڙي ذميواري آهي، جيڪا هر شرعي طور مڪلف شخص تي انفرادي طور لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن تہ فرض ڪفايه اهڙي اجتماعي ذميواري آهي، جيڪا ڪافي ماڻهن جي ادائگي سان ٻين کان ساقط ٿي وڃي ٿي.

== لغوي معنيٰ ==
لفظ '''فرض''' عربي ٻوليءَ جي مادّي ''ف ر ض'' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنائن ۾ مقرر ڪرڻ، لازم ڪرڻ، حصو مقرر ڪرڻ ۽ ڪنهن شيءِ کي طئي ڪرڻ شامل آهن.

[[قرآن مجيد]] ۾ فرض ۽ ان جي مادّي مان نڪتل لفظ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا آهن. مثال طور [[سورة النساء]] جي آيت 11 ۾ وراثت جا حصا مقرر ڪرڻ جي حوالي سان لفظ ''فريضة'' استعمال ٿيو آهي، جڏهن تہ [[سورة التحريم]] جي آيت 2 ۾ الله تعاليٰ جي مقرر ڪيل حڪم جي معنيٰ ۾ ساڳئي مادّي مان نڪتل لفظ آيو آهي.&lt;ref name=&quot;quran411&quot;&gt;{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:11 |url=https://quran.com/4/11 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;quran662&quot;&gt;{{cite web |title=Surah At-Tahrim 66:2 |url=https://quran.com/66/2 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اسلامي فقهي اصطلاح ۾ فرض مان مراد اهڙو عمل آهي، جنهن جي ادائگي شريعت ۾ لازمي قرار ڏني وئي هجي.

== قرآن مجيد ۾ فرض جو تصور ==
قرآن مجيد ۾ ڪيترن ئي عبادتن ۽ شرعي ذميوارين جي ادائگيءَ جو حڪم ڏنو ويو آهي. انهن ۾ [[نماز]]، [[زڪوات]]، [[روزو]] ۽ [[حج]] شامل آهن.

[[سورة النساء]] جي آيت 103 ۾ نماز جي فرض هجڻ بابت ارشاد آهي:

{{اقتباس|إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا}}

'''ترجمو:''' بيشڪ نماز مؤمنن تي مقرر وقتن ۾ فرض ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;quran4103&quot;&gt;{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:103 |url=https://quran.com/4/103 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح [[سورة البقرة]] جي آيت 183 ۾ روزي بابت ارشاد آهي:

{{اقتباس|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}

'''ترجمو:''' اي ايمان وارؤ! توهان تي روزا فرض ڪيا ويا آهن، جيئن توهان کان اڳين ماڻهن تي فرض ڪيا ويا هئا، تہ جيئن توهان پرهيزگار بڻجو.&lt;ref name=&quot;quran2183&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:183 |url=https://quran.com/2/183 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهن آيتن مان اسلامي فقه ۾ فرض عبادتن جي شرعي بنيادن جي وضاحت ٿئي ٿي.

== حديث ۾ فرض جو تصور ==
[[حديث]] جي مجموعن ۾ پڻ فرض عبادتن ۽ اسلامي ذميوارين بابت تفصيلي احڪام موجود آهن.

[[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] فرمايو:

{{اقتباس|بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالْحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ}}

'''ترجمو:''' اسلام جو بنياد پنجن شين تي رکيو ويو آهي: ان ڳالهه جي شاهدي ڏيڻ تہ الله کان سواءِ ڪوبه معبود نه آهي ۽ محمد ﷺ الله جا رسول آهن، نماز قائم ڪرڻ، زڪوات ادا ڪرڻ، حج ڪرڻ ۽ رمضان جا روزا رکڻ.

هيءَ حديث [[صحيح بخاري]] جي ڪتاب الايمان، حديث نمبر 8 ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari8&quot;&gt;{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 8 |url=https://sunnah.com/bukhari:8 |website=Sunnah.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

هن حديث ۾ بيان ڪيل عبادتون ۽ عقيدو اسلام جي پنجن بنيادي رڪنن سان تعلق رکن ٿا. انهن جي ادائگيءَ جا تفصيلي احڪام مسلمان جي عمر، صحت، مالي استطاعت ۽ ٻين شرعي شرطن موجب لاڳو ٿيندا آهن.

== فرض جا قسم ==
اسلامي فقه ۾ فرض کي ذميواريءَ جي نوعيت جي لحاظ کان ٻن بنيادي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

=== فرض عين ===
'''فرض عين''' (عربي: فرض عين) اهڙو فرض آهي، جنهن جي ادائگي هر اهڙي مسلمان تي انفرادي طور لازم هجي، جنهن تي ان فرض جون شرعي شرطون لاڳو ٿين.

فرض عين جي ادائگي ڪنهن ٻئي شخص جي عمل سان عام طور ساقط نه ٿيندي آهي. مثال طور پنج وقت نماز ادا ڪرڻ هر بالغ ۽ عاقل مسلمان جي انفرادي ذميواري آهي، جيتوڻيڪ عورتن، مسافرن، بيمارن ۽ ٻين حالتن بابت مخصوص شرعي احڪام موجود آهن.

فرض عين جا اهم مثال هي آهن:

* پنج وقت [[نماز]] ادا ڪرڻ.
* [[رمضان]] جا روزا رکڻ، جڏهن انهن جون شرعي شرطون پوريون ٿين.
* مقرر نصاب ۽ ٻين شرطن جي موجودگيءَ ۾ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ.
* مالي ۽ جسماني استطاعت جي صورت ۾ زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو [[حج]] ادا ڪرڻ.

فرض عين جي ادائگي ان شخص جي ذميواري هوندي آهي، جنهن تي اهو فرض لاڳو ٿيو هجي.

=== فرض ڪفايه ===
'''فرض ڪفايه''' (عربي: فرض كفاية) اهڙو فرض آهي، جنهن جي ادائگي مسلمانن جي ڪنهن جماعت يا ڪافي تعداد ۾ ماڻهن جي ڪرڻ سان ٻين مسلمانن کان ساقط ٿي وڃي ٿي.

جيڪڏهن ڪنهن علائقي يا جماعت ۾ فرض ڪفايه ادا ڪرڻ جي ضرورت موجود هجي ۽ ڪوبه ان کي ادا نه ڪري، تہ فقهي اصولن موجب ان ذميواريءَ کي پورو ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ۽ ذميوار ماڻهن تي گناهه جو حڪم لاڳو ٿي سگهي ٿو.

فرض ڪفايه جا مشهور مثال هي آهن:

* مسلمان ميت جي [[نماز جنازه]] ادا ڪرڻ.
* ميت کي شرعي طريقي سان غسل ڏيڻ ۽ دفن ڪرڻ.
* اهڙن ديني ۽ اجتماعي علمن ۾ مهارت حاصل ڪرڻ، جن جي مسلمان معاشري کي ضرورت هجي.
* معاشري جون اهڙيون ضروري اجتماعي ذميواريون پوريون ڪرڻ، جن کي فقهي اصولن موجب فرض ڪفايه قرار ڏنو ويو هجي.

فرض ڪفايه جو مقصد اهڙين اجتماعي ذميوارين جي ادائگي کي يقيني بڻائڻ آهي، جيڪي معاشري جي ضرورتن سان تعلق رکن ٿيون.

== فرض ۽ واجب ۾ فرق ==
[[اسلامي فقه]] ۾ فرض ۽ واجب جي اصطلاحن بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهي.

=== حنفي فقه موجب ===
[[حنفي فقه]] ۾ فرض اهڙي شرعي حڪم کي چيو ويندو آهي، جيڪو قطعي دليل سان ثابت هجي. قطعي دليل مان مراد اهڙو دليل آهي، جنهن جي ثبوت ۽ حڪم تي دلالت ۾ اصولي طور يقين موجود هجي.

ان جي ابتڙ واجب اهڙي لازمي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن جو ثبوت ظني دليل سان ٿئي. ظني دليل مان مراد اهڙو دليل آهي، جنهن ۾ ثبوت يا دلالت جي لحاظ کان قطعي يقين جو درجو موجود نه هجي.&lt;ref name=&quot;hanafi&quot;&gt;{{cite web |title=The Difference between the Obligatory (Fard) and Necessary (Wajib) |url=https://islamqa.org/hanafi/qibla-hanafi/42687/the-difference-between-the-obligatory-fard-and-necessary-wajib-5/ |website=IslamQA.org |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حنفي فقهي روايت ۾ فرض ۽ واجب جي وچ ۾ فرق عبادتن جي صحت، انهن جي تلافي ۽ شرعي حڪمن جي انڪار جي مسئلن ۾ اهميت رکي ٿو.

=== ٻين فقهي مڪتبن موجب ===
[[مالڪي فقه]]، [[شافعي فقه]] ۽ [[حنبلي فقه]] جي عام اصولي اصطلاح ۾ فرض ۽ واجب کي گهڻو ڪري هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن مڪتبن موجب ٻئي اصطلاح اهڙي عمل لاءِ آهن، جنهن جي ادائگي شرعي طور لازم هجي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;/&gt;

البتہ ڪجهه مخصوص عبادتن، خاص طور حج جي مناسڪن، ۾ فرض ۽ واجب جي اصطلاحن جو استعمال الڳ فني معنائن ۾ پڻ ٿي سگهي ٿو.

== فرض، واجب، سنت ۽ مستحب ۾ فرق ==
اسلامي شريعت ۾ عملن جي درجابندي انهن جي لازمي هجڻ، ثواب ۽ گناهه جي لحاظ کان ڪئي ويندي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! شرعي حڪم
! بنيادي معنيٰ
! ادائگيءَ جي حيثيت
|-
| [[فرض]]
| قطعي دليل سان ثابت لازمي عمل، حنفي اصطلاح موجب
| ادائگي لازم
|-
| [[واجب]]
| ظني دليل سان ثابت لازمي عمل، حنفي اصطلاح موجب
| ادائگي لازم
|-
| [[سنت]]
| رسول الله ﷺ جي طريقي سان لاڳاپيل عمل
| قسم موجب مختلف حڪم
|-
| [[مستحب]]
| پسنديده عمل
| ادائگي ثواب جو سبب، ڇڏڻ تي عام طور گناهه نه
|-
| [[مباح]]
| شرعي طور اجازت ڏنل عمل
| اصل حڪم موجب ڪرڻ يا نه ڪرڻ جائز
|-
| [[مڪروه]]
| ناپسنديده عمل
| قسم ۽ فقهي مڪتب موجب مختلف حڪم
|-
| [[حرام]]
| شرعي طور منع ڪيل عمل
| ارتڪاب گناهه
|}

هن جدول ۾ فرض ۽ واجب جو فرق حنفي فقهي اصطلاحن موجب بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين فقهي مڪتبن ۾ ٻنهي جي اصطلاحي معنيٰ گهڻو ڪري هڪجهڙي آهي.&lt;ref name=&quot;farzwajib&quot;/&gt;

== فرض جي ادائگي ۽ ان کي ڇڏڻ ==
اسلامي فقهي اصولن موجب فرض جي ادائگي شرعي ذميواري آهي. جيڪو شخص پنهنجي مٿان لاڳو ٿيل فرض کي مقرر طريقي سان ادا ڪري ٿو، اهو پنهنجي شرعي ذميواري پوري ڪري ٿو.

جيڪڏهن ڪو شخص ڄاڻي واڻي ۽ بنا معتبر شرعي عذر جي فرض کي ڇڏي ڏئي، تہ اسلامي فقهي روايت ۾ ان کي گناهه سمجهيو ويندو آهي. البت فرض ڇڏڻ سان لاڳاپيل حڪم هر عبادت ۽ هر حالت ۾ هڪجهڙا نه آهن.

فقهي ڪتابن ۾ فرض ڇڏڻ جا مختلف سبب بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ وسارڻ، بيماري، سفر، مجبوري ۽ ٻين شرعي عذرن کي الڳ حيثيت حاصل آهي.

== فرض جي انڪار جو فقهي حڪم ==
اسلامي علم العقائد ۽ فقهي روايت ۾ فرض جي انڪار جو مسئلو ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي تہ ان فرض جو ثبوت ڪيترو قطعي آهي ۽ ڇا اهو حڪم دين جي اهڙن بنيادي ۽ عام طور معلوم احڪامن مان آهي، جن کي ''معلوم من الدين بالضرورة'' چيو ويندو آهي.

ڪيترن سني عالمن موجب دين جي اهڙي بنيادي حڪم جو ڄاڻي واڻي انڪار، جنهن جو اسلامي تعليمات مان هجڻ قطعي ۽ عام طور معلوم هجي، ڪفر جي دائري ۾ اچي سگهي ٿو.

تنهن هوندي بہ هر فقهي فرض جي انڪار کي لازمي طور ڪفر قرار ڏيڻ درست نه آهي. حنفي عالمن جي وضاحت موجب ڪنهن حڪم جو قطعي دليل سان ثابت هجڻ ۽ ان جو دين جي لازمي طور معلوم احڪامن مان هجڻ ٻه الڳ شرطون آهن.&lt;ref name=&quot;denial&quot;&gt;{{cite web |title=How Do the Hanafis Distinguish Between Fard, Wajib, and When Denial Becomes Disbelief? |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/how-do-the-hanafis-distinguish-between-fard-wajib-and-and-when-denial-becomes-disbelief/ |website=SeekersGuidance |date=6 June 2026 |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

فقهي روايت ۾ ڪنهن مخصوص شخص بابت ڪفر جو حڪم لڳائڻ لاءِ ان جي ڄاڻ، ارادي، سمجهه، ممڪن غلط فهمي ۽ ٻين شرعي شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح فرض کي سستيءَ سبب ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي شرعي حيثيت جو انڪار ڪرڻ ٻن الڳ مسئلن طور بحث هيٺ اچن ٿا.

== شرعي عذر ۽ فرض ==
اسلامي شريعت ۾ فرض جي ادائگيءَ سان گڏ انساني استطاعت ۽ مجبوريءَ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.

[[سورة البقرة]] جي آيت 286 ۾ ارشاد آهي:

{{اقتباس|لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}}

'''ترجمو:''' الله ڪنهن به جان تي ان جي طاقت کان وڌيڪ بار نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;quran2286&quot;&gt;{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:286 |url=https://quran.com/2/286 |website=Quran.com |access-date=9 October 2026}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اصول جي روشنيءَ ۾ اسلامي فقه ۾ مختلف حالتن لاءِ رعايتون مقرر ڪيون ويون آهن. مثال طور:

* بيمار شخص لاءِ نماز جي ادائگيءَ ۾ جسماني حالت موجب رعايتون موجود آهن.
* مسافر لاءِ مخصوص شرطن هيٺ نماز قصر ڪرڻ جا احڪام آهن.
* بيماري يا سفر جي حالت ۾ رمضان جا روزا پوءِ قضا ڪرڻ جي اجازت موجود آهي.
* حج صرف اهڙي مسلمان تي فرض آهي، جيڪو شرعي طور استطاعت رکندڙ هجي.

انهن رعايتن جو مقصد شرعي ذميوارين کي انساني استطاعت ۽ حالتن مطابق ادا ڪرڻ آهي.

== عبادتن ۾ فرض جي اهميت ==
اسلامي عبادتن ۾ فرض جو اصطلاح ڪنهن عبادت جي لازمي حيثيت سان گڏ ان جي اندروني بنيادي رڪنن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.

مثال طور حنفي فقه ۾ نماز جا ڪجهه بنيادي رڪن فرض آهن، جن کان سواءِ نماز صحيح نه ٿيندي آهي. اهڙيءَ طرح وضو، غسل، روزي ۽ حج جي احڪامن ۾ پڻ فرض عملن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي.

ڪنهن عبادت جي فرض رڪن جي عدم ادائگي ۽ ان عبادت جي ڪنهن سنت يا مستحب عمل جي عدم ادائگيءَ جا شرعي نتيجا مختلف هوندا آهن.

فقهي ڪتابن ۾ انهن فرقن کي واضح ڪرڻ جو مقصد عبادتن جي صحت، ادائگيءَ جي شرطن ۽ شرعي ذميوارين کي سمجهائڻ آهي.

== اسلامي معاشري ۾ فرض جو تصور ==
فرض جو تصور رڳو انفرادي عبادتن تائين محدود نه آهي، پر اسلامي فقهي روايت ۾ اجتماعي ذميوارين سان پڻ لاڳاپيل آهي.

فرض ڪفايه جي اصول هيٺ مسلمان معاشري ۾ اهڙين ضرورتن جي پورائي تي زور ڏنو ويندو آهي، جن جي ادائگي ڪنهن جماعت يا ڪافي تعداد ۾ ماڻهن جي ذميواري هجي.

اسلامي فقه جي تاريخ ۾ ديني تعليم، ميت جي تجهيـز ۽ تدفين، اجتماعي ضرورتن ۽ ٻين معاملن بابت فرض ڪفايه جي تصور تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي.

اهڙيءَ طرح فرض اسلامي قانون ۾ انفرادي ذميواري، اجتماعي فرض شناسي ۽ مذهبي عملن جي لازمي حيثيت کي ظاهر ڪندڙ بنيادي اصطلاح آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اسلامي فقه]]
* [[شريعت]]
* [[اصول فقه]]
* [[فرض عين]]
* [[فرض ڪفايه]]
* [[واجب]]
* [[سنت]]
* [[مستحب]]
* [[مباح]]
* [[مڪروه]]
* [[حرام]]
* [[نماز]]
* [[روزو]]
* [[زڪوات]]
* [[حج]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://fiqh.islamonline.net/en/the-difference-between-fard-and-wajib/ فرض ۽ واجب جي فقهي فرق بابت مضمون]
* [https://sunnah.com/bukhari:8 صحيح بخاري، حديث نمبر 8]
* [https://quran.com/4/103 قرآن مجيد، سورة النساء، آيت 103]

[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي فقه]]
[[زمرو:شريعت]]
[[زمرو:اصول فقه]]
[[زمرو:اسلامي عبادتون]]</text>
      <sha1>clhmibsp431qv0jic9jvl0o4zk2hctn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ ڀرڪيو, بزرگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64340</id>
    <revision>
      <id>417976</id>
      <parentid>251429</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54126-76</username>
        <id>22984</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="r4tuywllq01pdpptc5iavfaxnvvsiif" xml:space="preserve">
'''شيخ ڀرڪيو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Sheikh Bhirkio  '''}}  سورھين صدي عيسويءَ جو ھڪ صوفي بزرگ جنھن جو تعلق سھروردي سلسلي سان ھيو. تحفة الڪرام ۾ مير علي شير قانع ٺٽوي مطابق شيخ صاحب نصرپور ڀرسان واقع سماواتي پرڳڻي جي ڪاتيار ڳوٺ م شاھو ڪاتيار جي گھر ۾ پيدا ٿيو&lt;ref name = &quot; فرائيڊي &quot;/&gt;. ڪاتيار ھڪ پراڻي ذات آھي جنھن جو ڳانڍاپو سما ذات سان آھي. سندس مزار ٽنڊو محمد خان تعلقي جي شھر [[شيخ ڀرڪيو]] ۾ آھي&lt;ref name=&quot; فرائيڊي &quot;&gt;[ https://www.thefridaytimes.com/sufis-of-16th-century-sindh/{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==</text>
      <sha1>r4tuywllq01pdpptc5iavfaxnvvsiif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76842</id>
    <revision>
      <id>418114</id>
      <parentid>277313</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T00:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10589" sha1="84v8vypzhd2ppbvm9dwpduc6hynupjt" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==خارجي لنڪس==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]</text>
      <sha1>84v8vypzhd2ppbvm9dwpduc6hynupjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418115</id>
      <parentid>418114</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>418115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10447" sha1="c5c9t17n36yval26gt4myy3ikr9nlu7" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==خارجي لنڪس==

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>c5c9t17n36yval26gt4myy3ikr9nlu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418116</id>
      <parentid>418115</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>418116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10565" sha1="ixqnsfopp6a2gqlvp4c63alpyyd8mn6" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==خارجي لنڪس==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]</text>
      <sha1>ixqnsfopp6a2gqlvp4c63alpyyd8mn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418117</id>
      <parentid>418116</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>418117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10540" sha1="alivtwv056lpmlmi8yz4mnurnoiuid6" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]</text>
      <sha1>alivtwv056lpmlmi8yz4mnurnoiuid6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418118</id>
      <parentid>418117</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10871" sha1="dgz5mpjgygchkbuxyo86gjk3liu6all" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]</text>
      <sha1>dgz5mpjgygchkbuxyo86gjk3liu6all</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418119</id>
      <parentid>418118</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11104" sha1="csdfv6enhoymake971te3kb4fnws9jk" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 
[[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]</text>
      <sha1>csdfv6enhoymake971te3kb4fnws9jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418120</id>
      <parentid>418119</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11166" sha1="1q74kfgf1gfaxj6al5yjtzhfqq0cvzr" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 
[[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>1q74kfgf1gfaxj6al5yjtzhfqq0cvzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418121</id>
      <parentid>418120</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نخلستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11194" sha1="rd8q5n0fyl6b92xy2oclszhu7n0c6fm" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

Pre-Islamic:
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 
[[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:نخلستان]]</text>
      <sha1>rd8q5n0fyl6b92xy2oclszhu7n0c6fm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418128</id>
      <parentid>418121</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>418128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11197" sha1="kbah750ltnotidhw34axmny5mg09nnd" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

==Pre-Islamic==
[[Pre-Islamic Arabia|Before the advent of Islam]] in the 7th century [[Common Era|CE]], indigenous Arabs and Jews made up the population of Khaybar, but when Jewish settlement in northern Arabia began is unknown.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;In a research conducted by [[David Samuel Margoliouth]] and published in the ''[[Journal of the Royal Asiatic Society]]'' in the last century, he points out the fact that the Jews of Khaybar and Yathrib (in Saudi Arabia), as early as the 6th century CE when Jews still lived there before they were evicted to places in [[Syria (region)|Syria]] and to the city of Al-[[Kufa]]h in Iraq, they did not differentiate between the non-accentuated &quot;thau&quot; ('''ת''') and the accentuated &quot;tau&quot; ('''תּ''')  although both letters have distinct phonetic sounds by those scrupulous in the use of proper [[Hebrew grammar]] (See: Margoliouth, D.S.: &quot;A poem attributed to Al-Samau’al.&quot; Journal of the Royal Asiatic Society. Published by the Society, 22, Albemarle St. London W. London, 1906. p. 364).&lt;/ref&gt; In 567, Khaybar was invaded and purged of its Jewish inhabitants by the [[Ghassanid]] Arab Christian king [[Al-Harith ibn Jabalah]]. He later freed the captives upon his return to the [[Levant]]. A brief account of the campaign is given by [[Ibn Qutaybah]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |url=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |accessdate=2024-07-03 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; which may also be mentioned in the sixth-century [[Harran inscription]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|title=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|website=islamic-awareness.org|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322&lt;/ref&gt;

7th century:
{{Main|Jewish community of Khaybar}}
As late as the 7th century, Khaybar was still inhabited by Jews, who pioneered the cultivation of the oasis&lt;ref&gt;Yāqut, ''Šihāb al-Dīn ibn ‘Abd Allah al-Ḥamawī al-Rūmī al-Baġdādī'' (ed. Ferdinand Wüstenfeld), Mu’jam al-Buldān, vol. IV, Leipzig 1866, p. 542 (reprint: Ṭaharān 1965, ''Maktabat al-Asadi''); Hayyim Zeev Hirschberg, ''Israel Ba-‘Arav'', Tel Aviv 1946, p. 343 (Hebrew).&lt;/ref&gt; and made their living by growing date palm trees, commerce and craftsmanship and accumulating considerable wealth.{{Citation needed|date= February 2022}}

The oasis was divided into three regions: al-Natat, al-Shikk and al-Katiba. They were probably separated by natural divisions such as the desert, [[Harrat Khaybar]] [[lava]] drifts and swamps. Each of the regions contained several fortresses or redoubts, containing homes, storehouses and stables. Each fortress was occupied by a separate family and surrounded by cultivated fields and palm-groves. To improve their defensive capabilities, the settlers raised the fortresses up hills or [[basalt]] rocks.{{Citation needed|date= February 2022}}

Military campaigns of Muhammad:
{{Campaignbox Campaigns of Muhammad}}
{{Main|List of expeditions of Muhammad|Battle of Khaybar}}

Expedition of Fadak:
In 627, Muhammad ordered the [[Expedition of Fadak]] to attack the Bani Sa‘d bin Bakr tribe because Muhammad received intelligence they were planning to help the Jews of Khaybar.&lt;ref&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 211. ([https://web.archive.org/web/20110623155725/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s13.html online])&lt;/ref&gt; In this expedition one person was captured by Muslims, and the rest of the tribe fled.&lt;ref name=&quot;Sa'd 1967 110&quot;&gt;{{cite book|last=Sa'd|first=Ibn|url=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ|title=Kitab al-tabaqat al-kabir, By Ibn Sa'd, Volume 2|year=1967|publisher=Pakistan Historical Society|asin=B0007JAWMK|page=110|quote=SARIYYAH OF 'ALI IBN ABl TALIB AGAINST BANU SA'D IBN BAKR AT FADAK}}&lt;/ref&gt;

Battle of Khaybar:
The [[Battle of Khaybar]] took place in May/June 628.&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book|author=Watt, W. Montgomery|author-link=Montgomery Watt|url=https://books.google.com/books?id=GfAGAQAAIAAJ |title=Muhammad at Medina|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0195773071|page=2|quote=Muhammad had thus a straightforward reason for attacking Khaybar. The moment he chose for the attack May /June 628 (i/y) shortly after his return from the expedition of al-Hudaybiyah was one when it was also convenient for him to have booty to distribute to his followers whose expectations had recently been disappointed.}} ([https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp free online])&lt;/ref&gt; The Jewish [[Banu Nadir|Banū Naḍīr of Medina]], who claimed to be descendants of [[Aaron]] the priest, owned lands in Khaybar and had castles, fortresses and weapons there. After Muhammad expelled them from Medina in 625, their leaders moved to their estates in Khaybar to prepare for war against Muhammad and to recruit the aid of other non-Muslim Arab tribes. Muhammad first sent disguised guests to the homes of the leaders of Banū Naḍīr, who killed their hosts. Muhammad's victory over the Jews of Khaybar in the subsequent battle was also aided by the distance of the settlements and their castles from one another, the absence of co-ordination between the fighting forces, the death of the leader Sallām ibn Mishkam and a Jew who showed the Muslims the secret entrances to one of the fortresses. The castles of Khaybar had tunnels and passages, which in wartime enabled the besieged to reach water sources outside the castles.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot;&gt;I. Ben-Ze'ev, ''Ha-Yehudim ba-Arav'' (19572), index; H.Z. Hirschberg, ''Yisrael ba-Arav'' (1946), index; I. Ben Zvi, in: ''Keneset'', 5 (1940), 281–302; J. Braslavsky, ''Le-Ḥeker Arẓenu'' (1954), 3–52 (English summaries: 3–4, English section); S.D. Goitein, in: KS, 9 (1932/33), 507–21; Caetani, in: ''Annali dell' Islam'', 2 (1905), 8–41; R. Leszynsky, ''Juden in Arabien zur Zeit Mohammeds'' (1910)&lt;/ref&gt; Between 16 and 18 Muslims and 93 Jews were killed.&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 238&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 238. ([https://web.archive.org/web/20110829110530/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s2.html online])&lt;/ref&gt;

After the Muslim victory, Muhammad, concerned that Khaybar would remain desolate and would not continue supplying its agricultural produce to the Hejaz, signed an agreement with the Jews that allowed many of its inhabitants to remain on their lands but required payment of half of their crops to the conquerors.

Aftermath:
Captives of war and slaves from other countries were brought to Khaybar, and the people of Hejaz became more accustomed to agriculture. Jews continued to live in the oasis for several years until they were finally expelled by Caliph [[Umar]], who decided to expel the Jews of Khaybar in 642 under the pretense that before his death, Muhammad had commanded that two religions could not exist simultaneously in the Hejaz.&lt;ref name=&quot;I. Ben-Ze'ev, 1946&quot; /&gt;

The imposition of tribute upon the conquered Jews of the Khaybar Fortress served as a precedent. Islamic law came to require exaction of tribute known as ''[[jizya]]'' from ''[[dhimmi]]s'': non-Muslims under Muslim rule.{{Citation needed|date= February 2022}}

For many centuries, the [[oasis]] at Khaybar was an important [[caravan (travellers)|caravan]] stopping place. The centre developed around a series of ancient dams built to hold run-loff water from the rain. Around the water catchments, [[date palm]]s grew. Khaybar became an important date-producing center.{{Citation needed|date= February 2022}}

Expulsion of Jews:
During the reign of Caliph [[Umar]] (634–644), the Jewish community of Khaybar was transported alongside the Christian community of [[Najran]] to the newly-conquered regions of Syria and [[Iraq]]. Umar also forbade [[Kafir|non-Muslims]] to reside in the [[Hejaz]] for longer than three days.&lt;ref&gt;[[Giorgio Levi Della Vida]] and [[Michael Bonner]], ''Encyclopaedia of Islam'', and Madelung, ''The Succession to Prophet Muhammad'', p. 74&lt;/ref&gt; Since then, the Jews of Khaybar travelled around many areas throughout the [[early Muslim conquests|Islamic Empire]] as artisans and merchants and they are still referred to in documents from the Middle Ages.&lt;ref name=&quot;LS2010&quot;&gt;{{Citation |last=Lowin |first=Shari |title=Khaybar |date=2010-10-01 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/*-COM_0012910 |work=Encyclopedia of Jews in the Islamic World |pages=148-150 |access-date=2023-06-22 |publisher=Brill |language=en |doi=10.1163/1878-9781_ejiw_com_0012910}}&lt;/ref&gt;

Benjamin of Tudela:
{{Main|Benjamin of Tudela}}
[[Benjamin of Tudela]] was a Jew from [[Tudela, Navarre|Tudela]], in the [[Kingdom of Navarre]], who travelled to Persia and Arabia in the 12th century. He visited and described Khaybar and neighboring [[Tayma]] sometime around 1170 and mentioned those places as Jewish habitations.&lt;ref&gt;''The Itinerary of Benjamin of Tudela'' (ed. Marcus Nathan Adler), Oxford University Press, London 1907, pp. 47-49.&lt;/ref&gt;

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 
[[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:نخلستان]]</text>
      <sha1>kbah750ltnotidhw34axmny5mg09nnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418129</id>
      <parentid>418128</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>418129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="mrlpeo4i7o3da1zc03a0s9u1es5wcef" xml:space="preserve">
[[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]]

'''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان &lt;small&gt;95&lt;/small&gt; ميل اتر ۾ واقع آهي. &lt;small&gt;7&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو &lt;small&gt;628&lt;/small&gt; عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو.

==تاريخ==

==معيشت== 
==موسم== 
==پڻ ڏسو== 
• [[غزوہ بدر]]

• [[غزوه خيبر]]

• [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] 

• [[صفيه بنت حئي]] 

• [[عرب جا يھودي قبيلا]]

• [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}}
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]]

{{Authority control}}

[[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] 
[[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 
[[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:نخلستان]]</text>
      <sha1>mrlpeo4i7o3da1zc03a0s9u1es5wcef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الان باتر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78063</id>
    <revision>
      <id>418063</id>
      <parentid>298424</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19660" sha1="oal5idrw7w1tdtedrmiaswxauzyymdm" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|منگوليا}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;</text>
      <sha1>oal5idrw7w1tdtedrmiaswxauzyymdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418065</id>
      <parentid>418063</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19654" sha1="kcqdjdzbciv6cab7e3moy52o4o645e9" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|Magnolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;</text>
      <sha1>kcqdjdzbciv6cab7e3moy52o4o645e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418066</id>
      <parentid>418065</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19662" sha1="8es8acvnvsrf4tlhtz72d0cpcouivy8" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{Country data Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;</text>
      <sha1>8es8acvnvsrf4tlhtz72d0cpcouivy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418068</id>
      <parentid>418066</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19656" sha1="im4bpy0chjx0jbi65c20zw1b2i82rfa" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;</text>
      <sha1>im4bpy0chjx0jbi65c20zw1b2i82rfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418069</id>
      <parentid>418068</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T21:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51413" sha1="ok1kixnygcqknksamxkgozyd81a3szk" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{مک|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.

1990ع</text>
      <sha1>ok1kixnygcqknksamxkgozyd81a3szk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418071</id>
      <parentid>418069</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51413" sha1="9voefshusrtr8su6ys3wlq79ckxa2f5" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.

1990ع</text>
      <sha1>9voefshusrtr8su6ys3wlq79ckxa2f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418072</id>
      <parentid>418071</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84803" sha1="9fd5m5r354cgwq1ewqgxybye3r2avjr" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.</text>
      <sha1>9fd5m5r354cgwq1ewqgxybye3r2avjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418073</id>
      <parentid>418072</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91496" sha1="5vquszq8w4dyd7ndlbvvznvfae95o67" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{مک|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>5vquszq8w4dyd7ndlbvvznvfae95o67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418074</id>
      <parentid>418073</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91496" sha1="7cjkmeid1nbbtnhg76y4pl5kh1k5wx8" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>7cjkmeid1nbbtnhg76y4pl5kh1k5wx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418075</id>
      <parentid>418074</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113448" sha1="jnusvr2mnfogulksq6z838sk017trpq" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{ڏسو پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.

1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.

تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.

ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.

پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.

اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.

صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;

1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.

انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.

شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.

تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{مک|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>jnusvr2mnfogulksq6z838sk017trpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418076</id>
      <parentid>418075</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128915" sha1="or7fsu0hrlyyy3s8kqh9qmgqg0ef876" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{ڏسو پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.

1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.

تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.

ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.

پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.

اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.

صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;

1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.

انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.

شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.

تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>or7fsu0hrlyyy3s8kqh9qmgqg0ef876</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418077</id>
      <parentid>418076</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128902" sha1="2858yj4sghote3ubtn4bwnh0skhzet5" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>2858yj4sghote3ubtn4bwnh0skhzet5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418078</id>
      <parentid>418077</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145483" sha1="36fnz6sw4ca6gapcep1otkpgea6ppog" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{ڏسو پڻ|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>36fnz6sw4ca6gapcep1otkpgea6ppog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418079</id>
      <parentid>418078</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145483" sha1="cdnf75ghphkgjqc8brqvx22f2ca29lg" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{پڻ ڏسو|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>cdnf75ghphkgjqc8brqvx22f2ca29lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418080</id>
      <parentid>418079</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155708" sha1="o6a6l0daax8blr864epo1u2dirlzbv2" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main پڻ|زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{پڻ ڏسو|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


== آلودگي ==

[[File:Ulaanbaatar Pollution.jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 3 (اولان باتور)|ڪوئلي تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر نمبر 3]] شهر ۾ [[ماحولياتي آلودگي]] پيدا ڪندڙ اهم ذريعن مان هڪ آهي.]]

[[فضائي آلودگي]] اولان باتور جي اهم ماحولياتي مسئلن مان هڪ آهي، خاص طور تي سياري جي موسم ۾، جڏهن شهر ۾ گرمي حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ ٻارڻ ساڙيو ويندو آهي.

شهر جي هوا ۾ موجود ڪجهه قسمن جي انتهائي سنهڙن معلق ذرڙن، خاص طور تي '''پي ايم 10''' (PM10) ۽ '''پي ايم 2.5''' (PM2.5)، جي مقدار باقاعدي طور [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل وڌ ۾ وڌ حدن کان ٻارهن ڀيرا يا ان کان بہ وڌيڪ وڌي ويندي آهي.

انهن ذرڙن جي مقدار ڪڏهن ڪڏهن اتر چين جي صنعتي شهرن ۾ رڪارڊ ٿيندڙ مقدار کان بہ وڌيڪ هوندي آهي.

سياري جي مهينن دوران دونهون اڪثر شهر جي فضا تي ڇانئجي ويندو آهي، جنهن سبب ڏسڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي. ماضيءَ ۾ ان صورتحال سبب اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي هوائي آمدورفت پڻ متاثر ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016-04-26 |title=Air Pollution Puts Lives At Risk Mongolia |url=https://www.borgenmagazine.com/air-pollution-in-mongolia-puts-lives-risk/ |access-date=2021-06-02 |website=Borgen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

فضائي آلودگيءَ جا اهم ذريعا شهر جي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ گهرن کي گرم رکڻ ۽ کاڌو پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سادا چُلها آهن. ان کان سواءِ ڪوئلي تي هلندڙ مقامي حرارتي بجلي گهر پڻ آلودگيءَ ۾ حصو وجهن ٿا.

شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي گير آبادين ۾ رهي ٿي، جتي مرڪزي گرمائش جي سهولت نه هجڻ سبب گهريلو ٻارڻ جو استعمال وڌيڪ ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2025-03-26 |title=Ulaanbaatar's Shift from Coal to Gas Promises a Breath of Fresh Air |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-shift-from-coal-to-gas-promises-a-breath-of-fresh-air |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ فضائي آلودگيءَ جي مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائي ٿي.

شهر نسبتاً اوچن جبلن جي وچ ۾ هڪ ماٿريءَ ۾ واقع آهي. اهي جبل سياري جي هوائن کي شهر تائين پهچڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب هوا جي قدرتي گردش محدود ٿي وڃي ٿي.

انهيءَ ڪري دونهون ۽ آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ماٿريءَ ۾ گڏ ٿيندا رهن ٿا ۽ شهر جي فضا مان آسانيءَ سان خارج نٿا ٿي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hasenkopf |first=Christa |title=Clearing the Air |journal=World Policy Journal |issue=Spring 2012 |url=http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |access-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120506213627/http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |archive-date=6 May 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Air Pollution in Ulaanbaatar – Initial Assessment of Current Situation and Effects of Abatement Measures |series=Sustainable Development Series: Discussion Paper |date=December 2009 |publisher=The World Bank |place=Washington, D.C. |url=http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/Air_pollution_final_report.pdf |access-date=12 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر ==

{{See also|ايشيا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست#منگوليا|l1=منگوليا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست}}

اولان باتور جا دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان باضابطه [[جاڙا شهر|جاڙن شهرن]] يا ڀائراڻن شهرن وارا لاڳاپا قائم آهن. انهن لاڳاپن جو مقصد ثقافتي مٽاسٽا، اقتصادي سهڪار، شهري انتظام، تعليم ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل تعاون کي هٿي ڏيڻ آهي.

اولان باتور جا جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر هيٺيان آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of twinned cities and friendly relationship cities |url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |website=khural.ulaanbaatar.mn |access-date=2024-04-06 |archive-date=2024-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=20em}}
* {{flagicon|RUS}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (1957ع)
* {{flagicon|CHN}} [[هوهوت]]، [[چين]] (1991ع)
* {{flagicon|GER}} [[بون]]، [[جرمني]] (1993ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulan Bator |url=https://www.bonn.de/themen-entdecken/uno-internationales/ulan-bator.php |website=bonn.de |access-date=2025-07-11}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (1995ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ارڪٽسڪ]]، [[روس]] (1998ع)
* {{flagicon|USA}} [[ڊينور]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2001ع)
* {{flagicon|CUB}} [[هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2002ع)
* {{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، [[ترڪي]] (2003ع)
* {{flagicon|USA}} [[اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا|اوڪلينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2006ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ايليستا]]، [[روس]] (2010ع)
* {{flagicon|TUR}} [[غازي عينتاب]]، [[ترڪي]] (2010ع)
* {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، [[چين]] (2014ع)
* {{flagicon|RUS}} [[نووسبيرسڪ]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|RUS}} [[اولان اودي]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|KOR}} [[انچيون]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (2017ع)
* {{flagicon|THA}} [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] (2017ع)
* {{flagicon|KAZ}} [[آستانا]]، [[قازقستان]] (2019ع)
* {{flagicon|CHN}} [[چونگ چنگ]]، [[چين]] (2022ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister city relations established between Ulaanbaatar and Chongqing |url=https://www.montsame.mn/en/read/296955 |website=montsame.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KGZ}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2023ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulaanbaatar, Bishkek established sister-city relations |url=https://mongolia.gogo.mn/r/gxqxk |website=gogo.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|TKM}} [[عشق آباد]]، [[ترڪمانستان]] (2025ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidents of Mongolia and Turkmenistan Hold a Press Briefing |date=2 June 2025 |url=https://president.mn/en/2025/06/02/presidents-of-mongolia-and-turkmenistan-hold-a-press-briefing/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ашхабад и Улан-Батор станут городами-побратимами &amp;#124; Общество |date=14 August 2025 |url=https://turkmenportal.com/blog/91682/ashhabad-i-ulanbator-stanut-gorodamipobratimami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia and Turkmenistan Sign Documents to Advance Bilateral Relations and Cooperation |url=https://montsame.mn/en/read/371084}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

== حوالا ==

{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* '''اوون ليٽيمور'''، [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/09/communism-mongolian-brand/658869/ «اشتراڪيت جو منگوليائي نمونو»] (''Communism, Mongolian Brand'')، رسالو ''[[دي ائٽلانٽڪ]]''، سيپٽمبر 1962ع. هي مضمون [[سرد جنگ]] جي عروج واري دور ۾ منگوليا جي زندگيءَ، سماجي حالتن ۽ سياسي نظام جو هڪ منفرد ۽ تفصيلي تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. حاصل ڪيل: 11 آگسٽ 2022ع.

* '''جل لاوليس'''، ''[https://wildeasttravelsinthenewmongolia.wordpress.com جهنگلي اوڀر: نئين منگوليا ۾ سفر]'' (''Wild East: Travels in the New Mongolia'')، اي سي ڊبليو پريس، [[ٽورنٽو]]، 2000ع. {{ISBN|9781459645783}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Ulaanbaatar}}
{{Wikivoyage|Ulaanbaatar}}

* [http://www.ulaanbaatar.mn/ اولان باتور جي شهري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |date=2012-08-06}} — منگوليا.
* [https://www.amicusmongolia.com/category/ulaanbaatar-travel-guide/ اولان باتور بابت سياحتي رهنمائي].
* [https://web.archive.org/web/20111112022047/http://www.infomongolia.com/ct/ci/208/137/Ulaanbaatar%20General%20Information اولان باتور بابت عام معلومات] — محفوظ ڪيل ويب صفحو.
* [https://web.archive.org/web/20051124235219/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Pozdneyev.htm «اورگا يا دا خوري»] — اي. ايم. پوزدنيئف جي ڪتاب ''منگوليا ۽ منگول'' (''Mongolia and the Mongols'') مان.

=== وڊيو ===

* [[بي بي سي]] جي اولان باتور جي جديد شهري زندگيءَ بابت مختصر [https://www.bbc.com/reel/video/p0jy32fm/mongolia-s-fascinating-soviet-history وڊيو رپورٽ: «منگوليا جي دلچسپ سوويت تاريخ»].

{{Provinces of Mongolia}}
{{Provincial capitals of Mongolia}}
{{List of Asian capitals by region}}

{{Authority control}}

[[زمرو:اولان باتور| ]]
[[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]]
[[زمرو:1639ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:منگوليا جا انتظامي ڀاڱا]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:1639ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ آباديون]]</text>
      <sha1>o6a6l0daax8blr864epo1u2dirlzbv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418081</id>
      <parentid>418080</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155704" sha1="1y6cp6cc8gy0k4j7ix9bt972p9wo1ce" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main |زمرو:اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{پڻ ڏسو|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


== آلودگي ==

[[File:Ulaanbaatar Pollution.jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 3 (اولان باتور)|ڪوئلي تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر نمبر 3]] شهر ۾ [[ماحولياتي آلودگي]] پيدا ڪندڙ اهم ذريعن مان هڪ آهي.]]

[[فضائي آلودگي]] اولان باتور جي اهم ماحولياتي مسئلن مان هڪ آهي، خاص طور تي سياري جي موسم ۾، جڏهن شهر ۾ گرمي حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ ٻارڻ ساڙيو ويندو آهي.

شهر جي هوا ۾ موجود ڪجهه قسمن جي انتهائي سنهڙن معلق ذرڙن، خاص طور تي '''پي ايم 10''' (PM10) ۽ '''پي ايم 2.5''' (PM2.5)، جي مقدار باقاعدي طور [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل وڌ ۾ وڌ حدن کان ٻارهن ڀيرا يا ان کان بہ وڌيڪ وڌي ويندي آهي.

انهن ذرڙن جي مقدار ڪڏهن ڪڏهن اتر چين جي صنعتي شهرن ۾ رڪارڊ ٿيندڙ مقدار کان بہ وڌيڪ هوندي آهي.

سياري جي مهينن دوران دونهون اڪثر شهر جي فضا تي ڇانئجي ويندو آهي، جنهن سبب ڏسڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي. ماضيءَ ۾ ان صورتحال سبب اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي هوائي آمدورفت پڻ متاثر ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016-04-26 |title=Air Pollution Puts Lives At Risk Mongolia |url=https://www.borgenmagazine.com/air-pollution-in-mongolia-puts-lives-risk/ |access-date=2021-06-02 |website=Borgen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

فضائي آلودگيءَ جا اهم ذريعا شهر جي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ گهرن کي گرم رکڻ ۽ کاڌو پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سادا چُلها آهن. ان کان سواءِ ڪوئلي تي هلندڙ مقامي حرارتي بجلي گهر پڻ آلودگيءَ ۾ حصو وجهن ٿا.

شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي گير آبادين ۾ رهي ٿي، جتي مرڪزي گرمائش جي سهولت نه هجڻ سبب گهريلو ٻارڻ جو استعمال وڌيڪ ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2025-03-26 |title=Ulaanbaatar's Shift from Coal to Gas Promises a Breath of Fresh Air |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-shift-from-coal-to-gas-promises-a-breath-of-fresh-air |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ فضائي آلودگيءَ جي مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائي ٿي.

شهر نسبتاً اوچن جبلن جي وچ ۾ هڪ ماٿريءَ ۾ واقع آهي. اهي جبل سياري جي هوائن کي شهر تائين پهچڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب هوا جي قدرتي گردش محدود ٿي وڃي ٿي.

انهيءَ ڪري دونهون ۽ آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ماٿريءَ ۾ گڏ ٿيندا رهن ٿا ۽ شهر جي فضا مان آسانيءَ سان خارج نٿا ٿي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hasenkopf |first=Christa |title=Clearing the Air |journal=World Policy Journal |issue=Spring 2012 |url=http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |access-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120506213627/http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |archive-date=6 May 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Air Pollution in Ulaanbaatar – Initial Assessment of Current Situation and Effects of Abatement Measures |series=Sustainable Development Series: Discussion Paper |date=December 2009 |publisher=The World Bank |place=Washington, D.C. |url=http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/Air_pollution_final_report.pdf |access-date=12 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر ==

{{See also|ايشيا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست#منگوليا|l1=منگوليا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست}}

اولان باتور جا دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان باضابطه [[جاڙا شهر|جاڙن شهرن]] يا ڀائراڻن شهرن وارا لاڳاپا قائم آهن. انهن لاڳاپن جو مقصد ثقافتي مٽاسٽا، اقتصادي سهڪار، شهري انتظام، تعليم ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل تعاون کي هٿي ڏيڻ آهي.

اولان باتور جا جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر هيٺيان آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of twinned cities and friendly relationship cities |url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |website=khural.ulaanbaatar.mn |access-date=2024-04-06 |archive-date=2024-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=20em}}
* {{flagicon|RUS}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (1957ع)
* {{flagicon|CHN}} [[هوهوت]]، [[چين]] (1991ع)
* {{flagicon|GER}} [[بون]]، [[جرمني]] (1993ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulan Bator |url=https://www.bonn.de/themen-entdecken/uno-internationales/ulan-bator.php |website=bonn.de |access-date=2025-07-11}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (1995ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ارڪٽسڪ]]، [[روس]] (1998ع)
* {{flagicon|USA}} [[ڊينور]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2001ع)
* {{flagicon|CUB}} [[هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2002ع)
* {{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، [[ترڪي]] (2003ع)
* {{flagicon|USA}} [[اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا|اوڪلينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2006ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ايليستا]]، [[روس]] (2010ع)
* {{flagicon|TUR}} [[غازي عينتاب]]، [[ترڪي]] (2010ع)
* {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، [[چين]] (2014ع)
* {{flagicon|RUS}} [[نووسبيرسڪ]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|RUS}} [[اولان اودي]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|KOR}} [[انچيون]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (2017ع)
* {{flagicon|THA}} [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] (2017ع)
* {{flagicon|KAZ}} [[آستانا]]، [[قازقستان]] (2019ع)
* {{flagicon|CHN}} [[چونگ چنگ]]، [[چين]] (2022ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister city relations established between Ulaanbaatar and Chongqing |url=https://www.montsame.mn/en/read/296955 |website=montsame.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KGZ}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2023ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulaanbaatar, Bishkek established sister-city relations |url=https://mongolia.gogo.mn/r/gxqxk |website=gogo.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|TKM}} [[عشق آباد]]، [[ترڪمانستان]] (2025ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidents of Mongolia and Turkmenistan Hold a Press Briefing |date=2 June 2025 |url=https://president.mn/en/2025/06/02/presidents-of-mongolia-and-turkmenistan-hold-a-press-briefing/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ашхабад и Улан-Батор станут городами-побратимами &amp;#124; Общество |date=14 August 2025 |url=https://turkmenportal.com/blog/91682/ashhabad-i-ulanbator-stanut-gorodamipobratimami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia and Turkmenistan Sign Documents to Advance Bilateral Relations and Cooperation |url=https://montsame.mn/en/read/371084}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

== حوالا ==

{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* '''اوون ليٽيمور'''، [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/09/communism-mongolian-brand/658869/ «اشتراڪيت جو منگوليائي نمونو»] (''Communism, Mongolian Brand'')، رسالو ''[[دي ائٽلانٽڪ]]''، سيپٽمبر 1962ع. هي مضمون [[سرد جنگ]] جي عروج واري دور ۾ منگوليا جي زندگيءَ، سماجي حالتن ۽ سياسي نظام جو هڪ منفرد ۽ تفصيلي تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. حاصل ڪيل: 11 آگسٽ 2022ع.

* '''جل لاوليس'''، ''[https://wildeasttravelsinthenewmongolia.wordpress.com جهنگلي اوڀر: نئين منگوليا ۾ سفر]'' (''Wild East: Travels in the New Mongolia'')، اي سي ڊبليو پريس، [[ٽورنٽو]]، 2000ع. {{ISBN|9781459645783}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Ulaanbaatar}}
{{Wikivoyage|Ulaanbaatar}}

* [http://www.ulaanbaatar.mn/ اولان باتور جي شهري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |date=2012-08-06}} — منگوليا.
* [https://www.amicusmongolia.com/category/ulaanbaatar-travel-guide/ اولان باتور بابت سياحتي رهنمائي].
* [https://web.archive.org/web/20111112022047/http://www.infomongolia.com/ct/ci/208/137/Ulaanbaatar%20General%20Information اولان باتور بابت عام معلومات] — محفوظ ڪيل ويب صفحو.
* [https://web.archive.org/web/20051124235219/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Pozdneyev.htm «اورگا يا دا خوري»] — اي. ايم. پوزدنيئف جي ڪتاب ''منگوليا ۽ منگول'' (''Mongolia and the Mongols'') مان.

=== وڊيو ===

* [[بي بي سي]] جي اولان باتور جي جديد شهري زندگيءَ بابت مختصر [https://www.bbc.com/reel/video/p0jy32fm/mongolia-s-fascinating-soviet-history وڊيو رپورٽ: «منگوليا جي دلچسپ سوويت تاريخ»].

{{Provinces of Mongolia}}
{{Provincial capitals of Mongolia}}
{{List of Asian capitals by region}}

{{Authority control}}

[[زمرو:اولان باتور| ]]
[[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]]
[[زمرو:1639ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:منگوليا جا انتظامي ڀاڱا]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:1639ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ آباديون]]</text>
      <sha1>1y6cp6cc8gy0k4j7ix9bt972p9wo1ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418082</id>
      <parentid>418081</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155695" sha1="onk1wsjvtd1vbego5xp6rowuq5ytp7i" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main |اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فنون ===
{{وڌيڪ|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{پڻ ڏسو|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


== آلودگي ==

[[File:Ulaanbaatar Pollution.jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 3 (اولان باتور)|ڪوئلي تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر نمبر 3]] شهر ۾ [[ماحولياتي آلودگي]] پيدا ڪندڙ اهم ذريعن مان هڪ آهي.]]

[[فضائي آلودگي]] اولان باتور جي اهم ماحولياتي مسئلن مان هڪ آهي، خاص طور تي سياري جي موسم ۾، جڏهن شهر ۾ گرمي حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ ٻارڻ ساڙيو ويندو آهي.

شهر جي هوا ۾ موجود ڪجهه قسمن جي انتهائي سنهڙن معلق ذرڙن، خاص طور تي '''پي ايم 10''' (PM10) ۽ '''پي ايم 2.5''' (PM2.5)، جي مقدار باقاعدي طور [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل وڌ ۾ وڌ حدن کان ٻارهن ڀيرا يا ان کان بہ وڌيڪ وڌي ويندي آهي.

انهن ذرڙن جي مقدار ڪڏهن ڪڏهن اتر چين جي صنعتي شهرن ۾ رڪارڊ ٿيندڙ مقدار کان بہ وڌيڪ هوندي آهي.

سياري جي مهينن دوران دونهون اڪثر شهر جي فضا تي ڇانئجي ويندو آهي، جنهن سبب ڏسڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي. ماضيءَ ۾ ان صورتحال سبب اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي هوائي آمدورفت پڻ متاثر ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016-04-26 |title=Air Pollution Puts Lives At Risk Mongolia |url=https://www.borgenmagazine.com/air-pollution-in-mongolia-puts-lives-risk/ |access-date=2021-06-02 |website=Borgen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

فضائي آلودگيءَ جا اهم ذريعا شهر جي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ گهرن کي گرم رکڻ ۽ کاڌو پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سادا چُلها آهن. ان کان سواءِ ڪوئلي تي هلندڙ مقامي حرارتي بجلي گهر پڻ آلودگيءَ ۾ حصو وجهن ٿا.

شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي گير آبادين ۾ رهي ٿي، جتي مرڪزي گرمائش جي سهولت نه هجڻ سبب گهريلو ٻارڻ جو استعمال وڌيڪ ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2025-03-26 |title=Ulaanbaatar's Shift from Coal to Gas Promises a Breath of Fresh Air |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-shift-from-coal-to-gas-promises-a-breath-of-fresh-air |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ فضائي آلودگيءَ جي مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائي ٿي.

شهر نسبتاً اوچن جبلن جي وچ ۾ هڪ ماٿريءَ ۾ واقع آهي. اهي جبل سياري جي هوائن کي شهر تائين پهچڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب هوا جي قدرتي گردش محدود ٿي وڃي ٿي.

انهيءَ ڪري دونهون ۽ آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ماٿريءَ ۾ گڏ ٿيندا رهن ٿا ۽ شهر جي فضا مان آسانيءَ سان خارج نٿا ٿي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hasenkopf |first=Christa |title=Clearing the Air |journal=World Policy Journal |issue=Spring 2012 |url=http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |access-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120506213627/http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |archive-date=6 May 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Air Pollution in Ulaanbaatar – Initial Assessment of Current Situation and Effects of Abatement Measures |series=Sustainable Development Series: Discussion Paper |date=December 2009 |publisher=The World Bank |place=Washington, D.C. |url=http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/Air_pollution_final_report.pdf |access-date=12 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر ==

{{See also|ايشيا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست#منگوليا|l1=منگوليا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست}}

اولان باتور جا دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان باضابطه [[جاڙا شهر|جاڙن شهرن]] يا ڀائراڻن شهرن وارا لاڳاپا قائم آهن. انهن لاڳاپن جو مقصد ثقافتي مٽاسٽا، اقتصادي سهڪار، شهري انتظام، تعليم ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل تعاون کي هٿي ڏيڻ آهي.

اولان باتور جا جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر هيٺيان آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of twinned cities and friendly relationship cities |url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |website=khural.ulaanbaatar.mn |access-date=2024-04-06 |archive-date=2024-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=20em}}
* {{flagicon|RUS}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (1957ع)
* {{flagicon|CHN}} [[هوهوت]]، [[چين]] (1991ع)
* {{flagicon|GER}} [[بون]]، [[جرمني]] (1993ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulan Bator |url=https://www.bonn.de/themen-entdecken/uno-internationales/ulan-bator.php |website=bonn.de |access-date=2025-07-11}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (1995ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ارڪٽسڪ]]، [[روس]] (1998ع)
* {{flagicon|USA}} [[ڊينور]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2001ع)
* {{flagicon|CUB}} [[هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2002ع)
* {{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، [[ترڪي]] (2003ع)
* {{flagicon|USA}} [[اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا|اوڪلينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2006ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ايليستا]]، [[روس]] (2010ع)
* {{flagicon|TUR}} [[غازي عينتاب]]، [[ترڪي]] (2010ع)
* {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، [[چين]] (2014ع)
* {{flagicon|RUS}} [[نووسبيرسڪ]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|RUS}} [[اولان اودي]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|KOR}} [[انچيون]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (2017ع)
* {{flagicon|THA}} [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] (2017ع)
* {{flagicon|KAZ}} [[آستانا]]، [[قازقستان]] (2019ع)
* {{flagicon|CHN}} [[چونگ چنگ]]، [[چين]] (2022ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister city relations established between Ulaanbaatar and Chongqing |url=https://www.montsame.mn/en/read/296955 |website=montsame.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KGZ}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2023ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulaanbaatar, Bishkek established sister-city relations |url=https://mongolia.gogo.mn/r/gxqxk |website=gogo.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|TKM}} [[عشق آباد]]، [[ترڪمانستان]] (2025ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidents of Mongolia and Turkmenistan Hold a Press Briefing |date=2 June 2025 |url=https://president.mn/en/2025/06/02/presidents-of-mongolia-and-turkmenistan-hold-a-press-briefing/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ашхабад и Улан-Батор станут городами-побратимами &amp;#124; Общество |date=14 August 2025 |url=https://turkmenportal.com/blog/91682/ashhabad-i-ulanbator-stanut-gorodamipobratimami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia and Turkmenistan Sign Documents to Advance Bilateral Relations and Cooperation |url=https://montsame.mn/en/read/371084}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

== حوالا ==

{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* '''اوون ليٽيمور'''، [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/09/communism-mongolian-brand/658869/ «اشتراڪيت جو منگوليائي نمونو»] (''Communism, Mongolian Brand'')، رسالو ''[[دي ائٽلانٽڪ]]''، سيپٽمبر 1962ع. هي مضمون [[سرد جنگ]] جي عروج واري دور ۾ منگوليا جي زندگيءَ، سماجي حالتن ۽ سياسي نظام جو هڪ منفرد ۽ تفصيلي تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. حاصل ڪيل: 11 آگسٽ 2022ع.

* '''جل لاوليس'''، ''[https://wildeasttravelsinthenewmongolia.wordpress.com جهنگلي اوڀر: نئين منگوليا ۾ سفر]'' (''Wild East: Travels in the New Mongolia'')، اي سي ڊبليو پريس، [[ٽورنٽو]]، 2000ع. {{ISBN|9781459645783}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Ulaanbaatar}}
{{Wikivoyage|Ulaanbaatar}}

* [http://www.ulaanbaatar.mn/ اولان باتور جي شهري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |date=2012-08-06}} — منگوليا.
* [https://www.amicusmongolia.com/category/ulaanbaatar-travel-guide/ اولان باتور بابت سياحتي رهنمائي].
* [https://web.archive.org/web/20111112022047/http://www.infomongolia.com/ct/ci/208/137/Ulaanbaatar%20General%20Information اولان باتور بابت عام معلومات] — محفوظ ڪيل ويب صفحو.
* [https://web.archive.org/web/20051124235219/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Pozdneyev.htm «اورگا يا دا خوري»] — اي. ايم. پوزدنيئف جي ڪتاب ''منگوليا ۽ منگول'' (''Mongolia and the Mongols'') مان.

=== وڊيو ===

* [[بي بي سي]] جي اولان باتور جي جديد شهري زندگيءَ بابت مختصر [https://www.bbc.com/reel/video/p0jy32fm/mongolia-s-fascinating-soviet-history وڊيو رپورٽ: «منگوليا جي دلچسپ سوويت تاريخ»].

{{Provinces of Mongolia}}
{{Provincial capitals of Mongolia}}
{{List of Asian capitals by region}}

{{Authority control}}

[[زمرو:اولان باتور| ]]
[[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]]
[[زمرو:1639ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:منگوليا جا انتظامي ڀاڱا]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:1639ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ آباديون]]</text>
      <sha1>onk1wsjvtd1vbego5xp6rowuq5ytp7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418083</id>
      <parentid>418082</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T22:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155687" sha1="8bvbcorwmzrt6azv7yshvhm54dlswxa" xml:space="preserve">
{{Short description|منگوليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}}
{{Infobox settlement
| name = اولان باتور
| official_name = اولان باتور
| native_name = Улаанбаатар&lt;br /&gt;ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ
| native_name_lang = mn
| other_name = اولان باتر
| nicknames = УБ (يو بي)، Нийслэл (گاديءَ جو هنڌ)، Хот (شهر)
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| image = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = UB downtown.jpg
 | caption1 = شهر جو مرڪزي علائقو ۽ [[سخباتار چوڪ]]
 | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg
 | caption2 = [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]
 | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg
 | caption3 = [[چوئجن لاما مندر]]
 | image4 = Ger District.jpg
 | caption4 = روايتي [[گير آباديون]]
 | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg
 | caption5 = اشتراڪي دور ۾ تعمير ٿيل گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون
 | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg
 | caption6 = [[زائسان يادگار]]
 | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg
 | caption7 = قومي راندين جي اسٽيڊيم ۾ [[نادام ميلو|نادام ميلي]] جي افتتاحي تقريب
}}
| image_size = 270px
| image_flag = Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| flag_size = 150px
| image_shield = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=اولان باتور}}
| image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg
| map_caption1 = منگوليا جي نقشي ۾ اولان باتور جي بيهڪ
| pushpin_map = Mongolia#Asia
| pushpin_caption = [[منگوليا]] ۾ اولان باتور جو هنڌ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = top
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|  Mongolia}}
| government_type = [[ڪائونسل-مينيجر حڪومتي نظام]]
| governing_body = [[گاديءَ واري شهر جي شهرين جي نمائندن جي مجلس]]
| leader_title = گاديءَ واري شهر جو گورنر ۽ [[اولان باتور جو ميئر]]
| leader_name = [[بياروزانين پوريوداگوا]] ([[منگوليا جي عوامي پارٽي|منگوليا جي عوامي پارٽي]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=E |first1=Oyun-Erdene |title=B.Purevdagva appointed Governor of the Capital City and Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/mowxx |agency=gogo.mn |date=2026-05-27}}&lt;/ref&gt;
| established_title = ٻڌمت جي خانقاهي مرڪز جو قيام
| established_date = 1639ع
| established_title2 = موجوده هنڌ تي مستقل آبادڪاري
| established_date2 = 1778ع
| established_title3 = اولان باتور نالو رکيو ويو
| established_date3 = 1924ع
| area_total_km2 = 4704
| area_total_sq_mi = 1816
| population_as_of = 2025ع
| population_total = 1,796,045&lt;ref name=&quot;data.1212.mn&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.1212.mn/pxweb/mn/NSO/NSO__Regional%20development__Population%20and%20household/DT_NSO_0300_004V1.px/table/tableViewLayout2/ |title=2025 Улаанбаатар ХҮН АМЫН ТОО, байршил, аймаг, нийслэл, жилээр |language=mn |publisher=data.1212.mn |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = [[مجموعي گهريلو پيداوار]]
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital |url=https://data.1212.mn/pxweb/en/NSO/NSO__Economy,%20environment__National%20Accounts/DT_NSO_0500_007V1.px/table/tableViewLayout2/ |access-date=2026-07-28 |publisher=Mongolian Statistical Information Service}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ڪل
| demographics2_info1 = {{increase}} 62.846 ٽريلين [[منگوليائي توگروگ]]&lt;br /&gt;17.5 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع)
| demographics2_title2 = في ماڻهو
| demographics2_info2 = {{increase}} 37,461,000 منگوليائي توگروگ&lt;br /&gt;10,435 آمريڪي ڊالر (2025ع)
| custom_label_sec1 = [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (2023ع)
| custom_data_sec1 = {{increase}} 0.813&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0&amp;years=2019 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt; – تمام اعليٰ؛ منگوليا ۾ پهريون نمبر
| time_zone = [[اولان باتور وقت]]
| utc_offset = +08:00
| coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}}
| elevation_m = 1350
| elevation_ft = 4429
| postal_code_type = ٽپال ڪوڊ
| postal_code = 210 xxx
| area_code = +976 (0)11
| custom_label1_sec1 = گاڏين جي نمبر پليٽ
| custom_data1_sec1 = УБ، УН، УХ، УИ، УР، УА، УЭ
| custom_label2_sec1 = [[آءِ ايس او 3166-2]]
| custom_data2_sec1 = MN-1
| custom_label3_sec1 = [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|آبهوا]]
| custom_data3_sec1 = [[نيم خشڪ آبهوا|BSk]]
| website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}}
}}

'''اولان باتور''' (منگوليائي: '''Улаанбаатар'''؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: '''ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ'''؛ اچار: اُلان باتار؛ لفظي معنيٰ: ''ڳاڙهو هيرو'') [[منگوليا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي ماضيءَ ۾ انگريزيءَ ۾ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) پڻ لکيو ويندو هو، جيڪو [[روسي ٻولي]] جي نالي ''Улан-Батор'' جي نقل حرفيءَ تي ٻڌل آهي. اولان باتور جي آبادي 2025ع ۾ لڳ ڀڳ 17 لک 96 هزار هئي، ۽ سالياني سراسري گرمي پد جي لحاظ کان ان کي دنيا جي سڀ کان ٿڌن گاديءَ وارن شهرن ۾، بلڪه عام طور تي سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر، شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |title=The Coldest Capital Cities In The World |last=Sen Nag |first=Oishimaya |publisher=WorldAtlas |date=2021-01-21 |access-date=2022-12-12}}&lt;/ref&gt;

هي شهر منگوليا جي اتر-مرڪزي حصي ۾، [[تول ندي]] جي ڪناري واري هڪ ماٿريءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر (4,300 فوٽ) جي اوچائيءَ تي واقع آهي. اولان باتور جو بنياد 1639ع ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ گهمندڙ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ هن مذهبي مرڪز جو هنڌ 29 ڀيرا تبديل ٿيو، تان جو 1778ع ۾ اهو پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو.

شروعاتي زماني ۾ هي شهر '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان مشهور هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''اورگا''' (Urga) لکيو ويندو هو. وقت گذرڻ سان اهو منگوليا جو سڀ کان اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو ۽ [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪيائين. جيبتسوندامبا خوتوختو، منگوليا ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] سلسلي جو روحاني پيشوا هو.

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو (1727ع)|ڪياختا جي معاهدي]] ذريعي [[چنگ سلطنت]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي وچ ۾ واپار کي ضابطي هيٺ آڻڻ کان پوءِ [[بيجنگ]] ۽ [[ڪياختا]] جي وچ ۾ واپاري قافلن جو رستو قائم ٿيو. اهو رستو شهر جي واپاري ۽ اقتصادي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو، ۽ آخرڪار شهر انهيءَ واپاري رستي سان لاڳاپيل علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو.

1911ع ۾ [[چنگ خاندان]] جي زوال کان پوءِ اولان باتور منگوليا جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم مرڪز بڻجي ويو. انهيءَ سال [[منگوليا جو انقلاب (1911ع)|منگوليا جي انقلاب]] جي نتيجي ۾ اٺين جيبتسوندامبا خوتوختو، جنهن کي [[بوگد خان]] چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بوگد خانت]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. 1921ع ۾ [[منگوليا جو انقلاب (1921ع)|اشتراڪي انقلاب]] دوران پڻ شهر اهم سياسي مرڪز رهيو. 1924ع ۾ [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي قيام سان شهر جو نالو سرڪاري طور '''اولان باتور''' رکيو ويو ۽ ان کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.

شهر جي جديد شهري رٿابنديءَ جو آغاز 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو. انهيءَ دور ۾ پراڻين روايتي [[گير آباديون|گير آبادين]] جي وڏي حصي جي جاءِ تي [[سوويت اتحاد|سوويت طرز]] جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1990ع ۾ اولان باتور ۾ وڏا عوامي مظاهرا ٿيا، جن [[منگوليا جو انقلاب (1990ع)|منگوليا جي جمهوري انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ انقلاب جي نتيجي ۾ ملڪ هڪ جماعتي اشتراڪي نظام کان گهڻ جماعتي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو.

1990ع کان پوءِ منگوليا جي ٻين علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو اولان باتور ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. نون آبادگارن جو هڪ وڏو حصو روايتي گير آبادين ۾ رهڻ لڳو. انهن آبادين ۾ سياري جي موسم دوران گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ٻارڻ جي استعمال سبب [[هوائي گدلاڻ]] جو مسئلو وڌيو. ڪوئلي جي وڏي پيماني تي استعمال ۽ ٻين گدلاڻ پيدا ڪندڙ ذريعن سبب اولان باتور کي دنيا جي انتهائي گدلن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. سياري ۾ شديد هوائي گدلاڻ ٻارن ۾ [[نمونيا]] ۽ ٻين ساهه جي بيمارين جي وڌندڙ واقعن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/mongolia-air-pollution |title=Kids suffer most in one of Earth's most polluted cities |last=Gardiner |first=Beth |publisher=National Geographic |date=2019-03-26 |access-date=2025-04-22}}&lt;/ref&gt;

انتظامي طور اولان باتور هڪ خودمختيار شهري انتظامي علائقو آهي، جيڪو [[توو صوبو|توو صوبي]] جي حدن سان گهيريل آهي. توو صوبي جو انتظامي مرڪز [[زونمود]]، اولان باتور کان لڳ ڀڳ 43 ڪلوميٽر (27 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڊسمبر 2022ع تائين شهر جي آبادي 16 لکن کان ڪجهه وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Statis.ub.gov.mn&quot;&gt;{{cite web |url=http://statis.ub.gov.mn/StatTable=11 |script-title=mn:Нийслэлийн статистикийн газар – Статистик үзүүлэлт – 01. Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн |publisher=Statis.ub.gov.mn |language=mn |access-date=2014-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224835/http://statis.ub.gov.mn/StatTable%3D11 |archive-date=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور منگوليا جو سڀ کان اهم ثقافتي، صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. ملڪ جي ٽرانسپورٽ ۽ مواصلاتي نظام جو وڏو حصو پڻ هن شهر سان ڳنڍيل آهي. منگوليا جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري شهر هجڻ سبب ان کي ملڪ جو '''مرڪزي غالب شهر''' پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{cite web |url=http://ulaanbaatar.mn |script-title=mn:Төрийн үйлчилгээний портал |language=mn |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |archive-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نالا ۽ نالي جي بڻ ==

{{Main|مختلف ٻولين ۾ اولان باتور جا نالا}}

1639ع ۾ شهر جي قيام وقت ان کي '''اورگو''' (Örgöö؛ منگوليائي: Өргөө؛ روايتي منگوليائي رسم الخط: ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ) چيو ويندو هو، جنهن جي لفظي معنيٰ '''محل''' آهي. اهو نالو پوءِ مغربي دنيا ۾ '''اورگا''' (Urga) جي صورت ۾ مشهور ٿيو، جيڪو روسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالي مان ورتو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Urga |volume=27 |page=795}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan J. K. |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810861916 |chapter=Urga (Örgöö) |pages=340–341}}&lt;/ref&gt;

1651ع تائين هن مذهبي مرڪز کي '''نومين خوري''' (Nomiĭn Khüree؛ منگوليائي: Номын хүрээ) سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ '''علم يا دانائيءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي. 1706ع تائين اهو '''اِخ خوري''' (Ikh Khüree؛ منگوليائي: Их хүрээ) جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي معنيٰ '''وڏو خانقاهي مرڪز''' آهي.

چيني ٻوليءَ ۾ ان جو هم معنيٰ نالو '''دا ڪولون''' (Dà Kùlún؛ چيني: 大庫倫) هو، جنهن کي مغربي ٻولين ۾ '''ڪولون''' (Kulun) يا '''ڪورين''' (Kuren) جي صورت ۾ لکيو ويندو هو.

شهر جا ٻيا تاريخي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا، جن ۾ '''بوگدين خوري''' (Bogdiin Khuree؛ منگوليائي: Богдын хүрээ) شامل آهي، جنهن جي معنيٰ '''بوگد جو خانقاهي مرڪز''' آهي. اهو نالو [[بوگد خان]] يا جيبتسوندامبا خوتوختو جي مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل هو. شهر کي مختصر طور '''خوري''' (Khüree؛ منگوليائي: Хүрээ) پڻ چيو ويندو هو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي اصل معنيٰ ڪنهن گهيري، احاطي يا آباد مرڪز سان لاڳاپيل آهي.

1911ع ۾ منگوليا جي آزاديءَ کان پوءِ، جڏهن شهر ۾ نئين سيڪيولر حڪومت جا ادارا ۽ بوگد خان جو محل ٻئي موجود هئا، تڏهن شهر جو نالو '''نيسليل خوري''' (Niĭslel Khüree؛ منگوليائي: Нийслэл Хүрээ) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''گاديءَ وارو خوري''' يا '''گاديءَ جو خانقاهي مرڪز''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

29 آڪٽوبر 1924ع تي، جڏهن شهر کي نئين قائم ٿيل [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، تڏهن ان جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو. منگوليائي ٻوليءَ ۾ هن نالي جي لفظي معنيٰ '''ڳاڙهو هيرو''' آهي. اهو نالو ممڪن آهي تہ منگوليا جي انقلابي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هجي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite book |last1=Sanders |first1=Alan |title=Historical Dictionary of Mongolia |date=9 April 2003 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6601-0 |url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC |language=en |chapter=Ulan Bator (Ulaanbaatar) |page=332}}&lt;/ref&gt;

1924ع ۾ پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران گهڻن نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتور خوتو''' (Bator-khoto) رکڻ جي حمايت ڪئي، جنهن جي معنيٰ '''هيرو جو شهر''' آهي. هن نالي ۾ هيرو مان اڻ سڌيءَ طرح [[چنگيز خان]] ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.

تنهن هوندي به هڪ روايت موجب [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي نمائندي ۽ سوويت قزاقستان جي سياسي شخصيت [[تورار ريسڪولوف]] جي اصرار تي شهر جو نالو '''اولان باتور خوتو''' (Ulan Bator Khoto) رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ '''ڳاڙهي هيري جو شهر''' آهي. ريسڪولوف جو ان کان اڳ منگوليا سان ڪو خاص تعلق نه هو. هن واقعي جي تفصيل لاءِ وڌيڪ مستند تاريخي تصديق گهربل آهي.

روايت موجب، نالي بابت ووٽنگ کان پوءِ ريسڪولوف هڪ تقرير ۾ چيو:

{{اقتباس|چنگيز خان هڪ قومي هيرو هو، پر هو هڪ فاتح پڻ هو. موجوده عوامي منگوليا جا ڪي سامراجي مقصد ناهن؛ اها پاڻ کي آزاد ڪرائڻ ۽ انقلابي اصولن موجب آزاديءَ سان ترقي ڪرڻ چاهي ٿي. تنهن ڪري اولان باتور خوتو هڪ انقلابي نالو هوندو، جيڪو هر ڪنهن لاءِ سمجهڻ جوڳو هوندو. لفظ «اولان»، جنهن جي معنيٰ «ڳاڙهو» آهي، هن نالي کي انقلابي حيثيت ڏئي ٿو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ منگوليائي عوام جي انقلابي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي ٿو.}}

مغربي دنيا ۾ 1924ع تائين اولان باتور عام طور '''اورگا''' يا '''خوري''' جي نالن سان مشهور رهيو. ان کان پوءِ شهر لاءِ '''اولان باتر''' (Ulan Bator) نالو استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو روسي ٻوليءَ جي صورت '''Улан-Батор''' تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ اهو نالو روسي صورت سان لاڳاپيل هو، تنهن هوندي به منگوليا جي ٽپال کاتي ان جي استعمال جي منظوري ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;

هي صورت منگوليائي ٻوليءَ ۾ شهر جي موجوده [[منگوليائي سيريلي رسم الخط|سيريلي رسم الخط]] واري لکڻي ۽ ان جي نقل حرفيءَ جي باقاعدي رائج ٿيڻ کان لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ مقرر ٿي چڪي هئي. منگوليا ۾ سيريلي رسم الخط 1941ع کان 1950ع جي وچ واري دور ۾ رائج ٿيو. ان کان اڳ، جنهن ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ [[منگوليائي لاطيني رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو، شهر جو نالو '''اولان باتار خوتو''' (Ulaanbaatar koto) لکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;/&gt;


== تاريخ ==
{{Quote box
| title = تاريخي سياسي وابستگيون
| quote =
{{flagicon|Qing dynasty}} [[چنگ خاندان]] (1636ع–1911ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px|border]] [[منگوليا جي بوگد خانت]] (1911ع–1919ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|25px|border]] [[چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)|چين جي جمهوريه]] (1919ع–1921ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] (1924ع–1992ع)&lt;br&gt;
[[File:Flag of Mongolia.svg|25px|border]] [[منگوليا]] (1992ع کان اڄ تائين)
| align = left
| width = 23em
| fontsize = 90%
| bgcolor = GhostWhite
}}
{{Main|اولان باتور جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===

موجوده [[اولان باتور]] واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جا آثار [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] جي ابتدائي مرحلي تائين پهچن ٿا. [[بوگد خان جبل]]، بويانت اوخا ۽ سونگينوخيرخان جبلن تي ڪيترائي آثار قديمه جا ماڳ دريافت ٿيا آهن، جتان اهڙا پٿري اوزار مليا آهن، جن مان ڪجهه جي عمر لڳ ڀڳ 300,000 سال ۽ ڪجهه جي عمر 40,000 کان 12,000 سال اڳ تائين ٻڌائي وڃي ٿي.

[[قديم پٿر جي دور جو آخري مرحلو|قديم پٿر جي دور جي آخري مرحلي]] ۾ هن علائقي ۾ رهندڙ ماڻهو [[ميمٿ]] ۽ [[اوني گينڊو|اوني گينڊن]] جو شڪار ڪندا هئا. انهن جانورن جون هڏيون اولان باتور جي ڀرپاسي وارن علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليون آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

=== 1639ع کان اڳ ===

[[File:WangKhanRuins.jpg|left|thumb|اولان باتور ۾ [[وانگ خان]] جي ٻارهين صديءَ واري محل جي کنڊرن مان هٿ آيل ڇت جون سرون.]]

اولان باتور جي ڀرپاسي ۾ [[شيونگنو]] دور جا ڪيترائي شاهي مقبرا دريافت ٿيا آهن. انهن ۾ دامبادارجالين خانقاهه جي ويجهو بيلخ گھاٽيءَ جا مقبرا ۽ سونگينوخيرخان جا مقبرا شامل آهن. [[تول ندي]] جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب هي علائقو تاريخ جي مختلف دورن ۾ ترڪ-منگول خانه بدوش سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو.

[[ڪيرائيت]] قبيلي جو حڪمران [[وانگ خان]]، جنهن کي توغرل پڻ چيو ويندو هو، [[مشرقي ڪليسا]] سان تعلق رکندڙ نسطوري عيسائي حڪمران هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] هن حڪمران کي افسانوي عيسائي بادشاهه [[پريسٽر جان]] سان منسوب ڪيو هو.

تاريخي روايتن موجب وانگ خان جو محل موجوده اولان باتور واري علائقي ۾، تول نديءَ جي «ڪاري ٻيلي» ۾ واقع هو. چيو وڃي ٿو تہ هن مقدس بوگد اول جبل تي شڪار ڪرڻ جي منع ڪئي هئي.

هڪ روايت موجب [[چنگيز خان]] 1226ع ۾ [[تانگوت قوم]] خلاف فوجي مهم شروع ڪرڻ کان اڳ پنهنجي زال يسوئي خاتون سان گڏ انهيءَ محل ۾ ترسيو هو. تنهن هوندي بہ تانگوت خلاف منگول حملي جي مختلف تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=May |first1=Timothy |last2=Hope |first2=Michael |title=The Mongol World |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=9781315165172 |url=https://www.researchgate.net/profile/Erdenebat-Ulambayar-2/publication/359721420_The_Archaeology_of_the_Mongol_Empire/links/668156dff3b61c4e2c9e5998/The-Archaeology-of-the-Mongol-Empire.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[منگول سلطنت]] (1206ع–1368ع) ۽ [[اتر يوان خاندان]] (1368ع–1635ع) جي دور ۾ [[قراقرم]] واري گاديءَ جي علائقي کان [[خينتي جبل]] جي مقدس علائقي ڏانهن ويندڙ اهم قدرتي رستو موجوده اولان باتور مان گذرندو هو. خينتي جبلن واري علائقي کي '''اِخ خورگ''' چيو ويندو هو، جتي منگول خانن جي ڄمڻ ۽ دفن ٿيڻ سان لاڳاپيل مقدس ماڳ موجود هئا.

تول نديءَ جو قدرتي وهڪرو بوگد خان جبل جي اترئين پاسي ڏانهن وڃي ٿو. هي جبل خينتي جبلن جي ڏکڻ-اولهه ڪناري تي ٻيلي سان ڍڪيل هڪ وڏي ٻيٽ جهڙي زميني بناوت طور نمايان آهي.

خينتي جي مقدس جبلن ڏانهن ايندڙ ويندڙ ماڻهن لاءِ بوگد خان جبل هڪ اهم گذرگاهه ۽ آرامگاهه هو. انهيءَ سبب هن علائقي مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ۽ قافلا گذرندا هئا، ۽ قديم زماني کان ئي ان جي حفاظت ڪئي ويندي هئي.

اتر يوان خاندان جي خاتمي کان پوءِ بہ هي علائقو منگول اميرن جي سالياني ۽ هر ٽئين سال ٿيندڙ مجلسن جو مرڪز رهيو. انهن مجلسن کي '''خان اولين چولگان''' چيو ويندو هو.

=== گهمندڙ خانقاهي مرڪز ===

1639ع ۾ '''اورگو''' (Örgöö) جي نالي سان هڪ [[يورت]] تي ٻڌل ٻڌمت جي خانقاهه قائم ڪئي وئي. هن نالي جي لفظي معنيٰ «محلاتي يورت» هئي.

هن آباديءَ جو پهريون هنڌ '''شيريت تساگان نور''' ڍنڍ جي ڪناري تي هو، جيڪو [[قراقرم]] جي قديم شاهي گاديءَ کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر اوڀر طرف، موجوده [[اوورخانگائي صوبو|اوورخانگائي صوبي]] جي بورد سوم واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو هنڌ موجوده اولان باتور کان لڳ ڀڳ 230 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي.

منگول اميرن هن مرڪز کي [[زانابازار]] جي رهائشگاهه ۽ مذهبي مرڪز طور قائم ڪيو هو. زانابازار منگوليا جو پهريون [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] هو.

زانابازار 1651ع ۾ [[تبت]] مان منگوليا موٽي آيو ۽ اورگا ۾ ست '''آئماگ'''، يعني خانقاهي انتظامي شعبا، قائم ڪيائين. بعد ۾ هن وڌيڪ چار اهڙا شعبا پڻ قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=mn:Улаанбаатар хотын хөгжлийн түүхэн замнал, хэтийн төлөв |language=mn |date=1974 |publisher=УХГ |location=УБ}}&lt;/ref&gt;

گهمندڙ خانقاهي شهر هجڻ سبب اورگو کي ضرورتن ۽ رسد جي سهولتن موجب وقت بوقت مختلف هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان جا ڪيترائي عارضي مرڪز [[سيلينگي ندي]]، [[اورخون ندي]] ۽ [[تول ندي]] جي ڪنارن تي قائم ٿيا.

سترهين صديءَ جي آخر ۾ [[زونگار خانت]] سان جنگين دوران هن خانقاهي شهر کي [[اندروني منگوليا]] تائين منتقل ڪيو ويو. شهر جي آبادي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سان ان جي هنڌ بدلائڻ جو سلسلو آهستي آهستي گهٽجندو ويو.&lt;ref&gt;''Улаанбаатар''، اولان باتور، 2001ع، صفحا 9 ۽ ان کان پوءِ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |title=Brief history of Ulaanbaatar |publisher=Ulaanbaatar.mn |access-date=24 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042346/http://www.ulaanbaatar.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=821 |archive-date=3 December 2013}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقليءَ جو تاريخوار تفصيل هن ريت ڏنو وڃي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''اورگو جي مختلف هنڌن ڏانهن منتقلي'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | هنڌ
|-
| 1639ع || شيريت تساگان نور
|-
| 1640ع || خوشو تسايدام
|-
| 1654ع || خينتي جبل
|-
| 1688ع || اوگومور
|-
| 1690ع || اندروني منگوليا
|-
| 1700ع || تسيترليگين ارديني تولگوئي
|-
| 1719ع || داگانڊيل
|-
| 1720ع || اوسان سير
|-
| 1722ع || اِخ تامير
|-
| 1723ع || جارگالانت
|-
| 1724ع || ايوين گول
|-
| 1729ع || خوجيرتبولان
|-
| 1730ع || بورگالتائي
|-
| 1732ع || سوگنوگور
|-
| 1733ع || تيريلج
|-
| 1734ع || اولياستائي ندي
|-
| 1736ع || خوئي منڊال
|-
| 1740ع || خونتسال
|-
| 1742ع || اودليگ
|-
| 1743ع || اوگومور
|-
| 1747ع || سيلبي
|-
| 1756ع || اولياستائي ندي
|-
| 1762ع || سيلبي
|-
| 1772ع || خوئي منڊال
|-
| 1778ع || سيلبي
|}
{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1778ع ۾ شهر خوئي منڊال مان منتقل ٿي پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل طور آباد ٿيو. هي هنڌ سيلبي ۽ تول ندين جي سنگم جي ويجهو، [[بوگد خان اول]] جبل جي هيٺان واقع هو. انهيءَ وقت هي علائقو [[بيجنگ]] کان [[ڪياختا]] ويندڙ واپاري قافلن جي رستي تي پڻ واقع هو.&lt;ref&gt;Kohn, Michael. ''Lonely Planet Mongolia''، چوٿون ڇاپو، 2005ع، ISBN 1-74059-359-6، ص 52.&lt;/ref&gt;

اورگا بابت مغربي دنيا جي ابتدائي تحريرن مان هڪ بيان اسڪاٽش سياح [[جان بيل (سياح)|جان بيل]] جو آهي، جنهن 1721ع ۾ هن شهر جو ذڪر ڪيو:

{{اقتباس|جنهن هنڌ کي هو اورگا چون ٿا، اهو درٻار يا اهڙو هنڌ آهي، جتي شهزادو (توشيت خان) ۽ وڏو مذهبي پيشوا (بوگد جيبتسوندامبا خوتوختو) رهندا آهن. اهي ٻئي هميشه هڪ ٻئي کان گهڻو پري خيما نه هڻندا آهن. انهن جي چوڌاري ڪيترائي هزار خيما هوندا آهن، جيڪي وقت بوقت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيا ويندا آهن. چين، روس ۽ ٻين علائقن جا واپاري وڏي تعداد ۾ اورگا ايندا آهن.&lt;ref&gt;John Bell، ''Travels from St. Petersburgh in Russia, to various parts of Asia''، جلد 1، لنڊن، 1763ع، ص 344.&lt;/ref&gt;}}

1723ع ۾ زانابازار جي وفات تائين اورگا مذهبي اختيار جي لحاظ کان منگوليا جي سڀ کان اهم خانقاهه بڻجي چڪو هو. ستن اعليٰ مرتبي وارن لامن تي ٻڌل هڪ مجلس شهر جا گهڻا مذهبي فيصلا ڪندي هئي. انهن ۾ '''خامبا نومون خان'''، '''ديد خامبا''' ۽ پنج '''تسورج''' شامل هئا.

ساڳئي وقت اورگا ٻاهرين منگوليا جو اهم واپاري مرڪز پڻ بڻجي ويو. 1733ع کان 1778ع تائين شهر موجوده هنڌ جي ڀرپاسي وارن مختلف علائقن ۾ منتقل ٿيندو رهيو.

1754ع ۾ اورگا جي مذهبي ملڪيت جي انتظامي اداري '''ارديني شانزودبا يام''' کي بوگد جي رعيت جي انتظامي معاملن جي نگرانيءَ جو اختيار ڏنو ويو. هي ادارو شهر جي اهم عدالتي مرڪز طور پڻ ڪم ڪندو هو.

1758ع ۾ [[چيان لونگ شهنشاهه]]، خلخا منگولن جي نائب جنرل '''سانزايدورج''' کي اورگا جو پهريون منگول '''امبان''' مقرر ڪيو. امبان چنگ سلطنت جو اعليٰ انتظامي نمائندو هوندو هو. سانزايدورج کي خوري جي نگراني ۽ خوتوختو جي رعيت جي انتظام جا مڪمل اختيار ڏنا ويا.&lt;ref&gt;Majer, Zsuzsa ۽ Krisztina Teleki، [https://web.archive.org/web/20090227184244/http://www.mongoliantemples.net/images/pdfs/OLDUBWEB%202008.pdf ''Monasteries and Temples of Bogdiin Khuree, Ikh Khuree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century''].&lt;/ref&gt;

1761ع ۾ ساڳئي مقصد لاءِ هڪ ٻيو امبان مقرر ڪيو ويو، جيڪو [[مانچو قوم]] سان تعلق رکندو هو.

1786ع ۾ بيجنگ مان جاري ڪيل هڪ فرمان ذريعي اورگا جي امبانن کي توشيت خان ۽ سيتسين خان جي علائقن جي انتظامي معاملن بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو. انهيءَ تبديليءَ سان اورگا ملڪ جو سڀ کان اعليٰ شهري انتظامي مرڪز بڻجي ويو.

اورگا جي منگول گورنر سانزايدورج جي درخواست تي چيان لونگ شهنشاهه 1778ع ۾ بوگد خان جبل تي ٿيندڙ سالياني مذهبي تقريب کي سرڪاري طور تسليم ڪيو ۽ ان لاءِ هر سال شاهي امداد ڏيڻ جو بندوبست ڪيو.

شهر ۾ جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه ۽ چنگ سلطنت جي ٻن امبانن جا دفتر موجود هئا. ساڳئي وقت چيني واپارين جي هڪ الڳ آبادي شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 4.24 ڪلوميٽر اوڀر طرف، اولياستائي ۽ تول ندين جي سنگم وٽ قائم ٿي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:OldPaintingUrga.jpg|thumb|upright=1.2|اوڻويهين صديءَ جي هڪ تصوير ۾ اورگا جو منظر؛ وچ ۾ 1654ع ۾ تعمير ٿيل بات تساگان جو منتقل ڪري سگهجندڙ چوڪنڊو مندر ۽ ان جي ڀرپاسي ٻيون خانقاهون ۽ مندر نظر اچن ٿا.]]

1778ع تائين اورگا ۾ راهبن جو تعداد ممڪن آهي تہ ڏهه هزار تائين پهچي چڪو هجي. انهن راهبن لاءِ خانقاهه جا ضابطا مقرر هئا، جن کي '''وڏي خانقاهه جا اندروني قانون''' چيو ويندو هو.

مثال طور، 1797ع ۾ چوٿين جيبتسوندامبا جي هڪ فرمان ۾ ڳائڻ، تيراندازيءَ سان راند ڪرڻ، مياگمان، شطرنج، وياج خوري ۽ تماڪ ڇڪڻ تي پابندي لڳائي وئي.

بوگد جيبتسوندامبا جي مقدس مندرن جي نظر ايندڙ علائقن ۾ موت جي سزا تي عمل ڪرڻ منع هو. انهيءَ ڪري موت جي سزا شهر کان پري ڏني ويندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1839ع ۾ پنجين بوگد جيبتسوندامبا پنهنجي رهائشگاهه گاندان ٽڪريءَ ڏانهن منتقل ڪئي، جيڪا بارون دامنوورچن بازارن جي اولهه طرف هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع هئي. شهر جو هڪ حصو پڻ ويجهي تولگوئت علائقي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

1855ع ۾ تولگوئت ڏانهن منتقل ٿيل آباديءَ جو حصو واپس 1778ع واري هنڌ تي آندو ويو. ستين بوگد جيبتسوندامبا پڻ زون خوري ڏانهن موٽي آيو.

[[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻڌمت جي فلسفي ۽ مذهبي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

[[File:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|thumb|upright=1.2|اورگا ۾ روسي سلطنت جو قونصل خانو ۽ پاڪ تثليث گرجاگهر؛ ٻئي عمارتون 1863ع ۾ تعمير ڪيون ويون.]]

=== اورگا ۽ ڪياختا جو واپار ===

1727ع ۾ [[ڪياختا جو معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ اورگا، يعني موجوده اولان باتور، روس ۽ چين جي وچ ۾ [[ڪياختا جو واپار|ڪياختا واپار]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

هن واپار ۾ شروعاتي طور [[سائبيريا]] مان ايندڙ جانورن جون کلون ۽ فر، چيني ڪپڙن جي بدلي ۾ وڪرو ٿيندا هئا. بعد ۾ چانهه پڻ هن واپار جي اهم شين مان هڪ بڻجي وئي.

واپاري رستو اورگا کان ڏکڻ طرف ويندو هو، پوءِ [[گوبي ريگستان]] مان ڏکڻ-اوڀر ڏانهن وڌندو، [[ڪالگان]] پهچندو ۽ اتان جبلن کي پار ڪري [[بيجنگ]] تائين ويندو هو.

اورگا اولهه وارن علائقن مان ايندڙ سامان گڏ ڪرڻ جو مرڪز پڻ هو. قانوني پابندين ۽ اولهه طرف مناسب واپاري رستن جي کوٽ سبب اهو سامان يا تہ چين موڪليو ويندو هو يا ڪياختا جي رستي اتر طرف روس روانو ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1908ع تائين شهر ۾ روسي واپارين جي هڪ الڳ آبادي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ ڪيترائي سئو واپاري رهندا هئا. اتي هڪ روسي ڪلب ۽ غير رسمي روسي ميئر پڻ موجود هو.&lt;ref&gt;Lindon Wallace Bates، ''The Russian Road to China''، 1910ع.&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي آباديءَ جي اوڀر طرف روسي قونصل خانو واقع هو، جيڪو 1863ع ۾ تعمير ٿيو هو. ان سان گڏ هڪ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس گرجاگهر]]، ٽپال گهر ۽ ويهه [[ڪوساڪ]] محافظ پڻ موجود هئا.

1900ع ۾ قونصل خاني جي حفاظت لاءِ قلعي بندي ڪئي وئي. [[باڪسر بغاوت]] دوران ٿوري عرصي لاءِ فوجي دستن هن هنڌ تي قبضو پڻ ڪيو.

اورگا کان اتر طرف ڪياختا ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف ڪالگان تائين ٽيليگراف جون تارون وڇايل هيون. انهن رستن تي هفتيوار ٽپال سروس پڻ هلندي هئي.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

روسي قونصل خاني کان اڳتي چيني واپارين جي آبادي هئي، جنهن کي '''مائمايچينگ''' چيو ويندو هو. ان جي ويجهو مانچو وائسراءِ جو محل پڻ واقع هو.

چين جي سامونڊي بندرگاهن تي مغربي واپار وڌڻ سان روس ڏانهن چانهه جي واپار ۾ گهٽتائي آئي. ڪجهه چيني واپاري شهر ڇڏي ويا، جڏهن⁠تہ اون هڪ اهم برآمدي جنس بڻجي وئي.

تيار ٿيل صنعتي سامان اڃا بہ روس مان ايندو هو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي ڪالگان کان واپاري قافلن ذريعي آندو ويندو هو.

ان دور ۾ سالياني واپار جو اندازو لڳ ڀڳ اڍائي ڪروڙ روبل هو، جنهن مان ڏهه مان نو حصا چيني واپارين ۽ هڪ حصو روسي واپارين جي هٿ ۾ هو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1910ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي هڪ واپاري مهم اورگا جي آباديءَ جو اندازو 60,000 لڳايو. اهو اندازو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[نيڪولائي پرژيوالسڪي]] جي ڪيل مطالعي تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20171010143305/http://www.archives.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=424:-100-&amp;catid=3:newsflash&amp;Itemid=118 ''From Khutagtiin Khuree to Niislel Khuree'']، منگوليا جي عام آرڪائيوز اٿارٽي جي ڊائريڪٽر ڊي. اولزيباتار جي پيشڪش؛ رسائي 26 مارچ 2018ع.&lt;/ref&gt;

[[نادام ميلو|نادام ميلي]] ۽ وڏين مذهبي تقريبن دوران شهر جي عارضي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٿي ويندي هئي.

1919ع تائين شهر ۾ ٻڌمت جي راهبن جو تعداد 20,000 تائين پهچي ويو، جڏهن⁠تہ 1810ع ۾ اهو تعداد 13,000 هو.&lt;ref name=&quot;archives.gov.mn&quot;/&gt;

[[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|upright=3|1913ع ۾ اورگا جو هڪ وسيع منظر. وچ ۾ وڏو گول احاطو زون خوري جي مندر ۽ محل جو مجموعو آهي. کاٻي پاسي گاندان مندر جو مجموعو نظر اچي ٿو. بوگد جا محل نديءَ جي ڏکڻ طرف واقع آهن. تصوير جي هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾ مائمايچينگ جي چيني واپاري آبادي، ان جي کاٻي پاسي روسي قونصل خاني جون اڇيون عمارتون ۽ بوگد خان اول جبل تي مانجوشري خانقاهه نظر اچي ٿي.]]

=== آزادي ۽ نيسليل خوري ===

[[File:Proclamation of Niislel Khuree.jpg|thumb|1912ع جو هڪ شاهي فرمان، جنهن ۾ اِخ خوري کي «نيسليل خوري»، يعني گاديءَ وارو خوري، قرار ڏنو ويو.]]

1910ع ۾ چنگ سلطنت جو امبان [[ساندو (عملدار)|ساندو]]، گاندان خانقاهه جي لامن ۽ چيني واپارين جي وچ ۾ ٿيل هڪ وڏي جهيڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ پهتو.

اهو جهيڙو بارون دامنوورچن بازار واري علائقي ۾ '''دا يي يو''' نالي دڪان تي پيش آيل هڪ واقعي کان شروع ٿيو هو. ساندو لامن کي قابو ۾ آڻڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ کيس پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن واپس ڀڄڻو پيو.

1911ع ۾، جڏهن چين ۾ چنگ خاندان جي حڪومت زوال جي ويجهو هئي، تڏهن نادام ميلي جي موقعي تي اِخ خوري ۾ گڏ ٿيل منگول اڳواڻن بوگد خان اول جبل تي ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هنن پنهنجي ملڪ تي لڳ ڀڳ 220 سالن کان جاري مانچو حڪمراني ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

29 ڊسمبر 1911ع تي اٺين [[جيبتسوندامبا خوتوختو]] کي آزاد منگوليا جو حڪمران قرار ڏنو ويو. هن '''بوگد خان''' جو لقب اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;BH of UB&quot;/&gt;

جيبتسوندامبا خوتوختو جي رهائشگاهه هجڻ سبب خوري نئين آزاد رياست جي گاديءَ لاءِ فطري چونڊ هو.

تنهن هوندي بہ 1915ع ۾ ٿيل [[ڪياختا جو معاهدو (1915ع)|ٽن ڌرين واري ڪياختا معاهدي]] کان پوءِ منگوليا جي سياسي حيثيت عملي طور محدود خودمختياريءَ تائين گهٽجي وئي.

1919ع ۾ منگول اميرن، بوگد خان جي مخالفت باوجود، چين جي نمائندي '''چين يي''' سان «منگوليا جي مسئلي» جي حل بابت هڪ معاهدي تي اتفاق ڪيو. انهيءَ ٺاهه ۾ چنگ دور جي انتظامي اصولن ڏانهن واپسيءَ جو تصور شامل هو.

پر معاهدي تي عمل ٿيڻ کان اڳ چيني جنگي سردار [[شو شوزينگ]] جي فوجن خوري تي قبضو ڪري ورتو. هن منگول اميرن ۽ مذهبي اڳواڻن کي پنهنجي خودمختياري مڪمل طور ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2018ع}}

1921ع ۾ شهر تي ٻه ڀيرا مختلف فوجي قوتن قبضو ڪيو.

پهريون ڀيرو، 4 فيبروري 1921ع تي، [[روسي سفيد تحريڪ]] سان لاڳاپيل جنگي سردار [[رومان فون اونگرن-شٽرنبرگ]] جي اڳواڻيءَ ۾ روسي ۽ منگول فوجن جي گڏيل دستي شهر تي قبضو ڪيو.

انهن فوجن بوگد خان کي چيني قيد مان آزاد ڪرايو ۽ چيني فوجي دستي جي ڪجهه سپاهين کي قتل ڪيو.

بارون اونگرن جي قبضي کان پوءِ منگوليا ۾ رهيل چيني فوجين جي ننڍن ۽ منتشر دستن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. ساڳئي وقت ڦرلٽ ۽ پرڏيهين جي قتل جا واقعا پڻ پيش آيا. انهن واقعن ۾ يهودين خلاف هڪ انتهائي پرتشدد حملو پڻ شامل هو، جنهن ۾ شهر جي يهودي برادريءَ جا ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ برادري سخت متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Othen |first=Christopher |title=Urga, February 1921 |url=http://brightreview.co.uk |access-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121182818/http://www.brightreview.co.uk/ |archive-date=2019-11-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=James |title=The Bloody White Baron |url=https://archive.org/details/isbn_9780465014484 |url-access=registration |year=2009 |publisher=Perseus Books |isbn=9780465014484}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;By&quot;&gt;{{cite book |last=Bisher |first=Jamie |title=White Terror: Cossack Warlords Of The Trans-Siberian |page=276}}&lt;/ref&gt;

22 فيبروري 1921ع تي بوگد خان کي اورگا ۾ ٻيهر منگوليا جو عظيم خان قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Kuzmin, S. L. ''History of Baron Ungern: an Experience of Reconstruction''. ماسڪو: KMK، 2011ع، ص 165–200.&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران، جڏهن بارون اونگرن اورگا تي قبضو ڪري رهيو هو، تڏهن روس ۾ سوويت حمايت يافته منگول اشتراڪي فوج [[دامدين سخباتار]] جي اڳواڻيءَ ۾ منظم ٿي رهي هئي.

مارچ 1921ع ۾ اها فوج منگوليا جي سرحد پار ڪري اندر داخل ٿي.

مئي ۾ اونگرن پنهنجي فوج سان گڏ روسي ڳاڙهي فوج ۽ منگول انقلابي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جون ۾ کيس سخت شڪست ملي.&lt;ref&gt;Kuzmin، ص 250–300.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1921ع ۾ سوويت ۽ منگول اشتراڪي فوجون ڇهن مهينن اندر اورگا ۾ داخل ٿيندڙ ٻي فاتح قوت بڻيون. انهيءَ واقعي کان پوءِ منگوليا سوويت روس جي اثر هيٺ اچي ويو.

29 آڪٽوبر 1924ع تي شهر جو نالو بدلائي '''اولان باتور''' رکيو ويو.

1924ع ۾ منگوليا جي پهرين عظيم عوامي مجلس جي اجلاس دوران اڪثر نمائندن گاديءَ واري شهر جو نالو '''باتار خوت'''، يعني «هيرو جو شهر»، رکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

تنهن هوندي بہ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] جي قزاق سوويت ڪارڪن [[تورار ريسڪولوف]] جي دٻاءَ هيٺ شهر جو نالو '''اولان باتور خوت'''، يعني «ڳاڙهي هيري جو شهر»، رکيو ويو.&lt;ref&gt;''Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики''، اولان باتور خوتو، 1925ع. {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;

=== اشتراڪي دور ===

[[File:Yavuuhulan Garden.jpg|thumb|اشتراڪي دور ۾ شهر جي مرڪزي علائقي ۾ سرسبز جڳهن ۽ باغن ۾ واڌ ڪئي وئي.]]

[[File:Dzah.jpg|thumb|1972ع ۾ گاندان ٽڪريءَ جي ويجهو کليل بازار؛ پسمنظر ۾ رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور نظر اچي ٿو.]]

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي اشتراڪي دور ۾، خاص طور تي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، شهر جي پراڻين گير آبادين جي وڏي حصي کي سوويت طرز جي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.

انهن عمارتن جي تعمير لاءِ گهڻو ڪري [[سوويت اتحاد]] طرفان مالي مدد فراهم ڪئي ويندي هئي.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ باقاعدي [[شهري رٿابندي]] شروع ٿي. اڄوڪي اولان باتور جي مرڪزي حصي ۾ موجود ڪيترين عمارتن ۽ شهري اڏاوتن جو تعلق 1960ع کان 1985ع واري تعميراتي دور سان آهي.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 33–34.&lt;/ref&gt;

1956ع ۾ [[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] مڪمل ٿي، جنهن اولان باتور کي [[ماسڪو]] ۽ [[بيجنگ]] سان ڳنڍيو.

ان دور ۾ شهر ۾ سئنيما گهر، ٿيٽر، عجائب گهر ۽ ٻيون جديد شهري سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.

1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[منگوليا ۾ اسٽالن دور جون صفايون|اسٽالن دور جي مذهبي ۽ سياسي جبر]] دوران اشتراڪي دور کان اڳ واري خوري جا گهڻا مندر ۽ خانقاهون تباهه ڪيون ويون.

1944ع ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ٻيهر کولي وئي. ان جو هڪ سبب اهو واقعو ٻڌايو وڃي ٿو تہ [[آمريڪا جو نائب صدر|آمريڪا جي نائب صدر]] [[هينري اي والس]] منگوليا جي دوري دوران هڪ خانقاهه ڏسڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Otgonbaatar |first=Altaibaatar |date=6 June 2024 |url=https://mongolianstore.com/us-vice-president-visits-mongolia/ |title=US Vice President Visits Mongolia |website=Mongulai |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===

اولان باتور، خاص طور تي [[سخباتار چوڪ]]، 1990ع ۾ منگوليا جي جمهوريت ۽ بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ لاءِ ٿيندڙ عوامي مظاهرن جو اهم مرڪز هو.

10 ڊسمبر 1989ع تي نوجوانن جي ثقافتي مرڪز ٻاهران مظاهرين منگوليا ۾ [[پيريسٽروئڪا]] ۽ [[گلاسناسٽ]] جي اصولن تي مڪمل عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.

ڪيترن مهينن تائين وڏا عوامي مظاهرا ۽ بک هڙتالون جاري رهيون.

9 مارچ 1990ع تي حڪمران [[منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي]] جي قيادت استعيفا ڏئي ڇڏي.

عبوري حڪومت ملڪ ۾ پهرين آزاد چونڊن جو اعلان ڪيو. اهي [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (1990ع)|چونڊون]] جولاءِ 1990ع ۾ منعقد ٿيون.

انهن واقعن 1992ع جي [[منگوليا جو آئين|نئين آئين]] جي منظوري ۽ منگوليا جي عوامي جمهوريه جي خاتمي لاءِ رستو هموار ڪيو.

[[File:Ulaanbaatar, Mongolia (35483549626).jpg|thumb|2017ع ۾ [[چوئجن لاما مندر]] جي ويجهو اولان باتور جي مرڪزي علائقي جو منظر.]]

1990ع ۾ منگوليا جي بازاري معيشت ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ اولان باتور جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي.
1990ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 535,000 هئي، جيڪا 2007ع تائين ڏهه لک ۽ 2021ع تائين پندرهن لک تائين پهچي وئي. اهڙيءَ طرح شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي رهڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:02. Улаанбаатар хотын суурин хүн ам, дүүргээр, оны эцэст, мянган хүн |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2024-06-25 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

آباديءَ ۾ هن تيز واڌ جو وڏو سبب ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ هئي. ڪيترن مالوند ۽ خانه بدوش خاندانن پنهنجي روايتي زندگي ڇڏي روزگار، تعليم ۽ بهتر سهولتن جي ڳولا ۾ شهر ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-04 |title=The Urbanization of Ulaanbaatar |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/145125/the-urbanization-of-ulaanbaatar |access-date=2024-06-25 |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن نون آبادگارن مان گهڻا ماڻهو گير آبادين ۾ رهڻ لڳا، جتي پاڻيءَ جي پائپن، صفائيءَ جي نيڪال، مرڪزي گرمائش ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي کوٽ هئي.

آباديءَ ۾ واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سان گڏ بنيادي ڍانچي ۽ عوامي سهولتن ۾ گهربل سيڙپڪاري نه ٿي سگهي. انهيءَ صورتحال شهر جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو ۽ ڪيترائي سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web |first=B. |last=Nyambayar |title=Ulaanbaatar City Needs Improvement in Infrastructure to Develop |url=https://montsame.mn/en/read/339600 |access-date=2024-06-25 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ اولان باتور ۾ [[منگوليا جا فساد (2008ع)|وڏا فساد]] ٿيا. اهي فساد ان وقت شروع ٿيا، جڏهن مخالف ڌرين جي حمايت ڪندڙن [[منگوليا جون پارلياماني چونڊون (2008ع)|پارلياماني چونڊن]] ۾ حڪمران منگوليا جي عوامي انقلابي پارٽي جي ڪاميابيءَ واري دعويٰ کي تڪراري قرار ڏنو.

فسادن کان پوءِ چار ڏينهن لاءِ هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي. گاديءَ واري شهر ۾ رات جو ڪرفيو لڳايو ويو ۽ شراب جي وڪري تي پابندي هنئي وئي.

انهن قدمن کان پوءِ وڌيڪ وڏا فساد نه ٿيا.&lt;ref name=&quot;BBC2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7484632.stm |title=Fatal clashes in Mongolia capital |work=BBC News |date=2 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC3&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7486794.stm |title=Streets calm in riot-hit Mongolia |work=BBC News |date=3 July 2008 |access-date=26 September 2018}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد اولان باتور جي تاريخ جا پهريان اهڙا وڏا فساد هئا، جن ۾ انساني جانيون ضايع ٿيون.

اپريل 2013ع ۾ اولان باتور [[جمهوريتن جي برادري]] جي ستين وزارتي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي.

شهر جو نالو اتر-اوڀر ايشيا جي سلامتيءَ بابت هڪ بين الاقوامي سفارتي عمل، '''اولان باتور مڪالمو'''، سان پڻ لاڳاپيل آهي.

4 جولاءِ 2021ع تي اولان باتور جي ڏکڻ طرف واقع نئون [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] عام مسافرن لاءِ کوليو ويو ۽ شهر جي مکيه هوائي اڏي جي حيثيت اختيار ڪيائين.

2010ع واري ڏهاڪي کان اولان باتور ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهڻ ماڙ دفتري عمارتون، رهائشي ٽاور ۽ اپارٽمينٽ عمارتون وڏي تعداد ۾ تعمير ٿيون.

==== تاريخي عمارتن جو ڊاهڻ ====

2013ع کان پوءِ اولان باتور ۾ ڪيترين تاريخي ۽ نمايان عمارتن کي عوامي مخالفت باوجود ڊاٺو ويو.

سيپٽمبر 2013ع ۾ نيسيخ واري علائقي جو مشهور '''اڇو دروازو''' ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Х. |last=Алтанзагас |date=2013-09-19 |script-title=mn:Нисэхийн &quot;Цагаан хаалга&quot;-ыг буулгахаар боллоо |url=https://ikon.mn/n/1e |access-date=2023-11-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2019ع ۾ [[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] ڊاٺو ويو. اهو عجائب گهر شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ ننڍڙي ناسي ڪاٺ جي گهر ۾ قائم هو، جيڪو شهر جي مرڪزي علائقي ۾ جديد گهڻ ماڙ عمارتن جي وچ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title='A crime against culture': Mongolian capital Ulan Bator set to demolish Soviet-era buildings – activists fight to save them and scent corruption |last=Menarndt |first=Aubrey |date=17 October 2019 |website=South China Morning Post |access-date=6 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2019ع ۾ [[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر|قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] پڻ ڊاٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=mn:Фото: Байгалийн түүхийн музейг нураалаа |language=mn |url=https://peak.mn/news/foto-baigaliin-tuukhiin-muzeig-nuraalaa |access-date=2023-11-12 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جون عمارتون نمبر 3 ۽ 6، ۽ 2023ع ۾ [[منگوليا جي ماليات ۽ اقتصاديات واري يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت پڻ ڊاهي وئي. بومبوگور جي تاريخي اڏاوت پڻ ڊاٺل عمارتن ۾ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ариунаа |first=Э. |date=2023-09-12 |script-title=mn:Сурвалжлага: МУИС-ийн байрыг нурааж, 7 давхар болгон шинэчилнэ |url=https://news.mn/r/2672739/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=А. |last=Цээсүрэн |date=2023-09-08 |script-title=mn:Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн барилгыг нураажээ |url=https://news.mn/r/2671852/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي حڪومت جي 2019ع واري بجيٽ ۾ اولان باتور جي مرڪزي علائقي ۾ واقع ڪيترين تاريخي نوڪلاسيڪي طرز جي عمارتن کي ڊاهڻ لاءِ رقم رکي وئي هئي.

انهن عمارتن ۾ [[قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر]]، [[منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر]] ۽ [[منگوليا جي قومي لائبريري]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.mn/en/789390/ |title=A crime against culture': Ulaanbaatar set to demolish majestic Soviet-era buildings |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=18 October 2019 |website=News.mn |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

حڪومتي فيصلي خلاف عوامي سطح تي سخت احتجاج ٿيو. [[منگوليا جي معمارن جي انجمن]] پڻ ان فيصلي تي تنقيد ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي حفاظت ۽ مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2020ع ۾ ثقافت واري وزير '''يوندونپيرين باتاربيليگ''' واضح ڪيو تہ حڪومت قدرتي تاريخ جي عجائب گهر کان سواءِ ٻين تاريخي عمارتن کي ڊاهڻ جو ارادو نه ٿي رکي.

وزير موجب، حڪومت انهن عمارتن کي ڊاهڻ بدران انهن جي مرمت ۽ بحاليءَ جو منصوبو تيار ڪيو هو.

هن ٻڌايو تہ قومي علمي ڊراما ٿيٽر، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ قومي لائبريريءَ جي مرمت لاءِ هر اداري کي ٻه ارب منگوليائي توگروگ ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي، جنهن جي مجموعي رقم ڇهه ارب توگروگ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://montsame.mn/en/read/212472 |title=Culture Minister: Three historical buildings to be renovated with MNT 6 billion |author=Baljmaa.T |date=13 January 2020 |website=Montsame |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;


== جاگرافي ==

[[File:Ulan Bator, Mongolia, Sentinel-2 satellite image, 09-JUL-2017.jpg|thumb|اولان باتور جي سيٽلائيٽ تصوير، جنهن ۾ شهر جو مرڪزي حصو تول نديءَ جي ماٿريءَ ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف بوگد خان جبل نمايان آهي. شهر جون گير آباديون اتر طرف جابلو علائقن تائين پکڙيل آهن.]]

'''اولان باتور''' [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 1,350 ميٽر (4,430 فوٽ) جي اوچائيءَ تي، [[منگوليا]] جي مرڪزي حصي کان ٿورو اوڀر طرف واقع آهي. شهر [[تول ندي]] جي ڪناري تي، [[بوگد خان جبل]] جي دامن ۾ هڪ ماٿريءَ اندر آباد آهي. تول ندي، [[سيلينگي ندي]] جي هڪ اڻ سڌي شاخ آهي.

بوگد خان جبل هڪ وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل جبل آهي، جيڪو اولان باتور جي ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 2,250 ميٽر (7,380 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو. هي جبل ڏکڻ طرف موجود [[اسٽيپ]] يا گاهه وارن ميدانن ۽ اتر طرف ٻيلن سان مليل اسٽيپ علائقي جي وچ ۾ قدرتي حد قائم ڪري ٿو.

روايتي طور چيو ويندو آهي تہ اولان باتور چئن جبلن جي چوٽين سان گهيريل آهي. اولهه کان گهڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾ اهي چوٽيون هن ريت آهن: '''سونگينو خيرخان'''، '''چنگيلتي'''، '''بايانزورخ''' ۽ آخر ۾ '''بوگد خان جبل'''.

اولان باتور جي چوڌاري جبلن تي موجود ٻيلن ۾ سدا بهار [[صنوبر]]، پن ڇاڻيندڙ [[لارچ]] ۽ [[برچ]] جا وڻ ملن ٿا. تول نديءَ جي ڪنارن وارن ٻيلن ۾ ويڪرن پنن وارا پن ڇاڻيندڙ [[چنار]]، [[ايلم]] ۽ [[بيد]] جا وڻ عام آهن.

جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ جي لحاظ کان اولان باتور لڳ ڀڳ [[ويانا]]، [[ميونخ]]، [[اورليان]] ۽ [[سيئٽل]] جي برابر واقع آهي. جڏهن تہ ڊگهائي ڦاڪ جي لحاظ کان اهو لڳ ڀڳ [[چونگ چنگ]]، [[هانوئي]] ۽ [[جڪارتا]] جي برابر اچي ٿو.{{Citation needed|date=March 2018}}

=== آبهوا ===

اولان باتور پنهنجي وڏي اوچائي، نسبتاً اترئين ويڪرائي ڦاڪ، سامونڊي ڪنارن کان سوين ڪلوميٽر پري هجڻ ۽ [[سائبيريائي بلند دٻاءُ واري نظام]] جي اثر سبب دنيا جي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ واري شهر طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Montsame News Agency 2006, pg. 35&quot;&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''. 2006, {{ISBN|99929-0-627-8}}, ص 35.&lt;/ref&gt;

اهو ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ دنيا جي سڀ کان ٿڌن شهرن مان پڻ هڪ آهي. شهر جي آبهوا [[مون سون]] کان متاثر ٿيندڙ ٿڌي [[نيم خشڪ آبهوا]] آهي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب ان کي '''BSk'''، جڏهن تہ [[ٽريوارٿا آبهوا جي درجابندي]] موجب '''BSbc''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ٻوٽن جي ٿڌ برداشت ڪرڻ جي صلاحيت بابت آمريڪي زرعي کاتي جي درجابنديءَ ۾ هي علائقو '''3a''' واري زون ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |title=Hardiness Zones – WORLD MAP |publisher=Plantsdb.gr |date=15 August 1965 |access-date=25 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182710/http://www.plantsdb.gr/en/general-cultivation/hardiness-zones/274-hardiness-zones-map |archive-date=16 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برسات کي الڳ رکندي، گرمي پد جي لحاظ کان شهر [[گهميل براعظمي آبهوا]] (Dwb) ۽ [[نيم قطبي آبهوا]] (Dwc) جي سرحدي حالت ۾ واقع آهي. ان جو هڪ سبب مئي مهيني جو سراسري گرمي پد 10.2 ڊگري سينٽي گريڊ (50.4 ڊگري فارن هائيٽ) هجڻ آهي.

شهر ۾ اونهارو مختصر ۽ نسبتاً گرم، جڏهن تہ سيارو تمام ڊگهو، سخت ٿڌو ۽ خشڪ هوندو آهي. جنوريءَ ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد عام طور سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ رڪارڊ ٿيندو آهي. هوا جي غير موجودگيءَ ۾ اهو گرمي پد اڪثر منفي 36 کان منفي 40 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ان صورتحال جو هڪ اهم سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] آهي، جنهن ۾ ٿڌي هوا زمين جي ويجهو ڦاسي پوندي آهي.

شهر ۾ سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مجموعي مقدار لڳ ڀڳ 267 ملي ميٽر آهي. ان جو وڏو حصو مئي کان سيپٽمبر تائين پوي ٿو.

شهر جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل سالياني برسات 659 ملي ميٽر هئي، جيڪا بوگد خان جبل تي واقع '''خوريلتوگوت فلڪياتي مشاهديگاهه''' ۾ رڪارڊ ڪئي وئي.

اولان باتور جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.2 ڊگري سينٽي گريڊ (32.4 ڊگري فارن هائيٽ) آهي.&lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |publisher=[[هانگ ڪانگ موسمياتي مشاهديگاهه]] |access-date=14 April 2010 |title=Climatological Normals of Ulan Bator |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104134/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/ulaanbaatar_e.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اپريل جي آخر کان آڪٽوبر جي شروعات تائين شهر ۾ موسم نسبتاً گرم هوندي آهي، پر سخت ٿڌي سياري سبب ساليانو سراسري گرمي پد تمام گهٽ رهي ٿو.

اولان باتور [[وقفن واري مستقل ڄميل زمين]] جي علائقي ۾ واقع آهي. ان جو مطلب آهي تہ ڪجهه هنڌن تي زمين جو هيٺيون حصو ڊگهي عرصي تائين ڄميل رهندو آهي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي اونهاري دوران زمين مڪمل طور ڳري ويندي آهي.

انهن هنڌن تي عمارتون تعمير ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، جتي ڇانوَ ۽ گهٽ گرميءَ سبب اونهاري ۾ بہ ڄميل زمين نه ڳرندي آهي. ان جي ابتڙ کليل ۽ سج جي روشني حاصل ڪندڙ هنڌن تي تعمير نسبتاً آسان هوندي آهي.

شهر جي ٻاهرين آبادين جا ڪيترائي رهواسي روايتي [[يورت]] يا '''گير''' خيمن ۾ رهندا آهن، جن جي اڏاوت لاءِ زمين ۾ گهري بنياد وجهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |title=Coldest Capital Cities |author=Matt Rosenberg |work=About.com Education |access-date=2006-11-11 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228065444/http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/coldcapital.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ٿيل انتهائي گرمي پد منفي 43.9 ڊگري سينٽي گريڊ، جنوري 1957ع ۾، کان وٺي 39.0 ڊگري سينٽي گريڊ، جولاءِ 1988ع ۾، تائين رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;/&gt;

{{Weather box
| location = اولان باتور، اوچائي 1,303 ميٽر (4,275 فوٽ)، (1991ع–2020ع جا موسمي سراسري انگ اکر؛ انتهائي رڪارڊ 1869ع کان موجوده دور تائين)
| metric first = yes
| single line = yes
| collapsed =
| Jan record high C = 0.0
| Feb record high C = 11.3
| Mar record high C = 18.9
| Apr record high C = 28.7
| May record high C = 33.5
| Jun record high C = 38.3
| Jul record high C = 39.0
| Aug record high C = 36.7
| Sep record high C = 31.7
| Oct record high C = 22.5
| Nov record high C = 13.0
| Dec record high C = 6.1
| year record high C =
| Jan avg record high C = -7.5
| Feb avg record high C = 2.6
| Mar avg record high C = 9.0
| Apr avg record high C = 15.7
| May avg record high C = 27.5
| Jun avg record high C = 31.1
| Jul avg record high C = 32.8
| Aug avg record high C = 30.9
| Sep avg record high C = 24.5
| Oct avg record high C = 18.6
| Nov avg record high C = 6.5
| Dec avg record high C = 0.3
| year avg record high C = 33.8
| Jan high C = -15.5
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 10.4
| May high C = 17.8
| Jun high C = 23.1
| Jul high C = 25.2
| Aug high C = 23.0
| Sep high C = 17.2
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = -4.8
| Dec high C = -13.7
| year high C = 6.7
| Jan mean C = -21.3
| Feb mean C = -16.2
| Mar mean C = -6.7
| Apr mean C = 3.0
| May mean C = 10.2
| Jun mean C = 16.6
| Jul mean C = 19.0
| Aug mean C = 16.6
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 0.9
| Nov mean C = -10.6
| Dec mean C = -19.0
| year mean C = 0.2
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.7
| Mar low C = -12.6
| Apr low C = -3.3
| May low C = 3.5
| Jun low C = 10.3
| Jul low C = 13.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 4.1
| Oct low C = -4.5
| Nov low C = -15.1
| Dec low C = -22.9
| year low C = -5.3
| Jan avg record low C = -37.1
| Feb avg record low C = -30.5
| Mar avg record low C = -25.1
| Apr avg record low C = -17.3
| May avg record low C = -8.4
| Jun avg record low C = 3.0
| Jul avg record low C = 5.1
| Aug avg record low C = 1.9
| Sep avg record low C = -6.8
| Oct avg record low C = -19.6
| Nov avg record low C = -27.3
| Dec avg record low C = -33.1
| year avg record low C = -38.7
| Jan record low C = -43.9
| Feb record low C = -42.2
| Mar record low C = -37.2
| Apr record low C = -26.1
| May record low C = -16.1
| Jun record low C = -3.9
| Jul record low C = -0.2
| Aug record low C = -2.8
| Sep record low C = -13.4
| Oct record low C = -20.0
| Nov record low C = -35.0
| Dec record low C = -42.2
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 2.1
| Feb precipitation mm = 2.8
| Mar precipitation mm = 4.6
| Apr precipitation mm = 8.4
| May precipitation mm = 21.7
| Jun precipitation mm = 47.2
| Jul precipitation mm = 74.5
| Aug precipitation mm = 65.4
| Sep precipitation mm = 27.9
| Oct precipitation mm = 8.6
| Nov precipitation mm = 6.3
| Dec precipitation mm = 3.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 1.3
| Feb precipitation days = 1.6
| Mar precipitation days = 1.8
| Apr precipitation days = 2.5
| May precipitation days = 3.7
| Jun precipitation days = 6.7
| Jul precipitation days = 9.9
| Aug precipitation days = 8.8
| Sep precipitation days = 4.9
| Oct precipitation days = 2.1
| Nov precipitation days = 2.8
| Dec precipitation days = 1.7
| year precipitation days =
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 8
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 17
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 9
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 0.1
| Dec rain days = 0
| year rain days = 68
| Jan snow days = 10
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 7
| Apr snow days = 6
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 2
| Oct snow days = 6
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 11
| year snow days = 62
| Jan humidity = 74.7
| Feb humidity = 69.5
| Mar humidity = 57.6
| Apr humidity = 44.2
| May humidity = 42.7
| Jun humidity = 50.1
| Jul humidity = 58.2
| Aug humidity = 60.8
| Sep humidity = 56.1
| Oct humidity = 56.9
| Nov humidity = 68.3
| Dec humidity = 75.1
| year humidity = 62
&lt;!-- ماڪ جي نقطي بابت هيٺيان انگ اکر شڪي هجڻ سبب غير فعال رکيا ويا آهن.
| Jan dew point C = -24.4
| Feb dew point C = -18.0
| Mar dew point C = -5.4
| Apr dew point C = 6.0
| May dew point C = 14.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.9
| Aug dew point C = 19.6
| Sep dew point C = 12.1
| Oct dew point C = 1.4
| Nov dew point C = -11.6
| Dec dew point C = -21.8
--&gt;
| Jan sun = 164.2
| Feb sun = 203.5
| Mar sun = 257.4
| Apr sun = 265.3
| May sun = 297.9
| Jun sun = 282.3
| Jul sun = 278.3
| Aug sun = 265.2
| Sep sun = 249.5
| Oct sun = 227.6
| Nov sun = 175.4
| Dec sun = 137.7
| year sun =
| source 1 = پوگوڊا موسمياتي ڊيٽابيس&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=4 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو (NOAA)، گهم ۽ سج جي روشنيءَ جا انگ اکر 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar |publisher=National Centers for Environmental Information |access-date=2 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Weather box
| width =
| collapsed =
| location = [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، موسمياتي مرڪز (عالمي موسمياتي تنظيم جو سڃاڻپ نمبر: 44291)، 1991ع–2020ع
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan dew point C = -24.7
| Feb dew point C = -20.9
| Mar dew point C = -14.5
| Apr dew point C = -9.6
| May dew point C = -3.8
| Jun dew point C = 4.5
| Jul dew point C = 9.4
| Aug dew point C = 7.9
| Sep dew point C = 0.5
| Oct dew point C = -7.6
| Nov dew point C = -15.7
| Dec dew point C = -22.6
| source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv آمريڪا جو قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظامي ادارو]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title=Climate &amp; Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher=NOAA |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
}}

=== شهري منظرنامو ===

[[File:Ulaanbaatar new buildings in Yaarmag.jpg|thumb|upright=1.4|يارماگ علائقي ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي تعمير.]]

اولان باتور جو مرڪزي حصو گهڻو ڪري 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي [[سوويت طرز تعمير]] تي ٻڌل آهي. هن مرڪزي علائقي جي چوڌاري ڪنڪريٽ جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون ۽ وسيع [[گير آباديون]] موجود آهن.

اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين گهڻ ماڙ عمارتن جي زميني منزلن کي تبديل ڪري ننڍن دڪانن ۽ واپاري مرڪزن ۾ بدلائي ڇڏيو ويو. ساڳئي وقت شهر ۾ ڪيترين نين عمارتن جي تعمير پڻ ٿي، جن مان ڪجهه قانوني اجازت يا تعميراتي لائسنس کان سواءِ ٺاهيون ويون.

2010ع واري ڏهاڪي کان شهر ۾ تعميراتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ مرڪزي علائقي ۾ گهڻ ماڙ رهائشي ۽ دفتري عمارتون تعمير ٿيون ۽ نوان رهائشي علائقا پڻ وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |date=2023-05-10 |title=Mongolia's building boom traps capital residents in concrete jungle |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230510-mongolia-s-building-boom-traps-capital-residents-in-concrete-jungle |access-date=2023-11-12 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سخباتار چوڪ]] شهر جي سرڪاري ۽ انتظامي علائقي ۾ واقع آهي ۽ اولان باتور جو مرڪزي چوڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Montsame News Agency. ''Mongolia''، 2006ع، ISBN 99929-0-627-8، ص 34.&lt;/ref&gt;

چوڪ جي وچ ۾ 1921ع جي منگوليائي انقلاب جي اڳواڻ [[دامدين سخباتار]] جو گهوڙي تي سوار مجسمو نصب ٿيل آهي. چوڪ جي اترئين پاسي [[چنگيز خان]] جو مجسمو موجود آهي.

چوڪ جي اتر طرف [[منگوليا جو سرڪاري محل]] واقع آهي، جڏهن تہ شهر جو اهم رستو '''امن شاهراهه'''، جنهن کي منگوليائي ٻوليءَ ۾ '''اينخ تائوني اورگون چولو''' چيو وڃي ٿو، چوڪ جي ڏکڻ طرف کان گذري ٿو.&lt;ref&gt;Kohn، ص 52.&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151217073844/http://www.mongoliantemples.org/index.php/en/ Documentation of Mongolian Monasteries]&lt;/ref&gt; [[زائسان يادگار]]، [[بوگد خان جو سياري وارو محل]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;''Mongolia: Museum Highlights''، سان فرانسسڪو، 2005ع، ص 89.&lt;/ref&gt;

زائسان يادگار اشتراڪي دور جي يادگاري عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جتان شهر جو وسيع منظر ڏسي سگهجي ٿو.

2024ع تائين منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت '''ٽاور سي''' هئي، جيڪا [[شانگري لا هوٽل]] جي عمارتن واري مجموعي جو حصو آهي. ان جي اوچائي 136 ميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shangri-La Ulaanbaatar Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangri-la-ulaanbaatar-hotel/17788 |access-date=2023-11-12 |website=The Skyscraper Center}}&lt;/ref&gt;

'''اينڪانٽو ٽريڊ سينٽر''' نالي 150 ميٽر اوچي گهڻ ماڙ عمارت جي تعمير جاري هئي، جنهن جي مڪمل ٿيڻ جي اميد 2026ع ۾ ڪئي وئي هئي. منصوبي مطابق مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها منگوليا جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encanto Trade Center |url=https://mglenc.com/project/240 |access-date=2025-10-26 |website=MGL Engineering and Construction}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم واپاري علائقن ۾ '''ٽئين مائڪروضلعي جي شاهراهه''' شامل آهي، جنهن کي عام طور '''خورولول'''، يعني «ضلعو»، چيو ويندو آهي.

ٻيو اهم واپاري علائقو [[رياستي ڊپارٽمينٽ اسٽور]] جي چوڌاري امن شاهراهه تي واقع آهي. هن ڊپارٽمينٽ اسٽور کي عام طور '''اِخ ديلگور'''، يعني «وڏو دڪان»، چيو ويندو آهي.

[[نارانتول بازار]] جي ڀرپاسي وارو علائقو پڻ شهر جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. هن بازار کي عام طور '''زاخ'''، يعني «بازار»، سڏيو ويندو آهي.

اولان باتور ۾ ڪيترائي سئنيما گهر، هڪ جديد اسڪائينگ تفريحگاهه، ٻه وڏا بند اسٽيڊيم، ڪيترائي وڏا ڊپارٽمينٽ اسٽور ۽ هڪ وڏو تفريحي پارڪ موجود آهن.

شهر ۾ کاڌي پيتي، تفريح ۽ وندر جون سهولتون پڻ وقت سان گڏ وڌنديون ۽ وڌيڪ متنوع ٿينديون رهيون آهن.

=== پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا ===

[[File:Gorkhi-Terelj National Park.jpg|thumb|[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] سڄو سال سير، پڪنڪ ۽ خيما هڻڻ لاءِ مشهور آهي.]]

اولان باتور جي انتظامي حدن ۾ ڪيترائي قومي پارڪ ۽ قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.

[[گورخي-تيريلج قومي پارڪ]] هڪ قدرتي محفوظ علائقو آهي، جتي سياحن لاءِ مختلف سهولتون موجود آهن. هي پارڪ اولان باتور کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي.

ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ لاءِ ٺاهيل [[منگول اولي پيچرو|منگول اولي پيچري]] جا ٻيو ۽ ٽيون رستا پڻ هن پارڪ مان گذرن ٿا.

[[چنگيز خان جو گهوڙي سوار مجسمو]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر (130 فوٽ) آهي، شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 54 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.

[[بوگد خان اول]] جبل، جيڪو شهر جي ڏکڻ طرف نمايان آهي، سخت تحفظ هيٺ رکيل قدرتي علائقو آهي. هن جبل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 31 ڪلوميٽر ۽ ويڪر لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ محفوظ علائقي جي مجموعي پکيڙ 67,300 هيڪٽر ڄاڻائي وئي آهي.

هن جبل جي قدرتي تحفظ جي روايت ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ تائين پهچي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[ڪيرائيت]] قبيلي جي حڪمران [[توغرل خان]]، جنهن کي توريل خان پڻ چيو ويندو هو، بوگد خان جبل کي مقدس قرار ڏئي اتي وڻ وڍڻ ۽ شڪار ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biosphere Reserve Information: BOGD KHAN UUL |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218003706/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=MON+02&amp;mode=all |archive-date=2016-02-18 |access-date=2015-12-11}}&lt;/ref&gt;

[[مانجوشري خانقاهه]] جا کنڊر بوگد خان جبل جي ڏاکڻي لاهيءَ تي واقع آهن. هي هنڌ سير ۽ تفريح لاءِ مشهور آهي.

[[قومي تفريحي پارڪ]] شهر جي مرڪزي حصي ۾، شانگري لا هوٽل جي ڏکڻ طرف واقع آهي. هي نوجوانن جي گڏجاڻين ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي.

هن نسبتاً ننڍڙي تفريحي پارڪ ۾ مختلف جهولا، رانديون ۽ پاڻيءَ ۾ پيڊل ذريعي هلندڙ ٻيڙيون موجود آهن. پارڪ جي اصل '''مصنوعي ڍنڍ واري قلعي''' جي تعمير 1969ع ۾ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty Thousand Trees Planted at the National Amusement Park of Mongolia |url=https://montsame.mn/en/read/347100 |access-date=2024-12-27 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اولان باتور جو قومي باغيچن وارو پارڪ]] شهر جي ڏکڻ-اوڀر واري ٻاهرين حصي ۾ واقع آهي. هي پارڪ 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ اونهاري دوران شهرين جي سير ۽ تفريح لاءِ هڪ مشهور هنڌ بڻجي ويو.

هن پارڪ جي مجموعي پکيڙ 55 هيڪٽر آهي ۽ ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا آهن.

پارڪ کي صحتمند ۽ ذميواراڻي طرز زندگي، ماحولياتي آگاهي ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ بابت تعليم جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Garden Park |url=https://una.city/nbs/ulaanbaatar/national-garden-park |access-date=2024-12-27 |website=Urban Nature Atlas |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم پارڪن، باغن ۽ ٻيلن ۾ [[بوگد خان يادگاري باغ]]، [[ڪوريا-منگوليا دوستي ٻيلو]] ۽ [[ميشيل نباتاتي باغ]] شامل آهن.


== آبادي ۽ آباديءَ جي جوڙجڪ ==

[[File:The private sector with yurts against the backdrop of high-rise new buildings in Ulaanbaatar.jpg|thumb|اولان باتور ۾ نين گهڻ ماڙ عمارتن جي پسمنظر ۾ روايتي گير آباديون.]]

{{Historical populations
|1950|69951
|1960|179063
|1970|297615
|1979|396300
|1989|540300
|2000|760077
|2010|1089358
|2020|1395773
|align=right
|source=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Provinces, Cities &amp; Urban Settlements |url=https://citypopulation.de/en/mongolia/cities/}}&lt;/ref&gt;
}}

منگوليا جو سڀ کان وڏو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان غالب شهر هجڻ سبب '''اولان باتور''' ملڪ ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ|شهري آباديءَ جي واڌ]] ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن مان ٿيندڙ [[لڏپلاڻ]] جو اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=December 2022 |title=Mongolia: Urban Sector Fact Sheet |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/404296/mongolia-urban-sector-fact-sheet.pdf |access-date=12 November 2023 |publisher=Asian Development Bank}}&lt;/ref&gt;

1979ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي.&lt;ref name=&quot;citypopulation.de2&quot;&gt;{{cite web |title=City Population – Historical population figures |url=http://www.citypopulation.de/Mongolia_d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt، ''Statistik des Auslands – Mongolei''، 1985ع.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cartactual''، 1 جنوري 1985ع.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن دوران شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ لڳ ڀڳ 2007ع ۾ اولان باتور جي آبادي ڏهه لک تائين پهچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=BBESoft |script-title=mn:Статистик үзүүлэлт |language=mn |url=http://ubstat.mn/StatTable=20 |access-date=2023-11-12 |website=Нийслэлийн Статистикийн Газар}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ سالياني واڌ جي سراسري شرح 2.7 سيڪڙو رهي، جيڪا ان کان اڳ واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ هئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,466,125 رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;&gt;{{cite web |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого – Улаанбаатар нэгдсэн дүн |language=mn |url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |access-date=29 May 2022 |website=1212.mn |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109081659/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&amp;ln=Mn |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهر جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي آبادي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ رهي ٿي. اهي اهڙا رهائشي علائقا آهن، جتي بنيادي ڍانچي، صفائيءَ جي نظام ۽ عوامي سهولتن جي کوٽ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=M. |first=Anudari |date=1 July 2020 |url=https://montsame.mn/en/read/230078 |title=ADB to help redevelop two subcenters in Ulaanbaatar's ger areas |work=Mongolian National News Agency |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي 64.6 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش اولان باتور ۾ ئي ٿي هئي، جڏهن تہ پرڏيهه ۾ پيدا ٿيل رهواسين جو تعداد 17,456 رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

=== مذهب ===

{{Main|منگوليا ۾ مذهب}}

اولان باتور ۾ [[ٻڌمت]] جي هڪ ڊگهي تاريخي روايت موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جو بنياد ئي ٻڌمت جي هڪ خانقاهي مرڪز طور رکيو ويو هو. شهر ۾ ٻڌمت جي اهم عبادتگاهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] ۽ [[چوئجن لاما مندر]] شامل آهن.

جديد دور ۾ اولان باتور مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ ٻڌمت جي عبادتگاهن سان گڏ [[عيسائيت|عيسائين]] جا ڪيترائي گرجاگهر پڻ قائم ٿيا آهن.

انهن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[پاڪ تثليث گرجاگهر (اولان باتور)|پاڪ تثليث گرجاگهر]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] سان لاڳاپيل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل (اولان باتور)|سينٽ پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] شامل آهن.

شهر ۾ مسلمانن لاءِ مسجدون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[اولان باتور جي مرڪزي مسجد]] نمايان آهي.

2020ع جي قومي آدمشماريءَ موجب اولان باتور ۾ 15 سالن کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ مان 46.3 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه ڄاڻايو، جڏهن تہ 53.7 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي مذهبي قرار ڏنو.

2010ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ آباديءَ جي شرح ۾ 7.7 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

مذهبي وابستگي ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ مختلف مذهبن جي پيروڪارن جو تناسب هن ريت هو:&lt;ref name=&quot;2020-census&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''اولان باتور ۾ مذهبي وابستگي (2020ع)'''
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dceaf7;&quot; | مذهبي آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
| 89.1 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليائي شامانيت|شامانيت]]
| 5.4 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| 3.3 سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | [[منگوليا ۾ اسلام|اسلام]]
| 0.9 سيڪڙو
|}

اولان باتور ۾ رهندڙ مسلمانن جي اڪثريت نسلي [[قزاق قوم|قزاق]] اقليت سان تعلق رکي ٿي، جيڪي خاص طور تي [[نالائخ]] واري علائقي ۾ آباد آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amicusmongolia.com/mongolia-muslim-tours/mongolia-highlights-7-days-muslim-tour |title=Mongolia Highlights - 7 Days Muslim Tour |website=Amicus Mongolia Travel Company |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;


== معيشت ==
{{Main |اولان باتور ۾ قائم ڪمپنيون}}

منگوليا جي وڏين ڪارپوريشنن ۽ واپاري گروپن مان لڳ ڀڳ سڀني جا مرڪزي دفتر [[اولان باتور]] ۾ واقع آهن. 2017ع ۾ شهر ۾ پنج ارب پتي ۽ 95 اهڙا ڪروڙ پتي رهندا هئا، جن جي خالص دولت 80 لک آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreigners have determined the 10 richest people in Mongolia |url=https://www.caak.mn/view/8272848/ |website=Caak.mn |access-date=16 September 2017 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022005341/https://www.caak.mn/view/8272848/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The list of 100 richest Mongolians is causing a stir on a Russian website |url=https://www.ugluu.mn/228275.html |website=Ugluu.mn |date=3 October 2016 |access-date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

منگوليا جي اهم ڪمپنين ۾ [https://mcs.mn ايم سي ايس گروپ]، گاٽسورت ايل ايل سي، جينڪو، ايم اي ڪي، التائي ٽريڊنگ، [[تاوان بوگد گروپ]]، [[موبيڪام ڪارپوريشن]]، بودي، شونخلائي، مونيس، سو ۽ پيٽروويس شامل آهن.

جيتوڻيڪ اهي ڪمپنيون دنيا جي وڏين گهڻ قومي ڪارپوريشنن جي سطح تي ناهن، پر انهن مان اڪثر مختلف اقتصادي شعبن ۾ سرگرم واپاري گروپ آهن، جن جو منگوليا جي معيشت تي وسيع اثر آهي.

اولان باتور، جيڪو تاريخي طور '''اورگا''' جي نالي سان مشهور هو، منگوليا جي اقتصادي تاريخ ۽ دولت جي پيداوار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.

مالوند خانه بدوش ماڻهن جي انهن رهائشگاهن جي ابتڙ، جيڪي سياري ۽ اونهاري جي چراگاهن جي وچ ۾ مسلسل منتقل ٿينديون رهنديون هيون، اورگا کي اعليٰ مذهبي پيشوا [[زانابازار]] جي نسبتاً مستقل رهائشگاهه طور قائم ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=September 2021}}

1640ع کان 1654ع تائين اورگا '''خوشو تسايدام''' نالي هڪ ئي هنڌ تي قائم رهيو. پندرهن سالن جو اهو عرصو ان دور جي گهمندڙ خانقاهي شهر لاءِ غير معمولي طور ڊگهو هو.

ان کان پوءِ زانابازار شهر کي اوڀر طرف [[خينتي جبل]] جي سلسلي ۾ واقع '''ساريداگ جبل''' جي دامن ڏانهن منتقل ڪيو. اتي هن پٿر جي عمارتن تي ٻڌل هڪ مستقل خانقاهي شهر جي تعمير شروع ڪئي.

اورگا ساريداگ جبل وٽ پورا 35 سال قائم رهيو. ان عرصي دوران اهو سمجهيو وڃڻ لڳو تہ شهر هاڻي مستقل طور اتي آباد ٿي چڪو آهي.

پر 1688ع ۾ [[اوئرات]] فوجن اوچتو علائقي تي حملو ڪري شهر کي باهه ڏئي تباهه ڪري ڇڏيو. زانابازار جي زندگيءَ جي ڪم جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ کيس اورگا جي منتقل ڪري سگهجندڙ حصي سان گڏ [[اندروني منگوليا]] ڏانهن ڀڄڻو پيو.{{Citation needed|date=September 2021}}

اندازو لڳايو وڃي ٿو تہ 1639ع کان 1688ع تائين اورگا ۾ پيدا ٿيل دولت جو اڌ کان وڌيڪ حصو 1688ع جي تباهيءَ ۾ ضايع ٿي ويو.

1701ع ۾ اورگا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي علائقي ڏانهن موٽيو ۽ اقتصادي توسيع جو ٻيو دور شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ 1757ع ۾ ستر سالن تائين هلندڙ [[زونگار-چنگ جنگيون|زونگار ۽ چنگ جنگين]] جي خاتمي تائين شهر کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندو رهڻو پيو.
1778ع ۾ پنهنجي موجوده هنڌ تي مستقل آباد ٿيڻ کان پوءِ اورگا جي معيشت ۾ لڳاتار واڌ ٿيڻ لڳي.
تنهن هوندي بہ پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو ٻڌمت جي مذهبي پيشوائن، اميرن ۽ [[شانشي]] مان آيل عارضي چيني واپارين وٽ ويندو هو. اهي واپاري اورگا جي اوڀر ۽ اولهه وارن چيني واپاري علائقن ۾ رهندا هئا.
ان دور ۾ ڪيترائي واپاري ادارا موجود هئا، جن کي '''پوس''' ({{lang|mn|пүүс}}) چيو ويندو هو. ان کان سواءِ خانقاهن جا خزانا پڻ هئا، جن کي '''جاس''' ({{lang|mn|жас}}) چيو ويندو هو. اهي خزانا واپاري ادارن وانگر ڪم ڪندا هئا.
پر انهن ادارن مان ڪوبه اشتراڪي دور تائين قائم رهي نه سگهيو.

[[منگوليا جي عوامي جمهوريه]] جي دور ۾ نجي ملڪيت کي رڳو محدود حد تائين برداشت ڪيو ويندو هو، جڏهن تہ گهڻا اثاثا رياست جي ملڪيت هوندا هئا.
اولان باتور ۾ اڄ تائين ڪم ڪندڙ قديم ترين ڪمپنين جو بنياد منگوليا جي عوامي جمهوريه جي شروعاتي دور ۾ پيو هو.
صرف [[گاندانتيگچنلن خانقاهه]] بابت چيو وڃي ٿو تہ اها 205 سالن تائين پنهنجو ڪم جاري رکندي آئي، جيتوڻيڪ ٻي عالمي جنگ دوران ڇهن سالن جو وقفو پڻ آيو. تنهن هوندي بہ اها ڳالهه بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن مذهبي خانقاهه کي واپاري اداري طور شمار ڪري سگهجي ٿو يا نه.

منگوليا جي مکيه صنعتي مرڪز جي حيثيت ۾ اولان باتور ۾ روزمرهه استعمال جون مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.encyclopedia.com/places/asia/chinese-political-geography/ulaanbaatar |title=Ulaanbaatar |via=encyclopedia.com |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=6th |access-date=13 November 2016}}&lt;/ref&gt;

شهر منگوليا جي مجموعي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://asiafoundation.org/resources/pdfs/economicdevelopmentmongolia.pdf ''Economic Development in Mongolia'']. {{dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} The Asia Foundation؛ رسائي 13 نومبر 2016ع.&lt;/ref&gt;
1990ع ۾ منگوليا جي [[بازاري معيشت]] ڏانهن منتقليءَ کان پوءِ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ واڌ سان گڏ شهر جي اقتصادي ڍانچي ۾ پڻ تبديليون آيون.
انهيءَ دوران [[خدمتن وارو شعبو|خدمتن واري شعبي]] جي اهميت وڌي، جيڪو شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 43 سيڪڙو حصو بڻجي ويو. ساڳئي وقت تيز [[شهريڪاري]] ۽ آباديءَ ۾ واڌ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Peilei |last2=Chen |first2=Jiquan |last3=John |first3=Ranjeet |date=2016-01-01 |title=Urbanization and environmental change during the economic transition on the Mongolian Plateau: Hohhot and Ulaanbaatar |journal=Environmental Research |series=The Provision of Ecosystem Services in Response to Global Change |volume=144 |issue=Pt B |pages=96–112 |doi=10.1016/j.envres.2015.09.020 |pmid=26456409 |bibcode=2016ER....144...96F |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[کاڻ کوٽائي]] شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ ٻيو سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شعبو آهي، جنهن جو حصو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو آهي.
شهر جي اتر طرف سون جون ڪيتريون کاڻيون واقع آهن، جن ۾ [[بورو سون جي کاڻ]] پڻ شامل آهي. هن شعبي ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ سان اقتصادي ترقي ۽ صنعتي سرگرمين کي هٿي ملي آهي.
تنهن هوندي بہ [[2008ع جو عالمي مالي بحران|2008ع جي عالمي مالي بحران]] دوران معدني شين جي برآمدي طلب گهٽجڻ سبب مجموعي گهريلو پيداوار ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
انهيءَ صورتحال کان پوءِ معيشت کي وڌيڪ متنوع بڻائڻ ۽ ٻين اقتصادي شعبن کي ترقي ڏيڻ ڏانهن ڌيان وڌيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== فن ===
{{Main|منگوليا جو رياستي علمي ڊراما ٿيٽر}}

[[File:National Dance.jpg|thumb|منگوليا جو قومي گيت ۽ رقص وارو علمي طائفو.]]

اولان باتور ۾ روايتي منگوليائي ۽ مغربي طرز جا ٿيٽر موجود آهن، جتي عالمي معيار جون فني پيشڪشون ٿينديون آهن.

منگوليا جا ڪيترائي روايتي لوڪ موسيقيءَ جا طائفا دنيا جي مختلف شهرن ۾ باقاعدي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. انهن شهرن ۾ [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]]، [[لنڊن]] ۽ [[ٽوڪيو]] شامل آهن.

شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع [[منگوليا جو رياستي علمي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر|اولان باتور اوپيرا هائوس]] ۾ موسيقيءَ جون محفلون، اوپيرا ۽ [[بيلٽ]] جون پيشڪشون ٿينديون آهن.

انهن مان ڪجهه پيشڪشون دنيا جي مشهور بيلٽ ادارن، جهڙوڪ بوسٽن جي ٿيٽر ادارن، جي سهڪار سان پڻ منعقد ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جو رياستي عظيم قومي سازين وارو آرڪيسٽرا''' 1945ع ۾ قائم ٿيو.

هي ملڪ ۾ روايتي موسيقيءَ جي سازن تي ٻڌل سڀ کان وڏو آرڪيسٽرا آهي. ان جو موسيقيءَ وارو ذخيرو رڳو [[منگوليا جي موسيقي|قومي موسيقي]] تائين محدود ناهي، پر ان ۾ بين الاقوامي موسيقيءَ جون پڻ ڪيترين ئي قسمن جون ڌنون ۽ تخليقون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=http://mongolian-ensemble.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222100411/http://mongolian-ensemble.com/ |archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt;

'''تومين ايخ طائفو''' اهڙن فنڪارن تي ٻڌل آهي، جيڪي منگوليائي گيتن، موسيقيءَ ۽ رقص جي مختلف صنفن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

هن طائفي جا فنڪار روايتي ساز وڄائيندا آهن، جن ۾ [[مورين خور]]، يعني گهوڙي جي مٿي واري شڪل سان سينگاريل تارن وارو ساز، پڻ شامل آهي.

اهي فنڪار منگوليائي '''ڊگها گيت'''، رزميه گيت، ساراهه وارا گيت، [[شامانيت]] سان لاڳاپيل رسوماتي رقص، قديم شاهي محلن جا رقص ۽ '''تسام''' نالي نقاب پوش رقص پڻ پيش ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Website |url=https://tumenekh.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا جو مورين خور طائفو'''، [[منگوليا جو سمفوني آرڪيسٽرا|منگوليا جي رياستي فلهارمونڪ اداري]] جو حصو آهي، جنهن جو مرڪز مرڪزي ثقافتي محل ۾ واقع آهي.

هي طائفو منگوليا جي قومي تارن واري ساز مورين خور جي وڄت سبب مشهور آهي ۽ ملڪي توڙي بين الاقوامي موسيقيءَ جون مختلف تخليقون پيش ڪندو آهي.

=== خانقاهون ===

[[File:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[گاندانتيگچنلن خانقاهه]].]]

اولان باتور جي اهم قديم خانقاهن ۾ [[چوئجن لاما خانقاهه]] شامل آهي. هي ٻڌمت جي خانقاهه 1908ع ۾ مڪمل ٿي.

1942ع ۾ ان کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سبب اها منگوليا ۾ خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان محفوظ رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 |archive-date=31 May 2009 |website=Museums of Mongolia |title=Choijing lama temple museum}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هڪ ٻي اهم خانقاهه [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] آهي، جنهن جي تاريخ اوڻويهين صديءَ تائين پهچي ٿي.

هن خانقاهه جي سڀ کان مشهور خصوصيت [[اولوڪتيشور]]، جنهن کي منگوليائي روايت ۾ '''مگجد جنرائسيگ''' چيو وڃي ٿو، جو 26.5 ميٽر اوچو سونهري مجسمو آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 63–64.&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي خانقاهون منگوليا جي انهن تمام ٿورين خانقاهن مان آهن، جيڪي [[خورلوگين چوئبالسان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٻڌمت جي خانقاهن جي وڏي پيماني تي ٿيل تباهيءَ کان بچي ويون.

=== عجائب گهر ===
{{Main|منگوليا جي عجائب گهرن جي فهرست}}

[[File:Chinggis Khaan National Museum in 2025.jpg|thumb|[[چنگيز خان قومي عجائب گهر]].]]

اولان باتور ۾ منگوليا جي تاريخ، ثقافت، فن ۽ قدرتي ورثي سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گهر موجود آهن.

[[منگوليا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]] منگوليا مان هٿ آيل [[ڊائنوسار]] جي [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] ۽ [[شهابي پٿر|شهابي پٿرن]] جي وڏي مجموعي سبب مشهور رهيو آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2%2C0%2C0%2C1%2C0%2C0 ''Museum of Natural History''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohn، ص 60.&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ بابت نمائشون پيش ڪري ٿو، جن ۾ قبل از تاريخ واري دور کان وٺي [[منگول سلطنت]] ۽ جديد منگوليا تائين جا آثار ۽ تاريخي شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61 ۽ 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.mn |title=National Museum |publisher=Nationalmuseum.mn |date=21 March 2012 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

[[زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر]] منگوليائي فن جو هڪ وڏو مجموعو رکي ٿو.

ان ۾ سترهين صديءَ جي مشهور مجسمه ساز ۽ فنڪار [[زانابازار]] جا فن پارا پڻ شامل آهن.

هن عجائب گهر ۾ منگوليا جي مشهور مصور [[بالدوگين مرزان شاراو]] جي معروف تصوير '''منگوليا ۾ هڪ ڏينهن''' پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;Kohn، ص 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |title=Zanazabar Museum of Fine Arts |work=Zanabazarmuseum.org |access-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 |archive-date=2011-09-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[منگوليا جو ٿيٽر عجائب گهر]] ملڪ ۾ اداڪاري، ٿيٽر ۽ ٻين نمائشي فنن جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

شهر جي قيام کان وٺي ان سان لاڳاپيل ڪجهه قديم تاريخي شيون اهڙيون پڻ آهن، جيڪي 1778ع کان اڳ واري دور سان تعلق رکن ٿيون ۽ شهر جي تاريخي مجموعن جو حصو رهيون آهن.

انهن ۾ 1683ع ۾ زانابازار جي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل [[وجرڌر]] جو مجسمو شامل آهي. اهو شهر جو هڪ اهم مذهبي مجسمو آهي، جيڪو وجرڌر مندر ۾ محفوظ رکيو ويو.

ٻين اهم تاريخي شين ۾ [[ڪانگشي شهنشاهه]] طرفان 1723ع کان اڳ زانابازار کي پيش ڪيل هڪ سينگاريل تخت، [[دلائي لاما]] طرفان لڳ ڀڳ 1663ع ۾ تحفي طور ڏنل [[صندل]] جي ڪاٺ مان ٺهيل ٽوپي، ۽ ڪانگشي شهنشاهه طرفان ڏنل زانابازار جو وڏو فر وارو ڪوٽ شامل آهن.

ان کان سواءِ زانابازار جا ٺاهيل ڪيترائي اصل مجسما پڻ محفوظ آهن، جن ۾ [[تارا (ٻڌمت)|سائي تارا]] جو مجسمو نمايان آهي.

[[منگوليا جو فوجي عجائب گهر]] ٻن مستقل نمائشي هالن تي ٻڌل آهي، جيڪي قبل از تاريخ کان جديد دور تائين منگوليا جي جنگي ۽ فوجي تاريخ پيش ڪن ٿا.

پهرئين هال ۾ [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] کان وٺي [[مانچو قوم|مانچو سلطنت]] جي دور تائين استعمال ٿيندڙ مختلف اوزار ۽ هٿيار ڏيکاريا ويا آهن.

ٻئي هال ۾ منگوليا جي جديد فوجي تاريخ پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ [[بوگد خان]] جي حڪمرانيءَ واري دور (1911ع–1924ع) کان وٺي منگوليا جي فوج جي تازين بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين تائين جا واقعا شامل آهن.

[[اولان باتور جو شهري عجائب گهر]] پراڻن نقشن ۽ تصويرن جي مدد سان شهر جي تاريخ پيش ڪري ٿو.

هن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ 1912ع واري اولان باتور جي هڪ وڏي تصوير شامل آهي، جنهن ۾ [[گاندانتيگچنلن خانقاهه|گاندان خانقاهه]] ۽ [[سائو محل]] جهڙا اهم تاريخي ماڳ ڏيکاريل آهن.

عجائب گهر جو هڪ حصو خاص تصويري نمائشن لاءِ مخصوص آهي، جيڪي وقت بوقت تبديل ڪيون وينديون آهن.

'''منگوليا جي ريلوي تاريخ جو عجائب گهر''' هڪ کليل فضا وارو عجائب گهر آهي، جتي منگوليا جي ريلوي تاريخ جي 65 سالن دوران استعمال ٿيندڙ ڇهن قسمن جا ريل انجڻ ڏيکاريا ويا آهن.

[[بين الاقوامي ذهني صلاحيتن جو عجائب گهر]] ڪاٺ مان ٺهيل پيچيده رانديڪن جو هڪ وسيع مجموعو رکي ٿو. سياح انهن رانديڪن جي مختلف حصن کي پاڻ ملائي مڪمل شڪل ڏئي سگهن ٿا.

[[سياسي جبر جي متاثرن جو يادگاري عجائب گهر]] انهن ماڻهن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو هو، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اشتراڪي حڪومت جي [[سياسي صفايون|سياسي صفاين]] دوران مارجي ويا هئا.

انهن صفاين ۾ 32,000 کان وڌيڪ سرڪاري شخصيتون، مالوند ماڻهو، عالم، سياستدان ۽ ٻڌمت جا لاما مارجي ويا هئا.

عجائب گهر منگوليا جي ويهين صديءَ جي تاريخ جي هڪ انتهائي المناڪ دور بابت معلومات فراهم ڪندو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220914033008/https://www.lonelyplanet.com/mongolia/ulaanbaatar/attractions/victims-of-political-persecution-memorial-museum/a/poi-sig/434868/357066 ''Victims of Political Persecution Memorial Museum'']، Lonely Planet؛ حاصل ڪيل 13 سيپٽمبر 2022ع.&lt;/ref&gt;

عجائب گهر جي ننڍڙي عمارت سخت زبون حالت ۾ پهچي چڪي هئي. عوام طرفان ان جي مرمت ۽ بحاليءَ جي مطالبن باوجود 7 آڪٽوبر 2019ع تي عمارت ڊاهي وئي.&lt;ref name=&quot;Menarndt&quot;/&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Dambadarjaalin.jpg|سخباتار ضلعي ۾ واقع دامبادارجالين خانقاهه جي هڪ عمارت، جيڪا 1765ع ۾ تعمير ٿي.
File:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|[[بوگد خان|بوگد گيگين]] جي سياري واري رهائشگاهه، جيڪا 1903ع ۾ [[روس جي زار نڪولس ٻئي]] جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪيل رٿا موجب تعمير ٿي.
File:The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg|زانابازار جو لطيف فنن وارو عجائب گهر؛ هي عمارت 1905ع ۾ روسي واپاري گودوينتسال هڪ واپاري دڪان طور تعمير ڪرائي هئي.
File:Ulaanbaatar City Museum.jpg|اولان باتور جو شهري عجائب گهر؛ هي عمارت 1904ع ۾ هڪ بوريات-منگول واپاري تعمير ڪرائي هئي.
File:Choijin Lama Temple Museum.jpg|[[چوئجن لاما مندر]] جو مجموعو، جيڪو 1904ع کان 1908ع تائين تعمير ٿيو.
File:Geser Sum Monastery.jpg|اولهه گيسر مندر، جيڪو 1919ع کان 1920ع تائين گووي اووگت زاخار تعمير ڪرايو.
File:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|شهزادي چن وانگ خاندورج، جيڪو پرڏيهي معاملن جو وزير هو، جي رهائشگاهه؛ تعمير 1913ع.
File:National Museum of Mongolia (2023).jpg|منگوليا جو قومي عجائب گهر.
&lt;/gallery&gt;


== تعليم ==

[[File:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جي مرڪزي عمارت.]]

[[اولان باتور]] ۾ [[منگوليا جي يونيورسٽين جي فهرست|منگوليا جون اڪثر اهم يونيورسٽيون]] واقع آهن. انهن ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي حياتياتي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي طبي سائنسن جي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]]، [[منگوليا جي رياستي فنون ۽ ثقافت يونيورسٽي]] ۽ [[ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي (منگوليا)|ماليات ۽ معاشيات جي يونيورسٽي]] شامل آهن.

[[اولان باتور جو آمريڪي اسڪول]] ۽ [[اولان باتور جو بين الاقوامي اسڪول]] مغربي طرز جي تعليمي ادارن جا مثال آهن، جيڪي منگوليائي شهرين ۽ پرڏيهي رهواسين جي ٻارن کي انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين تعليم فراهم ڪن ٿا.

=== ڪتبخانا ===

[[File:National Library of Mongolia (2024-).jpg|thumb|[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]].]]

[[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو.]]

[[منگوليا جو قومي ڪتبخانو]] اولان باتور ۾ واقع آهي. هن ڪتبخاني ۾ تاريخي ڪتابن ۽ دستاويزن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. ان کان سواءِ منگوليائي ٻوليءَ کان سواءِ ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪتاب ۽ ٻارن لاءِ هڪ خاص مجموعو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nla.gov.au/apps/lapsdir?action=LapsDetails&amp;orgid=23716 |title=Metropolitan Central Library of Ulaanbaatar |publisher=Nla.gov.au |date=1 March 2004 |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

'''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''اولان باتور جو عوامي ڪتبخانو''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ [[عوامي ڪتبخانو]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ پنج لک ڪتاب ۽ ٻيو مطالعاتي مواد موجود آهي.

هن ڪتبخاني مان ساليانو 232,097 ماڻهو فائدو حاصل ڪن ٿا، جڏهن تہ هر سال مجموعي طور 497,298 ڪتاب ۽ ٻيون شيون پڙهندڙن کي اڌاريون ڏنيون وڃن ٿيون.

ڪتبخاني ۾ رجسٽريشن لاءِ 3,800 کان 4,250 [[منگوليائي توگروگ]] تائين فيس ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڏنل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.06 کان 1.18 آمريڪي ڊالرن جي برابر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=gogo.mn |title=GoGo |url=https://gogo.mn/ |access-date=2025-07-25 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

رجسٽريشن فيس وٺڻ جو هڪ ممڪن سبب ڪتبخاني جي محدود سالياني بجيٽ آهي، جيڪا 176,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ ڄاڻائي وئي آهي.

ڪتبخانو مفت انٽرنيٽ جي سهولت پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان سواءِ اهو قديم ۽ جديد [[منگوليائي ادب]] ۽ کاڌي پيتي بابت ويب سائيٽن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;nla.gov.au&quot;/&gt;

1986ع ۾ اولان باتور جي شهري حڪومت شهر جي سڀني عوامي ڪتبخانن لاءِ هڪ مرڪزي نظام قائم ڪيو، جنهن کي '''اولان باتور جو ميٽروپوليٽن ڪتبخانا نظام''' سڏيو وڃي ٿو. ان جو مخفف '''ايم ايل ايس يو''' (MLSU) آهي.

هي نظام گاديءَ واري شهر جي عوامي ڪتبخانن جي انتظام، ڪتابن ۽ ٻين وسيلن جي خريداري، مالياتي معاملن ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿو.

ان کان سواءِ اهو اسڪولن ۽ ٻارن جي ڪتبخانن کي پڻ مدد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080329073348/http://www.mclibrary.edu.mn/libraryhistory_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: History''.]&lt;/ref&gt;

ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخاني کان سواءِ هن نظام تحت چار شاخي ڪتبخانا پڻ ڪم ڪن ٿا. اهي هيٺين ضلعن ۾ واقع آهن:

* [[چنگيلتي]] ضلعو — 1946ع ۾ قائم ٿيو.
* [[خان اول]] ضلعو — 1948ع ۾ قائم ٿيو.
* [[بايانزورخ]] ضلعو — 1968ع ۾ قائم ٿيو.
* [[سونگينو خيرخان]] ضلعو — 1991ع ۾ قائم ٿيو.

ان کان سواءِ شهر ۾ '''ٻارن جو مرڪزي ڪتبخانو''' پڻ موجود آهي، جيڪو 1979ع ۾ قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060223194951/http://www.mclibrary.edu.mn/branches_eng.html ''The 800th Anniversary of Great Mongolian State: Branches''.]&lt;/ref&gt;

=== يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جا ڪتبخانا ===

اولان باتور جي اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن سان لاڳاپيل ڪتبخانن ۾ هيٺيان شامل آهن:

* '''[[منگوليا جي قومي تعليمي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msue.edu.mn |title=Library of Mongolian State University of Education |access-date=2021-03-21 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''انتظامي اڪيڊميءَ جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aom.lib.mn |title=lib.mn |website=www.aom.lib.mn |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041014012204/http://www.aom.lib.mn/ |archive-date=2004-10-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn |script-title=mn:Монгол Улсын Их Сургууль |language=mn |website=www.num.edu.mn}}&lt;/ref&gt;
* '''[[منگوليا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي ادارن جا ڪتبخانا'''، جن ۾ ٽن شعبن جا ڪتبخانا شامل آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129035104/http://www.mas.ac.mn/en/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=8&amp;id=22&amp;Itemid=45 ''Institutes of the Academy of Sciences (3 department libraries)''.]&lt;/ref&gt;
* '''ٻولي ۽ ادب جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mas.ac.mn |script-title=mn:Шинжлэх ухааны академи |language=mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824044234/http://www.mas.ac.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''تاريخ جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
* '''ماليات ۽ معاشيات جي اداري جو ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ife.edu.mn |title=Library of the Institute of Finance and Economics |access-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829233233/http://www.ife.edu.mn/ |archive-date=2011-08-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''منگوليا جي قومي يونيورسٽيءَ جو مرڪزي ڪتبخانو'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.num.edu.mn/ |script-title=mn:Номын сан |website=library.num.edu.mn |access-date=2011-08-22 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114919/http://library.num.edu.mn/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''زرعي يونيورسٽيءَ جو ڪتبخانو'''

=== ڊجيٽل ڪتبخانا ===

اولان باتور ۾ قائم '''پريس انسٽيٽيوٽ''' منگوليائي اخبارن جي ڊجيٽل آرڪائيو جي نگراني ڪري ٿو.

هن آرڪائيو ۾ 45 اخبارن جا مجموعا شامل آهن، جن ۾ خاص طور تي منگوليا ۾ اشتراڪي نظام جي خاتمي کان پوءِ واري دور جي اخبارن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uwm.edu/Libraries/Admin/fall07/records/features.html |title=Digital Librarian Lends Expertise to Mongolian Project |work=Uwm.edu |access-date=18 April 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{New archival link needed|date=April 2026}}

هن منصوبي کي [[برطانوي ڪتبخانو|برطانوي ڪتبخاني]] جي [[خطري هيٺ آيل آرڪائيوز جو پروگرام|خطري هيٺ آيل آرڪائيوز واري پروگرام]] جي مدد حاصل هئي.

اولان باتور جو ميٽروپوليٽن مرڪزي ڪتبخانو پڻ ماهوار خبرن جو هڪ ڊجيٽل آرڪائيو برقرار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{lang|mn|italic=no|[http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html &quot;Жил бvр зохиогдож байгаа Монголын шилдэг вэб шалгаруулах уралдааны тухай&quot;]}}. {{cite web |url=http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |title=MCLibrary, Mongolian Web Awards competition |access-date=22 August 2011 |archive-date=16 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416231135/http://www.mclibrary.edu.mn/mwa.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== خاص ڪتبخانا ===

2023ع ۾ [[منگوليا جي قومي يونيورسٽي]] [[منگوليا ۾ معذوري|معذور شاگردن]] لاءِ [[آڊيو ڪتاب|آڊيو ڪتابن]] تي ٻڌل هڪ خاص ڪتبخانو شروع ڪيو.

هي ڪتبخانو خاص طور تي معذور شاگردن جي استعمال لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=L |first=Batbayar |date=20 October 2023 |url=https://montsame.mn/en/read/329550 |title=NUM Launches Audiobook Library for Students with Disabilities |work=Mongolian National News Agency |access-date=20 September 2025}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليائي اڀياس جو آمريڪي مرڪز''' (ACMS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mongoliacenter.org/ |title=American Center of Mongolian Studies – ACMS |website=mongoliacenter.org}}&lt;/ref&gt; هڪ تحقيقي ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ مختلف ٻولين ۾ منگوليا سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1,500 ڪتاب موجود آهن.

هي مرڪز هڪ آن لائين ڪتبخانو پڻ هلائي ٿو، جنهن ۾ خاص تحقيقي حوالن، ڊجيٽل معلوماتي ذخيرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ وسيلن تائين رسائي فراهم ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/ |title=Library |website=American Center of Mongolian Studies |date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ان جي ڊجيٽل مجموعي ۾ اليڪٽرانڪ ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |title=ACMS Digital Books Collection |access-date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304133326/http://www.mongoliacenter.org/library/digitalbooks |archive-date=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mongoliacenter.org/library |title=American Center for Mongolian Studies Library Homepage. American Center for Mongolian Studies, Ulaanbaatar |date=7 May 2008 |work=Mongoliacenter.org |access-date=18 April 2012}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي '''اسڪول نمبر 116''' ۾ بصارت کان محروم شاگردن لاءِ هڪ '''ڳالهائيندڙ ڪتبخانو''' قائم آهي.

هن ڪتبخاني کي [[زورگ فائونڊيشن]] جي مالي مدد حاصل آهي، جڏهن تہ ان جي مجموعي جو وڏو حصو [[منگوليا جو قومي نشرياتي ادارو|منگوليا جي قومي ريڊيو]] طرفان عطيو ڪيل مواد تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |title=Speaking Library at School No. 116 |date=8 November 2007 |publisher=Ubpost.mongolnews.mn |access-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024842/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=849&amp;Itemid=36 |archive-date=20 March 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''منگوليا-جاپان انساني وسيلن جي ترقيءَ جو مرڪز'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100318052254/http://www.japan-center.mn/indexenglish.htm ''Mongolia-Japan Center for Human Resources Development''.]&lt;/ref&gt; اولان باتور ۾ هڪ ڪتبخانو هلائي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,800 ڪتاب ۽ ٻيون مطالعاتي شيون موجود آهن.

هن ڪتبخاني جو خاص ڌيان [[جاپاني ٻولي]] پڙهندڙ منگوليائي شاگردن جي مدد ڪرڻ ۽ جاپاني ٻوليءَ ۾ منگوليا بابت لکيل ڪتاب مهيا ڪرڻ تي آهي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322192944/http://www.japan-center.mn/library_en.htm ''Library''.]&lt;/ref&gt;

== رانديون ==

[[File:National Sports Stadium (Mongolia).jpg|thumb|2025ع ۾ منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم.]]

[[منگوليا جو قومي راندين وارو اسٽيڊيم]] اولان باتور جو مکيه راندين وارو مرڪز آهي. هي اسٽيڊيم خاص طور تي هر سال ٿيندڙ روايتي منگوليائي [[نادام]] ميلي جي ميزبانيءَ سبب مشهور آهي.

شهر جي ٻين اهم راندين وارن مرڪزن ۾ گهڻ مقصدن وارو [[بويانت اوخا راندين جو محل]]، بند عمارت اندر برف تي اسڪيٽنگ لاءِ [[اي آءِ سي اسٽيپ ارينا]] ۽ روايتي [[منگوليائي ڪشتي]] لاءِ [[بوخين اورگو]] شامل آهن.

[[اسڪائي رزارٽ]] برف تي اسڪيئنگ لاءِ هڪ مشهور تفريحي ماڳ آهي. هن تفريحگاهه ۾ [[بوگد جبل جو گولف ميدان]] پڻ موجود آهي.

اولان باتور ڪيترن ئي بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

انهن ۾ 2019ع جو [[فيبا 3x3 انڊر-18 عالمي ڪپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=FIBA 3x3 U18 World Cup: seventh edition all set to tip off in Mongolia on June 3 |url=https://www.sportskeeda.com/basketball/fiba-3x3-u18-world-cup-7th-edition-all-set-to-tip-off-in-mongolia-on-june-3 |access-date=5 December 2020 |work=Sportskeeda |date=3 June 2019}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جون اوڀر ايشيائي نوجوانن جون رانديون]] ۽ [[فيبا 3x3 ايشيا ڪپ]] شامل آهن.

[[منگوليا پريميئر ليگ]] جون سموريون فٽبال ٽيمون اولان باتور ۾ واقع [[منگوليا فٽبال فيڊريشن جو فٽبال مرڪز|ايم ايف ايف فٽبال مرڪز]] ۾ پنهنجون ميچون کيڏنديون آهن، انهن ٽيمن سميت جيڪي اولان باتور جي نمائندگي نٿيون ڪن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolian National League |url=https://int.soccerway.com/national/mongolia/national-league/20242025/regular-season/r83876/matches/ |access-date=15 July 2025 |website=int.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;


== بنيادي ڍانچو ==

[[File:Sükhbaatar Square Parking Lot.jpg|thumb|اولان باتور ۾ هڪ عوامي بس.]]

=== آمدورفت ===

'''اولان باتور''' منگوليا ۾ روڊن، هوائي آمدورفت ۽ ريلوي جو سڀ کان اهم مرڪز آهي.

شهر اندر آمدورفت لاءِ نجي گاڏيون، عوامي ٽرانسپورٽ، جن ۾ [[بس]]ون، [[اولان باتور ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بسون]] ۽ [[ٽيڪسي]]ون شامل آهن، استعمال ڪيون وڃن ٿيون. ان کان سواءِ غير رسمي ٽيڪسيون ۽ ننڍيون مسافر وينون پڻ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web |date=2022 |title=Planning safe, sustainable, resilient, and inclusive public transport in Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/6299/ESCAP-2022-RP-Planning-safe-sustainable-resilient-and-inclusive-public-transport-in-Ulaanbaatar.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2021ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو مجموعي تعداد 662,644 هو.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== عوامي ٽرانسپورٽ ====

{{پڻ ڏسو|اولان باتور ۾ ٽرالي بسون}}

اولان باتور ۾ عوامي آمدورفت جو مکيه ذريعو بسون آهن.

2021ع تائين شهر ۾ 19 ڪمپنين جون 950 بسون، 105 رستن تي هلنديون هيون ۽ انهن لاءِ 1,169 بس اسٽاپ مقرر هئا. روزانو لڳ ڀڳ 480,000 کان 500,000 مسافر بس سروس استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |script-title=mn:Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر جي عوامي ٽرانسپورٽ جي گاڏين ۾ 18 [[جوڙيل بس|جوڙيل بسون]]، 1,129 وڏي گنجائش واريون بسون، 42 [[ٽرالي بس]]ون، 46 وچولي گنجائش واريون بسون ۽ 46 ننڍي گنجائش واريون بسون شامل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

2021ع ۾ عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيل مسافر سفرن جو مجموعي تعداد 14 ڪروڙ 70 لک هو، جڏهن تہ شهر جي 61 سيڪڙو آبادي عوامي ٽرانسپورٽ استعمال ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

جولاءِ 2015ع ۾ بس ڀاڙي جي ادائيگيءَ لاءِ '''يو مني''' (U Money) نالي هڪ [[سمارٽ ڪارڊ]] نظام متعارف ڪرايو ويو. ان کان اڳ بسن ۾ ڪنڊيڪٽر موجود هوندا هئا، جن کان مسافر روڪ رقم ڏئي ٽڪيٽ خريد ڪندا هئا.

2025ع تائين بس جو ڀاڙو ٻارن لاءِ 200 [[منگوليائي توگروگ|توگروگ]] ۽ بالغن لاءِ 1,000 توگروگ هو.

2021ع ۾ شهر اندر اٺ ڪمپنيون مجموعي طور 372 سرڪاري طور رجسٽرڊ ٽيڪسيون هلائينديون هيون.&lt;ref name=&quot;UNESCAP&quot;/&gt;

اهو تعداد 2019ع جي 566 رجسٽرڊ ٽيڪسين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ غير رجسٽرڊ ٽيڪسين ۽ موبائل ايپليڪيشنن ذريعي گاڏي حاصل ڪرڻ واريون خدمتون، جهڙوڪ '''يو بي ڪيب''' (UBCab)، پڻ عام آهن.

==== روڊ ====

2024ع تائين اولان باتور ۾ پڪن رستن جي مجموعي ڊيگهه 1,253 ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |author=П. Сайнжаргал |date=2024-06-25 |title=Улаанбаатар хотын хатуу хучилттай авто замын 80 гаруй хувь нь борооны ус зайлуулах шугам сүлжээгүй |url=https://ikon.mn/n/36e5 |access-date=2024-06-25 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻاهرين علائقن، خاص طور تي [[گير آباديون|گير آبادين]]، ۾ پڪن رستن جي سهولت مرڪزي شهر جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite web |last=Eldev-Ochir |first=Erdenechimeg |date=2019 |title=Urban Mobility and Application of Sustainable Urban Transport Index: Ulaanbaatar |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916045447/https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/3516/ESCAP-2019-RP-Urban-mobility-application-sustainable-urban-transport-index.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |archive-date=16 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين شهر ۾ رجسٽرڊ گاڏين جو تعداد 720,000 تائين پهچي ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bernama-Xinhua |date=18 December 2023 |url=https://www.nst.com.my/news-cars-bikes-trucks/2023/12/991976/mongolias-capital-imposes-odd-even-car-ban-reduce-traffic-jam |title=Mongolia's capital imposes odd-even car ban to reduce traffic jam |work=New Straits Times |access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٽريفڪ گهڻو ڪري چند وڏين شاهراهن تي مرڪوز آهي، جن ۾ '''امن شاهراهه''' ({{lang|mn-Latn|Enkh Taivny örgön chölöö}})، '''اِخ توئرو'''، '''نارني زام''' ۽ '''چنگيز شاهراهه''' (''Chinggisiin örgön chölöö'') شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCAP2&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2022 |title=Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн систем |url=https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103447/https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/2_Public_transport_system_Ulaanbaatar.pdf |archive-date=3 February 2023 |access-date=16 September 2023 |website=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

[[ٽريفڪ جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ|ٽريفڪ جام]] اولان باتور جي وڏن شهري مسئلن مان هڪ آهي.

2021ع ۾ رش وارن وقتن دوران شهر اندر گاڏين جي سراسري رفتار صرف 8.9 ڪلوميٽر في ڪلاڪ هئي. ساڳئي سال شهر جا رهواسي روزانو سراسري طور اڍائي ڪلاڪ ٽريفڪ جام ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia to intensify efforts to reduce traffic congestion in capital |website=XinhuaNet |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |access-date=2023-09-16 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325131737/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/19/c_139956161.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مطالعي ۾ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي تہ 2025ع تائين رش وارن وقتن ۾ گاڏين جي رفتار گهٽجي صرف 5 ڪلوميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2023-11-17 |title=How Ulaanbaatar's Traffic Gridlock is Affecting Daily Life and What Can Be Done About It |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-traffic |access-date=2023-11-20 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جو هڪ ٻيو وڏو مسئلو [[ٻوڏ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lkhaajav |first=Bolor |date=2023-08-29 |title=The Hidden Cause Behind Mongolia's Deadly Summer Floods |url=https://thediplomat.com/2023/08/the-hidden-cause-behind-mongolias-deadly-summer-floods/ |access-date=2024-06-25 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

شهر جي پڪن رستن مان رڳو 16 سيڪڙو تي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جو باقاعدي نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ريلوي ====

[[File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]].]]

[[ٽرانس-منگوليائي ريلوي]] شهر جي مرڪزي حصي مان لڳ ڀڳ اوڀر کان اولهه طرف گذري ٿي.

[[اولان باتور ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي، جتان ملڪ جي مختلف علائقن ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن ڏانهن آمدورفت ٿيندي آهي.

==== هوائي آمدورفت ====

اولان باتور کي [[چنگيز خان بين الاقوامي هوائي اڏو]] هوائي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

هي هوائي اڏو شهر کان لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، [[سرگيلين، توو|توو صوبي جي سرگيلين]] علائقي ۾ واقع آهي ۽ منگوليا جو مکيه هوائي مرڪز آهي.

2021ع ۾ هن هوائي اڏي اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-07-04 |title=New Chinggis Khaan International Airport opens |url=https://montsame.mn/en/read/268963 |website=MONTSAME |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن هوائي اڏي تان يورپ ۽ ايشيا جي مختلف منزلن ڏانهن پروازون هلن ٿيون. ان کان سواءِ منگوليا جي مختلف [[منگوليا جا صوبا|آئماگ]] مرڪزن ڏانهن ملڪي پروازون پڻ موجود آهن.

اولان باتور کان هوائي اڏي تائين شاهراهه ۽ [[يارماگ پل]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. هن رستي تي ٽيڪسيون ۽ مسافرن کي آڻڻ نيڻ واريون شٽل گاڏيون هلن ٿيون.

شهر ۾ هيليڪاپٽرن جي لهڻ ۽ اڏامڻ لاءِ ڇهه مخصوص ميدان پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

==== مستقبل جا منصوبا ====

وڌندڙ آبادي ۽ ٽريفڪ جام جي مسئلي کي نظر ۾ رکندي اولان باتور جي آمدورفت واري نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي منصوبا تجويز ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ مختصر عرصي تائين هلندڙ [[اولان باتور ريل بس]]، تجويز ڪيل [[اولان باتور ميٽرو|زير زمين ميٽرو نظام]] ۽ [[اولان باتور ٽرام|ٽرام سروس]] شامل آهن.

4 اپريل 2024ع تي '''يارماگ''' کان '''خارخورين بس اسٽيشن''' تائين [[اولان باتور ڪيبل ڪار]] جي تعمير شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 April 2024 |title=The construction of the cable car started |url=https://news.mn/en/800702/ |access-date=10 April 2024 |work=news.mn |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405053527/https://news.mn/en/800702/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور ۾ ٽريفڪ جي دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ 32 ڪلوميٽر ڊگهي '''تول ايڪسپريس وي''' جي تعمير جو منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2026-04-07 |title=Ulaanbaatar's Tuul Expressway Backlash Puts Mayor on the Brink |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-expressway-backlash-puts-mayor-on-the-brink |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===

[[File:Thermal Power Plant No. 4 (Ulaanbaatar).jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|اولان باتور جو حرارتي بجلي گهر نمبر 4]].]]

اولان باتور کي بجليءَ جي فراهمي بنيادي طور ڪوئلي تي هلندڙ چئن [[حرارتي بجلي گهر|حرارتي بجلي گهرن]] مان ڪئي وڃي ٿي.

انهن مان سڀ کان وڏو [[حرارتي بجلي گهر نمبر 4 (اولان باتور)|حرارتي بجلي گهر نمبر 4]] آهي.

اهي بجلي گهر بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ شهر ۾ گرم پاڻي پڻ فراهم ڪن ٿا ۽ سيپٽمبر کان اپريل تائين سياري جي مهينن ۾ [[اولان باتور جو مرڪزي گرمائش وارو نظام|مرڪزي گرمائش واري نظام]] ذريعي عمارتن کي گرم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

شهر جي چوڌاري واقع گير آباديون مرڪزي گرمائش واري نظام سان ڳنڍيل ناهن. ان ڪري انهن علائقن جا رهواسي سياري ۾ گهرن کي گرم رکڻ لاءِ ڪوئلو ۽ ٻيا ٻارڻ ساڙڻ تي ڀاڙين ٿا.

2019ع ۾ منگوليا جي حڪومت اولان باتور اندر خام ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي.

ان جي جاءِ تي حڪومت [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] مان تيار ڪيل دٻايل ٻارڻ جون سرون ورهائڻ شروع ڪيون. حڪومت جو موقف هو تہ اهي سرون ٻارڻ جي بهتر ڪارڪردگي فراهم ڪنديون ۽ دونهين سبب ٿيندڙ آلودگي گهٽائينديون.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwong |first=Emily |date=30 July 2019 |title=Mongolia's Capital Banned Coal To Fix Its Pollution Problem. Will It Work? |work=NPR |url=https://www.npr.org/2019/07/30/727688757/mongolias-capital-banned-coal-to-fix-its-pollution-problem-will-it-work}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ دٻايل ٻارڻ جي استعمال کان پوءِ آلودگيءَ ۾ گهٽتائي بابت نتيجا واضح نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2023-01-03 |script-title=mn:Сайжруулсан түлш агаарын бохирдлыг нэмсэн, нэмээгүй |url=https://news.mn/r/2617126/ |access-date=2023-11-12 |website=News.MN |language=mn |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064035/https://news.mn/r/2617126/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين پڻ سياري دوران دونهون ۽ [[فضائي آلودگي]] شهر جي اهم مسئلن مان هڪ رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=bawadi |first=mohammed |date=2022-01-11 |title=Despite use of briquettes, toxic air overwhelms Ulaanbaatar |url=https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |access-date=2023-11-12 |website=A24 News Agency |language=en-GB |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112064034/https://a24now.com/2022/01/despite-use-of-briquettes-toxic-air-overwhelms-ulaanbaatar/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== پاڻي ===

اولان باتور پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن لاءِ مڪمل طور [[زير زمين پاڻي]] تي ڀاڙي ٿو، جيڪو سڌي طرح [[تول ندي]] مان زمين ۾ جذب ٿيندڙ پاڻيءَ سان ٻيهر ڀرجي ٿو.

شهر ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو انتظام '''پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري اداري''' جي ذميواري آهي، جيڪو شهري حڪومت جو هڪ ادارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water Security Woes in Mongolia's Capital |url=https://thediplomat.com/2023/10/water-security-woes-in-mongolias-capital/ |access-date=2023-11-12 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


== آلودگي ==

[[File:Ulaanbaatar Pollution.jpg|thumb|[[حرارتي بجلي گهر نمبر 3 (اولان باتور)|ڪوئلي تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر نمبر 3]] شهر ۾ [[ماحولياتي آلودگي]] پيدا ڪندڙ اهم ذريعن مان هڪ آهي.]]

[[فضائي آلودگي]] اولان باتور جي اهم ماحولياتي مسئلن مان هڪ آهي، خاص طور تي سياري جي موسم ۾، جڏهن شهر ۾ گرمي حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ ٻارڻ ساڙيو ويندو آهي.

شهر جي هوا ۾ موجود ڪجهه قسمن جي انتهائي سنهڙن معلق ذرڙن، خاص طور تي '''پي ايم 10''' (PM10) ۽ '''پي ايم 2.5''' (PM2.5)، جي مقدار باقاعدي طور [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل وڌ ۾ وڌ حدن کان ٻارهن ڀيرا يا ان کان بہ وڌيڪ وڌي ويندي آهي.

انهن ذرڙن جي مقدار ڪڏهن ڪڏهن اتر چين جي صنعتي شهرن ۾ رڪارڊ ٿيندڙ مقدار کان بہ وڌيڪ هوندي آهي.

سياري جي مهينن دوران دونهون اڪثر شهر جي فضا تي ڇانئجي ويندو آهي، جنهن سبب ڏسڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي. ماضيءَ ۾ ان صورتحال سبب اڳوڻي [[بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏو|بويانت اوخا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي هوائي آمدورفت پڻ متاثر ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016-04-26 |title=Air Pollution Puts Lives At Risk Mongolia |url=https://www.borgenmagazine.com/air-pollution-in-mongolia-puts-lives-risk/ |access-date=2021-06-02 |website=Borgen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

فضائي آلودگيءَ جا اهم ذريعا شهر جي [[گير آباديون|گير آبادين]] ۾ گهرن کي گرم رکڻ ۽ کاڌو پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سادا چُلها آهن. ان کان سواءِ ڪوئلي تي هلندڙ مقامي حرارتي بجلي گهر پڻ آلودگيءَ ۾ حصو وجهن ٿا.

شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي گير آبادين ۾ رهي ٿي، جتي مرڪزي گرمائش جي سهولت نه هجڻ سبب گهريلو ٻارڻ جو استعمال وڌيڪ ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2025-03-26 |title=Ulaanbaatar's Shift from Coal to Gas Promises a Breath of Fresh Air |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/ulaanbaatar-s-shift-from-coal-to-gas-promises-a-breath-of-fresh-air |access-date=2026-04-12 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;

اولان باتور جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ فضائي آلودگيءَ جي مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائي ٿي.

شهر نسبتاً اوچن جبلن جي وچ ۾ هڪ ماٿريءَ ۾ واقع آهي. اهي جبل سياري جي هوائن کي شهر تائين پهچڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب هوا جي قدرتي گردش محدود ٿي وڃي ٿي.

انهيءَ ڪري دونهون ۽ آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ماٿريءَ ۾ گڏ ٿيندا رهن ٿا ۽ شهر جي فضا مان آسانيءَ سان خارج نٿا ٿي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hasenkopf |first=Christa |title=Clearing the Air |journal=World Policy Journal |issue=Spring 2012 |url=http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |access-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120506213627/http://www.worldpolicy.org/journal/spring2012/clearing-air |archive-date=6 May 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia: Air Pollution in Ulaanbaatar – Initial Assessment of Current Situation and Effects of Abatement Measures |series=Sustainable Development Series: Discussion Paper |date=December 2009 |publisher=The World Bank |place=Washington, D.C. |url=http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/Air_pollution_final_report.pdf |access-date=12 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر ==

{{See also|ايشيا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست#منگوليا|l1=منگوليا جي جاڙن ۽ ڀائراڻن شهرن جي فهرست}}

اولان باتور جا دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان باضابطه [[جاڙا شهر|جاڙن شهرن]] يا ڀائراڻن شهرن وارا لاڳاپا قائم آهن. انهن لاڳاپن جو مقصد ثقافتي مٽاسٽا، اقتصادي سهڪار، شهري انتظام، تعليم ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل تعاون کي هٿي ڏيڻ آهي.

اولان باتور جا جاڙا ۽ ڀائراڻا شهر هيٺيان آهن:&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of twinned cities and friendly relationship cities |url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |website=khural.ulaanbaatar.mn |access-date=2024-04-06 |archive-date=2024-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=20em}}
* {{flagicon|RUS}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (1957ع)
* {{flagicon|CHN}} [[هوهوت]]، [[چين]] (1991ع)
* {{flagicon|GER}} [[بون]]، [[جرمني]] (1993ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulan Bator |url=https://www.bonn.de/themen-entdecken/uno-internationales/ulan-bator.php |website=bonn.de |access-date=2025-07-11}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (1995ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ارڪٽسڪ]]، [[روس]] (1998ع)
* {{flagicon|USA}} [[ڊينور]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2001ع)
* {{flagicon|CUB}} [[هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2002ع)
* {{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، [[ترڪي]] (2003ع)
* {{flagicon|USA}} [[اوڪلينڊ، ڪيليفورنيا|اوڪلينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (2006ع)
* {{flagicon|RUS}} [[ايليستا]]، [[روس]] (2010ع)
* {{flagicon|TUR}} [[غازي عينتاب]]، [[ترڪي]] (2010ع)
* {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، [[چين]] (2014ع)
* {{flagicon|RUS}} [[نووسبيرسڪ]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|RUS}} [[اولان اودي]]، [[روس]] (2015ع)
* {{flagicon|KOR}} [[انچيون]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] (2017ع)
* {{flagicon|THA}} [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] (2017ع)
* {{flagicon|KAZ}} [[آستانا]]، [[قازقستان]] (2019ع)
* {{flagicon|CHN}} [[چونگ چنگ]]، [[چين]] (2022ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister city relations established between Ulaanbaatar and Chongqing |url=https://www.montsame.mn/en/read/296955 |website=montsame.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KGZ}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2023ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ulaanbaatar, Bishkek established sister-city relations |url=https://mongolia.gogo.mn/r/gxqxk |website=gogo.mn |access-date=2024-04-06}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|TKM}} [[عشق آباد]]، [[ترڪمانستان]] (2025ع)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidents of Mongolia and Turkmenistan Hold a Press Briefing |date=2 June 2025 |url=https://president.mn/en/2025/06/02/presidents-of-mongolia-and-turkmenistan-hold-a-press-briefing/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ашхабад и Улан-Батор станут городами-побратимами &amp;#124; Общество |date=14 August 2025 |url=https://turkmenportal.com/blog/91682/ashhabad-i-ulanbator-stanut-gorodamipobratimami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mongolia and Turkmenistan Sign Documents to Advance Bilateral Relations and Cooperation |url=https://montsame.mn/en/read/371084}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

== حوالا ==

{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* '''اوون ليٽيمور'''، [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/09/communism-mongolian-brand/658869/ «اشتراڪيت جو منگوليائي نمونو»] (''Communism, Mongolian Brand'')، رسالو ''[[دي ائٽلانٽڪ]]''، سيپٽمبر 1962ع. هي مضمون [[سرد جنگ]] جي عروج واري دور ۾ منگوليا جي زندگيءَ، سماجي حالتن ۽ سياسي نظام جو هڪ منفرد ۽ تفصيلي تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. حاصل ڪيل: 11 آگسٽ 2022ع.

* '''جل لاوليس'''، ''[https://wildeasttravelsinthenewmongolia.wordpress.com جهنگلي اوڀر: نئين منگوليا ۾ سفر]'' (''Wild East: Travels in the New Mongolia'')، اي سي ڊبليو پريس، [[ٽورنٽو]]، 2000ع. {{ISBN|9781459645783}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

{{Commons category|Ulaanbaatar}}
{{Wikivoyage|Ulaanbaatar}}

* [http://www.ulaanbaatar.mn/ اولان باتور جي شهري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ |date=2012-08-06}} — منگوليا.
* [https://www.amicusmongolia.com/category/ulaanbaatar-travel-guide/ اولان باتور بابت سياحتي رهنمائي].
* [https://web.archive.org/web/20111112022047/http://www.infomongolia.com/ct/ci/208/137/Ulaanbaatar%20General%20Information اولان باتور بابت عام معلومات] — محفوظ ڪيل ويب صفحو.
* [https://web.archive.org/web/20051124235219/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Pozdneyev.htm «اورگا يا دا خوري»] — اي. ايم. پوزدنيئف جي ڪتاب ''منگوليا ۽ منگول'' (''Mongolia and the Mongols'') مان.

=== وڊيو ===

* [[بي بي سي]] جي اولان باتور جي جديد شهري زندگيءَ بابت مختصر [https://www.bbc.com/reel/video/p0jy32fm/mongolia-s-fascinating-soviet-history وڊيو رپورٽ: «منگوليا جي دلچسپ سوويت تاريخ»].

{{Provinces of Mongolia}}
{{Provincial capitals of Mongolia}}
{{List of Asian capitals by region}}

{{Authority control}}

[[زمرو:اولان باتور| ]]
[[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]]
[[زمرو:1639ع ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:منگوليا جا انتظامي ڀاڱا]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]]
[[زمرو:1639ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا ۽ آباديون]]</text>
      <sha1>8bvbcorwmzrt6azv7yshvhm54dlswxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڻڪاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91077</id>
    <revision>
      <id>417926</id>
      <parentid>358721</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="3j739kqcyqgkjvuxgm0ew40djciy1bg" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.</text>
      <sha1>3j739kqcyqgkjvuxgm0ew40djciy1bg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417927</id>
      <parentid>417926</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7350" sha1="66hnxlavgj3ny2osorfs1wq4ouoagal" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]</text>
      <sha1>66hnxlavgj3ny2osorfs1wq4ouoagal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417928</id>
      <parentid>417927</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انتظام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7376" sha1="lgkdgud9gucm4frgnhg2hlwenw34lro" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]
[[زمرو:انتظام]]</text>
      <sha1>lgkdgud9gucm4frgnhg2hlwenw34lro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417929</id>
      <parentid>417928</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زمرا بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7420" sha1="7fxl3xaiob62bkjxldajs9lvtw721qi" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]
[[زمرو:انتظام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>7fxl3xaiob62bkjxldajs9lvtw721qi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417930</id>
      <parentid>417929</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻوٽا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="96rb75ze4s76lesv51i77blik5rjmza" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]
[[زمرو:انتظام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:ٻوٽا]]</text>
      <sha1>96rb75ze4s76lesv51i77blik5rjmza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417931</id>
      <parentid>417930</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زمرا بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7482" sha1="49mur09iu7efa9f36lmmrh0m2xt4gvn" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]
[[زمرو:انتظام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>49mur09iu7efa9f36lmmrh0m2xt4gvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417939</id>
      <parentid>417931</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7346" sha1="jp3om0sil9737pl8tlwup6k0iwmj7t2" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:وڻ]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:فارمن جون قسمون]]</text>
      <sha1>jp3om0sil9737pl8tlwup6k0iwmj7t2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417940</id>
      <parentid>417939</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فارمن جون قسمون]]; added [[Category:فارمن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7328" sha1="fi0kmi615rubkhkiclwudhwaohfrbfk" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:وڻ]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:فارمن]]</text>
      <sha1>fi0kmi615rubkhkiclwudhwaohfrbfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417941</id>
      <parentid>417940</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فارمن]]; added [[Category:فارمن جو قسمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7344" sha1="j4o59ocfg7m6wz7yh3wqkzpf431oae9" xml:space="preserve">{{Short description|ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايل ٻيلا}}
{{For|وڻ پوکڻ جي عمل لاءِ ڏسو|وڻ پوکڻ}}
[[File:Pinus_taeda_plantation.jpg|left|thumb|آمريڪا ۾ پائن (pine) جي وڻن جي پلانٽيشن]]
'''وڻڪاري'''، '''ٻيلا لڳائڻ'''، '''ڪاٺ جي پلانٽيشن''' يا '''ٽمبر فارم''' (Tree plantation) مان مراد اهڙا [[ٻيلو|ٻيلا]] آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي '''مونوڪلچر ٻيلو''' (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ &quot;ٽري فارم&quot; نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، [[ساڳ]] (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
[[File:Silvtrees.jpg|thumb|واشنگٽن، آمريڪا ۾ لڳايل ڊگلس فر (Douglas-fir) جي پلانٽيشن]]
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Forest loss|url=http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php|archive-date=January 6, 2010|access-date=October 27, 2011|work=United Nations System-wide Earthwatch|publisher=United Nations Environment Programme}}&lt;/ref&gt;

== واڌ جو چڪر (Growth cycle) ==
{{Main|Silviculture}}
* '''زمين جي تياري:''' پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
* '''نگھداشت:''' شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''گهٽتائي (Thinning):''' جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
* '''تياري ۽ واڍي:''' 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
* ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

== آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار ==
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bowyer |first=Jim |date=2011-10-11 |title=Managing Forests for Carbon Mitigation |url=http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173842/http://www.dovetailinc.org/files/DovetailManagingForestCarbon1011.pdf |archive-date=2012-04-03 |access-date=2024-02-10 |publisher=Dovetail Partners}}&lt;/ref&gt;

== مسئلا ==

=== مونوڪلچر (Monocultures) ===
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع ([[biodiversity]]) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

=== سماجي مسئلا ===
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

=== غير مقامي وڻ ===
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٻيلو کاتو]]
* [[وڻڪاري جي تاريخ]]
* [[ڪاٺ جي صنعت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://foresthistory.org/digital-collections/american-tree-farm-system/ American Tree Farm System History], Forest History Society
* [https://foresthistory.org/research-explore/digital-collections/american-tree-farm-system-timeline/ American Tree Farm System Timeline], Forest History Society
* [http://www.treefarmsystem.org/ American Tree Farm System], American Forest Foundation
* [http://www.swanvalleychristmastrees.com/ Perth Tree Farm System], Australia Forest Foundation
* [https://www.vox.com/videos/24152620/uruguay-fingerprint-forestry ''Why does this forest look like a fingerprint? We set out to solve why a forest in the middle of Uruguay looked like that — and wound up discovering something much bigger.'' &amp;nbsp; Vox] &amp;ndash; explores issues surrounding monoculture plantation forestry and its impact upon the economy, previously existing habitats, wildlife, and people.

[[زمرو:وڻڪاري]]
[[زمرو:وڻ]]
[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:فارمن جو قسمون]]</text>
      <sha1>j4o59ocfg7m6wz7yh3wqkzpf431oae9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڻ پوکڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91078</id>
    <revision>
      <id>417942</id>
      <parentid>358722</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7947" sha1="pw1botqgrck7v28032csfiba89k36un" xml:space="preserve">{{Short description|ٻوٽن کي منتقل ڪرڻ جو عمل}}
[[Image:Treeplanter.jpg|thumb|left|اتر [[اونٽاريو]] ۾ وڻ لڳائيندڙ هڪ شخص]]
[[File:Tree planting - geograph.org.uk - 389349.jpg|thumb|شجرڪاري [[قدرتي ماحول جي تحفظ]] جو هڪ پھلو آهي. هر پلاسٽڪ جي ٽيوب ۾ هڪ سخت ڪاٺ وارو وڻ لڳايو ويو آهي.]]
[[File:Tree planting Ghana 2.jpg|thumb|[[گهانا]] ۾ شجرڪاري]]
'''وڻ لڳائڻ''' يا '''شجرڪاري''' وڻن جي [[ٻوٽو|ٻوٽن]] (seedlings) کي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور تي [[ٻيلو کاتو|ٻيلن جي واڌ]]، [[زمين جي بحالي]]، يا [[باغباني|لينڊ اسڪيپنگ]] جي مقصدن لاءِ ڪيو ويندو آهي. هي عمل [[آربوريڪلچر]] ۾ وڏن وڻن کي منتقل ڪرڻ ۽ وڻن جي [[ٻج]] کي پکيڙڻ جي سست ۽ گهٽ قابل اعتماد طريقن کان مختلف آهي. وڻ هوا جي معيار کي بھتر بڻائڻ، آبهوا جي اصلاح، پاڻيءَ جي بچاءُ، مٽيءَ جي تحفظ ۽ جهنگلي جيوت جي مدد ذريعي ڊگهي عرصي تائين ماحول ۾ پنھنجو حصو وجهن ٿا. ضيائي تاليف (Photosynthesis) جي عمل دوران، وڻ [[ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ]] جذب ڪن ٿا ۽ [[آڪسيجن]] پيدا ڪن ٿا.

[[ٻيلي جي واڌ ويجهہ]] (silviculture) ۾، هن سرگرميءَ کي &quot;ٻيھر ٻيلي پوکڻ&quot; (reforestation) يا &quot;نئين ٻيلي جي پوکائي&quot; (afforestation) چيو ويندو آهي، جنھن جو دارومدار ان تي آهي تہ ڇا اهو علائقو تازو ٻيلو رهيو آهي يا نہ. ان ۾ اهڙن علائقن تي ٻوٽا لڳائڻ شامل آهن جتي ٻيلو [[ڪاٺ جي واڍي]]، [[ٻيلي جي باھ|باھ]]، [[ٻيلن جي بيماري|بيماري]]، يا انساني سرگرمين جي ڪري متاثر ٿيو هجي. شجرڪاري [[ٻيلن جي سائنس]] تي ٻڌل آهي ۽ جيڪڏهن صحيح نموني ڪئي وڃي تہ ان جي نتيجي ۾ هڪ متاثر ٿيل علائقو ڪاميابيءَ سان ٻيھر آباد ٿي سگهي ٿو. پر هڪ پوکيل ٻيلو شايد ئي ڪڏهن قدرتي ٻيلي جي [[جيو تنوع]] (biodiversity) ۽ پيچيدگيءَ جي برابري ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stephens |first1=S. Sky |last2=Wagner |first2=Michael R. |date=2007 |title=Forest Plantations and Biodiversity: A Fresh Perspective |url=https://academic.oup.com/jof/article/105/6/307/4599271 |journal=Journal of Forestry |volume=105 |issue=6 |pages=307–313 |doi=10.1093/jof/105.6.307 |quote=Lower biodiversity in plantation forest compared to other forests was reported by 94% of the reviewed studies.}}&lt;/ref&gt;
ڇاڪاڻ تہ وڻ وڌڻ سان فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ خارج ڪن ٿا، تنھنڪري شجرڪاريءَ کي [[آبھوا جي تبديلي کي گهٽائڻ]] ۾ مدد لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. [[ريگستان کي سائو بڻائڻ]] جا منصوبا پڻ جيو تنوع کي بھتر بڻائڻ، پاڻيءَ جي قدرتي نظام جي بحالي، ۽ زراعت ۽ ٻيلن ۾ روزگار جي واڌ سبب معاشي ۽ سماجي فلاح لاءِ ڪيا ويندا آهن.

== لڳايا ويندڙ وڻن جا قسم ==
[[File:Eucalyptus plantation in final stages.JPG|thumb|upright=1.2|ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] ۾ بيد مشڪ (Eucalyptus) جي پلانٽيشن]]
لڳايل وڻ جو قسم ماحولياتي نتيجن تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿو. اڪثر ڪري تيزيءَ سان وڌندڙ نسلن جھڙوڪ بيد مشڪ، ڪيسورائينا يا [[پائن]] (جھڙوڪ ''Pinus radiata'') لڳائڻ ٻاهرين مفادن لاءِ فائديمند هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهڙن مونوڪلچر فارمن جا ماحولياتي فائدا مقامي ٻيلن جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هوندا آهن.

مقامي ماحوليات کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪيترائي ماحولياتي ماهر صرف مقامي وڻن جي پوک جي حمايت ڪن ٿا. هڪ عملي حل اهو آهي تہ سخت ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ مقامي وڻ لڳايا وڃن جيڪي زمين کي ٻيھر آباد ڪرڻ شروع ڪن.

== پوکڻ جي مند ==
[[Image:Several people planting trees.jpg|thumb|آمريڪا ۾ شجرڪاري]]

=== اگهاڙي پاڙ (Bareroot) وارو اسٽاڪ ===
ٻيلن جي سائنس جو قديم ادب متفق آهي تہ بھار جي مند اگهاڙي پاڙ وارن ٻوٽن کي پوکڻ لاءِ بھترين وقت آهي، جڏهن اهي اڃا خوابيده (Dormancy) حالت ۾ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Sutton 1984&quot;&gt;Sutton, R.F. 1984. Plantation establishment in the boreal forest: glyphosate, hexazinone, and manual weed control. For. Chron. 60:282–287.&lt;/ref&gt; تومي ۽ ڪورسٽين (1942) موجب: &quot;تقريبن بغير ڪنھن استثنا جي، پوکڻ جو سڀ کان موزون وقت ڪوپيون ڦٽڻ کان 2 هفتا يا ان کان اڳ جو آهي&quot;.&lt;ref name=&quot;toum&quot;&gt;Toumey, J. W. and Korstian, C.F. 1942. Seeding and planting in the forestry practice. Ed. 3. John Wiley &amp; Sons Inc., New York.&lt;/ref&gt;
بھار جي مند ۾ پوکڻ جا ٻہ اهم فائدا آهن: (1) ٻوٽا واڌ ويجهہ جي ماحول کي جواب ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا، ۽ (2) زمين جا عوامل وڻ جي بچاءُ ۽ واڌ جي حمايت ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Stiell 1976&quot;&gt;Stiell, W.M. 1976. White spruce: artificial regeneration in Canada. Dep. Environ., Can. For. Serv., Ottawa ON, Inf. Rep. FMR-X-85. 275 p.&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪو پروگرام بھار ۾ مڪمل نہ ٿي سگهي تہ ٻيا اختيار جھڙوڪ سرءُ جي مند ۾ پوکائي يا سرد خانن ۾ محفوظ ڪيل اسٽاڪ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sutton 1984&quot; /&gt;

== آبھوا جي تبديلي کي گهٽائڻ ۾ ڪردار ==

== ملڪن جي لحاظ کان ==

=== آسٽريليا ===
آسٽريليا جا ٻيلا يورپي آبادڪاريءَ کان پوءِ سخت متاثر ٿيا آهن. حڪومت ۽ فردن پاران مقامي ماحول کي بحال ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. [[گريننگ آسٽريليا]] هڪ قومي غير منافع بخش تنظيم آهي جيڪا وفاقي حڪومت پاران 1982 ۾ شروع ڪيل &quot;نيشنل ٽري پروگرام&quot; هلائي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Greening Australia - History |url=http://www.greeningaustralia.org.au/about-us/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220082057/http://www.greeningaustralia.org.au/about-us/history |archive-date=2011-02-20 |access-date=2011-02-11}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ هر سال جولاءِ جي آخري هفتي ۾ &quot;نيشنل ٽري ڊي&quot; ملھايو ويندو آهي جنڻن ۾ هر سال 10 لک مقامي وڻ لڳائڻ جو هدف رکيو ويندو آهي.

=== بنگلاديش ===
بنگلاديش ۾ ٻھراڙيءَ جي رستن تي 45,000 وڻن جا ٻوٽا لڳايا ويندا. قانوني معاهدن موجب پيدا ٿيندڙ ڪاٺ جي دولت جو 60 سيڪڙو غريب ترين خاندانن جو هوندو. 45 غريب ٻھراڙيءَ جون عورتون ۽ 3 سماجي ورڪر 3 سالن تائين انهن ٻوٽن جي پرگهور لاءِ ملازمت تي رکيا ويندا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-02-11 |title=Poverty Eradication Program PAP- Innovative reforestation project |url=https://www.pep-bd.org/reforestation/ |access-date=2023-05-28}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:وڻ]]</text>
      <sha1>pw1botqgrck7v28032csfiba89k36un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>94268</id>
    <revision>
      <id>417974</id>
      <parentid>397192</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>22405</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>417974</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="90426" sha1="jd4jhydnyce3tw9c50qwx3yd53quopx" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     PRIVATE ENVIRONMENT                ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
	local idx = 1
	for key, val in pairs(src) do
		dest[key], idx = val, idx + 1
		if idx &gt; len then break end
	end
	return dest
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nn = nn + 1
			nums[nn] = key
		else
			nw = nw + 1
			words[nw] = key
		end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn, nw
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_parameter_name(dkey)
	if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
	transfer = 0,
	clone = 1,
	rename = 2,
	copy = 3,
	sacrifice = 4,
	provide = 5,
	spare = 7
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`


	--[[ Private constants ]]--
	---------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
	call_for_each_group = true,
	--coins = true,
	count = true,
	evaluating = true,
	for_each = true,
	list = true,
	list_values = true,
	list_maybe_with_names = true,
	value_of = true
}


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	keeping_at_most = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	--renaming_to_values = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	--swapping_names_and_values = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


	--[[ Private functions ]]--
	---------------------------


-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
	local main_frame = child_frame:getParent()
	return {
		frame = main_frame,
		opipe = child_frame.args,
		oparams = main_frame.args,
		firstposonly = static_iface,
		iterfunc = pairs,
		sorttype = 0,
		n_parents = 0,
		n_children = 0,
		n_available = maxfill
	}
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
	local nextfn
	if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from)
	local cmd
	if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
	cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
		:match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return start_from end
	local vname, chr
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
				string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
	local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	ctx.n_children = currsnap
	return newparams
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end
	local tmp = sortfunctions[trarg]
	if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
	return tmp or nil, 2, true, trarg
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
	local tnamed, tmp1, tmp2
	local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
	while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
		tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
		if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3
--[[
		elseif tmp1 == 'expose' then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
		elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin =
				tmp2, tmp2, pin + 3
		else break end
	end
	local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
	for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
	if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
	tmp1 = tonumber(src[pin])
	if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
		if tmp1 &lt; 0 then tmp1 = -1 end
		tmp2 = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
		pin = pin + tmp1 + 1
	end
	if tnamed ~= nil then
		for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin, tnew, mem
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params)
	local style, shf
	local tmp = src[n_skip + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
	else shf = n_skip end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
		n_exist, params)
	tmp = style[1]
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
	local flg = opts[argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
	local keyw
	local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
	for _, val in ipairs(opts) do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { val, false, false }
		else
			keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		cnt = cnt + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
		'’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, cnt
end


-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
		{ true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg], margs[varg] = key, val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg], rargs[varg] = key, val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix, gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else
			prefix, gid = '', key
		end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {}
	local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
		skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx = idx + 2
		s_pos = e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
	local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return idx
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return idx
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx], idx = val, idx + 1
		until pos2 == nil
		return idx
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return idx
end


-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len == 0 then
		local stack = new_substack(ctx)
		for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
		return len == nil and 1 or 2
	end
	if len &lt; 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
	copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
	return 2
end


-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children
	local stack = ctx.children[currsnap]
	for key, val in pairs(memoryslots) do
		if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
	end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local argc
	local tbl, vars = ctx.params, {}
	local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2])
	if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end
	if tmp == 'with_flushed_glue' then
		varsarg0 = varsarg0 + 1
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
		set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
	else
		if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
	end
	if argc &lt; varsarg0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	if next(tbl) == nil then
		if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
			{ [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven }
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache, len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		len, cache = 0, {}
		for key in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = key
		end
	end
	local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
	local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tmp
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	elseif ctx.subset == 1 then
		if ctx.pins == nil then
			for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
			return
		end
		tmp = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end
		tbl = tmp
	end
	if ctx.pins ~= nil then
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 and ctx.subset ~= -1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tbl[tmp] ~= nil then
				fn(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = marker
			end
		end
		if ctx.subset == 1 then
			for key, val in ipairs(tbl) do
				if val ~= true then fn(key, val) end
			end
			return
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
	end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		flush_params(ctx, fn_seq)
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.pins == nil and ctx.sorttype &lt; 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
		return
	end
	local tseq = {}
	for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end
	if ctx.pins ~= nil then
		local tmp
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tseq[tmp] ~= nil then
				fn_seq(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker
			elseif tbl[tmp] ~= nil then
				fn_oth(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = nil
			end
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		for idx = 1, nn do
			if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]])
			else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tseq) do
		if val ~= true then
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Modifiers ]]--
	-------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter
--            name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to
library.pinned_until = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end
	local tmp, bucket, curr, ncurr
	local sntl, idx = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2
	if ctx.pin_bucket == nil then
		bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0
		ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr
	else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end
	while opts[idx] ~= nil do
		tmp = opts[idx]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if tmp == sntl then
			if idx == 2 then error(modulename ..
				', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end
			ctx.npins = ncurr + idx - 2
			return context_iterate(ctx, idx + 1)
		end
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tmp = tonumber(tmp)
		end
		if bucket[tmp] then error(modulename ..
			', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end
		curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1
	end
	error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1)
	if argc &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, argc + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local tmp
	local retval, opts = 0, ctx.pipe
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == 'in_substack' then
		new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
		return context_iterate(ctx, 3)
	end
	ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
		ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
	if newval == nil then error(modulename ..
		', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			tmp[key], nnums = val, nnums + 1
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
			tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin, nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
					tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
						tbl[idx], nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local last = tonumber(ctx.pipe[1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then
		idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local nmax, nmin
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tmp
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nsize = nsize + 1
			cache[nsize] = key
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
		tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	if ctx.pipe[1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp2, argc, pos, refp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp1 = opts[1]
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
					'’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	local insn = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (insn == nil or insn &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	if insn == nil or insn &lt; 0 or math.floor(insn) ~= insn then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp1 = argc - pos + 1
	for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp1] end
	return context_iterate(ctx, argc + insn + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
	local mode, argc
	local src = get_parameter_name(opts[1])
	local val = tbl[src]
	if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end
	if val == nil and mode &gt; 1 then return context_iterate(ctx, argc) end
	local dest = get_parameter_name(opts[2])
	local tmp = tbl[dest] == nil
	if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end
	if tmp or mode &lt; 4 then tbl[dest] = val end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local key = tonumber(ctx.pipe[1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, ptn
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_matching')
	local tbl, newparams = ctx.params, {}
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_not_matching')
	local tbl = ctx.params
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch, ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local nomatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local yesmatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_not_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
	ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1]
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache, len
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
	if do_sort then
		local words, wl
		cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		len, cache = 0, {}
		for _, val in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
--            additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
--            N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_parameter_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache = {}
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	tmp = ctx.pipe[1]
	if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local groups = make_groups(tbl)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args = gid, group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
		trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
	if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
		psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= argc then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local tmp
	local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2]
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tname = ctx.pipe[1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mname = ctx.pipe[1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = ctx.pipe[2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local magic = ctx.pipe[1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
			ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local tmp = ctx.n_parents
	local parent = tmp &lt; 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
	tmp = get_parameter_name(opts[1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	local parent
	for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
		parent = ctx.parents[idx]
		if parent[arg] ~= nil then
			ctx.params[arg] = parent[arg]
			return context_iterate(ctx, 2)
		end
	end
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
	if ctx.n_parents &lt; 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
	else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
		ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
	set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
	return context_iterate(ctx, 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]|
--            [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
			or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
			pps, key, kvs, val, nss + 4
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
--            2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
	return library.list_values(ctx)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
--            value 2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.unique_coins = function (ctx)
	local tmp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do
		tmp = get_parameter_name(val)
		tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil
	end
	return library.list_values(ctx)
end
]]


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
		ret[nss] = table.concat(cnv)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]|
--            [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|
--            [named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
		
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)

	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname, fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]|
--            [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local tmp
	if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
		else opts[key] = val end
	end
	ctx.pipe = opts
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(ctx, function (gid, group)
		for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
		group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
			nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame)
	ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
	return frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame)
			ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>jd4jhydnyce3tw9c50qwx3yd53quopx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ياقوتي ماڻهو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103474</id>
    <revision>
      <id>418155</id>
      <parentid>416211</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="14doet8h278cejeh7h0dxr2tk1hoawj" xml:space="preserve">{{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}}
{{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}}
{{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}}
{{Infobox ethnic group
| group            = Yakuts
| native_name      = ''Саха''
| image            = File:Yakuts Sakhas.jpg
| image_caption    = Yakuts, early 20th century
| pop              = {{circa|'''500,000'''}}
| region1          = {{Flag|Russia}}
| pop1             = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}}
| region2          = {{Flag|United States}}
| pop2             = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}}
| region3          = {{Flag|Canada}}
| pop3             = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}}
| languages        = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)&lt;BR/&gt; [[English language|English]] (in Canada and the U.S.)
| religions        = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]]
| related          = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]]
| native_name_lang = 
| flag             = Flag of Sakha.svg
| flag_caption     = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]]
}}
[[File:Yakut Sakha hunter.jpg|thumb|upright=0.9|A Yakut hunter, early 20th century]]
'''ياقوتي''' يا '''ساکا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;саха&lt;/small&gt; ؛ &lt;small&gt;сахалар&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;ساکالار&lt;/small&gt;) هڪ [[ترڪ قوم|ترڪ]] [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]] آهي جيڪو اتر [[سائبيريا]]، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] جي سائبيريائي شاخ سان تعلق رکي ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ياقوتي]]
[[زمرو:جديد خانه بدوش]]
[[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]]  
[[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] 
[[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]]
[[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>14doet8h278cejeh7h0dxr2tk1hoawj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418156</id>
      <parentid>418155</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2595" sha1="kmamyypp5px2sbwpo7pvt8be750adod" xml:space="preserve">{{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}}
{{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}}
{{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}}
{{Infobox ethnic group
| group            = Yakuts
| native_name      = ''Саха''
| image            = File:Yakuts Sakhas.jpg
| image_caption    = Yakuts, early 20th century
| pop              = {{circa|'''500,000'''}}
| region1          = {{Flag|Russia}}
| pop1             = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}}
| region2          = {{Flag|United States}}
| pop2             = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}}
| region3          = {{Flag|Canada}}
| pop3             = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}}
| languages        = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)&lt;BR/&gt; [[English language|English]] (in Canada and the U.S.)
| religions        = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]]
| related          = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]]
| native_name_lang = 
| flag             = Flag of Sakha.svg
| flag_caption     = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]]
}}
[[File:Yakut Sakha hunter.jpg|thumb|upright=0.9|هڪ ياقوتي شڪاري، لڳ ڀڳ 1900ع]]
'''ياقوتي''' يا '''ساکا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;саха&lt;/small&gt; ؛ &lt;small&gt;сахалар&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;ساکالار&lt;/small&gt;) هڪ [[ترڪ قوم|ترڪ]] [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]] آهي جيڪو اتر [[سائبيريا]]، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. ياقوتي ماڻهو ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اها ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] جي سائبيريائي شاخ سان تعلق رکي ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ياقوتي]]
[[زمرو:جديد خانه بدوش]]
[[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]]  
[[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] 
[[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]]
[[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>kmamyypp5px2sbwpo7pvt8be750adod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418157</id>
      <parentid>418156</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="2012y5ij4d8f3j86vfgh2qpfqgsopp1" xml:space="preserve">{{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}}
{{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}}
{{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}}
{{Infobox ethnic group
| group            = Yakuts
| native_name      = ''Саха''
| image            = File:Yakuts Sakhas.jpg
| image_caption    = Yakuts, early 20th century
| pop              = {{circa|'''500,000'''}}
| region1          = {{Flag|Russia}}
| pop1             = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}}
| region2          = {{Flag|United States}}
| pop2             = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}}
| region3          = {{Flag|Canada}}
| pop3             = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}}
| languages        = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)&lt;BR/&gt; [[English language|English]] (in Canada and the U.S.)
| religions        = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]]
| related          = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]]
| native_name_lang = 
| flag             = Flag of Sakha.svg
| flag_caption     = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]]
}}
[[File:Yakut Sakha hunter.jpg|thumb|upright=0.9|هڪ ياقوتي شڪاري، لڳ ڀڳ 1900ع]]
'''ياقوتي''' يا '''ساکا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;саха&lt;/small&gt; ؛ &lt;small&gt;сахалар&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;ساکالار&lt;/small&gt;) هڪ [[ترڪ قوم|ترڪ]] [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]] آهي جيڪو اتر [[سائبيريا]]، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. ياقوتي ماڻهو [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اها ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] جي سائبيريائي شاخ سان تعلق رکي ٿي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ياقوتي]]
[[زمرو:جديد خانه بدوش]]
[[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]]  
[[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] 
[[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]]
[[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>2012y5ij4d8f3j86vfgh2qpfqgsopp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نخلستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103786</id>
    <revision>
      <id>418123</id>
      <parentid>417519</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1851" sha1="ogq0859y3txm243s1lq71r28qwh1uvj" xml:space="preserve">[[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]]
[[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]]
'''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category|نخلستان}}
* {{wiktionary-inline|oasis}}

{{Authority control}}

[[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]]
[[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]]</text>
      <sha1>ogq0859y3txm243s1lq71r28qwh1uvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418124</id>
      <parentid>418123</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="773pav8j6aj2op11mndsshyp61rqvk4" xml:space="preserve">[[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]]
[[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]]
'''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category|نخلستان}}
* {{wiktionary-inline|oasis}}

{{Authority control}}

[[زمرو:نخلستان|نخلستان]] 
[[زمرو:زميني شڪليون]] 
[[زمرو:انساني آباديون]]</text>
      <sha1>773pav8j6aj2op11mndsshyp61rqvk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418125</id>
      <parentid>418124</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آباد جڳھن جا قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1908" sha1="oh70iei473kkm0zci5v4fs7rvwu2bg7" xml:space="preserve">[[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]]
[[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]]
'''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category|نخلستان}}
* {{wiktionary-inline|oasis}}

{{Authority control}}

[[زمرو:نخلستان|نخلستان]] 
[[زمرو:زميني شڪليون]] 
[[زمرو:انساني آباديون]]
[[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]]</text>
      <sha1>oh70iei473kkm0zci5v4fs7rvwu2bg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418126</id>
      <parentid>418125</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="cbnb60ym7peszug8utclfe8zxdvqqhm" xml:space="preserve">[[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]]
[[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]]
'''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category|نخلستان}}
* {{wiktionary-inline|oasis}}

{{Authority control}}

[[زمرو:نخلستان|نخلستان]] 
[[زمرو:زميني شڪليون]] 
[[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]]</text>
      <sha1>cbnb60ym7peszug8utclfe8zxdvqqhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضباء، سعودي عرب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103859</id>
    <revision>
      <id>418113</id>
      <parentid>417914</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T00:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="5jcohl4e68kfvci9xv1e8g35m2m09fg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ضباء|other_name=|native_name=محافظة ضباء|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_size=|caption=Duba harbor|image_map=|image_seal=|image_map1=Tabuk Region - Duba.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Duba Municipality]]|seat_type=|seat=Duba City|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_magnitude=|area_total_km2=11,680|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_density_km2=|population_urban=|population_metro=54,917 (Duba governorate)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duba governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0703__%E1%B8%8Dub%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|coordinates={{coord|27|20|57.3|N|35|41|46.2|E|region:SA|display=inline}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}

'''ضباء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]]: ضباء) [[سعودي عرب]] جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اترئين ڪناري تي واقع آهي. 

[[زمرو:تبوڪ صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>5jcohl4e68kfvci9xv1e8g35m2m09fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وڻڪاري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103863</id>
    <revision>
      <id>417932</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گهريلو ٻوٽا]] [[زمرو:ٻيلن جو انتظام]]  [[زمرو:قسمن مطابق فارم]]</comment>
      <origin>417932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0qq2cqu0pyolktqdxgeljokvv93e4m4" xml:space="preserve">[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:قسمن مطابق فارم]]</text>
      <sha1>0qq2cqu0pyolktqdxgeljokvv93e4m4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417937</id>
      <parentid>417932</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="7z0x1ycz1b0rlu08d6f3qbcpdoryudg" xml:space="preserve">[[زمرو:گهريلو ٻوٽا]]
[[زمرو:ٻيلن جو انتظام]] 
[[زمرو:فارمن جو قسمون]]</text>
      <sha1>7z0x1ycz1b0rlu08d6f3qbcpdoryudg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻيلن جو انتظام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103864</id>
    <revision>
      <id>417933</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻيلا]] [[زمرو:انتظام بلحاظ موضوع]]</comment>
      <origin>417933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="7vhramg2pleao5jb5v9nanaadhus8mc" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيلا]]
[[زمرو:انتظام بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>7vhramg2pleao5jb5v9nanaadhus8mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انتظام بلحاظ موضوع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103865</id>
    <revision>
      <id>417934</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انتظام]] [[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]]</comment>
      <origin>417934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="pme2tuuaz79lopf9hkww9qby4m1yz9h" xml:space="preserve">[[زمرو:انتظام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>pme2tuuaz79lopf9hkww9qby4m1yz9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گهريلو ٻوٽا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103866</id>
    <revision>
      <id>417935</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻوٽا بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>417935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="28opaghibhdc9k0bk8ticmal84necn2" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻوٽا بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>28opaghibhdc9k0bk8ticmal84necn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻوٽا بلحاظ قسم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103867</id>
    <revision>
      <id>417936</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>417936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="8x4y3wah4wa6pevxjvfuhkli9l5qeq1" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>8x4y3wah4wa6pevxjvfuhkli9l5qeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فارمن جو قسمون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103868</id>
    <revision>
      <id>417938</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فارم]] [[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>417938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="lbyx54zvcs3uq61l3mg4p5kc7g0r0ci" xml:space="preserve">[[زمرو:فارم]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>lbyx54zvcs3uq61l3mg4p5kc7g0r0ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان جا وڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103869</id>
    <revision>
      <id>417943</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1371255755|Trees of Pakistan]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="ac3r5ju7qk48ly85cg58hqe44szq0fc" xml:space="preserve">[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو. Flora of Pakistan

[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]

[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.

[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ (Neem Tree)]]

[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]] [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]</text>
      <sha1>ac3r5ju7qk48ly85cg58hqe44szq0fc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417944</id>
      <parentid>417943</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1303" sha1="mjczmle5giou8gsnrsy5pps9ptvu3jp" xml:space="preserve">[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو. Flora of Pakistan

[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]

[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.

[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ (Neem Tree)]]

[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]] [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>mjczmle5giou8gsnrsy5pps9ptvu3jp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417945</id>
      <parentid>417944</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="1tp1g3dsmxu2zwlhznozns77necxjzd" xml:space="preserve">[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.

[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]

[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.

[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]

[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>1tp1g3dsmxu2zwlhznozns77necxjzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417946</id>
      <parentid>417945</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="ahc5b8ekjicqxu0tyfqnug0ypmqfl89" xml:space="preserve">[[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|upright|The ''[[Himalayan cedar|Himalayan Deodar Cedar]]'' (''Cedrus doedara''), Pakistan's national tree.]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.
[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]
[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.
[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]
[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>ahc5b8ekjicqxu0tyfqnug0ypmqfl89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417947</id>
      <parentid>417946</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1433" sha1="jjbngp0qw9cztaa3myuejc1x9409yoh" xml:space="preserve">[[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|upright|[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو قومي وڻ آهي.]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.
[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]
[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.
[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]
[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>jjbngp0qw9cztaa3myuejc1x9409yoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417948</id>
      <parentid>417947</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="e3cfk6qns2oj1e9fupadzh13kvglys1" xml:space="preserve">[[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|upright|[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو قومي وڻ آهي.]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.
[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]
[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.
[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]
[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

* [[چيل]] 
* گگرال
* ڪونگر 
* [[نم]]
* [[آمري (وڻ)|آمري جو وڻ]]
* [[آمڻ ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[ليار]]
* [[پيرون]]
* [[ڏيلها]]
* [[کٻڙ]]
* [[ڪرڙ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>e3cfk6qns2oj1e9fupadzh13kvglys1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417949</id>
      <parentid>417948</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="bqhfkia03ger8o56uvpiotln53d3fgf" xml:space="preserve">[[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|upright|[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو قومي وڻ آهي.]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.
[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]
[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.
[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]
[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

* [[چيل]] 
* [[گگرال جو وڻ|گگرال]]
* [[ڪونگر]]
* [[نم]]
* [[آمري (وڻ)|آمري جو وڻ]]
* [[آمڻ ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[ليار]]
* [[پيرون]]
* [[ڏيلها]]
* [[کٻڙ]]
* [[ڪرڙ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>bqhfkia03ger8o56uvpiotln53d3fgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417950</id>
      <parentid>417949</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1723" sha1="hfdekv54pu2qvdo5l7u3lhjzgym3ki3" xml:space="preserve">[[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|thumb|upright|[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو قومي وڻ آهي.]]
[[پاڪستان]] ۾، 430 کان وڌيڪ وڻن جون نوعون 82 خاندانن ۽ 226 جنسن ۾ ورهايل آهن. انهن مان، 5 خاندانن ۽ 11 نسلن مان 22 جنسون جمناسپرم جي نرم ڪاٺ جي وڻن سان تعلق رکن ٿيون. پاڪستان ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن جي خاندانن لاءِ، پاڪستان جا نباتات ڏسو.
[[File:Centuries_old_banyan_tree_inside_Pharwala_Fort.JPG|thumb|ڦاروالا قلعي ۾ پراڻو برگد جو وڻ]]
[[File:Olive_Tree_Pakistan.jpg|thumb|پاڪستان ۾ زيتون (Olive) جو وڻ]]
[[چيل|چيل جو وڻ]] پاڪستان جو سرڪاري قومي وڻ آهي. ان جو نالو &quot;ديودار&quot; سنسڪرت مان نڪتل آهي ۽ ان جي معنيٰ &quot;خدائي ڪاٺ&quot; آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اچي وڻن مان هڪ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 40-50 ميٽر جي اوچائي تائين پهچي ٿو ۽ انهن جا ٿڙ 3 ميٽر تائين قطر ۾ آهن.
[[File:Tree_in_Sant_Nenuram_ashram.jpg|thumb|سنت نينورام آشرم ۾ نيم جو وڻ]]
[[File:Dil_Sher_Brohi_Tree.jpg|thumb|ڳوٺ [[دل شير بروهي]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ وڏو ۽ قديم وڻ]]

* [[چيل]] 
* [[گگرال جو وڻ|گگرال]]
* [[ڪونگر]]
* [[نم]]
* [[آمري (وڻ)|آمري جو وڻ]]

* [[آئرا]]
* [[آرِيٺو]]

* [[ٽالهي]]

* [[آمڻ ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[ليار]]
* [[پيرون]]
* [[ڏيلها]]
* [[کٻڙ]]
* [[ڪرڙ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>hfdekv54pu2qvdo5l7u3lhjzgym3ki3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بڙ جو وڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103870</id>
    <revision>
      <id>417951</id>
      <timestamp>2026-10-08T13:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1373022388|Ficus benghalensis]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1623" sha1="6j5xz8tbnsoy3a5t4jqujf7ykc4d1g4" xml:space="preserve">{{Speciesbox|name=برگد&lt;br&gt;Banyan|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[The Great Banyan]] in [[Howrah]], [[Kolkata]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Banyan figs at [[Indira Gandhi Zoological Park|Indira Gandhi Zoo Park]], [[Visakhapatnam]]|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=&lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=IUCN SSC Global Tree Specialist Group. |author2=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |year=2026 |title=''Ficus benghalensis'' |volume=2026 |article-number=e.T150220988A250196091 |doi=10.2305/IUCN.UK.2026-1.RLTS.T150220988A250196091.en |language=en |access-date=3 September 2026}}&lt;/ref&gt;|genus=Ficus|parent=Ficus subg. Urostigma|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|synonyms_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ficus benghalensis L. |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000687501 |website=www.worldfloraonline.org |access-date=14 March 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

'''''برگد يا بوهڙ ('''''Banyan؛ سائنسي نالو: فيڪس بينگهالنسس)،  هڪ وڻ آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي. ڀارت ۾ بوهڙ جا ڪجهه وڻ،  ڦهلاء جي لحاظ کان، دنيا جي سڀ کان وڏن وڻن مان آهن. ان کي &quot; اسٽرانگلر انجير &quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته انجير نسل ۾ ڪيترن ئي ٻين وڻن وانگر اهو ايپي فائيٽ جي طور تي شروع ٿئي ٿو، يعني، ٻئي وڻ تي ٽيڪ ڏيڻ سان ٿئي ٿو ۽ ان کي ڌڪي ڇڏي ٿو.</text>
      <sha1>6j5xz8tbnsoy3a5t4jqujf7ykc4d1g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417952</id>
      <parentid>417951</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1662" sha1="jv8bgdnwkpaekovr57in6cb02guoitb" xml:space="preserve">{{Speciesbox|name=برگد&lt;br&gt;Banyan|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[The Great Banyan]] in [[Howrah]], [[Kolkata]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Banyan figs at [[Indira Gandhi Zoological Park|Indira Gandhi Zoo Park]], [[Visakhapatnam]]|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=&lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=IUCN SSC Global Tree Specialist Group. |author2=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |year=2026 |title=''Ficus benghalensis'' |volume=2026 |article-number=e.T150220988A250196091 |doi=10.2305/IUCN.UK.2026-1.RLTS.T150220988A250196091.en |language=en |access-date=3 September 2026}}&lt;/ref&gt;|genus=Ficus|parent=Ficus subg. Urostigma|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|synonyms_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ficus benghalensis L. |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000687501 |website=www.worldfloraonline.org |access-date=14 March 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

'''''برگد يا بوهڙ ('''''Banyan؛ سائنسي نالو: فيڪس بينگهالنسس)،  هڪ وڻ آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي. ڀارت ۾ بوهڙ جا ڪجهه وڻ،  ڦهلاء جي لحاظ کان، دنيا جي سڀ کان وڏن وڻن مان آهن. ان کي &quot; اسٽرانگلر انجير &quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته انجير نسل ۾ ڪيترن ئي ٻين وڻن وانگر اهو ايپي فائيٽ جي طور تي شروع ٿئي ٿو، يعني، ٻئي وڻ تي ٽيڪ ڏيڻ سان ٿئي ٿو ۽ ان کي ڌڪي ڇڏي ٿو.

[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]</text>
      <sha1>jv8bgdnwkpaekovr57in6cb02guoitb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417953</id>
      <parentid>417952</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڀارت جا وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="poebayxkieozp2ldg6mvoowdon2uixt" xml:space="preserve">{{Speciesbox|name=برگد&lt;br&gt;Banyan|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[The Great Banyan]] in [[Howrah]], [[Kolkata]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Banyan figs at [[Indira Gandhi Zoological Park|Indira Gandhi Zoo Park]], [[Visakhapatnam]]|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=&lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=IUCN SSC Global Tree Specialist Group. |author2=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |year=2026 |title=''Ficus benghalensis'' |volume=2026 |article-number=e.T150220988A250196091 |doi=10.2305/IUCN.UK.2026-1.RLTS.T150220988A250196091.en |language=en |access-date=3 September 2026}}&lt;/ref&gt;|genus=Ficus|parent=Ficus subg. Urostigma|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|synonyms_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ficus benghalensis L. |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000687501 |website=www.worldfloraonline.org |access-date=14 March 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

'''''برگد يا بوهڙ ('''''Banyan؛ سائنسي نالو: فيڪس بينگهالنسس)،  هڪ وڻ آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي. ڀارت ۾ بوهڙ جا ڪجهه وڻ،  ڦهلاء جي لحاظ کان، دنيا جي سڀ کان وڏن وڻن مان آهن. ان کي &quot; اسٽرانگلر انجير &quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته انجير نسل ۾ ڪيترن ئي ٻين وڻن وانگر اهو ايپي فائيٽ جي طور تي شروع ٿئي ٿو، يعني، ٻئي وڻ تي ٽيڪ ڏيڻ سان ٿئي ٿو ۽ ان کي ڌڪي ڇڏي ٿو.

[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]
[[زمرو:ڀارت جا وڻ]]</text>
      <sha1>poebayxkieozp2ldg6mvoowdon2uixt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417954</id>
      <parentid>417953</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[برگد]] کي [[بڙ جو وڻ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="poebayxkieozp2ldg6mvoowdon2uixt" xml:space="preserve">{{Speciesbox|name=برگد&lt;br&gt;Banyan|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[The Great Banyan]] in [[Howrah]], [[Kolkata]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Banyan figs at [[Indira Gandhi Zoological Park|Indira Gandhi Zoo Park]], [[Visakhapatnam]]|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=&lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=IUCN SSC Global Tree Specialist Group. |author2=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |year=2026 |title=''Ficus benghalensis'' |volume=2026 |article-number=e.T150220988A250196091 |doi=10.2305/IUCN.UK.2026-1.RLTS.T150220988A250196091.en |language=en |access-date=3 September 2026}}&lt;/ref&gt;|genus=Ficus|parent=Ficus subg. Urostigma|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|synonyms_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ficus benghalensis L. |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000687501 |website=www.worldfloraonline.org |access-date=14 March 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

'''''برگد يا بوهڙ ('''''Banyan؛ سائنسي نالو: فيڪس بينگهالنسس)،  هڪ وڻ آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي. ڀارت ۾ بوهڙ جا ڪجهه وڻ،  ڦهلاء جي لحاظ کان، دنيا جي سڀ کان وڏن وڻن مان آهن. ان کي &quot; اسٽرانگلر انجير &quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته انجير نسل ۾ ڪيترن ئي ٻين وڻن وانگر اهو ايپي فائيٽ جي طور تي شروع ٿئي ٿو، يعني، ٻئي وڻ تي ٽيڪ ڏيڻ سان ٿئي ٿو ۽ ان کي ڌڪي ڇڏي ٿو.

[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]
[[زمرو:ڀارت جا وڻ]]</text>
      <sha1>poebayxkieozp2ldg6mvoowdon2uixt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417956</id>
      <parentid>417954</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T13:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1770" sha1="d3x51yf6a969dkzmlehhz0kw6r7qiw8" xml:space="preserve">{{Speciesbox|name=برگد&lt;br&gt;Banyan|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[The Great Banyan]] in [[Howrah]], [[Kolkata]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Banyan figs at [[Indira Gandhi Zoological Park|Indira Gandhi Zoo Park]], [[Visakhapatnam]]|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=&lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=IUCN SSC Global Tree Specialist Group. |author2=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |year=2026 |title=''Ficus benghalensis'' |volume=2026 |article-number=e.T150220988A250196091 |doi=10.2305/IUCN.UK.2026-1.RLTS.T150220988A250196091.en |language=en |access-date=3 September 2026}}&lt;/ref&gt;|genus=Ficus|parent=Ficus subg. Urostigma|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|synonyms_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ficus benghalensis L. |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000687501 |website=www.worldfloraonline.org |access-date=14 March 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

'''''بڙ ('''''Banyan؛ سائنسي نالو: فيڪس بينگهالنسس)،  هڪ وڻ آهي، جنهن کي برگد ۽ بوهڙ جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو آهي، [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو مقامي آهي. ڀارت ۾ بوهڙ جا ڪجهه وڻ،  ڦهلاء جي لحاظ کان، دنيا جي سڀ کان وڏن وڻن مان آهن. ان کي &quot; اسٽرانگلر انجير &quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته انجير نسل ۾ ڪيترن ئي ٻين وڻن وانگر اهو ايپي فائيٽ جي طور تي شروع ٿئي ٿو، يعني، ٻئي وڻ تي ٽيڪ ڏيڻ سان ٿئي ٿو ۽ ان کي ڌڪي ڇڏي ٿو.

[[زمرو:پاڪستان جا وڻ]]
[[زمرو:ڀارت جا وڻ]]</text>
      <sha1>d3x51yf6a969dkzmlehhz0kw6r7qiw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برگد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103871</id>
    <redirect title="بڙ جو وڻ" />
    <revision>
      <id>417955</id>
      <timestamp>2026-10-08T13:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[برگد]] کي [[بڙ جو وڻ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="oahmmtndlcjt7f39gyfhahbwkq8lx2n" xml:space="preserve">#چوريو [[بڙ جو وڻ]]</text>
      <sha1>oahmmtndlcjt7f39gyfhahbwkq8lx2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمنواسپرم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103872</id>
    <revision>
      <id>417962</id>
      <timestamp>2026-10-08T14:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: جمنواسپرم، قديم يوناني γυμνός، جمناس 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما 'ٻج'، اهڙيءَ طرح 'ننگا ٻج') ڪاٺي، دائمي ٻج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ عام طور تي گلن جي ٻوٽن ۾ ٻج جي چوڌاري حفاظتي ٻاهرين ڍڪ جي کوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊس، گِنڪوس ۽ گِنيٽوفائٽس شامل آهن،...</comment>
      <origin>417962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1156" sha1="l54kmlsiyacsbn6sjbz6kzb9phzk290" xml:space="preserve">جمنواسپرم، قديم يوناني γυμνός، جمناس 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما 'ٻج'، اهڙيءَ طرح 'ننگا ٻج') ڪاٺي، دائمي ٻج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ عام طور تي گلن جي ٻوٽن ۾ ٻج جي چوڌاري حفاظتي ٻاهرين ڍڪ جي کوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊس، گِنڪوس ۽ گِنيٽوفائٽس شامل آهن، جيڪي ڪليڊ جمناسپرمي ٺاهيندا آهن. نالو انهن جي ٻج جي غير بند حالت تي ٻڌل آهي (انهن جي غير زرخيز حالت ۾ بيضا سڏيو ويندو آهي). انهن جي ٻج جي غير بند حالت گلن جي ٻوٽن (اينجيوسپرمز) جي ٻج ۽ بيضن سان متضاد آهي، جيڪي هڪ بيضه اندر بند هوندا آهن. جمناسپرمز جا ٻج يا ته ترازو يا پنن جي مٿاڇري تي ترقي ڪندا آهن، جيڪي اڪثر ڪري ڪونز ٺاهڻ لاءِ تبديل ڪيا ويندا آهن، يا پاڻ تي جيئن يو، ٽوريا ۽ گِنڪو ۾.</text>
      <sha1>l54kmlsiyacsbn6sjbz6kzb9phzk290</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417963</id>
      <parentid>417962</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻوٽا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1179" sha1="nrmzoboqmq86jnjomb16nqw95smiyrb" xml:space="preserve">جمنواسپرم، قديم يوناني γυμνός، جمناس 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما 'ٻج'، اهڙيءَ طرح 'ننگا ٻج') ڪاٺي، دائمي ٻج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ عام طور تي گلن جي ٻوٽن ۾ ٻج جي چوڌاري حفاظتي ٻاهرين ڍڪ جي کوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊس، گِنڪوس ۽ گِنيٽوفائٽس شامل آهن، جيڪي ڪليڊ جمناسپرمي ٺاهيندا آهن. نالو انهن جي ٻج جي غير بند حالت تي ٻڌل آهي (انهن جي غير زرخيز حالت ۾ بيضا سڏيو ويندو آهي). انهن جي ٻج جي غير بند حالت گلن جي ٻوٽن (اينجيوسپرمز) جي ٻج ۽ بيضن سان متضاد آهي، جيڪي هڪ بيضه اندر بند هوندا آهن. جمناسپرمز جا ٻج يا ته ترازو يا پنن جي مٿاڇري تي ترقي ڪندا آهن، جيڪي اڪثر ڪري ڪونز ٺاهڻ لاءِ تبديل ڪيا ويندا آهن، يا پاڻ تي جيئن يو، ٽوريا ۽ گِنڪو ۾.

[[زمرو:ٻوٽا]]</text>
      <sha1>nrmzoboqmq86jnjomb16nqw95smiyrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417964</id>
      <parentid>417963</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نباتات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="4b2y6ijdx8wcuwii8lwz9kyr24g7lv9" xml:space="preserve">جمنواسپرم، قديم يوناني γυμνός، جمناس 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما 'ٻج'، اهڙيءَ طرح 'ننگا ٻج') ڪاٺي، دائمي ٻج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ عام طور تي گلن جي ٻوٽن ۾ ٻج جي چوڌاري حفاظتي ٻاهرين ڍڪ جي کوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊس، گِنڪوس ۽ گِنيٽوفائٽس شامل آهن، جيڪي ڪليڊ جمناسپرمي ٺاهيندا آهن. نالو انهن جي ٻج جي غير بند حالت تي ٻڌل آهي (انهن جي غير زرخيز حالت ۾ بيضا سڏيو ويندو آهي). انهن جي ٻج جي غير بند حالت گلن جي ٻوٽن (اينجيوسپرمز) جي ٻج ۽ بيضن سان متضاد آهي، جيڪي هڪ بيضه اندر بند هوندا آهن. جمناسپرمز جا ٻج يا ته ترازو يا پنن جي مٿاڇري تي ترقي ڪندا آهن، جيڪي اڪثر ڪري ڪونز ٺاهڻ لاءِ تبديل ڪيا ويندا آهن، يا پاڻ تي جيئن يو، ٽوريا ۽ گِنڪو ۾.

[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:نباتات]]</text>
      <sha1>4b2y6ijdx8wcuwii8lwz9kyr24g7lv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417965</id>
      <parentid>417964</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T14:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:نباتيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="5iw1mngmyv1mbcdgoehams5grwv8gqs" xml:space="preserve">جمنواسپرم، قديم يوناني γυμνός، جمناس 'ننگا' ۽ σπέρμα، اسپرما 'ٻج'، اهڙيءَ طرح 'ننگا ٻج') ڪاٺي، دائمي ٻج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ عام طور تي گلن جي ٻوٽن ۾ ٻج جي چوڌاري حفاظتي ٻاهرين ڍڪ جي کوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ ڪونيفر، سائڪڊس، گِنڪوس ۽ گِنيٽوفائٽس شامل آهن، جيڪي ڪليڊ جمناسپرمي ٺاهيندا آهن. نالو انهن جي ٻج جي غير بند حالت تي ٻڌل آهي (انهن جي غير زرخيز حالت ۾ بيضا سڏيو ويندو آهي). انهن جي ٻج جي غير بند حالت گلن جي ٻوٽن (اينجيوسپرمز) جي ٻج ۽ بيضن سان متضاد آهي، جيڪي هڪ بيضه اندر بند هوندا آهن. جمناسپرمز جا ٻج يا ته ترازو يا پنن جي مٿاڇري تي ترقي ڪندا آهن، جيڪي اڪثر ڪري ڪونز ٺاهڻ لاءِ تبديل ڪيا ويندا آهن، يا پاڻ تي جيئن يو، ٽوريا ۽ گِنڪو ۾.

[[زمرو:ٻوٽا]]
[[زمرو:نباتات]]
[[زمرو:نباتيات]]</text>
      <sha1>5iw1mngmyv1mbcdgoehams5grwv8gqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چلغوزي جو وڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103873</id>
    <revision>
      <id>417966</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341095468|Pinus gerardiana]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="550" sha1="ayq7uva16gwaoegb3wdkv0fxdpe59ff" xml:space="preserve">'''چلغوزا''' (Pinus gerardiana)، هڪ پائن جو قسم آهي جيڪو وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن، جنهن ۾ اولهه [[هماليا|هماليه]] به شامل آهي، جو مقامي آهي. [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين|انٽرنيشنل يونين فار ڪنزرويشن آف نيچر]] (IUCN) ان کي سال2011ع ۾ خطري جي ويجهو قرار ڏنو. [[چلغوزو]] مقامي طور تي استعمال لاءِ گڏ ڪيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>ayq7uva16gwaoegb3wdkv0fxdpe59ff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417967</id>
      <parentid>417966</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="7a9pisyd57rrfc8yrz985nwc8201qpq" xml:space="preserve">'''چلغوزي جو وڻ''' (Pinus gerardiana)، هڪ پائن جو قسم آهي جيڪو وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن، جنهن ۾ اولهه [[هماليا|هماليه]] به شامل آهي، جو مقامي آهي. [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (IUCN) ان کي سال2011ع ۾ خطري جي ويجهو قرار ڏنو. [[چلغوزو]] مقامي طور تي استعمال لاءِ گڏ ڪيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>7a9pisyd57rrfc8yrz985nwc8201qpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417968</id>
      <parentid>417967</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[پائنس جيرارڊيانا]] کي [[چلغوزي جو وڻ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="7a9pisyd57rrfc8yrz985nwc8201qpq" xml:space="preserve">'''چلغوزي جو وڻ''' (Pinus gerardiana)، هڪ پائن جو قسم آهي جيڪو وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن، جنهن ۾ اولهه [[هماليا|هماليه]] به شامل آهي، جو مقامي آهي. [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (IUCN) ان کي سال2011ع ۾ خطري جي ويجهو قرار ڏنو. [[چلغوزو]] مقامي طور تي استعمال لاءِ گڏ ڪيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>7a9pisyd57rrfc8yrz985nwc8201qpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417970</id>
      <parentid>417968</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وڻ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="511" sha1="bmaiykljaoovrsr1pi51b6wi7lnduuc" xml:space="preserve">'''چلغوزي جو وڻ''' (Pinus gerardiana)، هڪ پائن جو قسم آهي جيڪو وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن، جنهن ۾ اولهه [[هماليا|هماليه]] به شامل آهي، جو مقامي آهي. [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (IUCN) ان کي سال2011ع ۾ خطري جي ويجهو قرار ڏنو. [[چلغوزو]] مقامي طور تي استعمال لاءِ گڏ ڪيو ويندو آهي.

[[زمرو:وڻ]]</text>
      <sha1>bmaiykljaoovrsr1pi51b6wi7lnduuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پائنس جيرارڊيانا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103874</id>
    <redirect title="چلغوزي جو وڻ" />
    <revision>
      <id>417969</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[پائنس جيرارڊيانا]] کي [[چلغوزي جو وڻ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="58hv6oez258iwrybewmoxcuur8pfna1" xml:space="preserve">#چوريو [[چلغوزي جو وڻ]]</text>
      <sha1>58hv6oez258iwrybewmoxcuur8pfna1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاڪڙي پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103875</id>
    <revision>
      <id>417973</id>
      <timestamp>2026-10-08T16:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = ڪاڪڙي پرڳڻو | native_name = ڪاڪڙي | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي ملڪ | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = حڪومت | subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]] | established_title =...</comment>
      <origin>417973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16791" sha1="946bao78yksrejp7wv9rdh9lxt203g8" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ڪاڪڙي پرڳڻو
| native_name = ڪاڪڙي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = 1044هه (1634ع–1635ع) تائين
| extinct_title = خاتمي جي تاريخ
| extinct_date = نامعلوم
}}

'''ڪاڪڙي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[بکر سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ڪاڪڙي پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ، يعني [[روهڙي]] واري پاسي واقع هو. اهو بکر سرڪار جي پنجن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻي جو ذڪر مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي زمينداري ۽ قبائلي آباديءَ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ۾ هن پرڳڻي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو مختصر احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==

ڪاڪڙي جو نالو ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هڪ پرڳڻي جي حيثيت سان ملي ٿو. هن نالي جي اصل، معنيٰ ۽ وجهه تسميه بابت قطعي تاريخي معلومات دستياب نه آهي.

سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ مختلف پرڳڻن جا نالا ڪڏهن شهرن، قلعن، قبيلن يا مقامي آبادين جي نالن تي رکيل ملن ٿا. تنهن هوندي به ڪاڪڙي جو نالو ڪنهن مخصوص قبيلي يا موجوده ڳوٺ مان نڪتل هجڻ بابت سڌي شاهدي ضروري آهي.

ڪاڪڙي پرڳڻي کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري واري [[ڪڪرالو پرڳڻو|ڪڪرالي پرڳڻي]] سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. ڪڪرالو لاڙ سنڌ جو الڳ تاريخي پرڳڻو هو، جڏهن ته ڪاڪڙي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKakrala&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڪَڪرالو 2 پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪَڪرالو+2+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ڪاڪڙي پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي واري انتظامي حصي ۾ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻين پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور ۽ درٻيلو شامل هئا. انهن پرڳڻن جي گڏيل ذڪر مان اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي جاگرافيءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻي جي قطعي سرحدن، ڪل ايراضيءَ، مرڪزي آباديءَ ۽ موجوده انتظامي ضلعن سان ان جي مڪمل مطابقت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ اهم حيثيت رکندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ ورهاست ۾ ڪاڪڙي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين سبب قديم پرڳڻن جي بيهڪ کي موجوده نقشن سان ملائيندي احتياط ضروري آهي.

== مغل دور ۾ ڪاڪڙي پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ بکر اتر سنڌ جو هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. بکر سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا شامل هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي تحقيق موجب انهن پرڳڻن جا نالا هن ريت هئا:&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| [[فتح پور پرڳڻو|فتح پور]]
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| '''ڪاڪڙي'''
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

مٿين فهرست مغل دور جي انتظامي ورهاست جو هڪ تاريخي بيان آهي. ان کي موجوده سنڌ جي ضلعن ۽ تعلقن جي ورهاست سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

=== پرڳڻن جي نالن بابت اختلاف ===

بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي نالن بابت بعد جي تاريخي لکڻين ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو جا نالا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان ۾ فتح پور ۽ ڪاڪڙي جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن اختلافن کي مختلف تاريخي پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ڪاڪڙي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن پنهنجي تصنيف 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاھجھاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي مختلف علائقن، انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، محصولي نظام ۽ مغل عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال موجود آهي.

=== ڪاڪڙي جو چوٿين پرڳڻي طور ذڪر ===

يوسف ميرڪ بکر سرڪار جي روهڙي واري پاسي جي پرڳڻن کي ترتيب سان بيان ڪندي ڪاڪڙي کي چوٿين پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.

هن جي احوال ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته پرڳڻو هڪ آباد انتظامي علائقو هو، جنهن ۾ مقامي زمينداري ۽ قبائلي سماج موجود هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي زميندار ۽ قبيلا ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي ڪاڪڙي بابت مختصر عبارت ۾ مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر موجود آهي.

هن احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته پرڳڻي جي سماجي ۽ انتظامي زندگيءَ ۾ زميندارن ۽ قبائلي گروهن جي اهميت هئي.

تصوير ۾ ڏهر ۽ ٻين مقامي گروهن جا نالا پڙهڻ ۾ اچن ٿا، پر انهن جي مڪمل ۽ قطعي پڙهڻيءَ لاءِ اصل ڪتاب جي وڌيڪ صاف ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== مقامي سماجي جوڙجڪ ==

مغل دور جي سنڌ ۾ مقامي زميندار، قبائلي اڳواڻ ۽ سرڪاري عملدار انتظامي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي رهواسين، قبيلن، زراعت، زمينداري ۽ محصول بابت معلومات ملي ٿي.

ڪاڪڙي پرڳڻي جي مختصر بيان ۾ مقامي زميندارن جو ذڪر انهيءَ دور جي سماجي ۽ انتظامي جوڙجڪ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== محصولي ۽ انتظامي نظام ==

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هوندو هو.

پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول جي تشخيص، وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

ڪاڪڙي پرڳڻي جو بکر سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو مغل دور جي محصولي نظام جو حصو هو.

البت ڪاڪڙي پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، زمين جي ايراضي ۽ سرڪاري عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

=== زراعت ۽ زمينداري ===

مغل دور جي سنڌ جي معيشت ۾ زراعت ۽ زميني محصول اهم حيثيت رکندا هئا.

سنڌي ادبي بورڊ موجب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي آبادي، زراعت، آبپاشي، محصولي نظام ۽ عوامي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

پر ڪاڪڙي پرڳڻي جي مخصوص فصلن، واهن يا زرعي پيداوار بابت وڌيڪ سڌي شاهدي گهربل آهي.

== بکر سرڪار ۽ ڪاڪڙي جو تاريخي تعلق ==

بکر سرڪار مغل دور ۾ اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

[[بکر]] سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت سان مشهور هو. مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=بکر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بکر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻو بکر سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب اتر سنڌ جي انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

== تاريخي اهميت ==

ڪاڪڙي پرڳڻي جي تاريخي اهميت ان ڪري آهي جو ان جو نالو سترهين صديءَ جي هڪ بنيادي تاريخي ماخذ ۾ محفوظ ٿيل آهي.

هي پرڳڻو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي ۽ مقامي زمينداريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

ڪاڪڙي بابت موجود مختصر معلومات مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل دور جي سنڌ جي تاريخ رڳو وڏن شهرن ۽ قلعن تائين محدود نه هئي، پر ننڍن انتظامي علائقن ۽ مقامي سماجن سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== تاريخي دور ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڪاڪڙي پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغونن ۽ مغلن جي سياسي اقتدار جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ڪاڪڙي پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضي جو زمانو
|-
| 1381هه–1382هه
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فارسي متن جي اشاعت
|-
| 1399هه–1400هه
| 1979ع
| نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' اهي تاريخون ڪاڪڙي پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون تاريخون نه آهن. ڪتاب جي تاليف ۽ اشاعت جي مخصوص هجري مهينن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

ڪاڪڙي پرڳڻي بابت سڀ کان اهم بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

هن ڪتاب ۾ ڪاڪڙي جو نالي سان ذڪر، بکر سرڪار سان انتظامي تعلق ۽ مقامي زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

بعد جي تاريخي تحقيق ۾ پڻ ڪاڪڙي کي بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

تنهن هوندي به پرڳڻي جون قطعي سرحدون، مرڪزي آبادي، محصولي انگ اکر ۽ قيام جي تاريخ اڃا وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[روهڙي]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ تاريخ مظهر شاهجهاني — سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>946bao78yksrejp7wv9rdh9lxt203g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417975</id>
      <parentid>417973</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17114" sha1="45j5fyck3t16qm02hofp9mm38vagfcd" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ڪاڪڙي پرڳڻو
| native_name = ڪاڪڙي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = 1044هه (1634ع–1635ع) تائين
| extinct_title = خاتمي جي تاريخ
| extinct_date = نامعلوم
}}

'''ڪاڪڙي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[بکر سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ڪاڪڙي پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ، يعني [[روهڙي]] واري پاسي واقع هو. اهو بکر سرڪار جي پنجن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻي جو ذڪر مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي زمينداري ۽ قبائلي آباديءَ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ۾ هن پرڳڻي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو مختصر احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt; سترھين صدي عيسويءَ ۾ موجوده اتر نوابشاھ ۽ ڏکڻ خيرپور جا علائقن جا شھر ڪنب، ديجار ۽ بحيره (بڇيري) ڪاڪڙي پرڳڻي ۾ واقع ھيا. ان وقت ان پرڳڻي ۾ مڱيڻجن جا قبيلا وسندڙ ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==

ڪاڪڙي جو نالو ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هڪ پرڳڻي جي حيثيت سان ملي ٿو. هن نالي جي اصل، معنيٰ ۽ وجهه تسميه بابت قطعي تاريخي معلومات دستياب نه آهي.

سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ مختلف پرڳڻن جا نالا ڪڏهن شهرن، قلعن، قبيلن يا مقامي آبادين جي نالن تي رکيل ملن ٿا. تنهن هوندي به ڪاڪڙي جو نالو ڪنهن مخصوص قبيلي يا موجوده ڳوٺ مان نڪتل هجڻ بابت سڌي شاهدي ضروري آهي.

ڪاڪڙي پرڳڻي کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري واري [[ڪڪرالو پرڳڻو|ڪڪرالي پرڳڻي]] سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. ڪڪرالو لاڙ سنڌ جو الڳ تاريخي پرڳڻو هو، جڏهن ته ڪاڪڙي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKakrala&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڪَڪرالو 2 پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪَڪرالو+2+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ڪاڪڙي پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. مغل دور ۾ اهو بکر سرڪار جي روهڙي واري انتظامي حصي ۾ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻين پرڳڻن ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور ۽ درٻيلو شامل هئا. انهن پرڳڻن جي گڏيل ذڪر مان اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي جاگرافيءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻي جي قطعي سرحدن، ڪل ايراضيءَ، مرڪزي آباديءَ ۽ موجوده انتظامي ضلعن سان ان جي مڪمل مطابقت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ اهم حيثيت رکندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ ورهاست ۾ ڪاڪڙي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين سبب قديم پرڳڻن جي بيهڪ کي موجوده نقشن سان ملائيندي احتياط ضروري آهي.

== مغل دور ۾ ڪاڪڙي پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ بکر اتر سنڌ جو هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. بکر سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا شامل هئا.

يوسف ميرڪ موجب بکر سرڪار جا ڪل اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي تحقيق موجب انهن پرڳڻن جا نالا هن ريت هئا:&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| [[فتح پور پرڳڻو|فتح پور]]
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| '''ڪاڪڙي'''
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

مٿين فهرست مغل دور جي انتظامي ورهاست جو هڪ تاريخي بيان آهي. ان کي موجوده سنڌ جي ضلعن ۽ تعلقن جي ورهاست سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

=== پرڳڻن جي نالن بابت اختلاف ===

بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي نالن بابت بعد جي تاريخي لکڻين ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو جا نالا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان ۾ فتح پور ۽ ڪاڪڙي جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن اختلافن کي مختلف تاريخي پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ڪاڪڙي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن پنهنجي تصنيف 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاھجھاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي مختلف علائقن، انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، محصولي نظام ۽ مغل عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال موجود آهي.

=== ڪاڪڙي جو چوٿين پرڳڻي طور ذڪر ===

يوسف ميرڪ بکر سرڪار جي روهڙي واري پاسي جي پرڳڻن کي ترتيب سان بيان ڪندي ڪاڪڙي کي چوٿين پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.

هن جي احوال ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته پرڳڻو هڪ آباد انتظامي علائقو هو، جنهن ۾ مقامي زمينداري ۽ قبائلي سماج موجود هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مقامي زميندار ۽ قبيلا ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي ڪاڪڙي بابت مختصر عبارت ۾ مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر موجود آهي.

هن احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته پرڳڻي جي سماجي ۽ انتظامي زندگيءَ ۾ زميندارن ۽ قبائلي گروهن جي اهميت هئي.

تصوير ۾ ڏهر ۽ ٻين مقامي گروهن جا نالا پڙهڻ ۾ اچن ٿا، پر انهن جي مڪمل ۽ قطعي پڙهڻيءَ لاءِ اصل ڪتاب جي وڌيڪ صاف ڇاپي سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== مقامي سماجي جوڙجڪ ==

مغل دور جي سنڌ ۾ مقامي زميندار، قبائلي اڳواڻ ۽ سرڪاري عملدار انتظامي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي رهواسين، قبيلن، زراعت، زمينداري ۽ محصول بابت معلومات ملي ٿي.

ڪاڪڙي پرڳڻي جي مختصر بيان ۾ مقامي زميندارن جو ذڪر انهيءَ دور جي سماجي ۽ انتظامي جوڙجڪ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== محصولي ۽ انتظامي نظام ==

مغل سلطنت ۾ پرڳڻو سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هوندو هو.

پرڳڻي جي سطح تي زميني محصول جي تشخيص، وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

ڪاڪڙي پرڳڻي جو بکر سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو مغل دور جي محصولي نظام جو حصو هو.

البت ڪاڪڙي پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، زمين جي ايراضي ۽ سرڪاري عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

=== زراعت ۽ زمينداري ===

مغل دور جي سنڌ جي معيشت ۾ زراعت ۽ زميني محصول اهم حيثيت رکندا هئا.

سنڌي ادبي بورڊ موجب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي آبادي، زراعت، آبپاشي، محصولي نظام ۽ عوامي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiAdabiBoardMazhar&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

پر ڪاڪڙي پرڳڻي جي مخصوص فصلن، واهن يا زرعي پيداوار بابت وڌيڪ سڌي شاهدي گهربل آهي.

== بکر سرڪار ۽ ڪاڪڙي جو تاريخي تعلق ==

بکر سرڪار مغل دور ۾ اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

[[بکر]] سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي قلعي ۽ آباديءَ جي حيثيت سان مشهور هو. مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=بکر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بکر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪڙي پرڳڻو بکر سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب اتر سنڌ جي انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

== تاريخي اهميت ==

ڪاڪڙي پرڳڻي جي تاريخي اهميت ان ڪري آهي جو ان جو نالو سترهين صديءَ جي هڪ بنيادي تاريخي ماخذ ۾ محفوظ ٿيل آهي.

هي پرڳڻو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري تاريخي جاگرافي ۽ مقامي زمينداريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

ڪاڪڙي بابت موجود مختصر معلومات مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل دور جي سنڌ جي تاريخ رڳو وڏن شهرن ۽ قلعن تائين محدود نه هئي، پر ننڍن انتظامي علائقن ۽ مقامي سماجن سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== تاريخي دور ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ڪاڪڙي پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغونن ۽ مغلن جي سياسي اقتدار جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ ڪاڪڙي پرڳڻي جو ذڪر
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضي جو زمانو
|-
| 1381هه–1382هه
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فارسي متن جي اشاعت
|-
| 1399هه–1400هه
| 1979ع
| نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' اهي تاريخون ڪاڪڙي پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون تاريخون نه آهن. ڪتاب جي تاليف ۽ اشاعت جي مخصوص هجري مهينن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

ڪاڪڙي پرڳڻي بابت سڀ کان اهم بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

هن ڪتاب ۾ ڪاڪڙي جو نالي سان ذڪر، بکر سرڪار سان انتظامي تعلق ۽ مقامي زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

بعد جي تاريخي تحقيق ۾ پڻ ڪاڪڙي کي بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

تنهن هوندي به پرڳڻي جون قطعي سرحدون، مرڪزي آبادي، محصولي انگ اکر ۽ قيام جي تاريخ اڃا وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[روهڙي]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ تاريخ مظهر شاهجهاني — سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]</text>
      <sha1>45j5fyck3t16qm02hofp9mm38vagfcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درٻيلو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103876</id>
    <revision>
      <id>417977</id>
      <timestamp>2026-10-08T16:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = درٻيلو پرڳڻو | native_name = درٻيلو | other_name = درٻيلو، ساهتي | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = تاريخي ملڪ | subdivision_name = [[سنڌ]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي حڪومت | subdivi...</comment>
      <origin>417977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24400" sha1="2psauf3xmf50eagrrj5klx0hayq7v1h" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = درٻيلو پرڳڻو
| native_name = درٻيلو
| other_name = درٻيلو، ساهتي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[نوشهرو فيروز ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جو ساهتي علائقو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ ۽ مغل دور ۾
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[درٻيلو]]
}}

'''درٻيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ درٻيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. اهو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو ۽ ان جي آباديءَ ۾ سهتا، راڄپر ۽ بهڻ قبيلا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جو هڪ اهم انتظامي ۽ علمي مرڪز رهيو آهي. قديم تاريخي بيانن ۾ ''ڊڀرو'' شهر ۽ ''درٻيلو'' پرڳڻي جي نالي طور ملن ٿا، پر وقت گذرڻ سان ٻنهي نالن جو استعمال هڪٻئي لاءِ ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

درٻيلو سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ هڪ پرڳڻي، شهر ۽ مقامي انتظامي مرڪز جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ''تاريخ معصومي'' ۽ ''تحفة الڪرام'' جي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي زماني ۾ ڊڀرو هڪ الڳ شهر هو، جڏهن ته درٻيلو هڪ پرڳڻي جو نالو هو. پوءِ ٻنهي نالن جي استعمال ۾ فرق گهٽجندو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

درٻيلي جو نالو ساهتيءَ جي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. ساهتي تاريخي طور سنڌ جي وچولي حصي جو هڪ ثقافتي ۽ جاگرافيائي نالو رهيو آهي.

=== درٻيلو ۽ ساهتي ===

درٻيلو پرڳڻي ۽ ساهتي علائقي ۾ ويجهو تاريخي لاڳاپو هو.

ساهتيءَ جو نالو عام طور سهتا قبيلي جي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي وجهه تسميه بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي موجب مغل دور جي انتظامي ماخذن ۾ درٻيلو هڪ پرڳڻي جي حيثيت سان موجود هو، جڏهن ته ساهتي جو نالو علائقي جي سماجي، ادبي ۽ تاريخي سڃاڻپ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04-07
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ساهتي جي هر تاريخي دور واري ايراضيءَ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي قطعي حدن سان برابر سمجهڻ مناسب ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو ۽ بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۽ ڀرپاسي جي ساهتي علائقي سان هو.

ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ [[ڪنڊيارو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[مورو]]، [[ڀريا]]، [[محرابپور]] ۽ انهن جي ڀرپاسي جا علائقا شامل سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== چانڊڪي سان جاگرافيائي تعلق ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ٻئي ڪپ تي واقع [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جي سامهون هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي واقع پرڳڻن جي وچ ۾ جاگرافيائي لاڳاپا موجود هئا.

=== تاريخي ساهتيءَ جون حدون ===

ساهتيءَ جي تاريخي ايراضيءَ بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه فرق ملي ٿو.

ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي تحقيق موجب ساهتيءَ جو تعلق موجوده نوشهري فيروز، ڪنڊياري، موري، ڀريا ۽ محرابپور وارن علائقن سان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي پنهنجي مضمون ۾ ساهتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن تاريخي شهرن ۽ آبادين جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ هالاڻي، بهلاڻي، ڪوٽڙي ڪبير، خانواهڻ، ٺارو شاهه، مٺياڻي، ڊڀرو ۽ دولتپور صفن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

اهي نالا ساهتيءَ جي وسيع تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن سڀني کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون ثابت ٿيل انتظامي حدون نه سمجهڻ گهرجي.

== قديم تاريخي پسمنظر ==

=== لوهاڻي صوبي سان لاڳاپو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل تاريخي احوال موجب عربن جي سنڌ تي فتح کان اڳ ساهتيءَ جو علائقو قديم لوهاڻي صوبي سان لاڳاپيل هو.

''چچ نامي'' جي بنياد تي هن صوبي جي انتظامي ورهاست ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

انهن قديم انتظامي نالن ۽ مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي ۾ تاريخي تسلسل جو امڪان موجود آهي، پر ٻنهي دورن جي سرحدن کي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ شاهدي گهربل آهي.

=== راڻو راٺوڙ ۽ درٻيلو ===

''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ڏنل تاريخي بيان موجب ناصرالدين قباچه جي دور ۾ سنڌ جا ڪجهه مقامي راڻا ملتان جي حڪمرانن جا تابع هئا.

انهن مان راڻو راٺوڙ درٻيلي سان لاڳاپيل حڪمران ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ڊڀرو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي مغل دور کان اڳ واري سياسي اهميت جو هڪ تاريخي حوالو آهي.

== ارغون دور ۾ درٻيلو ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ اتر سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.

تاريخي روايتن موجب ساهتي ۽ درٻيلي جي سهتا قبيلن ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي.

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل تاريخي احوال موجب درٻيلي جي سهتن ۽ ماٿيلي جي ڌاريجن ارغون حڪمرانن جي مقابلي ۾ مزاحمت ڪئي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن واقعن جي تفصيلي تاريخ ۽ فوجي نتيجن بابت بنيادي ماخذن سان وڌيڪ ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

== مغل دور ۾ درٻيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان موجب انهن پرڳڻن جي ورهاست هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جا پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| [[فتح پور پرڳڻو|فتح پور]]
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| '''درٻيلو'''
| —
|}

درٻيلو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان پنجون پرڳڻو ڄاڻايو ويو آهي.

=== درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ٻئي اهم تاريخي آباديون هيون.

انهن جو تعلق بکر سرڪار جي انتظامي نظام ۽ مقامي زمينداريءَ سان هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

درٻيلو ۽ ڪاڪڙي کي الڳ انتظامي نالن طور بيان ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندن تاريخي جاگرافيءَ ۾ ويجهڙائي هئي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ درٻيلو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ هي ڪتاب مڪمل ڪيو.

نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سهتا، راڄپر ۽ بهڻ ===

يوسف ميرڪ موجب درٻيلو پرڳڻي ۾ سهتا، راڄپر ۽ بهڻ قبيلن جون آباديون هيون.

مصنف انهن قبيلن کي زراعت ۽ پوکي راهيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل عبارت موجب درٻيلي ۾ سهتن کان علاوه سميجن جون راڄپر ۽ بهڻ شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن قبيلن جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي جي سماجي ۽ زرعي جوڙجڪ بابت اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== مغل عملدارن سان اختلاف ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب درٻيلي جا ڪجهه مقامي قبائلي گروهه شروعات ۾ بکر جي مغل عملدارن سان اختلاف رکندا هئا.

مصنف انهن گروهن جي سياسي روين کي مغل انتظام جي نقطه نظر سان بيان ڪيو آهي.

اهڙن بيانن کي تاريخي مصنف جي انتظامي ۽ سياسي موقف جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي؛ انهن مان ڪنهن پوري قبيلي بابت دائمي يا عام فيصلو نه ڪڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سيد بايزيد بخاري جي دور جو واقعو ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي نقل ٿيل احوال موجب سيد بايزيد بخاري 1025هه (1616ع–1617ع) ۾ بکر جو فوجدار ٿيو.

سندس دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن خلاف هڪ فوجي ڪارروائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بيان موجب عيد جي موقعي تي فوجي دستن طرفان مقامي ماڻهن تي حملو ڪيو ويو. اهو واقعو مغل انتظام ۽ درٻيلي جي مقامي قبيلن جي وچ ۾ اختلافن جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

هن واقعي جو مخصوص هجري مهينو دستياب بيان مان قطعي طور معلوم نه ٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ ٻه الڳ مذهبي موقعا آهن.

== مير معصوم شاهه بکري سان تعلق ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، عالم ۽ سرڪاري عملدار هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ درٻيلي يا ساهتيءَ جو علائقو مير معصوم شاهه کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي تحقيق موجب چانڊڪو، درٻيلو ۽ ڪاڪڙي جا علائقا مير معصوم جي جاگير سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

=== جاگير جو انتظام ===

مغل سلطنت ۾ جاگير اهڙي محصولي تفويض هئي، جنهن تحت ڪنهن منصبدار يا سرڪاري شخص کي مقرر علائقي جي آمدنيءَ مان حق ڏنو ويندو هو.

مير معصوم شاهه جي جاگير سان درٻيلي جو تعلق ظاهر ڪري ٿو ته هي پرڳڻو مغل سلطنت جي جاگيرداري ۽ محصولي نظام ۾ اهميت رکندو هو.

البت جاگير جي قطعي حدن ۽ ان جي مختلف دورن ۾ تبديلين بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== درٻيلي جي فوجي ۽ محصولي حيثيت ==

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ درٻيلو هڪ محال يا محصولي وحدت جي حيثيت رکندو هو.

''آئين اڪبري'' جي حوالي سان لکيل تحقيق ۾ درٻيلي سان لاڳاپيل فوجي ذميواريءَ لاءِ ٻه سؤ سوار ۽ پنج سؤ پيادا سپاهي ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهي انگ مغل انتظامي رڪارڊ جي تاريخي فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي هر وقت موجود مستقل فوج جي قطعي تعداد طور نه سمجهڻ گهرجي.

درٻيلي جي ايراضيءَ بابت ثانوي ماخذن ۾ ڏنل عدد جي اصل ماپ ۽ اکري پڙهڻيءَ جي تصديق گهربل آهي.

== علمي ۽ مذهبي اهميت ==

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جي علمي ۽ مذهبي مرڪزن مان هڪ هو.

ساهتي علائقي ۾ مختلف دورن ۾ مدرسن، عالمن، صوفين ۽ مذهبي درسگاهن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ درٻيلي جي عالم مخدوم محمد عثمان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== مخدوم محمد عثمان ===

تاريخي بيانن موجب اڪبر جي سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ جي فوجي مهم دوران درٻيلي ۾ قيام ڪيو ۽ اتي جي عالم مخدوم محمد عثمان سان ملاقات ڪئي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' هن واقعي کي 998هه (1589ع–1590ع) سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي علمي حيثيت ۽ مغل دور جي سياسي واقعن سان ان جي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.

== ڪلهوڙا دور ۾ درٻيلو ۽ ساهتي ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

ساهتيءَ جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي سرگرمين ۽ مقامي اقتدار ۾ تبديلين جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

=== ميان نصير محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙا تحريڪ جي اثر هيٺ ساهتيءَ جي علائقي ۾ اهم سياسي تبديليون آيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان نصير محمد جي دور ۾ ساهتيءَ تي ڪلهوڙن جو اثر وڌيو ۽ سندس خليفي فيروز ورڙ سان نوشهري فيروز جي بنياد رکڻ جي روايت لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ساهتيءَ جي مختلف تاريخي بيانن ۾ انهن واقعن جون تاريخون هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي قطعي قرار ڏيڻ کان اڳ بنيادي ماخذن سان ڀيٽ ضروري آهي.

== ارڙهين صديءَ ۾ ساهتي ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ساهتيءَ جو علائقو سنڌ جي سياسي تبديلين سان لاڳاپيل رهيو.

1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي وچ ۾ لڳي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي اقتدار ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;SindhJoVicholo&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جو وچولو: ساھت جو سمنڊ
 |chapter=بَھراوَر کان ڀِريا
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هالاڻي ساهتيءَ جي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هئي، پر هن جنگ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي مخصوص انتظامي حدن اندر ثابت ٿيل واقعو سمجهڻ لاءِ الڳ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي ضلعن ۽ تعلقن تي ٻڌل نئون انتظامي نظام قائم ٿيو.

درٻيلو ۽ ساهتيءَ جا تاريخي نالا مقامي جاگرافي، ادب ۽ تاريخي لکڻين ۾ برقرار رهيا.

موجوده نوشهرو فيروز ضلعو آڪٽوبر 1989ع ۾ قائم ٿيو. هن ضلعي ۾ ساهتيءَ جي تاريخي علائقي جا ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ درٻيلو پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو يا اهميت
|-
| قبل از هجرت ۽ اوائلي اسلامي دور
| ستين–اٺين صدي عيسوي
| قديم لوهاڻي ۽ ساهتي علائقي بابت تاريخي روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ مغلن جي دور ۾ درٻيلي جي سياسي اهميت
|-
| 998هه
| 1589ع–1590ع
| عبدالرحيم خان خانان جي درٻيلي ۾ قيام بابت تاريخي بيان
|-
| 1025هه
| 1616ع–1617ع
| سيد بايزيد بخاري جي دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن سان لاڳاپيل فوجي واقعو
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ درٻيلي پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر
|-
| 1197هه
| 1783ع
| هالاڻي جي جنگ ۽ سنڌ ۾ سياسي تبديلي
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|-
| 1409هه–1410هه
| 1989ع
| نوشهري فيروز ضلعي جو قيام
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به درٻيلو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. جتي مخصوص هجري مهينو مستند ماخذ ۾ موجود نه آهي، اتي رڳو هجري سال ڏنو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌ جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان مغل دور جي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافي، مقامي قبيلن، زمينداري، جاگيرداري ۽ فوجي معاملن بابت معلومات ملي ٿي.

درٻيلو پنهنجي تاريخي حيثيت سان گڏ ساهتيءَ جي علمي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو پڻ حصو رهيو آهي.

== تاريخي ماخذن بابت احتياط ==

درٻيلو، ڊڀرو ۽ ساهتي جا نالا مختلف دورن ۾ الڳ يا گڏيل معنائن ۾ استعمال ٿيا آهن.

مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون قطعي حدون موجوده نوشهري فيروز ضلعي يا ساهتيءَ جي وسيع ثقافتي علائقي سان هڪجهڙيون قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' هڪ بنيادي ماخذ آهي، جڏهن ته ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ معصومي''، ''آئين اڪبري'' ۽ بعد جي تاريخي تحقيق هن علائقي جي تاريخ بابت اضافي معلومات فراهم ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==

* [[درٻيلو]]
* [[ساهتي]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[نوشهرو فيروز ضلعو]]
* [[ڪنڊيارو]]
* [[مورو]]
* [[ڀريا]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[سهتا]]
* [[راڄپر]]
* [[بهڻ]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو ساهتي پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316 سنڌ جو وچولو — ساهت جو سمنڊ]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2psauf3xmf50eagrrj5klx0hayq7v1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417978</id>
      <parentid>417977</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24401" sha1="lu93wwo2g5gn3yuvdgf8m5kdvnkhlcf" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = درٻيلو پرڳڻو
| native_name = درٻيلو
| other_name = درٻيلو، ساهتي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[نوشهرو فيروز ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جو ساهتي علائقو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ ۽ مغل دور ۾
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[درٻيلو]]
}}

'''درٻيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]]  بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ درٻيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. اهو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو ۽ ان جي آباديءَ ۾ سهتا، راڄپر ۽ بهڻ قبيلا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جو هڪ اهم انتظامي ۽ علمي مرڪز رهيو آهي. قديم تاريخي بيانن ۾ ''ڊڀرو'' شهر ۽ ''درٻيلو'' پرڳڻي جي نالي طور ملن ٿا، پر وقت گذرڻ سان ٻنهي نالن جو استعمال هڪٻئي لاءِ ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

درٻيلو سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ هڪ پرڳڻي، شهر ۽ مقامي انتظامي مرڪز جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ''تاريخ معصومي'' ۽ ''تحفة الڪرام'' جي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي زماني ۾ ڊڀرو هڪ الڳ شهر هو، جڏهن ته درٻيلو هڪ پرڳڻي جو نالو هو. پوءِ ٻنهي نالن جي استعمال ۾ فرق گهٽجندو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

درٻيلي جو نالو ساهتيءَ جي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. ساهتي تاريخي طور سنڌ جي وچولي حصي جو هڪ ثقافتي ۽ جاگرافيائي نالو رهيو آهي.

=== درٻيلو ۽ ساهتي ===

درٻيلو پرڳڻي ۽ ساهتي علائقي ۾ ويجهو تاريخي لاڳاپو هو.

ساهتيءَ جو نالو عام طور سهتا قبيلي جي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي وجهه تسميه بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي موجب مغل دور جي انتظامي ماخذن ۾ درٻيلو هڪ پرڳڻي جي حيثيت سان موجود هو، جڏهن ته ساهتي جو نالو علائقي جي سماجي، ادبي ۽ تاريخي سڃاڻپ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04-07
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ساهتي جي هر تاريخي دور واري ايراضيءَ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي قطعي حدن سان برابر سمجهڻ مناسب ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو ۽ بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۽ ڀرپاسي جي ساهتي علائقي سان هو.

ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ [[ڪنڊيارو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[مورو]]، [[ڀريا]]، [[محرابپور]] ۽ انهن جي ڀرپاسي جا علائقا شامل سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== چانڊڪي سان جاگرافيائي تعلق ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ٻئي ڪپ تي واقع [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جي سامهون هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي واقع پرڳڻن جي وچ ۾ جاگرافيائي لاڳاپا موجود هئا.

=== تاريخي ساهتيءَ جون حدون ===

ساهتيءَ جي تاريخي ايراضيءَ بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه فرق ملي ٿو.

ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي تحقيق موجب ساهتيءَ جو تعلق موجوده نوشهري فيروز، ڪنڊياري، موري، ڀريا ۽ محرابپور وارن علائقن سان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي پنهنجي مضمون ۾ ساهتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن تاريخي شهرن ۽ آبادين جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ هالاڻي، بهلاڻي، ڪوٽڙي ڪبير، خانواهڻ، ٺارو شاهه، مٺياڻي، ڊڀرو ۽ دولتپور صفن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

اهي نالا ساهتيءَ جي وسيع تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن سڀني کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون ثابت ٿيل انتظامي حدون نه سمجهڻ گهرجي.

== قديم تاريخي پسمنظر ==

=== لوهاڻي صوبي سان لاڳاپو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل تاريخي احوال موجب عربن جي سنڌ تي فتح کان اڳ ساهتيءَ جو علائقو قديم لوهاڻي صوبي سان لاڳاپيل هو.

''چچ نامي'' جي بنياد تي هن صوبي جي انتظامي ورهاست ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

انهن قديم انتظامي نالن ۽ مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي ۾ تاريخي تسلسل جو امڪان موجود آهي، پر ٻنهي دورن جي سرحدن کي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ شاهدي گهربل آهي.

=== راڻو راٺوڙ ۽ درٻيلو ===

''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ڏنل تاريخي بيان موجب ناصرالدين قباچه جي دور ۾ سنڌ جا ڪجهه مقامي راڻا ملتان جي حڪمرانن جا تابع هئا.

انهن مان راڻو راٺوڙ درٻيلي سان لاڳاپيل حڪمران ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ڊڀرو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي مغل دور کان اڳ واري سياسي اهميت جو هڪ تاريخي حوالو آهي.

== ارغون دور ۾ درٻيلو ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ اتر سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.

تاريخي روايتن موجب ساهتي ۽ درٻيلي جي سهتا قبيلن ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي.

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل تاريخي احوال موجب درٻيلي جي سهتن ۽ ماٿيلي جي ڌاريجن ارغون حڪمرانن جي مقابلي ۾ مزاحمت ڪئي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن واقعن جي تفصيلي تاريخ ۽ فوجي نتيجن بابت بنيادي ماخذن سان وڌيڪ ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

== مغل دور ۾ درٻيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان موجب انهن پرڳڻن جي ورهاست هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جا پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| [[فتح پور پرڳڻو|فتح پور]]
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| '''درٻيلو'''
| —
|}

درٻيلو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان پنجون پرڳڻو ڄاڻايو ويو آهي.

=== درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ٻئي اهم تاريخي آباديون هيون.

انهن جو تعلق بکر سرڪار جي انتظامي نظام ۽ مقامي زمينداريءَ سان هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

درٻيلو ۽ ڪاڪڙي کي الڳ انتظامي نالن طور بيان ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندن تاريخي جاگرافيءَ ۾ ويجهڙائي هئي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ درٻيلو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ هي ڪتاب مڪمل ڪيو.

نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سهتا، راڄپر ۽ بهڻ ===

يوسف ميرڪ موجب درٻيلو پرڳڻي ۾ سهتا، راڄپر ۽ بهڻ قبيلن جون آباديون هيون.

مصنف انهن قبيلن کي زراعت ۽ پوکي راهيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل عبارت موجب درٻيلي ۾ سهتن کان علاوه سميجن جون راڄپر ۽ بهڻ شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن قبيلن جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي جي سماجي ۽ زرعي جوڙجڪ بابت اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== مغل عملدارن سان اختلاف ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب درٻيلي جا ڪجهه مقامي قبائلي گروهه شروعات ۾ بکر جي مغل عملدارن سان اختلاف رکندا هئا.

مصنف انهن گروهن جي سياسي روين کي مغل انتظام جي نقطه نظر سان بيان ڪيو آهي.

اهڙن بيانن کي تاريخي مصنف جي انتظامي ۽ سياسي موقف جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي؛ انهن مان ڪنهن پوري قبيلي بابت دائمي يا عام فيصلو نه ڪڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سيد بايزيد بخاري جي دور جو واقعو ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي نقل ٿيل احوال موجب سيد بايزيد بخاري 1025هه (1616ع–1617ع) ۾ بکر جو فوجدار ٿيو.

سندس دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن خلاف هڪ فوجي ڪارروائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بيان موجب عيد جي موقعي تي فوجي دستن طرفان مقامي ماڻهن تي حملو ڪيو ويو. اهو واقعو مغل انتظام ۽ درٻيلي جي مقامي قبيلن جي وچ ۾ اختلافن جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

هن واقعي جو مخصوص هجري مهينو دستياب بيان مان قطعي طور معلوم نه ٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ ٻه الڳ مذهبي موقعا آهن.

== مير معصوم شاهه بکري سان تعلق ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، عالم ۽ سرڪاري عملدار هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ درٻيلي يا ساهتيءَ جو علائقو مير معصوم شاهه کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي تحقيق موجب چانڊڪو، درٻيلو ۽ ڪاڪڙي جا علائقا مير معصوم جي جاگير سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

=== جاگير جو انتظام ===

مغل سلطنت ۾ جاگير اهڙي محصولي تفويض هئي، جنهن تحت ڪنهن منصبدار يا سرڪاري شخص کي مقرر علائقي جي آمدنيءَ مان حق ڏنو ويندو هو.

مير معصوم شاهه جي جاگير سان درٻيلي جو تعلق ظاهر ڪري ٿو ته هي پرڳڻو مغل سلطنت جي جاگيرداري ۽ محصولي نظام ۾ اهميت رکندو هو.

البت جاگير جي قطعي حدن ۽ ان جي مختلف دورن ۾ تبديلين بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== درٻيلي جي فوجي ۽ محصولي حيثيت ==

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ درٻيلو هڪ محال يا محصولي وحدت جي حيثيت رکندو هو.

''آئين اڪبري'' جي حوالي سان لکيل تحقيق ۾ درٻيلي سان لاڳاپيل فوجي ذميواريءَ لاءِ ٻه سؤ سوار ۽ پنج سؤ پيادا سپاهي ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهي انگ مغل انتظامي رڪارڊ جي تاريخي فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي هر وقت موجود مستقل فوج جي قطعي تعداد طور نه سمجهڻ گهرجي.

درٻيلي جي ايراضيءَ بابت ثانوي ماخذن ۾ ڏنل عدد جي اصل ماپ ۽ اکري پڙهڻيءَ جي تصديق گهربل آهي.

== علمي ۽ مذهبي اهميت ==

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جي علمي ۽ مذهبي مرڪزن مان هڪ هو.

ساهتي علائقي ۾ مختلف دورن ۾ مدرسن، عالمن، صوفين ۽ مذهبي درسگاهن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ درٻيلي جي عالم مخدوم محمد عثمان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== مخدوم محمد عثمان ===

تاريخي بيانن موجب اڪبر جي سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ جي فوجي مهم دوران درٻيلي ۾ قيام ڪيو ۽ اتي جي عالم مخدوم محمد عثمان سان ملاقات ڪئي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' هن واقعي کي 998هه (1589ع–1590ع) سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي علمي حيثيت ۽ مغل دور جي سياسي واقعن سان ان جي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.

== ڪلهوڙا دور ۾ درٻيلو ۽ ساهتي ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

ساهتيءَ جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي سرگرمين ۽ مقامي اقتدار ۾ تبديلين جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

=== ميان نصير محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙا تحريڪ جي اثر هيٺ ساهتيءَ جي علائقي ۾ اهم سياسي تبديليون آيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان نصير محمد جي دور ۾ ساهتيءَ تي ڪلهوڙن جو اثر وڌيو ۽ سندس خليفي فيروز ورڙ سان نوشهري فيروز جي بنياد رکڻ جي روايت لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ساهتيءَ جي مختلف تاريخي بيانن ۾ انهن واقعن جون تاريخون هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي قطعي قرار ڏيڻ کان اڳ بنيادي ماخذن سان ڀيٽ ضروري آهي.

== ارڙهين صديءَ ۾ ساهتي ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ساهتيءَ جو علائقو سنڌ جي سياسي تبديلين سان لاڳاپيل رهيو.

1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي وچ ۾ لڳي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي اقتدار ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;SindhJoVicholo&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جو وچولو: ساھت جو سمنڊ
 |chapter=بَھراوَر کان ڀِريا
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هالاڻي ساهتيءَ جي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هئي، پر هن جنگ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي مخصوص انتظامي حدن اندر ثابت ٿيل واقعو سمجهڻ لاءِ الڳ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي ضلعن ۽ تعلقن تي ٻڌل نئون انتظامي نظام قائم ٿيو.

درٻيلو ۽ ساهتيءَ جا تاريخي نالا مقامي جاگرافي، ادب ۽ تاريخي لکڻين ۾ برقرار رهيا.

موجوده نوشهرو فيروز ضلعو آڪٽوبر 1989ع ۾ قائم ٿيو. هن ضلعي ۾ ساهتيءَ جي تاريخي علائقي جا ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ درٻيلو پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو يا اهميت
|-
| قبل از هجرت ۽ اوائلي اسلامي دور
| ستين–اٺين صدي عيسوي
| قديم لوهاڻي ۽ ساهتي علائقي بابت تاريخي روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ مغلن جي دور ۾ درٻيلي جي سياسي اهميت
|-
| 998هه
| 1589ع–1590ع
| عبدالرحيم خان خانان جي درٻيلي ۾ قيام بابت تاريخي بيان
|-
| 1025هه
| 1616ع–1617ع
| سيد بايزيد بخاري جي دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن سان لاڳاپيل فوجي واقعو
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ درٻيلي پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر
|-
| 1197هه
| 1783ع
| هالاڻي جي جنگ ۽ سنڌ ۾ سياسي تبديلي
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|-
| 1409هه–1410هه
| 1989ع
| نوشهري فيروز ضلعي جو قيام
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به درٻيلو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. جتي مخصوص هجري مهينو مستند ماخذ ۾ موجود نه آهي، اتي رڳو هجري سال ڏنو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌ جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان مغل دور جي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافي، مقامي قبيلن، زمينداري، جاگيرداري ۽ فوجي معاملن بابت معلومات ملي ٿي.

درٻيلو پنهنجي تاريخي حيثيت سان گڏ ساهتيءَ جي علمي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو پڻ حصو رهيو آهي.

== تاريخي ماخذن بابت احتياط ==

درٻيلو، ڊڀرو ۽ ساهتي جا نالا مختلف دورن ۾ الڳ يا گڏيل معنائن ۾ استعمال ٿيا آهن.

مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون قطعي حدون موجوده نوشهري فيروز ضلعي يا ساهتيءَ جي وسيع ثقافتي علائقي سان هڪجهڙيون قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' هڪ بنيادي ماخذ آهي، جڏهن ته ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ معصومي''، ''آئين اڪبري'' ۽ بعد جي تاريخي تحقيق هن علائقي جي تاريخ بابت اضافي معلومات فراهم ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==

* [[درٻيلو]]
* [[ساهتي]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[نوشهرو فيروز ضلعو]]
* [[ڪنڊيارو]]
* [[مورو]]
* [[ڀريا]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[سهتا]]
* [[راڄپر]]
* [[بهڻ]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو ساهتي پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316 سنڌ جو وچولو — ساهت جو سمنڊ]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>lu93wwo2g5gn3yuvdgf8m5kdvnkhlcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417979</id>
      <parentid>417978</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24728" sha1="0ntksfueo1120v6qflrp4e57t6lh1l9" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ بکر سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = درٻيلو پرڳڻو
| native_name = درٻيلو
| other_name = درٻيلو، ساهتي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = تاريخي ملڪ
| subdivision_name = [[سنڌ]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي حڪومت
| subdivision_name2 = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type3 = موجوده علائقو
| subdivision_name3 = [[نوشهرو فيروز ضلعو]] ۽ ڀرپاسي جو ساهتي علائقو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ ۽ مغل دور ۾
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[درٻيلو]]
}}

'''درٻيلو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]]  بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ درٻيلي کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پنجن پرڳڻن مان هڪ ڄاڻايو آهي. ان وقت ھن سان لڳو لڳ درياھ جي ساڄي ڪپ تي وري [[چانڊڪو پرڳڻو]] واقع ھيو. درٻيلو پرڳڻو سنڌ جي تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو ۽ ان جي آباديءَ ۾ سهتا، راڄپر ۽ بھڻ قبيلا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |pages=11–38
}}&lt;/ref&gt;

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جو هڪ اهم انتظامي ۽ علمي مرڪز رهيو آهي. قديم تاريخي بيانن ۾ ''ڊڀرو'' شهر ۽ ''درٻيلو'' پرڳڻي جي نالي طور ملن ٿا، پر وقت گذرڻ سان ٻنهي نالن جو استعمال هڪٻئي لاءِ ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt; سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ [[درٻيلو]] ۽ [[ڪڪڙي]] مشھور شھر ھيا جيڪي [[مير معصوم شاھ بکري]] جي جاگير ۾ واقع ھيا.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

درٻيلو سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ هڪ پرڳڻي، شهر ۽ مقامي انتظامي مرڪز جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ''تاريخ معصومي'' ۽ ''تحفة الڪرام'' جي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي زماني ۾ ڊڀرو هڪ الڳ شهر هو، جڏهن ته درٻيلو هڪ پرڳڻي جو نالو هو. پوءِ ٻنهي نالن جي استعمال ۾ فرق گهٽجندو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

درٻيلي جو نالو ساهتيءَ جي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. ساهتي تاريخي طور سنڌ جي وچولي حصي جو هڪ ثقافتي ۽ جاگرافيائي نالو رهيو آهي.

=== درٻيلو ۽ ساهتي ===

درٻيلو پرڳڻي ۽ ساهتي علائقي ۾ ويجهو تاريخي لاڳاپو هو.

ساهتيءَ جو نالو عام طور سهتا قبيلي جي آبادڪاريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي وجهه تسميه بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي موجب مغل دور جي انتظامي ماخذن ۾ درٻيلو هڪ پرڳڻي جي حيثيت سان موجود هو، جڏهن ته ساهتي جو نالو علائقي جي سماجي، ادبي ۽ تاريخي سڃاڻپ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04-07
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ساهتي جي هر تاريخي دور واري ايراضيءَ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي قطعي حدن سان برابر سمجهڻ مناسب ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو ۽ بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۽ ڀرپاسي جي ساهتي علائقي سان هو.

ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ [[ڪنڊيارو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[مورو]]، [[ڀريا]]، [[محرابپور]] ۽ انهن جي ڀرپاسي جا علائقا شامل سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== چانڊڪي سان جاگرافيائي تعلق ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو پرڳڻو سنڌو درياهه جي ٻئي ڪپ تي واقع [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جي سامهون هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي واقع پرڳڻن جي وچ ۾ جاگرافيائي لاڳاپا موجود هئا.

=== تاريخي ساهتيءَ جون حدون ===

ساهتيءَ جي تاريخي ايراضيءَ بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه فرق ملي ٿو.

ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي تحقيق موجب ساهتيءَ جو تعلق موجوده نوشهري فيروز، ڪنڊياري، موري، ڀريا ۽ محرابپور وارن علائقن سان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي پنهنجي مضمون ۾ ساهتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن تاريخي شهرن ۽ آبادين جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ هالاڻي، بهلاڻي، ڪوٽڙي ڪبير، خانواهڻ، ٺارو شاهه، مٺياڻي، ڊڀرو ۽ دولتپور صفن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

اهي نالا ساهتيءَ جي وسيع تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن سڀني کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون ثابت ٿيل انتظامي حدون نه سمجهڻ گهرجي.

== قديم تاريخي پسمنظر ==

=== لوهاڻي صوبي سان لاڳاپو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل تاريخي احوال موجب عربن جي سنڌ تي فتح کان اڳ ساهتيءَ جو علائقو قديم لوهاڻي صوبي سان لاڳاپيل هو.

''چچ نامي'' جي بنياد تي هن صوبي جي انتظامي ورهاست ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

انهن قديم انتظامي نالن ۽ مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي ۾ تاريخي تسلسل جو امڪان موجود آهي، پر ٻنهي دورن جي سرحدن کي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ شاهدي گهربل آهي.

=== راڻو راٺوڙ ۽ درٻيلو ===

''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان ڏنل تاريخي بيان موجب ناصرالدين قباچه جي دور ۾ سنڌ جا ڪجهه مقامي راڻا ملتان جي حڪمرانن جا تابع هئا.

انهن مان راڻو راٺوڙ درٻيلي سان لاڳاپيل حڪمران ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ڊڀرو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي مغل دور کان اڳ واري سياسي اهميت جو هڪ تاريخي حوالو آهي.

== ارغون دور ۾ درٻيلو ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ اتر سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.

تاريخي روايتن موجب ساهتي ۽ درٻيلي جي سهتا قبيلن ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي.

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل تاريخي احوال موجب درٻيلي جي سهتن ۽ ماٿيلي جي ڌاريجن ارغون حڪمرانن جي مقابلي ۾ مزاحمت ڪئي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن واقعن جي تفصيلي تاريخ ۽ فوجي نتيجن بابت بنيادي ماخذن سان وڌيڪ ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

== مغل دور ۾ درٻيلو پرڳڻو ==

=== بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل دور ۾ بکر سرڪار اتر سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي بيان موجب انهن پرڳڻن جي ورهاست هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جا پرڳڻا
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| [[فتح پور پرڳڻو|فتح پور]]
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| '''درٻيلو'''
| —
|}

درٻيلو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان پنجون پرڳڻو ڄاڻايو ويو آهي.

=== درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي لکيل تحقيق موجب درٻيلو ۽ ڪاڪڙي ٻئي اهم تاريخي آباديون هيون.

انهن جو تعلق بکر سرڪار جي انتظامي نظام ۽ مقامي زمينداريءَ سان هو.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

درٻيلو ۽ ڪاڪڙي کي الڳ انتظامي نالن طور بيان ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندن تاريخي جاگرافيءَ ۾ ويجهڙائي هئي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ درٻيلو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ هي ڪتاب مڪمل ڪيو.

نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سهتا، راڄپر ۽ بهڻ ===

يوسف ميرڪ موجب درٻيلو پرڳڻي ۾ سهتا، راڄپر ۽ بهڻ قبيلن جون آباديون هيون.

مصنف انهن قبيلن کي زراعت ۽ پوکي راهيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي نقل ڪيل عبارت موجب درٻيلي ۾ سهتن کان علاوه سميجن جون راڄپر ۽ بهڻ شاخون آباد هيون.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

انهن قبيلن جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي جي سماجي ۽ زرعي جوڙجڪ بابت اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== مغل عملدارن سان اختلاف ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب درٻيلي جا ڪجهه مقامي قبائلي گروهه شروعات ۾ بکر جي مغل عملدارن سان اختلاف رکندا هئا.

مصنف انهن گروهن جي سياسي روين کي مغل انتظام جي نقطه نظر سان بيان ڪيو آهي.

اهڙن بيانن کي تاريخي مصنف جي انتظامي ۽ سياسي موقف جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي؛ انهن مان ڪنهن پوري قبيلي بابت دائمي يا عام فيصلو نه ڪڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سيد بايزيد بخاري جي دور جو واقعو ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي نقل ٿيل احوال موجب سيد بايزيد بخاري 1025هه (1616ع–1617ع) ۾ بکر جو فوجدار ٿيو.

سندس دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن خلاف هڪ فوجي ڪارروائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بيان موجب عيد جي موقعي تي فوجي دستن طرفان مقامي ماڻهن تي حملو ڪيو ويو. اهو واقعو مغل انتظام ۽ درٻيلي جي مقامي قبيلن جي وچ ۾ اختلافن جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

هن واقعي جو مخصوص هجري مهينو دستياب بيان مان قطعي طور معلوم نه ٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ ٻه الڳ مذهبي موقعا آهن.

== مير معصوم شاهه بکري سان تعلق ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، عالم ۽ سرڪاري عملدار هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ درٻيلي يا ساهتيءَ جو علائقو مير معصوم شاهه کي جاگير طور ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي تحقيق موجب چانڊڪو، درٻيلو ۽ ڪاڪڙي جا علائقا مير معصوم جي جاگير سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

=== جاگير جو انتظام ===

مغل سلطنت ۾ جاگير اهڙي محصولي تفويض هئي، جنهن تحت ڪنهن منصبدار يا سرڪاري شخص کي مقرر علائقي جي آمدنيءَ مان حق ڏنو ويندو هو.

مير معصوم شاهه جي جاگير سان درٻيلي جو تعلق ظاهر ڪري ٿو ته هي پرڳڻو مغل سلطنت جي جاگيرداري ۽ محصولي نظام ۾ اهميت رکندو هو.

البت جاگير جي قطعي حدن ۽ ان جي مختلف دورن ۾ تبديلين بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== درٻيلي جي فوجي ۽ محصولي حيثيت ==

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ درٻيلو هڪ محال يا محصولي وحدت جي حيثيت رکندو هو.

''آئين اڪبري'' جي حوالي سان لکيل تحقيق ۾ درٻيلي سان لاڳاپيل فوجي ذميواريءَ لاءِ ٻه سؤ سوار ۽ پنج سؤ پيادا سپاهي ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهي انگ مغل انتظامي رڪارڊ جي تاريخي فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي هر وقت موجود مستقل فوج جي قطعي تعداد طور نه سمجهڻ گهرجي.

درٻيلي جي ايراضيءَ بابت ثانوي ماخذن ۾ ڏنل عدد جي اصل ماپ ۽ اکري پڙهڻيءَ جي تصديق گهربل آهي.

== علمي ۽ مذهبي اهميت ==

درٻيلو تاريخي ساهتيءَ جي علمي ۽ مذهبي مرڪزن مان هڪ هو.

ساهتي علائقي ۾ مختلف دورن ۾ مدرسن، عالمن، صوفين ۽ مذهبي درسگاهن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ درٻيلي جي عالم مخدوم محمد عثمان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

=== مخدوم محمد عثمان ===

تاريخي بيانن موجب اڪبر جي سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ جي فوجي مهم دوران درٻيلي ۾ قيام ڪيو ۽ اتي جي عالم مخدوم محمد عثمان سان ملاقات ڪئي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' هن واقعي کي 998هه (1589ع–1590ع) سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

اهو احوال درٻيلي جي علمي حيثيت ۽ مغل دور جي سياسي واقعن سان ان جي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.

== ڪلهوڙا دور ۾ درٻيلو ۽ ساهتي ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

ساهتيءَ جي علائقي ۾ ڪلهوڙن جي سرگرمين ۽ مقامي اقتدار ۾ تبديلين جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

=== ميان نصير محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙا تحريڪ جي اثر هيٺ ساهتيءَ جي علائقي ۾ اهم سياسي تبديليون آيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان نصير محمد جي دور ۾ ساهتيءَ تي ڪلهوڙن جو اثر وڌيو ۽ سندس خليفي فيروز ورڙ سان نوشهري فيروز جي بنياد رکڻ جي روايت لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

ساهتيءَ جي مختلف تاريخي بيانن ۾ انهن واقعن جون تاريخون هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي قطعي قرار ڏيڻ کان اڳ بنيادي ماخذن سان ڀيٽ ضروري آهي.

== ارڙهين صديءَ ۾ ساهتي ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ساهتيءَ جو علائقو سنڌ جي سياسي تبديلين سان لاڳاپيل رهيو.

1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي وچ ۾ لڳي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي اقتدار ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;SindhJoVicholo&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جو وچولو: ساھت جو سمنڊ
 |chapter=بَھراوَر کان ڀِريا
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هالاڻي ساهتيءَ جي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هئي، پر هن جنگ کي مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جي مخصوص انتظامي حدن اندر ثابت ٿيل واقعو سمجهڻ لاءِ الڳ جاگرافيائي شاهدي گهربل آهي.

== برطانوي دور ۽ انتظامي تبديليون ==

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي جاءِ تي ضلعن ۽ تعلقن تي ٻڌل نئون انتظامي نظام قائم ٿيو.

درٻيلو ۽ ساهتيءَ جا تاريخي نالا مقامي جاگرافي، ادب ۽ تاريخي لکڻين ۾ برقرار رهيا.

موجوده نوشهرو فيروز ضلعو آڪٽوبر 1989ع ۾ قائم ٿيو. هن ضلعي ۾ ساهتيءَ جي تاريخي علائقي جا ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSahiti&quot;/&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ درٻيلو پرڳڻي سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو يا اهميت
|-
| قبل از هجرت ۽ اوائلي اسلامي دور
| ستين–اٺين صدي عيسوي
| قديم لوهاڻي ۽ ساهتي علائقي بابت تاريخي روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن ۽ مغلن جي دور ۾ درٻيلي جي سياسي اهميت
|-
| 998هه
| 1589ع–1590ع
| عبدالرحيم خان خانان جي درٻيلي ۾ قيام بابت تاريخي بيان
|-
| 1025هه
| 1616ع–1617ع
| سيد بايزيد بخاري جي دور ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن سان لاڳاپيل فوجي واقعو
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف؛ درٻيلي پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر
|-
| 1197هه
| 1783ع
| هالاڻي جي جنگ ۽ سنڌ ۾ سياسي تبديلي
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|-
| 1409هه–1410هه
| 1989ع
| نوشهري فيروز ضلعي جو قيام
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به درٻيلو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. جتي مخصوص هجري مهينو مستند ماخذ ۾ موجود نه آهي، اتي رڳو هجري سال ڏنو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

درٻيلو پرڳڻو سنڌ جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي بابت موجود تاريخي ماخذن مان مغل دور جي بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، ساهتيءَ جي تاريخي جاگرافي، مقامي قبيلن، زمينداري، جاگيرداري ۽ فوجي معاملن بابت معلومات ملي ٿي.

درٻيلو پنهنجي تاريخي حيثيت سان گڏ ساهتيءَ جي علمي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو پڻ حصو رهيو آهي.

== تاريخي ماخذن بابت احتياط ==

درٻيلو، ڊڀرو ۽ ساهتي جا نالا مختلف دورن ۾ الڳ يا گڏيل معنائن ۾ استعمال ٿيا آهن.

مغل دور جي درٻيلو پرڳڻي جون قطعي حدون موجوده نوشهري فيروز ضلعي يا ساهتيءَ جي وسيع ثقافتي علائقي سان هڪجهڙيون قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' هڪ بنيادي ماخذ آهي، جڏهن ته ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ معصومي''، ''آئين اڪبري'' ۽ بعد جي تاريخي تحقيق هن علائقي جي تاريخ بابت اضافي معلومات فراهم ڪن ٿا.

== پڻ ڏسو ==

* [[درٻيلو]]
* [[ساهتي]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[نوشهرو فيروز ضلعو]]
* [[ڪنڊيارو]]
* [[مورو]]
* [[ڀريا]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[سهتا]]
* [[راڄپر]]
* [[بهڻ]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=ساهتي پرڳڻو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو ساهتي پرڳڻو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو — ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1258/read/56316 سنڌ جو وچولو — ساهت جو سمنڊ]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>0ntksfueo1120v6qflrp4e57t6lh1l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سبي پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103877</id>
    <revision>
      <id>417980</id>
      <timestamp>2026-10-08T16:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}  {{Infobox settlement | name = سبي پرڳڻو | native_name = سبي | other_name = سيوي، سِوي | settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو | subdivision_type = تاريخي علائقو | subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي...</comment>
      <origin>417980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21349" sha1="7xqswkp61z56x99o8y3swmrwrxcayrd" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلهوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>7xqswkp61z56x99o8y3swmrwrxcayrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417981</id>
      <parentid>417980</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21349" sha1="bqi6lf8kc8fj405hinsyyj6danetx2y" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>bqi6lf8kc8fj405hinsyyj6danetx2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417982</id>
      <parentid>417981</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ملتان سان تعلق */</comment>
      <origin>417982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21349" sha1="b8w9a3q4t3bspmr06g86620qqj6161t" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>b8w9a3q4t3bspmr06g86620qqj6161t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417983</id>
      <parentid>417982</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21347" sha1="aztyhymyv7aw8h2aqieu470wnujak3x" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>aztyhymyv7aw8h2aqieu470wnujak3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417984</id>
      <parentid>417983</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T16:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21345" sha1="e168sdlbni23ytuz5ip9ctc4nwi8rhb" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>e168sdlbni23ytuz5ip9ctc4nwi8rhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417985</id>
      <parentid>417984</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21345" sha1="3y90gkj71lpzflyv8f6tsypyx97ieza" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاهه افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>3y90gkj71lpzflyv8f6tsypyx97ieza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417986</id>
      <parentid>417985</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21343" sha1="mkdd4gpuqwube3iiprvca99xpasy0v1" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاھ افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاهه دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>mkdd4gpuqwube3iiprvca99xpasy0v1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417987</id>
      <parentid>417986</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21341" sha1="ssd2ghqfiuxwnfakvmv0hmh44zf0u8p" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاھ افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاھ دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>ssd2ghqfiuxwnfakvmv0hmh44zf0u8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417988</id>
      <parentid>417987</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21341" sha1="9dc96wwt6la2zssfj404e3rwibp7j87" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي انتظامي نظام سان لاڳاپيل سبيءَ جو تاريخي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name = سبي پرڳڻو
| native_name = سبي
| other_name = سيوي، سِوي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ انتظامي علائقو
| subdivision_type = تاريخي علائقو
| subdivision_name = سنڌ، ملتان ۽ بلوچستان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو
| subdivision_type1 = تاريخي حڪومتون
| subdivision_name1 = [[ارغون خاندان]]، [[مغل سلطنت]]، [[ڪلھوڙا خاندان]]
| subdivision_type2 = موجوده ملڪ
| subdivision_name2 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3 = موجوده صوبو
| subdivision_name3 = [[بلوچستان]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سبي]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
}}

'''سبي پرڳڻو''' (پڻ '''سيوي''' يا '''سِوي''') ڏکڻ ايشيا جو هڪ تاريخي انتظامي علائقو هو، جنهن جو مرڪز موجوده [[بلوچستان]] جي [[سبي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميداني علائقو هو. سبيءَ جو تاريخي تعلق مختلف دورن ۾ [[ملتان]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ [[قلات]] جي سياسي ۽ انتظامي نظامن سان رهيو. سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو ارغونن ۽ مغلن جي اقتدار، مقامي افغان قبيلن ۽ سنڌ جي بکر واري انتظامي مرڪز جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;&gt;{{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ جي سلسلي ۾ سبيءَ جو ذڪر موجود آهي. ڪتاب بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تحقيق موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ هڪ جدا سرڪار طور بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سبيءَ کي بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارن پنجن پرڳڻن مان هڪ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

سبيءَ جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''سبي''، ''سيوي'' ۽ ''سِوي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان لاءِ ''Sibi'' ۽ ''Siwi'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.

تاريخي سبيءَ جي انتظامي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه رهي. ڪڏهن اهو ملتان سان لاڳاپيل سرحدي علائقو هو، ڪڏهن ارغونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي بندوبست جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''سبي پرڳڻو''، ''سبي سرڪار'' ۽ جديد ''سبي ضلعو'' مختلف انتظامي دورن جا اصطلاح آهن. انهن کي هڪجهڙيون سرحدون رکندڙ وحدتون نه سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

سبي موجوده بلوچستان جي اوڀرئين حصي ۾، ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين ڪناري وٽ واقع آهي.

تاريخي طور سبيءَ جو علائقو سنڌ جي اترئين حصي، ڪڇيءَ جي ميدان، بولان واري رستي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيو.

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سبيءَ جي تعلقي ۾ ڪڇيءَ جي ميدان جي اترئين حصي سان گڏ سانگان جي ڀرپاسي جا جابلو علائقا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سنڌ سان جاگرافيائي تعلق ===

سبيءَ جي سنڌ سان ويجهڙائيءَ جو بنيادي سبب اتر سنڌ ۽ ڪڇيءَ جي ميدان جي وچ ۾ زميني رستن جو موجود هجڻ هو.

[[بکر]]، [[شڪارپور]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين آبادين کان سبيءَ ڏانهن ويندڙ رستا تاريخي طور واپار، فوجي نقل و حرکت ۽ سياسي رابطن لاءِ اهم هئا.

سبيءَ جي هن جاگرافيائي حيثيت سبب سنڌ جي حڪمرانن ۽ مغل عملدارن لاءِ ان جي سياسي اهميت برقرار رهي.

== ارضياتي بناوت ==

سبيءَ جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ جابلو بناوتن تي مشتمل آهي.

جبلن ۽ ٽڪرين ۾ مختلف دورن جي تهه دار پٿرن، بجريءَ ۽ گول پٿرن مان ٺهيل چٽانن جا قسم ملن ٿا. اهڙين چٽانن مان هڪ قسم کي ارضيات ۾ ''ڪانگلومريٽ'' چيو ويندو آهي.

سبيءَ جي جاگرافي ۽ ارضياتي بناوت بابت تفصيلي احوال 1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== آبهوا ==

سبيءَ جي ميداني علائقن جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي.

اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد گهٽجي ويندو آهي.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ برساتن جو مقدار علائقي جي بلنديءَ مطابق بدلجي ٿو. ميداني علائقن ۾ برسات نسبتاً گهٽ ۽ جابلو علائقن ۾ وڌيڪ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ ==

=== ملتان سان تعلق ===

1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب پندرهين صدي عيسويءَ جي آخر تائين سبيءَ جو علائقو گهڻو ڪري ملتان جي سياسي ۽ انتظامي اثر هيٺ رهيو.

غزنوي دور ۾ پڻ هي علائقو وڏي سلطنت جي ماتحت رهيو ۽ [[ناصرالدين قباچو]] جي زماني ۾ هتي مقامي حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

انهن تاريخي لاڳاپن مان معلوم ٿئي ٿو ته سبيءَ جي سياسي تاريخ رڳو موجوده بلوچستان تائين محدود نه هئي، پر سنڌ، ملتان ۽ افغانستان جي سرحدي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

== ارغون دور ۾ سبي ==

=== شاهه بيگ ارغون ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سبيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر موجب شاهه بيگ ارغون قنڌار مان نڪرڻ کان پوءِ سبيءَ ۽ شال واري علائقي کي پنهنجي سياسي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.

پوءِ هن سنڌ ڏانهن فوجي مهمون ڪيون ۽ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آنديون.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون ===

شاهه بيگ ارغون کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ ۽ لاڳاپيل علائقن تي حڪمران رهيو.

سبيءَ جي 1907ع واري گزيٽيئر موجب 1543ع–1544ع ۾ شاهه حسن سبيءَ جو انتظام سلطان محمد خان جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

سبيءَ جو ارغون دور سنڌ جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ بکر، سبي، قنڌار ۽ ٺٽي جي اقتدارن ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا.

== مغل دور ۾ سبي ==

=== بکر سان سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا ===

مغل دور ۾ سبيءَ جو تعلق سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي انتظام سان رهيو.

بکر سرڪار اتر سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو، جڏهن ته سبيءَ جي انتظامي حيثيت مختلف وقتن تي بدلجندي رهي.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ بکر سرڪار جي پرڳڻن جي فهرست کان پوءِ ٽڪر يا ٽڪري پرڳڻي جي سبيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ان مان سبيءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع پرڳڻو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سبي ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''مغلن جو دور حڪومت'' موجب يوسف ميرڪ سبيءَ کي سنڌ جي انتظامي بندوبست ۾ چوٿين سرڪار طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

انهيءَ بيان جي بنياد تي سبيءَ جي حيثيت کي بکر سرڪار جي عام پرڳڻن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== پني افغان ۽ مغل فوجي مهمون ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سبيءَ تي پني افغان قبيلن جو اثر وڌيو.

1907ع جي گزيٽيئر موجب 1576ع ۾ مغل فوجي دستن سبيءَ جي قلعي تي قبضو ڪيو، پر مغل فوج جي واپسيءَ کان پوءِ مقامي پني قبيلن ٻيهر پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.

1587ع ۾ هڪ ٻي مغل فوجي مهم ناڪام ٿي، جڏهن ته 1595ع جي مهم ۾ سبيءَ جي قلعي تي ٻيهر قبضو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

اهي واقعا سبيءَ جي فوجي اهميت ۽ مغل اقتدار کي مقامي مزاحمت سبب پيش ايندڙ مسئلن جي نشاندهي ڪن ٿا.

== مقامي قبيلا ۽ حڪمران ==

سبيءَ جي تاريخ ۾ پني افغان ۽ باروزئي اڳواڻن جو اهم ڪردار رهيو.

مغل دور کان پوءِ پڻ مقامي سردارن جو سبيءَ جي انتظام ۾ اثر برقرار رهيو.

1907ع جي سبي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پني قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ مغل فوجي مهمن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

=== باروزئي خاندان ===

باروزئي سردارن سبيءَ جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ مقامي سردارن جو اثر وڌندو ويو.

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ دراني اقتدار هيٺ سبيءَ جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ باروزئي سردارن کي اهم حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ سبي ==

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم حڪمران طور اڀريو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب ڪلهوڙن 1714ع ۾ سبيءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

ڪلهوڙن جي اقتدار هيٺ سبيءَ ۽ ڪڇيءَ جي علائقن جو تعلق سنڌ جي سياسي معاملن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۽ قلات جي وچ ۾ ڪڇيءَ جي علائقي تي سياسي ۽ فوجي اختلاف وڌيا.

1730ع–1731ع ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ هڪ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن ۾ قلات جو خان عبدالله خان مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي کان پوءِ ڪڇيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

== نادر شاهه جو حملو ۽ سياسي تبديليون ==

1739ع ۾ [[نادر شاھ افشار]] مغل هندستان تي حملو ڪيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرحدي علائقن جي سياسي صورتحال پڻ تبديل ٿي.

تاريخي ماخذن موجب نادر شاهه جي مداخلت کان پوءِ ڪڇيءَ جي ڪجهه علائقن جو انتظام قلات جي حڪمرانن ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

سبيءَ، ڪڇيءَ ۽ قلات جي سرحدي علائقن جي سياسي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ تفصيلن جو فرق موجود آهي؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي قطعي تاريخ يا حڪم سان منسوب ڪرڻ کان اڳ بنيادي دستاويزن جي تصديق ضروري آهي.

== دراني دور ==

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ [[احمد شاھ دراني]] افغانستان ۾ نئين سلطنت قائم ڪئي.

دراني دور ۾ سبيءَ ۽ ڀرپاسي جي علائقن تي مقامي افغان سردارن جو اثر برقرار رهيو.

''امپيريل گزيٽيئر'' موجب سبيءَ جي مقامي حڪمرانن جي چونڊ عام طور پني افغانن جي باروزئي خاندان مان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

== برطانوي دور ==

اوڻيهين صدي عيسويءَ ۾ سبيءَ جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت ۾ وڌيڪ تبديليون آيون.

1839ع ۾ پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرمين سبب سبيءَ جي اهميت وڌي.

1879ع جي گنڊمڪ معاهدي کان پوءِ سبيءَ سميت ڪجهه سرحدي علائقا برطانوي انتظام هيٺ آيا.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

=== سبي ضلعي جو قيام ===

برطانوي دور ۾ سبيءَ کي نئين انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

1903ع ۾ اڳوڻي ٿل چوٽيالي ضلعي جو نالو سبي ضلعو رکيو ويو ۽ ان جي انتظامي حدن ۾ تبديليون آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;ImperialSibi&quot;/&gt;

1907ع ۾ ميجر اي. ميڪوناگي ۽ ديوان جمعيت راءِ جي تيار ڪيل سبي ضلعي جو گزيٽيئر شايع ٿيو.

ان گزيٽيئر ۾ سبيءَ جي تاريخ، جاگرافي، قبيلن، انتظام، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SibiGazetteer1907&quot;/&gt;

== تاريخي تاريخچو ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سبيءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخي واقعا
|-
! هجري سال
! عيسوي سال
! واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 906هه
| لڳ ڀڳ 1500ع
| سبيءَ تي شاهه بيگ ارغون جي اقتدار بابت گزيٽيئر جو بيان
|-
| 949هه–951هه
| 1543ع–1544ع
| شاهه حسن ارغون جي دور ۾ سبيءَ جي انتظامي مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| مغل فوجي مهم ۽ سبيءَ جي قلعي تي قبضو
|-
| 995هه–996هه
| 1587ع
| سبيءَ ڏانهن ٻي مغل فوجي مهم
|-
| 1003هه–1004هه
| 1595ع
| سبيءَ تي مغلن جي ٻيهر فوجي مهم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1125هه–1126هه
| 1714ع
| سبيءَ تي ڪلهوڙن جو قبضو
|-
| 1142هه–1144هه
| 1730ع–1731ع
| ڪڇيءَ ۾ ڪلهوڙا ۽ قلات جي حڪمرانن جي وچ ۾ مقابلو
|-
| 1151هه–1152هه
| 1739ع
| نادر شاهه جو هندستان تي حملو
|-
| 1160هه
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
|-
| 1254هه–1255هه
| 1839ع
| پهرين افغان جنگ دوران برطانوي فوجي سرگرميون
|-
| 1296هه–1297هه
| 1879ع
| گنڊمڪ معاهدو
|-
| 1320هه–1321هه
| 1903ع
| سبي ضلعي جي نالي ۽ انتظامي حدن ۾ تبديلي
|-
| 1324هه–1325هه
| 1907ع
| سبي ضلعي جي گزيٽيئر جي اشاعت
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جي ڏينهن ۽ مهيني جي تصديق نه ٿي آهي، انهن لاءِ مخصوص هجري مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تاريخي اهميت ==

سبيءَ جي تاريخي اهميت سنڌ، ملتان، قنڌار ۽ قلات جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي ۽ سياسي حيثيت سبب رهي آهي.

سبيءَ جو علائقو ارغونن جي فوجي سرگرمين، مغل اقتدار، پني افغان قبيلن جي مزاحمت، ڪلهوڙا حڪمرانن جي واڌ ۽ دراني سلطنت جي سرحدي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.

سبيءَ جي تاريخ سنڌ جي سياسي سرحدن ۽ انتظامي نظامن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

سبيءَ بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''تاريخ سکر''، 1907ع جي ''سبي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر'' ۽ 1908ع جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ معلومات ملي ٿي.

انهن ماخذن ۾ سبيءَ جي سياسي حيثيت ۽ انتظامي ماتحتيءَ بابت دورن جي لحاظ کان فرق موجود آهي.

خاص طور ''پرڳڻو'' ۽ ''سرڪار'' جي اصطلاحن جي استعمال ۾ فرق کي نظرانداز ڪرڻ سان تاريخي غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سبي]]
* [[سبي ضلعو]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[بکر]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[شاهه بيگ ارغون]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[قلات]]
* [[ڪڇي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ سکر]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=McConaghey
 |first=A.
 |author2=Jamiat Rai
 |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume III: Sibi District
 |publisher=Times Press
 |location=Bombay
 |year=1907
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=22
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Imperial_gazetteer_of_India_.._%28IA_imperialgazettee22grea%29.pdf
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf سبي ضلعي جو گزيٽيئر، 1907ع]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور]]
[[زمرو:تاريخي انتظامي وحدتون]]
[[زمرو:سبي ضلعو]]</text>
      <sha1>9dc96wwt6la2zssfj404e3rwibp7j87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بکر سرڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103878</id>
    <revision>
      <id>417989</id>
      <timestamp>2026-10-08T17:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}  {{Infobox former subdivision | native_name = بکر سرڪار | conventional_long_name = بکر سرڪار | common_name = بکر | subdivision = [[سرڪار (انتظامي وحدت)|سرڪار]] | nation = [[مغل سلطنت]] | capital = [[بکر]] | government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام | year_start = 1574ع | year_end =  | today = [[سنڌ]...</comment>
      <origin>417989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27029" sha1="2mic7n6utiw10ku35mzb2oxi6t8gy1q" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox former subdivision
| native_name = بکر سرڪار
| conventional_long_name = بکر سرڪار
| common_name = بکر
| subdivision = [[سرڪار (انتظامي وحدت)|سرڪار]]
| nation = [[مغل سلطنت]]
| capital = [[بکر]]
| government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| year_start = 1574ع
| year_end = 
| today = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
}}

'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.

ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.

[[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2mic7n6utiw10ku35mzb2oxi6t8gy1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417990</id>
      <parentid>417989</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28381" sha1="qvo8phkfgvs3zmqcpy5spu3ttqko8x2" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.

ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.

[[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>qvo8phkfgvs3zmqcpy5spu3ttqko8x2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417991</id>
      <parentid>417990</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28381" sha1="g8m5sokeujmqvntlzej3v6fvfium4c0" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.

ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.

[[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>g8m5sokeujmqvntlzej3v6fvfium4c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417992</id>
      <parentid>417991</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ارغون دور */</comment>
      <origin>417992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28375" sha1="ajoidjqxn3l7nptc2lnty18jj84fj4h" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.

بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ajoidjqxn3l7nptc2lnty18jj84fj4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417993</id>
      <parentid>417992</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28374" sha1="7o52eewdh92qvv4jl9lmkzw42ytlrji" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7o52eewdh92qvv4jl9lmkzw42ytlrji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417994</id>
      <parentid>417993</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28372" sha1="33h327yaokmzv9snorcs81m886x73a8" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.

مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>33h327yaokmzv9snorcs81m886x73a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417995</id>
      <parentid>417994</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28374" sha1="esiy3z5e0vje2qtux13ylklumwrgauv" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>esiy3z5e0vje2qtux13ylklumwrgauv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417996</id>
      <parentid>417995</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28372" sha1="8rdc9c6vjtwrsz38r0nrqc64628ofvx" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.

اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.

بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''ڪنڪوت'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.

بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.

هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.

تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.

هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.

تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>8rdc9c6vjtwrsz38r0nrqc64628ofvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417997</id>
      <parentid>417996</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28369" sha1="nchu6n49v8e7hr1gqnavuvszdu6izii" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.

هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.

مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.

بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>nchu6n49v8e7hr1gqnavuvszdu6izii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417998</id>
      <parentid>417997</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28366" sha1="a81csaapibde1fdkb823gm2xmoumum2" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.

فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.

عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.

قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.

اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>a81csaapibde1fdkb823gm2xmoumum2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417999</id>
      <parentid>417998</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28362" sha1="iqskpuzl7mjkfznotkbes9uutt7rrfy" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.

قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.

مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>iqskpuzl7mjkfznotkbes9uutt7rrfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418000</id>
      <parentid>417999</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28359" sha1="h1n21ykg95qy0opkv0w8s8ltfp1jewh" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

بکر جو قلعو سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.
قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.
مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>h1n21ykg95qy0opkv0w8s8ltfp1jewh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418001</id>
      <parentid>418000</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28369" sha1="9dpe1s4uzs258corv460aty6hzazq36" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

[[بکر جو قلعو]] [[سنڌو درياھ]] جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.
قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.
مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.

بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.

1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران ميرزا جاني بيگ جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ عبدالرحيم خان خانان سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>9dpe1s4uzs258corv460aty6hzazq36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418002</id>
      <parentid>418001</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح */</comment>
      <origin>418002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28383" sha1="3w6t1htav4wj08ozmpgqfsw12rk7wzp" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

[[بکر جو قلعو]] [[سنڌو درياھ]] جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.
قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.
مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.
1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ [[عبدالرحيم خان خانان]] سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

يوسف ميرڪ مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.

سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.

انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>3w6t1htav4wj08ozmpgqfsw12rk7wzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418003</id>
      <parentid>418002</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28383" sha1="3eq00khjdjv9viu08kg8bmmt5y6vkc4" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

[[بکر جو قلعو]] [[سنڌو درياھ]] جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.
قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.
مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.
1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ [[عبدالرحيم خان خانان]] سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

[[يوسف ميرڪ]] مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.
سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.
انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.

هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>3eq00khjdjv9viu08kg8bmmt5y6vkc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418004</id>
      <parentid>418003</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28380" sha1="8turwma719mnv1bm02gf9dxiwhne0da" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox settlement
| name                    = بکر سرڪار
| native_name             = بکر سرڪار
| settlement_type         = تاريخي سرڪار
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = صوبو
| subdivision_name1       = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[بکر]]
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title       = مغل سلطنت ۾ شموليت
| established_date        = 982هه (1574ع–1575ع)
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| parts_type              = تاريخي پرڳڻا
| parts_style             = list
| p1                      = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| p2                      = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| p3                      = لڌو گاگن
| p4                      = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| p5                      = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| p6                      = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
| p7                      = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
| p8                      = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| timezone1               =
| coordinates             =
}}


'''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |pages=11–20
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاح ==

بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو.

مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا.

انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن.

بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي اهميت ===

سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو.

بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو.

مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ارغونن کان اڳ بکر ===

بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا.
بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو.

=== ارغون دور ===

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي.
ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي.

== سلطان محمود خان جو دور ==

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو.

تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا.

''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== سبيءَ سان تعلق ===

سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو.

حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

=== اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو ===

اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو.

1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو.

=== شروعاتي مغل عملدار ===

''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;&gt;{{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون.

=== گيسو خان ===

حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو.

مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== ترسو خان ===

اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو.

هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون.

تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا.

انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست
|-
! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي
! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي
|-
| [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]]
| [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]]
|-
| [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]]
| [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]]
|-
| لڌو گاگن
| [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]]
|-
| [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]]
| —
|-
| [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]]
| —
|}

=== پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف ===

بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو.
رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;&gt;{{cite web
 |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي
 |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو
 |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html
 |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ
 |date=2022-04
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== ماٿيلو پرڳڻو ===

[[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== اروڙ پرڳڻو ===

[[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو.

اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو.

=== لڌو گاگن ===

لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو.

هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ڪاڪڙي پرڳڻو ===

[[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== درٻيلو پرڳڻو ===

[[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي.

درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JalbaniSahiti&quot;/&gt;

== ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ==

=== جتوئي پرڳڻو ===

[[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو.

هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== چانڊڪو پرڳڻو ===

[[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو.

هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو.

''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

=== ٽڪر پرڳڻو ===

[[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TarikhSukkur&quot;/&gt;

ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي.

== ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت ==

بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو.
[[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي.
مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

=== 1577ع جي ٻي مزاحمت ===

1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو.
تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا.

== زميني محصول جو نظام ==

مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو.
اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا.
بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪنڪوت جو طريقو ===

''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.
بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو.
هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

=== ضبط جو نظام ===

بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون.
تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو.
هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي.
تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== مير معصوم شاهه بکري ==

[[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو.
هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو.
مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو.
بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalResearch&quot;/&gt;

== فوجي ۽ انتظامي نظام ==

بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا.
فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو.
عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.
قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو.
اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو.

== بکر جو قلعو ==

[[بکر جو قلعو]] [[سنڌو درياھ]] جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو.
قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي.
مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaSukkur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سکر شهر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح ==

مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون.
1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;
1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ [[عبدالرحيم خان خانان]] سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== مصنف جو انتظامي نقطه نظر ===

[[يوسف ميرڪ]] مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.
سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي.
انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz2019&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.
[[ميان يار محمد ڪلھوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو.
هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت
|-
| 962هه
| 1555ع
| سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات
|-
| 982هه
| 1574ع–1575ع
| بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق
|-
| 983هه
| 1575ع
| ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري
|-
| 983هه–984هه
| 1576ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت
|-
| 984هه–985هه
| 1577ع
| ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت
|-
| 993هه–994هه
| 1586ع
| بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ
|-
| 1001هه–1007هه
| 1593ع–1598ع
| بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون
|}

''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== تاريخي اهميت ==

بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون.

== پڻ ڏسو ==

* [[بکر]]
* [[بکر جو قلعو]]
* [[سکر]]
* [[روهڙي]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[ماٿيلو پرڳڻو]]
* [[اروڙ پرڳڻو]]
* [[فتح پور پرڳڻو]]
* [[ڪاڪڙي پرڳڻو]]
* [[درٻيلو پرڳڻو]]
* [[جتوئي پرڳڻو]]
* [[چانڊڪو پرڳڻو]]
* [[ٽڪر پرڳڻو]]
* [[سبي پرڳڻو]]
* [[مير معصوم شاهه بکري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani
 |journal=Pakistan Perspectives
 |volume=24
 |issue=2
 |year=2019
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي
 |title=تاريخ سکر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو]
* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:بکر سرڪار]]
[[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>8turwma719mnv1bm02gf9dxiwhne0da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نصرپور پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103879</id>
    <revision>
      <id>418005</id>
      <timestamp>2026-10-08T17:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name                    = نصرپور پرڳڻو | native_name             = نصرپور | settlement_type         = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type        = سلطنت | subdivision_name        = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1       = انتظامي سرڪار | subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]] | subdivision_type2       =...</comment>
      <origin>418005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17421" sha1="9gk55vwdp63ok80v6q2y4efn8lxjpln" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name                    = نصرپور پرڳڻو
| native_name             = نصرپور
| settlement_type         = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| seat_type               = تاريخي مرڪز
| seat                    = [[نصرپور]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            = نامعلوم
}}

'''نصرپور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[ٺٽو سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نصرپور انهن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر [[نصرپور]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ جي وچ واري علائقي ۾ اهم آبادي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. موجوده نصرپور [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار ضلعي]] ۾ واقع آهي، پر مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي سرحدون موجوده شهر يا تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي. هن شهر جو نالو فارسي ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.

نصرپور جو نالو عام طور ''نصر'' ۽ ''پور'' جي جزن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر شهر جي قطعي وجهه تسميه بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

تاريخي ماخذن ۾ نصرپور ڪڏهن هڪ شهر، ڪڏهن انتظامي مرڪز ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

انهن ٽنهي حيثيتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي تاريخي اهميت ۽ پرڳڻي جي انتظامي سرحدن جا سوال الڳ آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نصرپور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان کي ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي نصرپور موجوده ٽنڊي الهيار ضلعي جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهيون.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آبادين، زراعت، واپار ۽ انتظامي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه انتظامي جاگرافيءَ جي هڪ اهم سڃاڻپ هو.

نصرپور پرڳڻي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شمار ڪرڻ انهيءَ تاريخي ورهاست جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب تاريخي کاٻي ۽ ساڄي ڪپ جي اصطلاحن کي اڄوڪي درياهي رستي سان ڀيٽيندي احتياط ڪرڻ گهرجي.

== قديم ۽ وچئين دور جو پسمنظر ==

=== سومرا ۽ سما دور ===

نصرپور جو تاريخي پسمنظر سنڌ جي وچئين دور جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

[[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ نوان شهر، آبادڪاريءَ جا مرڪز ۽ انتظامي وحدتون وجود ۾ آيون.

نصرپور جي قيام بابت ڪجهه تاريخي روايتون تغلق دور سان لاڳاپيل آهن. تنهن هوندي به شهر جي بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ ۽ بانيءَ بابت روايتن کي وڌيڪ بنيادي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

=== تغلق دور سان لاڳاپيل روايتون ===

نصرپور جي تاريخ بابت روايتن ۾ دهلي سلطنت جي تغلق حڪمرانن جي دور جو ذڪر ملي ٿو.

خاص طور [[فيروز شاهه تغلق]] جي سنڌ سان سياسي ۽ فوجي لاڳاپن کي نصرپور جي تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

پر انهن روايتن جي بنياد تي نصرپور پرڳڻي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت کي چوڏهين صديءَ ۾ موجود ثابت ڪرڻ مناسب ناهي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون.

[[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي ارغون اقتدار برقرار رهيو.

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ نيون تبديليون آيون ۽ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

نصرپور جو علائقو پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي وسيع پسمنظر سان لاڳاپيل هو.

=== ترخان حڪمرانن جو دور ===

ٺٽي ۾ ترخان حڪمرانن جي اقتدار دوران سنڌ جي انتظامي نظام ۾ مختلف شهرن ۽ پرڳڻن جي اهميت برقرار رهي.

[[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

نصرپور جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ترخان دور جي ماخذن، خاص طور ''تحفة الڪرام'' ۽ ''تاريخ طاهري'' جو مطالعو اهم آهي.

== مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن کي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻن پرڳڻن مان هڪ هو.

=== پرڳڻي جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي تشخيص، زرعي محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

نصرپور پرڳڻي جو ٺٽو سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل سلطنت جي صوبائي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

البت نصرپور پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ نصرپور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف سرڪارن، پرڳڻن، مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات موجود آهي.

=== نصرپور جو انتظامي ذڪر ===

يوسف ميرڪ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن جي بيان ۾ نصرپور کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال نصرپور جي سترهين صدي عيسويءَ واري انتظامي حيثيت بابت بنيادي شاهدي آهي.

=== ڪتاب جي تاريخي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مقامي آباديءَ، زمينداري، زراعت، محصولي نظام ۽ سرڪاري عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال ڏنو آهي.

نصرپور پرڳڻي جو ذڪر انهيءَ وڏي انتظامي ۽ تاريخي بيان جو حصو آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ وارن علائقن ۾ زراعت تاريخي معيشت جو اهم بنياد رهي آهي.

سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻن وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

نصرپور پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي انگن ۽ آبپاشيءَ جي واهن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور شهر جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي علمي ۽ ثقافتي آبادين مان هڪ رهيو آهي.

سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ شهرن ۽ قصبن ۾ مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، مقامي هنر ۽ واپار جي روايت موجود هئي.

نصرپور جي تاريخي حيثيت جو مطالعو شهر جي عالمن، شاعرن، صوفين، دستڪارن ۽ واپارين جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

البت انهن شخصيتن يا صنعتن جي موجودگيءَ کي مخصوص مغل دور جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ دور سان لاڳاپيل سڌي شاهدي ضروري آهي.

== ٺٽو ۽ نصرپور جا انتظامي لاڳاپا ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو.

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ سرڪار ۽ پرڳڻي جي وچ ۾ انتظامي لاڳاپن ۾ فوجي انتظام، محصولي وصولي ۽ مقامي عملدارن جي نگراني شامل هوندي هئي.

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

انهن تبديلين سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي عملي حيثيت پڻ بدلجندي وئي.

نصرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيو.

== ٽالپر ۽ برطانوي دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ ۾ حڪمران بڻيو.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون جاري رهيون.

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ نئين انتظامي نظام ۾ ضلعن ۽ تعلقن کي اهميت ڏني وئي.

مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي حدون ۽ برطانوي دور جي انتظامي حدن سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نصرپور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| نصرپور جي تاريخ سان لاڳاپيل تغلق دور جون روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سياسي ۽ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به نصرپور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا صرف مستند تاريخي شاهديءَ سان ئي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

نصرپور پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر ٺٽو سرڪار جي چار پرڳڻن واري انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي محصولي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نصرپور جي تاريخ شهر جي سياسي، سماجي، علمي ۽ ثقافتي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

نصرپور پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ٺٽو سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا تصديق ٿيل نالا؛
* نصرپور پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مغل دور جي مقامي عملدارن جا نالا؛
* نصرپور شهر ۽ پرڳڻي جي انتظامي لاڳاپن ۾ تاريخي تبديليون؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نصرپور]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٽنڊو الهيار ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سما خاندان]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ طاهري]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير محمد طاهر نسياني
 |title=تاريخ طاهري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/ سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/ سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٽنڊي الهيار ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>9gk55vwdp63ok80v6q2y4efn8lxjpln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418006</id>
      <parentid>418005</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17419" sha1="p3n4f65w4etuy47zchsu8ctlxaub9w8" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name                    = نصرپور پرڳڻو
| native_name             = نصرپور
| settlement_type         = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| seat_type               = تاريخي مرڪز
| seat                    = [[نصرپور]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            = نامعلوم
}}

'''نصرپور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[ٺٽو سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نصرپور انهن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر [[نصرپور]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ جي وچ واري علائقي ۾ اهم آبادي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. موجوده نصرپور [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار ضلعي]] ۾ واقع آهي، پر مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي سرحدون موجوده شهر يا تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي. هن شهر جو نالو فارسي ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.

نصرپور جو نالو عام طور ''نصر'' ۽ ''پور'' جي جزن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر شهر جي قطعي وجهه تسميه بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

تاريخي ماخذن ۾ نصرپور ڪڏهن هڪ شهر، ڪڏهن انتظامي مرڪز ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

انهن ٽنهي حيثيتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي تاريخي اهميت ۽ پرڳڻي جي انتظامي سرحدن جا سوال الڳ آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نصرپور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان کي ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي نصرپور موجوده ٽنڊي الهيار ضلعي جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهيون.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آبادين، زراعت، واپار ۽ انتظامي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه انتظامي جاگرافيءَ جي هڪ اهم سڃاڻپ هو.

نصرپور پرڳڻي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شمار ڪرڻ انهيءَ تاريخي ورهاست جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب تاريخي کاٻي ۽ ساڄي ڪپ جي اصطلاحن کي اڄوڪي درياهي رستي سان ڀيٽيندي احتياط ڪرڻ گهرجي.

== قديم ۽ وچئين دور جو پسمنظر ==

=== سومرا ۽ سما دور ===

نصرپور جو تاريخي پسمنظر سنڌ جي وچئين دور جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

[[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ نوان شهر، آبادڪاريءَ جا مرڪز ۽ انتظامي وحدتون وجود ۾ آيون.

نصرپور جي قيام بابت ڪجهه تاريخي روايتون تغلق دور سان لاڳاپيل آهن. تنهن هوندي به شهر جي بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ ۽ بانيءَ بابت روايتن کي وڌيڪ بنيادي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

=== تغلق دور سان لاڳاپيل روايتون ===

نصرپور جي تاريخ بابت روايتن ۾ دهلي سلطنت جي تغلق حڪمرانن جي دور جو ذڪر ملي ٿو.

خاص طور [[فيروز شاھ تغلق]] جي سنڌ سان سياسي ۽ فوجي لاڳاپن کي نصرپور جي تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

پر انهن روايتن جي بنياد تي نصرپور پرڳڻي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت کي چوڏهين صديءَ ۾ موجود ثابت ڪرڻ مناسب ناهي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون.

[[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي ارغون اقتدار برقرار رهيو.

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ نيون تبديليون آيون ۽ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

نصرپور جو علائقو پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي وسيع پسمنظر سان لاڳاپيل هو.

=== ترخان حڪمرانن جو دور ===

ٺٽي ۾ ترخان حڪمرانن جي اقتدار دوران سنڌ جي انتظامي نظام ۾ مختلف شهرن ۽ پرڳڻن جي اهميت برقرار رهي.

[[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

نصرپور جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ترخان دور جي ماخذن، خاص طور ''تحفة الڪرام'' ۽ ''تاريخ طاهري'' جو مطالعو اهم آهي.

== مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن کي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻن پرڳڻن مان هڪ هو.

=== پرڳڻي جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي تشخيص، زرعي محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

نصرپور پرڳڻي جو ٺٽو سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل سلطنت جي صوبائي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

البت نصرپور پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ نصرپور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف سرڪارن، پرڳڻن، مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات موجود آهي.

=== نصرپور جو انتظامي ذڪر ===

يوسف ميرڪ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن جي بيان ۾ نصرپور کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال نصرپور جي سترهين صدي عيسويءَ واري انتظامي حيثيت بابت بنيادي شاهدي آهي.

=== ڪتاب جي تاريخي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مقامي آباديءَ، زمينداري، زراعت، محصولي نظام ۽ سرڪاري عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال ڏنو آهي.

نصرپور پرڳڻي جو ذڪر انهيءَ وڏي انتظامي ۽ تاريخي بيان جو حصو آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ وارن علائقن ۾ زراعت تاريخي معيشت جو اهم بنياد رهي آهي.

سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻن وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

نصرپور پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي انگن ۽ آبپاشيءَ جي واهن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور شهر جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي علمي ۽ ثقافتي آبادين مان هڪ رهيو آهي.

سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ شهرن ۽ قصبن ۾ مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، مقامي هنر ۽ واپار جي روايت موجود هئي.

نصرپور جي تاريخي حيثيت جو مطالعو شهر جي عالمن، شاعرن، صوفين، دستڪارن ۽ واپارين جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

البت انهن شخصيتن يا صنعتن جي موجودگيءَ کي مخصوص مغل دور جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ دور سان لاڳاپيل سڌي شاهدي ضروري آهي.

== ٺٽو ۽ نصرپور جا انتظامي لاڳاپا ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو.

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ سرڪار ۽ پرڳڻي جي وچ ۾ انتظامي لاڳاپن ۾ فوجي انتظام، محصولي وصولي ۽ مقامي عملدارن جي نگراني شامل هوندي هئي.

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

انهن تبديلين سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي عملي حيثيت پڻ بدلجندي وئي.

نصرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيو.

== ٽالپر ۽ برطانوي دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ ۾ حڪمران بڻيو.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون جاري رهيون.

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ نئين انتظامي نظام ۾ ضلعن ۽ تعلقن کي اهميت ڏني وئي.

مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي حدون ۽ برطانوي دور جي انتظامي حدن سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نصرپور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| نصرپور جي تاريخ سان لاڳاپيل تغلق دور جون روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سياسي ۽ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به نصرپور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا صرف مستند تاريخي شاهديءَ سان ئي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

نصرپور پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر ٺٽو سرڪار جي چار پرڳڻن واري انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي محصولي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نصرپور جي تاريخ شهر جي سياسي، سماجي، علمي ۽ ثقافتي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

نصرپور پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ٺٽو سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا تصديق ٿيل نالا؛
* نصرپور پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مغل دور جي مقامي عملدارن جا نالا؛
* نصرپور شهر ۽ پرڳڻي جي انتظامي لاڳاپن ۾ تاريخي تبديليون؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نصرپور]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٽنڊو الهيار ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سما خاندان]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ طاهري]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير محمد طاهر نسياني
 |title=تاريخ طاهري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/ سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/ سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٽنڊي الهيار ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>p3n4f65w4etuy47zchsu8ctlxaub9w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418007</id>
      <parentid>418006</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17415" sha1="hqrvneiow5nf2f4mc44877o4pe24bve" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name                    = نصرپور پرڳڻو
| native_name             = نصرپور
| settlement_type         = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| seat_type               = تاريخي مرڪز
| seat                    = [[نصرپور]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            = نامعلوم
}}

'''نصرپور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[ٺٽو سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نصرپور انهن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر [[نصرپور]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ جي وچ واري علائقي ۾ اهم آبادي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. موجوده نصرپور [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار ضلعي]] ۾ واقع آهي، پر مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي سرحدون موجوده شهر يا تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي. هن شهر جو نالو فارسي ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.

نصرپور جو نالو عام طور ''نصر'' ۽ ''پور'' جي جزن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر شهر جي قطعي وجهه تسميه بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

تاريخي ماخذن ۾ نصرپور ڪڏهن هڪ شهر، ڪڏهن انتظامي مرڪز ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

انهن ٽنهي حيثيتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي تاريخي اهميت ۽ پرڳڻي جي انتظامي سرحدن جا سوال الڳ آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نصرپور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان کي ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي نصرپور موجوده ٽنڊي الهيار ضلعي جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهيون.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آبادين، زراعت، واپار ۽ انتظامي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه انتظامي جاگرافيءَ جي هڪ اهم سڃاڻپ هو.

نصرپور پرڳڻي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شمار ڪرڻ انهيءَ تاريخي ورهاست جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب تاريخي کاٻي ۽ ساڄي ڪپ جي اصطلاحن کي اڄوڪي درياهي رستي سان ڀيٽيندي احتياط ڪرڻ گهرجي.

== قديم ۽ وچئين دور جو پسمنظر ==

=== سومرا ۽ سما دور ===

نصرپور جو تاريخي پسمنظر سنڌ جي وچئين دور جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

[[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ نوان شهر، آبادڪاريءَ جا مرڪز ۽ انتظامي وحدتون وجود ۾ آيون.

نصرپور جي قيام بابت ڪجهه تاريخي روايتون تغلق دور سان لاڳاپيل آهن. تنهن هوندي به شهر جي بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ ۽ بانيءَ بابت روايتن کي وڌيڪ بنيادي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

=== تغلق دور سان لاڳاپيل روايتون ===

نصرپور جي تاريخ بابت روايتن ۾ دهلي سلطنت جي تغلق حڪمرانن جي دور جو ذڪر ملي ٿو.

خاص طور [[فيروز شاھ تغلق]] جي سنڌ سان سياسي ۽ فوجي لاڳاپن کي نصرپور جي تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

پر انهن روايتن جي بنياد تي نصرپور پرڳڻي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت کي چوڏهين صديءَ ۾ موجود ثابت ڪرڻ مناسب ناهي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون.

[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي ارغون اقتدار برقرار رهيو.

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ نيون تبديليون آيون ۽ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

نصرپور جو علائقو پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي وسيع پسمنظر سان لاڳاپيل هو.

=== ترخان حڪمرانن جو دور ===

ٺٽي ۾ ترخان حڪمرانن جي اقتدار دوران سنڌ جي انتظامي نظام ۾ مختلف شهرن ۽ پرڳڻن جي اهميت برقرار رهي.

[[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

نصرپور جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ترخان دور جي ماخذن، خاص طور ''تحفة الڪرام'' ۽ ''تاريخ طاهري'' جو مطالعو اهم آهي.

== مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن کي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻن پرڳڻن مان هڪ هو.

=== پرڳڻي جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي تشخيص، زرعي محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

نصرپور پرڳڻي جو ٺٽو سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل سلطنت جي صوبائي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

البت نصرپور پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ نصرپور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف سرڪارن، پرڳڻن، مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات موجود آهي.

=== نصرپور جو انتظامي ذڪر ===

يوسف ميرڪ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن جي بيان ۾ نصرپور کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال نصرپور جي سترهين صدي عيسويءَ واري انتظامي حيثيت بابت بنيادي شاهدي آهي.

=== ڪتاب جي تاريخي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مقامي آباديءَ، زمينداري، زراعت، محصولي نظام ۽ سرڪاري عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال ڏنو آهي.

نصرپور پرڳڻي جو ذڪر انهيءَ وڏي انتظامي ۽ تاريخي بيان جو حصو آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ وارن علائقن ۾ زراعت تاريخي معيشت جو اهم بنياد رهي آهي.

سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻن وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

نصرپور پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي انگن ۽ آبپاشيءَ جي واهن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور شهر جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي علمي ۽ ثقافتي آبادين مان هڪ رهيو آهي.

سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ شهرن ۽ قصبن ۾ مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، مقامي هنر ۽ واپار جي روايت موجود هئي.

نصرپور جي تاريخي حيثيت جو مطالعو شهر جي عالمن، شاعرن، صوفين، دستڪارن ۽ واپارين جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

البت انهن شخصيتن يا صنعتن جي موجودگيءَ کي مخصوص مغل دور جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ دور سان لاڳاپيل سڌي شاهدي ضروري آهي.

== ٺٽو ۽ نصرپور جا انتظامي لاڳاپا ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو.

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ سرڪار ۽ پرڳڻي جي وچ ۾ انتظامي لاڳاپن ۾ فوجي انتظام، محصولي وصولي ۽ مقامي عملدارن جي نگراني شامل هوندي هئي.

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

انهن تبديلين سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي عملي حيثيت پڻ بدلجندي وئي.

نصرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيو.

== ٽالپر ۽ برطانوي دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ ۾ حڪمران بڻيو.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون جاري رهيون.

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ نئين انتظامي نظام ۾ ضلعن ۽ تعلقن کي اهميت ڏني وئي.

مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي حدون ۽ برطانوي دور جي انتظامي حدن سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نصرپور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| نصرپور جي تاريخ سان لاڳاپيل تغلق دور جون روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سياسي ۽ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به نصرپور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا صرف مستند تاريخي شاهديءَ سان ئي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

نصرپور پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر ٺٽو سرڪار جي چار پرڳڻن واري انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي محصولي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نصرپور جي تاريخ شهر جي سياسي، سماجي، علمي ۽ ثقافتي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

نصرپور پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ٺٽو سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا تصديق ٿيل نالا؛
* نصرپور پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مغل دور جي مقامي عملدارن جا نالا؛
* نصرپور شهر ۽ پرڳڻي جي انتظامي لاڳاپن ۾ تاريخي تبديليون؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نصرپور]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٽنڊو الهيار ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سما خاندان]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ طاهري]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير محمد طاهر نسياني
 |title=تاريخ طاهري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/ سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/ سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٽنڊي الهيار ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>hqrvneiow5nf2f4mc44877o4pe24bve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418008</id>
      <parentid>418007</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T17:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17702" sha1="mv6ax7g3mib8fft583vdhgwdh7mfstl" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name                    = نصرپور پرڳڻو
| native_name             = نصرپور
| settlement_type         = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| seat_type               = تاريخي مرڪز
| seat                    = [[نصرپور]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            = نامعلوم
}}

'''نصرپور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[ٺٽو سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نصرپور انهن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر [[نصرپور]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ جي وچ واري علائقي ۾ اهم آبادي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. موجوده نصرپور [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار ضلعي]] ۾ واقع آهي، پر مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي سرحدون موجوده شهر يا تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ [[سوڍا]]، [[سميجا]]، [[کيبر|کيبر سميجا]]، [[ساند|ساند سميجا]]، [[جوڻيجا|جوڻيجا سميجا]]، [[ڪيريا]]، [[دل|دل سميجا]] شامل ھيا.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي. هن شهر جو نالو فارسي ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.

نصرپور جو نالو عام طور ''نصر'' ۽ ''پور'' جي جزن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر شهر جي قطعي وجهه تسميه بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

تاريخي ماخذن ۾ نصرپور ڪڏهن هڪ شهر، ڪڏهن انتظامي مرڪز ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

انهن ٽنهي حيثيتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي تاريخي اهميت ۽ پرڳڻي جي انتظامي سرحدن جا سوال الڳ آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نصرپور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان کي ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي نصرپور موجوده ٽنڊي الهيار ضلعي جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهيون.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آبادين، زراعت، واپار ۽ انتظامي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه انتظامي جاگرافيءَ جي هڪ اهم سڃاڻپ هو.

نصرپور پرڳڻي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شمار ڪرڻ انهيءَ تاريخي ورهاست جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب تاريخي کاٻي ۽ ساڄي ڪپ جي اصطلاحن کي اڄوڪي درياهي رستي سان ڀيٽيندي احتياط ڪرڻ گهرجي.

== قديم ۽ وچئين دور جو پسمنظر ==

=== سومرا ۽ سما دور ===

نصرپور جو تاريخي پسمنظر سنڌ جي وچئين دور جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

[[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ نوان شهر، آبادڪاريءَ جا مرڪز ۽ انتظامي وحدتون وجود ۾ آيون.

نصرپور جي قيام بابت ڪجهه تاريخي روايتون تغلق دور سان لاڳاپيل آهن. تنهن هوندي به شهر جي بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ ۽ بانيءَ بابت روايتن کي وڌيڪ بنيادي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

=== تغلق دور سان لاڳاپيل روايتون ===

نصرپور جي تاريخ بابت روايتن ۾ دهلي سلطنت جي تغلق حڪمرانن جي دور جو ذڪر ملي ٿو.

خاص طور [[فيروز شاھ تغلق]] جي سنڌ سان سياسي ۽ فوجي لاڳاپن کي نصرپور جي تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

پر انهن روايتن جي بنياد تي نصرپور پرڳڻي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت کي چوڏهين صديءَ ۾ موجود ثابت ڪرڻ مناسب ناهي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون.

[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي ارغون اقتدار برقرار رهيو.

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ نيون تبديليون آيون ۽ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

نصرپور جو علائقو پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي وسيع پسمنظر سان لاڳاپيل هو.

=== ترخان حڪمرانن جو دور ===

ٺٽي ۾ ترخان حڪمرانن جي اقتدار دوران سنڌ جي انتظامي نظام ۾ مختلف شهرن ۽ پرڳڻن جي اهميت برقرار رهي.

[[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

نصرپور جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ترخان دور جي ماخذن، خاص طور ''تحفة الڪرام'' ۽ ''تاريخ طاهري'' جو مطالعو اهم آهي.

== مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن کي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻن پرڳڻن مان هڪ هو.

=== پرڳڻي جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي تشخيص، زرعي محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

نصرپور پرڳڻي جو ٺٽو سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل سلطنت جي صوبائي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

البت نصرپور پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ نصرپور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف سرڪارن، پرڳڻن، مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات موجود آهي.

=== نصرپور جو انتظامي ذڪر ===

يوسف ميرڪ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن جي بيان ۾ نصرپور کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال نصرپور جي سترهين صدي عيسويءَ واري انتظامي حيثيت بابت بنيادي شاهدي آهي.

=== ڪتاب جي تاريخي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مقامي آباديءَ، زمينداري، زراعت، محصولي نظام ۽ سرڪاري عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال ڏنو آهي.

نصرپور پرڳڻي جو ذڪر انهيءَ وڏي انتظامي ۽ تاريخي بيان جو حصو آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ وارن علائقن ۾ زراعت تاريخي معيشت جو اهم بنياد رهي آهي.

سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻن وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

نصرپور پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي انگن ۽ آبپاشيءَ جي واهن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور شهر جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي علمي ۽ ثقافتي آبادين مان هڪ رهيو آهي.

سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ شهرن ۽ قصبن ۾ مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، مقامي هنر ۽ واپار جي روايت موجود هئي.

نصرپور جي تاريخي حيثيت جو مطالعو شهر جي عالمن، شاعرن، صوفين، دستڪارن ۽ واپارين جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

البت انهن شخصيتن يا صنعتن جي موجودگيءَ کي مخصوص مغل دور جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ دور سان لاڳاپيل سڌي شاهدي ضروري آهي.

== ٺٽو ۽ نصرپور جا انتظامي لاڳاپا ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو.

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ سرڪار ۽ پرڳڻي جي وچ ۾ انتظامي لاڳاپن ۾ فوجي انتظام، محصولي وصولي ۽ مقامي عملدارن جي نگراني شامل هوندي هئي.

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

انهن تبديلين سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي عملي حيثيت پڻ بدلجندي وئي.

نصرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيو.

== ٽالپر ۽ برطانوي دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ ۾ حڪمران بڻيو.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون جاري رهيون.

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ نئين انتظامي نظام ۾ ضلعن ۽ تعلقن کي اهميت ڏني وئي.

مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي حدون ۽ برطانوي دور جي انتظامي حدن سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نصرپور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| نصرپور جي تاريخ سان لاڳاپيل تغلق دور جون روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سياسي ۽ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به نصرپور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا صرف مستند تاريخي شاهديءَ سان ئي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

نصرپور پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر ٺٽو سرڪار جي چار پرڳڻن واري انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي محصولي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نصرپور جي تاريخ شهر جي سياسي، سماجي، علمي ۽ ثقافتي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

نصرپور پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ٺٽو سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا تصديق ٿيل نالا؛
* نصرپور پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مغل دور جي مقامي عملدارن جا نالا؛
* نصرپور شهر ۽ پرڳڻي جي انتظامي لاڳاپن ۾ تاريخي تبديليون؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نصرپور]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٽنڊو الهيار ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سما خاندان]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ طاهري]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير محمد طاهر نسياني
 |title=تاريخ طاهري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/ سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/ سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٽنڊي الهيار ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>mv6ax7g3mib8fft583vdhgwdh7mfstl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418009</id>
      <parentid>418008</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20094" sha1="as583r33qzsmwxkldasmo8k1jv8ixsv" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name                    = نصرپور پرڳڻو
| native_name             = نصرپور
| settlement_type         = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1       = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| seat_type               = تاريخي مرڪز
| seat                    = [[نصرپور]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            = نامعلوم
}}

'''نصرپور پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي ماتحت [[ٺٽو سرڪار]] ۾ شامل هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نصرپور انهن کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر [[نصرپور]] سان لاڳاپيل هو، جيڪو سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ جي وچ واري علائقي ۾ اهم آبادي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. موجوده نصرپور [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار ضلعي]] ۾ واقع آهي، پر مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي سرحدون موجوده شهر يا تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ [[سوڍا]]، [[سميجا]]، [[کيبر|کيبر سميجا]]، [[ساند|ساند سميجا]]، [[جوڻيجا|جوڻيجا سميجا]]، [[ڪيريا]]، [[دل|دل سميجا]] شامل ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. ھن پرڳڻي جون ٻہ سب ڊويزنون: [[پلي]] سمن جو ڳوٺ [[سماواتي]] ۽ [[ھالا]] ھيون. يوسف ميرڪ مطابق ھالن کان اٺ ميل جي فاصلي تي عطاولي کيبر ڳوٺ ۽ [[وينجھر ڳوٺ]] واقع ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. جيڪو فاصلو نياز همايوني مطابق 14 ميل آھي. ھاڻوڪي ٿرپارڪر جو ريگستان نصرپور پرڳڻي ۾ شامل نہ ھيو جتي سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[عمرڪوٽ]] سميت [[سعد ڳڙھ]] نالي ھڪ مضبوط قلعو پڻ واقع ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سعد ڳڙھ ان وقت قاسم خان ارغون جي قبضي ۾ ھيو ۽ پوء سمن جي ھٿ ۾ آيو&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[نصرپور]]، [[ٻڍاپور]] ۽ [[خاصائي شورا]] ھن پرڳڻي جا وڏا شھر ھيا. چاڪر ھالا جا جبلن ۾ رھندڙ قبيلن ۾ شورا، سميجا دل ۽ ٻٻر بلوچ شامل ھيا جيڪي تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سرڪش ۽ حڪومت کان باغي قبيلا ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. پرڳڻي جي ميداني علائقي ۾ رھندڙ قبيلن ۾ [[پليجا]]، [[ھالا (ذات)|ھالا ]] ۽ [[ناريجا]] شامل ھيا جيڪي باقائدگي سان ڍل ادا ڪندا ھيا. [[ڪوھيار ڳوٺ]] ۽ [[وڻڪار ڳوٺ]] جبلن ۾ واقع ھيا&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. سن کان ٻہ ميل جي فاصلي تي بھڻ نالي درياھي بندرگاھ واقع ھئي. سن ڳوٺ ھاڻوڪي سن شھر کان چار ميل پري اوڀر طرف واقع ھيو. ان وقت خاصائي شورا ۽ سن جي وچ ۾ ارڙھن ميلن جو فاصلو ھوندو ھيو&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;. خاصائي شورا ڳوٺ مانجھند جي اولھ طرف واقع ھيو. نھمردي قبيلو ۽ ٻٻر بلوچ ان وقت نصرپور پرڳڻي جي سيوھڻ واري پاسي کان اتر محال ڪوهستان جي چاڪر ھالا جي ٽڪرين ۾ وسندڙ ھيا جتي چچ ھالا ڳوٺ پڻ واقع ھيو. چچ ھالا ۽ نيرون ڪوٽ جي وچ واري علائقي ۾ نھمردي قبيلو وسندڙ ھيو&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي. هن شهر جو نالو فارسي ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.

نصرپور جو نالو عام طور ''نصر'' ۽ ''پور'' جي جزن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر شهر جي قطعي وجهه تسميه بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

تاريخي ماخذن ۾ نصرپور ڪڏهن هڪ شهر، ڪڏهن انتظامي مرڪز ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي حيثيت سان ذڪر ٿيل آهي.

انهن ٽنهي حيثيتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي تاريخي اهميت ۽ پرڳڻي جي انتظامي سرحدن جا سوال الڳ آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نصرپور پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان کي ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

تاريخي نصرپور موجوده ٽنڊي الهيار ضلعي جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهيون.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آبادين، زراعت، واپار ۽ انتظامي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن کي درياهه جي ٻنهي ڪپن جي بنياد تي بيان ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درياهه انتظامي جاگرافيءَ جي هڪ اهم سڃاڻپ هو.

نصرپور پرڳڻي کي کاٻي ڪپ واري حصي ۾ شمار ڪرڻ انهيءَ تاريخي ورهاست جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب تاريخي کاٻي ۽ ساڄي ڪپ جي اصطلاحن کي اڄوڪي درياهي رستي سان ڀيٽيندي احتياط ڪرڻ گهرجي.

== قديم ۽ وچئين دور جو پسمنظر ==

=== سومرا ۽ سما دور ===

نصرپور جو تاريخي پسمنظر سنڌ جي وچئين دور جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

[[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ نوان شهر، آبادڪاريءَ جا مرڪز ۽ انتظامي وحدتون وجود ۾ آيون.

نصرپور جي قيام بابت ڪجهه تاريخي روايتون تغلق دور سان لاڳاپيل آهن. تنهن هوندي به شهر جي بنياد رکڻ جي قطعي تاريخ ۽ بانيءَ بابت روايتن کي وڌيڪ بنيادي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

=== تغلق دور سان لاڳاپيل روايتون ===

نصرپور جي تاريخ بابت روايتن ۾ دهلي سلطنت جي تغلق حڪمرانن جي دور جو ذڪر ملي ٿو.

خاص طور [[فيروز شاھ تغلق]] جي سنڌ سان سياسي ۽ فوجي لاڳاپن کي نصرپور جي تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

پر انهن روايتن جي بنياد تي نصرپور پرڳڻي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت کي چوڏهين صديءَ ۾ موجود ثابت ڪرڻ مناسب ناهي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ تبديليون آيون.

[[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي ارغون اقتدار برقرار رهيو.

شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ نيون تبديليون آيون ۽ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

نصرپور جو علائقو پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي وسيع پسمنظر سان لاڳاپيل هو.

=== ترخان حڪمرانن جو دور ===

ٺٽي ۾ ترخان حڪمرانن جي اقتدار دوران سنڌ جي انتظامي نظام ۾ مختلف شهرن ۽ پرڳڻن جي اهميت برقرار رهي.

[[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو.

نصرپور جي تاريخي انتظامي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ترخان دور جي ماخذن، خاص طور ''تحفة الڪرام'' ۽ ''تاريخ طاهري'' جو مطالعو اهم آهي.

== مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ===

مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن کي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايو ويو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن ٻن پرڳڻن مان هڪ هو.

=== پرڳڻي جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور جي انتظامي نظام ۾ ''پرڳڻو'' هڪ علائقائي ۽ محصولي وحدت هو.

پرڳڻي جي سطح تي زمينن جي تشخيص، زرعي محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا هلندا هئا.

نصرپور پرڳڻي جو ٺٽو سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو علائقو مغل سلطنت جي صوبائي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

البت نصرپور پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ عملدارن بابت تصديق ٿيل انگ اکر دستياب نه آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ نصرپور ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف سرڪارن، پرڳڻن، مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات موجود آهي.

=== نصرپور جو انتظامي ذڪر ===

يوسف ميرڪ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن جي بيان ۾ نصرپور کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

اهو احوال نصرپور جي سترهين صدي عيسويءَ واري انتظامي حيثيت بابت بنيادي شاهدي آهي.

=== ڪتاب جي تاريخي اهميت ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.

مصنف ڪيترن هنڌن تي مقامي آباديءَ، زمينداري، زراعت، محصولي نظام ۽ سرڪاري عملدارن جي طرز حڪمرانيءَ بابت احوال ڏنو آهي.

نصرپور پرڳڻي جو ذڪر انهيءَ وڏي انتظامي ۽ تاريخي بيان جو حصو آهي.

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

سنڌ جي وچولي ۽ لاڙ وارن علائقن ۾ زراعت تاريخي معيشت جو اهم بنياد رهي آهي.

سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻن وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.

نصرپور پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي انگن ۽ آبپاشيءَ جي واهن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور شهر جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت ==

نصرپور سنڌ جي تاريخي علمي ۽ ثقافتي آبادين مان هڪ رهيو آهي.

سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ شهرن ۽ قصبن ۾ مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، مقامي هنر ۽ واپار جي روايت موجود هئي.

نصرپور جي تاريخي حيثيت جو مطالعو شهر جي عالمن، شاعرن، صوفين، دستڪارن ۽ واپارين جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

البت انهن شخصيتن يا صنعتن جي موجودگيءَ کي مخصوص مغل دور جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ لاءِ دور سان لاڳاپيل سڌي شاهدي ضروري آهي.

== ٺٽو ۽ نصرپور جا انتظامي لاڳاپا ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو.

نصرپور پرڳڻو ٺٽو سرڪار جي ماتحت هجڻ سبب انهيءَ وڏي انتظامي نظام سان لاڳاپيل هو.

مغل دور ۾ سرڪار ۽ پرڳڻي جي وچ ۾ انتظامي لاڳاپن ۾ فوجي انتظام، محصولي وصولي ۽ مقامي عملدارن جي نگراني شامل هوندي هئي.

== ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون ==

سترهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي.

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.

انهن تبديلين سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي عملي حيثيت پڻ بدلجندي وئي.

نصرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيو.

== ٽالپر ۽ برطانوي دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ ۾ حڪمران بڻيو.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون جاري رهيون.

1258هه–1259هه (1843ع) ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ نئين انتظامي نظام ۾ ضلعن ۽ تعلقن کي اهميت ڏني وئي.

مغل دور جي نصرپور پرڳڻي جون قطعي حدون ۽ برطانوي دور جي انتظامي حدن سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهن.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نصرپور پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهميت
|-
| اٺين صدي هجري
| چوڏهين صدي عيسوي
| نصرپور جي تاريخ سان لاڳاپيل تغلق دور جون روايتون
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي مضبوطيءَ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف ۽ نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ذڪر
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سياسي ۽ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿين تاريخن مان ڪنهن کي به نصرپور پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي. مخصوص هجري مهينا صرف مستند تاريخي شاهديءَ سان ئي شامل ڪري سگهجن ٿا.

== تاريخي اهميت ==

نصرپور پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر ٺٽو سرڪار جي چار پرڳڻن واري انتظامي ورهاست، سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي محصولي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نصرپور جي تاريخ شهر جي سياسي، سماجي، علمي ۽ ثقافتي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

نصرپور پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين موضوعن جي وضاحت ضروري آهي:

* پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* ٺٽو سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا تصديق ٿيل نالا؛
* نصرپور پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مغل دور جي مقامي عملدارن جا نالا؛
* نصرپور شهر ۽ پرڳڻي جي انتظامي لاڳاپن ۾ تاريخي تبديليون؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نصرپور]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٽنڊو الهيار ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سما خاندان]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[تاريخ طاهري]]
* [[تحفة الڪرام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=مير محمد طاهر نسياني
 |title=تاريخ طاهري
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhiadabiboard.net/ سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/ سنڌ سلامت ڪتاب گهر]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٽنڊي الهيار ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>as583r33qzsmwxkldasmo8k1jv8ixsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيرون ڪوٽ پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103880</id>
    <revision>
      <id>418010</id>
      <timestamp>2026-10-08T18:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو | native_name = نيرون | other_name = نيرون پرڳڻو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاري...</comment>
      <origin>418010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15060" sha1="ipxy9ywh4obvjzq6vn3q4znl74mn4ip" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون
| other_name = نيرون پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' يا '''نيرون پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي بنياد تي ڏنل تاريخي تحقيق موجب نيرون پرڳڻو [[سيوهڻ سرڪار]] جي يارهن پرڳڻن مان هڪ هو. هن سرڪار جا اٺ پرڳڻا سنڌو درياهه جي سيوهڻ واري پاسي ۽ ٽي درياهه جي ٻئي پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
 |page=161
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مغلن جو دور حڪومت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

نيرون ڪوٽ جو نالو سنڌ جي قديم تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. ''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون ڪوٽ کي عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر قديم شهر ۽ مغل دور جي پرڳڻي جي انتظامي حدن کي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;&gt;{{cite book
 |author=علي بن حامد ڪوفي
 |title=چچ نامو
 |others=فارسي تاريخي متن
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

نيرون جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''نيرون''، ''نيرون ڪوٽ'' ۽ ''نيرون وارو قلعو'' جي صورتن ۾ ملي ٿو.

''ڪوٽ'' سنڌي ٻوليءَ ۾ قلعي يا قلعي بند آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي.

مغل دور جي انتظامي ماخذن ۾ ''نيرون پرڳڻو'' ۽ ''نيرون وارو قلعو'' الڳ داخلا طور ذڪر ٿيل آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته قلعي ۽ پرڳڻي جي انتظامي سڃاڻپ ۾ فرق رکيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انهن اٺن پرڳڻن مان هڪ هو، جيڪي سنڌو درياهه جي سيوهڻ واري پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

سنڌو درياهه جي وهڪرن ۾ تاريخي تبديلين سبب ڪنهن قديم پرڳڻي جي جاگرافيائي حيثيت کي موجوده درياهي وهڪري سان سڌو برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.

=== قديم نيرون ڪوٽ ۽ موجوده حيدرآباد ===

قديم نيرون ڪوٽ جي سڃاڻپ عام طور موجوده حيدرآباد واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

حيدرآباد جي تاريخي پسمنظر ۾ گنجي ٽڪر ۽ قديم نيرون ڪوٽ جي نسبت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، قديم قلعي جي جاءِ ۽ مغل دور جي نيرون پرڳڻي جون قطعي انتظامي حدون ٻه الڳ تحقيقي سوال آهن.

== قديم تاريخ ==

=== چچ نامي ۾ نيرون ===

''چچ نامو'' سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي تاريخ بابت اهم فارسي تصنيف آهي.

ان ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح کان اڳ ۽ فتح دوران هڪ اهم آباديءَ طور ملي ٿو.

هي ڪتاب تيرهين صدي عيسويءَ ۾ مرتب ٿيل فارسي متن آهي، تنهنڪري ان جي اٺين صديءَ وارن واقعن جي بيانن کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

=== عربن جي سنڌ تي فتح ===

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

''چچ نامي'' جي روايت موجب ديبل کان پوءِ عرب فوج نيرون ڏانهن وڌي.

روايت ۾ نيرون جي مقامي اڳواڻن ۽ عرب فوج جي وچ ۾ ٺاهه ۽ شهر جي سپردگيءَ جو احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;/&gt;

هن واقعي کي مغل دور جي نيرون پرڳڻي جي قيام جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.

== مغل دور ۾ نيرون پرڳڻو ==

=== سيوهڻ سرڪار سان تعلق ===

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي ڏنل فهرست موجب سيوهڻ سرڪار جا يارهن پرڳڻا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

انهن مان اٺ سيوهڻ واري پاسي ۽ ٽي سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي هئا.

=== سيوهڻ واري پاسي جا پرڳڻا ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ سيوهڻ سرڪار جا اٺ پرڳڻا
|-
! نمبر
! پرڳڻو
|-
| 1
| [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]
|-
| 2
| [[پاٽ پرڳڻو|پاٽ]]
|-
| 3
| نيرون وارو قلعو
|-
| 4
| [[ڳاها پرڳڻو|ڳاها]]
|-
| 5
| [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ]]
|-
| 6
| سيوهڻ جي حويليءَ وارو پرڳڻو
|-
| 7
| '''نيرون پرڳڻو'''
|-
| 8
| [[سن پرڳڻو|سن]]
|}

=== درياهه جي ٻئي پاسي جا پرڳڻا ===

سيوهڻ سرڪار جي ٻين ٽن پرڳڻن جا نالا هي هئا:

* جوڻيجه
* خطه
* لاکاٽ

اهي نالا ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMughal&quot;/&gt;

== نيرون وارو قلعو ۽ نيرون پرڳڻو ==

سيوهڻ سرڪار جي انتظامي فهرست ۾ ''نيرون وارو قلعو'' ٽئين نمبر تي ۽ ''نيرون پرڳڻو'' ستين نمبر تي ڄاڻايو ويو آهي.

هي فرق ظاهر ڪري ٿو ته مغل دور جي انتظامي بيان ۾ قلعي ۽ پرڳڻي کي هڪ ئي نالي هيٺ گڏ نه ڪيو ويو هو.

البت انهن ٻنهي وحدتن جون قطعي سرحدون، محصولي آمدني ۽ هڪٻئي سان انتظامي لاڳاپي جا تفصيل وڌيڪ بنيادي ماخذن مان تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== ٺٽو سرڪار سان ڀيٽ ==

مغل دور ۾ [[ٺٽو سرڪار]] پڻ سنڌ جي اهم انتظامي وحدت هئي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''ٺٽو'' موجب سترهين صديءَ ۾ ٺٽي جي انتظامي بيان ۾ ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ٺٽو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف نيرون پرڳڻو ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سيوهڻ سرڪار واري فهرست ۾ شامل آهي.

انهيءَ ڪري نيرون کي ٺٽو سرڪار جو پرڳڻو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي تصنيف آهي.

ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن شايع ڪيو، جڏهن ته نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني
 |language=sd
 |access-date=2026-10-08
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجدارن، زراعت ۽ محصولي نظام بابت معلومات موجود آهي.

== مغل دور جو انتظامي ۽ محصولي نظام ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت انتظامي وحدت هو.

پرڳڻن ۾ زرعي زمينن جي تشخيص، محصول جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سرڪاري عملدارن جي نگرانيءَ ۾ هلندا هئا.

نيرون پرڳڻي جو سيوهڻ سرڪار ۾ شامل هجڻ ظاهر ڪري ٿو ته اهو مغل سلطنت جي انتظامي ۽ محصولي نظام جو حصو هو.

نيرون پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري ۽ مقامي عملدارن جا نالا هن وقت تصديق طلب آهن.

== ڪلهوڙا دور ۽ حيدرآباد جو قيام ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي سياسي مرڪزن ۾ تبديليون آيون.

[[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] 1182هه (1768ع–1769ع) ڌاري حيدرآباد کي نئين گاديءَ جي هنڌ طور آباد ڪيو.

حيدرآباد جي قيام کي قديم نيرون ڪوٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.

بهرحال، حيدرآباد جي نئين شهر جي قيام کي مغل دور جي نيرون پرڳڻي جي قيام يا خاتمي سان هڪجهڙو واقعو نه سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ نيرون جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم دور
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| 92هه–93هه
| 711ع–712ع
| عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون جو ذڪر
|-
| ستين صدي هجري
| تيرهين صدي عيسوي
| ''چچ نامي'' جي فارسي متن جي ترتيب
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| سنڌ ۾ ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه
| 1768ع–1769ع
| ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جي آبادڪاري
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون جدول قديم نيرون ۽ مغل دور جي نيرون پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي پسمنظر ڏيکاري ٿو. انهن تاريخن مان ڪنهن کي به نيرون پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن پرڳڻي جو ذڪر سيوهڻ سرڪار جي يارهن پرڳڻن واري ورهاست کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

نيرون جي قديم تاريخ عربن جي سنڌ تي فتح سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته مغل دور جي نيرون پرڳڻي جي تاريخ سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام سان تعلق رکي ٿي.

== وڌيڪ تحقيق جا موضوع ==

نيرون پرڳڻي بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين سوالن جي وضاحت ضروري آهي:

* نيرون پرڳڻي جون قطعي جاگرافيائي حدون؛
* نيرون واري قلعي ۽ نيرون پرڳڻي جو انتظامي فرق؛
* پرڳڻي جي محصولي آمدني؛
* مقامي عملدارن ۽ زميندارن جا نالا؛
* قديم نيرون ڪوٽ ۽ مغل دور جي پرڳڻي جو جاگرافيائي لاڳاپو؛
* پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون تاريخون.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[چچ نامو]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=علي بن حامد ڪوفي
 |title=چچ نامو
 |language=fa
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت مغلن جو دور حڪومت — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو ٺٽو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]</text>
      <sha1>ipxy9ywh4obvjzq6vn3q4znl74mn4ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418011</id>
      <parentid>418010</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9053" sha1="jjq7a9nzrz8kosaz24dkaiipkk4madz" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[نصرپور سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[نصرپور سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب نصرپور سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي. هن نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.

هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>jjq7a9nzrz8kosaz24dkaiipkk4madz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418016</id>
      <parentid>418011</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9041" sha1="8dlu03gyrbzumn33dtwht1lkjs3f88a" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب نصرپور سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي. هن نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.

هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>8dlu03gyrbzumn33dtwht1lkjs3f88a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418017</id>
      <parentid>418016</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9035" sha1="85padc40iq49eiz9ph1ius4fhvj2hv7" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب نصرپور سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي. هن نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.

هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>85padc40iq49eiz9ph1ius4fhvj2hv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418018</id>
      <parentid>418017</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9029" sha1="aru0ej14nm5r8wogxdiuaupy5pcp1sc" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي. هن نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.

هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>aru0ej14nm5r8wogxdiuaupy5pcp1sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418022</id>
      <parentid>418018</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9291" sha1="2igmqyp7i8rpebegce7f0zicon4n1cp" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.

هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>2igmqyp7i8rpebegce7f0zicon4n1cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418023</id>
      <parentid>418022</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T18:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9289" sha1="bsduacab5322ks955f4vtn8pb2c0ejy" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.

92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.

هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>bsduacab5322ks955f4vtn8pb2c0ejy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418024</id>
      <parentid>418023</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9286" sha1="nhvd1myio6nmr9wek23ev6pxk8f2v50" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== نصرپور سرڪار سان تعلق ==

نصرپور سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.

مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي نصرپور سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.

هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ نصرپور سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>nhvd1myio6nmr9wek23ev6pxk8f2v50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418025</id>
      <parentid>418024</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9270" sha1="h6lvwe1uwkqw3etwl4zjx7uv9ute9pl" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ٺٽو سرڪار سان تعلق ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.
مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.
نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي ٺٽو سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.
هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.

انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.

ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>h6lvwe1uwkqw3etwl4zjx7uv9ute9pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418026</id>
      <parentid>418025</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9268" sha1="0vwob5zint134pdegbc49j3crh3pcjw" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.

نيرون ڪوٽ کي نصرپور سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.

پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ٺٽو سرڪار سان تعلق ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.
مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.
نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي ٺٽو سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.
هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.
انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.
ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>0vwob5zint134pdegbc49j3crh3pcjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418028</id>
      <parentid>418026</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9260" sha1="2kh9c7agdquqgyiamj70f3vd6qc66nz" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.

هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.
نيرون ڪوٽ کي ٺٽو سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.
پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ٺٽو سرڪار سان تعلق ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.
مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.
نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي ٺٽو سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.
هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.
انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.
ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>2kh9c7agdquqgyiamj70f3vd6qc66nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418029</id>
      <parentid>418028</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9258" sha1="ktaogqen3khy50lrhpymf7r82ffz5m1" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.
هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.
نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.
نيرون ڪوٽ کي ٺٽو سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.
پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ٺٽو سرڪار سان تعلق ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.
مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.
نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي ٺٽو سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.
هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''نيرون جو قلعو پرڳڻو'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.
انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.
ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>ktaogqen3khy50lrhpymf7r82ffz5m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418031</id>
      <parentid>418029</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9262" sha1="7flsmtt7oz3dkufwqx3e65oh0166wxt" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون ڪوٽ پرڳڻو
| native_name = نيرون ڪوٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = منسوب تاريخي مرڪز
| seat = [[نيرون ڪوٽ]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون ڪوٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جنهن کي مغل دور جي [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. تاريخي انتظامي ورهاست جي هڪ پڙهڻيءَ موجب ٺٽو سرڪار ۾ چار پرڳڻا شامل هئا، جن مان ٻه [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ۽ ٻه کاٻي ڪپ تي واقع هئا. نيرون ڪوٽ کي ساڄي ڪپ واري پرڳڻي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt; هن ساڄي پاسي واري نسبت جي اصل فارسي عبارت ۽ صفحي جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي موجوده [[ڪوٽڙي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. البت پرڳڻي جون قطعي سرحدون ۽ موجوده ڪوٽڙي تعلقي سان انهن جي مطابقت وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ محصولي دستاويزن جي مدد سان طئي ڪرڻ جي ضرورت آهي.

سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[شورا ڳوٺ]] ۽ شال ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ ھيا. شال ھاڻي [[ڳوٺ سال|سال]] سڏجي ٿو جيڪو ھن وقت ڪوٽڙي جي ويجھو واقع آهي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون ڪوٽ'' نالي ۾ ''ڪوٽ'' جو مطلب قلعو آهي. سنڌ جي قديم تاريخ ۾ نيرون نالي شهر ۽ قلعي جو ذڪر ملي ٿو.

''[[چچ نامو]]'' ۾ نيرون جو ذڪر عربن جي سنڌ تي فتح واري دور ۾ ملي ٿو. قديم نيرون جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي سان ڪئي ويندي آهي.

بهرحال، قديم نيرون شهر، نيرون ڪوٽ جو قلعو ۽ مغل دور جو نيرون ڪوٽ پرڳڻو هڪجهڙين جاگرافيائي حدن واريون وحدتون هجڻ لازمي ناهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي انتظامي علائقي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
موجوده ڪوٽڙي، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي، جڏهن ته حيدرآباد درياهه جي ٻئي پاسي واقع آهي.
هن جاگرافيائي نسبت کي سمجهڻ وقت سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي انتظامي حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== قديم نيرون ۽ عربن جي سنڌ تي فتح ==

''چچ نامي'' موجب عربن جي سنڌ تي فتح دوران نيرون هڪ اهم آبادي هئي.
92هه–93هه (711ع–712ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ واري مهم ۾ نيرون جو ذڪر ملي ٿو.
تاريخي روايت موجب نيرون جي مقامي اڳواڻن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر کي وڏي جنگ کان سواءِ حوالي ڪيو ويو.
هي احوال قديم نيرون بابت آهي؛ ان کي مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام جو سڌو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.

== ارغون ۽ ترخان دور ==

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾، سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.
هن دور ۾ سنڌ جا مختلف تاريخي شهر، قلعا ۽ انتظامي علائقا سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.
نيرون ڪوٽ واري علائقي جي تاريخ کي پڻ سنڌ جي انهن سياسي تبديلين جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== مغل دور ۾ انتظامي حيثيت ==

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي نظام ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت ۽ ''پرڳڻو'' سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هو.
نيرون ڪوٽ کي ٺٽو سرڪار سان منسوب ڪندڙ بيان موجب اهو سرڪار جي ساڄي ڪپ واري حصي ۾ واقع هو.
پرڳڻي جي مخصوص محصولي آمدني، فوجي نفري، مقامي عملدارن ۽ قطعي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ٺٽو سرڪار سان تعلق ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جو هڪ قديم انتظامي ۽ علمي مرڪز هو.
مغل دور جي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ نصرپور جو نالو ملي ٿو.
نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي ٺٽو سرڪار سان نسبت کي ان دور جي سياسي ۽ محصولي بندوبست جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي.
هن نسبت جي قطعي تصديق لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي اصل فارسي متن ۾ ٺٽو سرڪار جي پرڳڻن واري فهرست سان مقابلو ضروري آهي.

== نيرون جو قلعو پرڳڻي کان فرق ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي ''[[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]'' نالي هڪ الڳ تاريخي داخلا ملي ٿي.
انهيءَ داخلا ۾ واهي، واهن جي شاخن ۽ جوهيءَ جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان موجوده جوهيءَ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيائي نسبت ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان ڪئي وڃي ٿي.
ٻنهي نالن جي لفظي هڪجهڙائيءَ باوجود انهن کي هڪ ئي انتظامي وحدت قرار ڏيڻ لاءِ سڌي تاريخي شاهدي گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري دور !! عيسوي دور !! واقعو
|-
| 92هه–93هه || 711ع–712ع || قديم نيرون جو عربن جي سنڌ تي فتح دوران ذڪر
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || سنڌ ۾ ارغون ۽ ترخان اقتدار
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1182هه || 1768ع–1769ع || ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ حيدرآباد جو قيام
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' مٿيون تاريخون علائقي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن؛ اهي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جون قطعي تاريخون ناهن.

== تاريخي اهميت ==

نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو مطالعو سنڌ جي مغل دور واري انتظامي جاگرافي، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ قديم نيرون جي سڃاڻپ بابت تحقيق لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ]]
* [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]</text>
      <sha1>7flsmtt7oz3dkufwqx3e65oh0166wxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيرون جو قلعو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103881</id>
    <revision>
      <id>418013</id>
      <timestamp>2026-10-08T18:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = نيرون جو قلعو پرڳڻو | native_name = نيرون جو قلعو | other_name = واهي | settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subd...</comment>
      <origin>418013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11761" sha1="nxi11i96nc0qgvdroqbsf5pclhs6g14" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.

ڪتاب ۾ بختيار بيگ جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ نيرون ڪوٽ پرڳڻو نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.

نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.

ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي نصرپور سرڪار ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>nxi11i96nc0qgvdroqbsf5pclhs6g14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418033</id>
      <parentid>418013</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11759" sha1="1az9p60hvbbjb3yke7zgl869t8c8rzb" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.

ڪتاب ۾ بختيار بيگ جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ نيرون ڪوٽ پرڳڻو نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.

نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.

ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي نصرپور سرڪار ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.

ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1az9p60hvbbjb3yke7zgl869t8c8rzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418034</id>
      <parentid>418033</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11761" sha1="s4w5110zenchfamc0yzv3zrgsxdupb6" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.

ڪتاب ۾ بختيار بيگ جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ نيرون ڪوٽ پرڳڻو نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.

نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.

ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي نصرپور سرڪار ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>s4w5110zenchfamc0yzv3zrgsxdupb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418035</id>
      <parentid>418034</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="g74jqq3y36zt0u8g4ho8fiq51mht7w6" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.

ڪتاب ۾ بختيار بيگ جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>g74jqq3y36zt0u8g4ho8fiq51mht7w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418036</id>
      <parentid>418035</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11765" sha1="6ndjxbdc0pa7qvmrwq69qygh6q0diq5" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.

ڪتاب ۾ بختيار بيگ جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>6ndjxbdc0pa7qvmrwq69qygh6q0diq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418037</id>
      <parentid>418036</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11767" sha1="7rfahbv7qi3f2pz8rbxi9blqf9xk3ui" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ بختيار بيگ جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7rfahbv7qi3f2pz8rbxi9blqf9xk3ui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418038</id>
      <parentid>418037</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11769" sha1="bdmn42po419bc0zjwxch1hre12522zo" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.

ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.
ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ [[بختيار بيگ]] جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>bdmn42po419bc0zjwxch1hre12522zo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418039</id>
      <parentid>418038</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* قديم آبادي */</comment>
      <origin>418039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11767" sha1="7uyajgrew5jw25np39h2oiqa4xa33ew" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.

واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.

نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.
ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.
ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ [[بختيار بيگ]] جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7uyajgrew5jw25np39h2oiqa4xa33ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418040</id>
      <parentid>418039</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11763" sha1="81y6t2jxb24akks0jvywh9s73maiwdy" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.
واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.
نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.
بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.
ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.
ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ [[بختيار بيگ]] جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>81y6t2jxb24akks0jvywh9s73maiwdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418041</id>
      <parentid>418040</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12277" sha1="ns56ggripqgb70w8y53kf2ppi0jnca6" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق نيرون شروع ۾ ماڇين جو ڳوٺ ھوندو ھو جن کي بختيار بيگ ترڪ ڍل ڏيڻ کان انڪار جي ڪري بي دخل ڪري اتي پنھورن کي آباد ڪرايو. پنھورن جا چار سردار موسو، عيسو، دائود  ۽ جلال اتي آباد ٿيا. اتي موجود نيرون جو قلعو شروع ۾ واھري جياسي سڏبو ھو. قلعي ۾ ھڪ ڪاريز مان پاڻي ايندو ھو.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.
واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.
نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.
بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.
ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.
ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ [[بختيار بيگ]] جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ns56ggripqgb70w8y53kf2ppi0jnca6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418042</id>
      <parentid>418041</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12307" sha1="6dtfqds21xpga1d38vh94nafhvt2wvj" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = نيرون جو قلعو پرڳڻو
| native_name = نيرون جو قلعو
| other_name = واهي
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو ۽ قلعي وارو علائقو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = نيرون جو قلعو
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
}}

'''نيرون جو قلعو پرڳڻو''' سنڌ جي مغل دور جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحن 20–21 تي هن پرڳڻي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ هن علائقي جي پراڻي سڃاڻپ ''واهي'' سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ ۾ موجوده [[جوهي]] تعلقي جي الهندي ميدان جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |pages=20–21 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هي پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي بيان ۾ واهن، زرعي آبادڪاري، مقامي آبادي ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت معلومات ملي ٿي.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق نيرون شروع ۾ ماڇين جو ڳوٺ ھوندو ھو جن کي بختيار بيگ ترڪ ڍل ڏيڻ کان انڪار جي ڪري بي دخل ڪري اتي پنھورن کي آباد ڪرايو. پنھورن جا چار سردار موسو، عيسو، دائود  ۽ جلال اتي آباد ٿيا. اتي موجود نيرون جو قلعو شروع ۾ واھري جياسي سڏبو ھو. قلعي ۾ ھڪ ڪاريز مان پاڻي ايندو ھو&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

''نيرون جو قلعو'' نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو هڪ قلعي يا قلعي بند آباديءَ سان لاڳاپيل هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن علائقي لاءِ ''واهي'' نالي جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
واهيءَ جو نالو علائقي جي آبپاشي ۽ زرعي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل تاريخي سڃاڻپ طور اهم آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نيرون جو قلعو پرڳڻي جي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده جوهي تعلقي جي الهندي ميدان سان هو.

هي علائقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع تاريخي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي دائري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== جوهيءَ جي الهندي ميدان سان تعلق ===

جوهيءَ جو الهندو علائقو سنڌ جي تاريخي ڪاڇي واري خطي سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي ۾ جابلو علائقن مان ايندڙ پاڻي، موسمي وهڪرن ۽ واهن زرعي آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي بيان دوران جوهيءَ جي الهندي ميدان ۽ ان جي زرعي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== واهي ۽ آبپاشيءَ جو نظام ==

هن پرڳڻي بابت ڪتاب ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ انهن مان نڪرندڙ چئن شاخن يا واهن جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واهن ذريعي ڀرپاسي جون زمينون آباد ٿينديون هيون.
واهن جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته علائقي جي معيشت ۾ زراعت ۽ آبپاشيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

=== زرعي آبادڪاري ===

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن ۾ زرعي پيداوار سرڪاري محصول جو اهم بنياد هئي.
نيرون جو قلعو پرڳڻي ۾ واهن ذريعي زمينن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر علائقي جي اقتصادي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.
بهرحال، پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل انگ اکر گهربل آهن.

== قديم آبادي ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نيرون جي اوائلي آباديءَ جو تعلق ماڇي ماڻهن سان هو.
ڪتاب ۾ نيرون کي شروعاتي دور ۾ ماڇين جي ڳوٺ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
انهيءَ مان علائقي جي مقامي آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي روايت ملي ٿي، پر ان جي قدامت ۽ آباديءَ جي مسلسل تاريخ بابت وڌيڪ ماخذن جي ضرورت آهي.

== مغل دور ۾ نيرون جو قلعو ==

=== بختيار بيگ جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال دوران مغل عملدار بختيار بيگ جو ذڪر ملي ٿو.
ڪتاب موجب مقامي آبادي ۽ مغل انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا، جن کان پوءِ [[بختيار بيگ]] جي فوجي ڪارروائيءَ جو بيان اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;
بختيار بيگ جو نالو سيوهڻ جي مغل دور واري تاريخ ۾ پڻ ملي ٿو.

=== مقامي آباديءَ سان ٽڪراءُ ===

يوسف ميرڪ جي بيان ۾ نيرون واري علائقي جي مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو احوال موجود آهي.
ڪتاب ۾ [[بختيار بيگ]] جي ڪارروائيءَ ۽ مقامي ماڻهن جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
انهن واقعن کي مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري اقتدار ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharNeroonFort&quot;/&gt;

== سيوهڻ سرڪار جو انتظامي نظام ==

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو.
''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' ۾ سيوهڻ جي قلعي بابت تحقيقي مضمون موجب يوسف ميرڪ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSehwanFort&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[سيوهڻ سرڪار]] جي پرڳڻن جي تعداد ۽ ترتيب بابت مختلف پڙهڻين کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

== نيرون ڪوٽ پرڳڻي کان فرق ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو ۽ [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] نالن جي لحاظ کان هڪجهڙا لڳن ٿا، پر انهن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت الڳ بيان موجود آهن.
نيرون جو قلعو پرڳڻي جي احوال ۾ جوهيءَ جي الهندي ميدان، واهي ۽ آبپاشيءَ جي شاخن جو ذڪر آهي.
ٻئي طرف نيرون ڪوٽ پرڳڻي کي [[ٺٽو سرڪار]] ۽ ڪوٽڙيءَ واري پاسي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
انهيءَ ڪري ٻنهي کي هڪ ئي پرڳڻو قرار ڏيڻ کان اڳ سندن اصل فارسي نالن، انتظامي ماتحتيءَ ۽ جاگرافيائي حدن جي تقابلي تحقيق ضروري آهي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.
ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي وحدتن، مقامي قبيلن، زراعت، واهن ۽ مغل عملدارن جي ڪاررواين بابت تفصيلي معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! واقعو
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || سيوهڻ تي مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1001هه–1002هه || 1593ع || سيوهڻ ۾ مغل عملدار بختيار بيگ جي مقرريءَ جو دور
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || نيرون جو قلعو پرڳڻي بابت يوسف ميرڪ جو احوال
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون علائقي جي سياسي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. نيرون جو قلعو پرڳڻي جي قيام يا خاتمي جي قطعي تاريخ معلوم نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

نيرون جو قلعو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ ۾ آبپاشي، زرعي آبادڪاري، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

جوهيءَ جي الهندي ميدان سان ان جو تعلق سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[نيرون ڪوٽ پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[جوهي]]
* [[ڪاڇو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سيوهڻ سرڪار]]
[[زمرو:دادو ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>6dtfqds21xpga1d38vh94nafhvt2wvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٺٽو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103882</id>
    <revision>
      <id>418043</id>
      <timestamp>2026-10-08T19:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = ٺٽو پرڳڻو | native_name = ٺٽو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = م...</comment>
      <origin>418043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14317" sha1="7msbxzoxmwow5czkkw86v8lk3i0s7u2" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ٺٽو پرڳڻو
| native_name = ٺٽو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = انتظامي مرڪز
| seat = [[ٺٽو]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ٺٽو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[ٺٽو سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ ٺٽو پرڳڻو هڪ اهم وحدت طور شمار ٿيندو هو. پرڳڻي جو مرڪز [[ٺٽو]] شهر هو، جيڪو سنڌ جي سياسي، واپاري، علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ٺٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ٺٽو پرڳڻي جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. تاريخي بيانن موجب درياهه جو پراڻو وهڪرو ٺٽي ۽ [[مڪلي]] جي ٽڪرين جي اتر پاسي کان گذرندو هو. پرڳڻي جا ڪجهه حصا ٽڪرين ۽ ڪوهستاني علائقن تائين پڻ پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==

ٺٽو پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر ٺٽي سان لاڳاپيل هو.
مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' زميني محصول ۽ مقامي انتظام جي هڪ وحدت هو، جڏهن ته ''سرڪار'' ان کان وڏي انتظامي وحدت هئي.
ٺٽو هڪ ئي وقت شهر، انتظامي مرڪز ۽ هڪ وڏي تاريخي علائقي جي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو.
انهيءَ ڪري ٺٽو شهر، ٺٽو پرڳڻو، ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو تاريخي لحاظ کان الڳ انتظامي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ٺٽو پرڳڻو سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ واقع هو.
هن پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو اهم عنصر سنڌو درياهه ۽ ان جا بدلجندڙ وهڪرا هئا.

=== سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل تاريخي احوال موجب ٺٽي جي شهر ۽ پرڳڻي جي ڪافي ايراضي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي هئي.
ان مان اندازو ٿئي ٿو ته درياهه جو وهڪرو ٺٽي ۽ مڪليءَ جي ٽڪرين جي اتر پاسي کان گذرندو هو ۽ گجيءَ کان ٺٽي ڏانهن ويندڙ هاڻوڪي رستي کي پار ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;
درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سبب تاريخي پرڳڻي جي جاگرافيءَ کي موجوده ضلعي يا تعلقي جي حدن سان سڌو برابر نٿو سمجهي سگهجي.

=== ڪوهستاني حصا ===

ٺٽو پرڳڻي جا ڪجهه حصا ٽڪرين تائين پکڙيل هئا.
تاريخي احوال ۾ [[ڪوهستان]] ۽ [[ساڪرو]] جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ ڪهيري، ڪرمتي ۽ بلوچ آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;
اهي علائقا مغل انتظام لاءِ سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي قبيلن ۽ سرڪاري عملدارن جي وچ ۾ لاڳاپا هميشه هڪجهڙا نه رهيا.

== تاريخي پسمنظر ==

=== سما دور ===

[[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
ٺٽي جي اهميت سنڌو درياهه جي واپاري رستن، سامونڊي بندرن ۽ زرعي علائقن سان لاڳاپيل هئي.
سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽي ۽ مڪليءَ جي علائقي ۾ مذهبي، علمي ۽ تعميراتي سرگرميون وڌيون.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===

سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آيون.
[[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي اقتدار جو دور شروع ٿيو.
ترخان حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز رهيو ۽ مقامي قبيلن سان انتظامي ۽ فوجي لاڳاپا قائم رکيا ويا.

== مغل دور ۾ ٺٽو پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار سان تعلق ===

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ٺٽو سرڪار سنڌ جي اهم وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي ٺٽو سرڪار جي سترهين صديءَ واري انتظامي ورهاست جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
ٺٽو پرڳڻو انهيءَ سرڪار جي ماتحت هو.
مغل دور جي مختلف ماخذن ۾ ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا جا نالا پڻ اهم انتظامي مرڪزن طور ملن ٿا، پر انهن کي هر دور ۾ ساڳئي درجي جون وحدتون سمجهڻ درست ناهي.

=== مقامي انتظام ===

مغل دور ۾ پرڳڻن جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.
ٺٽو پرڳڻي جي ڪجهه حصن ۾ قبيلائي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا پيچيده رهيا.
مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت ۽ انهن سان ٿيل ٺاهن جو احوال ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ٻين تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.

== مقامي قبيلا ۽ سياسي لاڳاپا ==

=== ڪهيري ۽ ڪرمتي ===

ٺٽو پرڳڻي جي ڪوهستاني حصن ۾ ڪهيري ۽ ڪرمتي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.
مغل دور ۾ انهن علائقن جي آباديءَ ۽ سرڪاري انتظام جي وچ ۾ ڪڏهن ڇڪتاڻ ۽ ڪڏهن اطاعت جا لاڳاپا قائم رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

=== مهيري ۽ نڱامر ===

تاريخي احوال موجب ٺٽي جي پرڳڻي جا عام رعيتي ماڻهو مهيرين ۽ نڱامرن جي ڪاررواين کان خوفزده رهندا هئا.
ترخان حڪمرانن انهن قبيلن جي سردارن سان ٺاهه ڪري علائقي ۾ امن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
مغل دور ۾ ڄام هالي ۽ راڻي عمر جا نالا پڻ مقامي قبيلائي سياست سان لاڳاپيل ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

=== ڄام هالو ۽ راڻو عمر ===

ٺٽي جي انتظامي تاريخ ۾ ڄام هالي ۽ راڻي عمر جو ذڪر اهم آهي.
تاريخي بيان موجب مغل عملدارن مقامي سردارن کي راضي ڪري سندن علائقن ۾ محدود خودمختياري برقرار رکڻ ڏني.
بعد ۾ مغل انتظام ۽ ڪجهه قبيلائي سردارن جي وچ ۾ لاڳاپا خراب ٿيا.

انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٺٽو پرڳڻي جي سڀني علائقن ۾ مغل حڪومت جو عملي اختيار هڪجهڙو نه هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

ٺٽو پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم هئي.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، واهن ۽ زرعي زمينن سبب پرڳڻي جي آباديءَ ۽ محصولي نظام کي هٿي ملي.
مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو هو.
ٺٽو پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== واپار ۽ بندرن سان لاڳاپا ==

ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري شهر هو.

سنڌو درياهه ۽ سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، فارس ۽ سامونڊي واپار سان قائم هئا.
ٺٽي جي واپاري اهميت جو اثر ڀرپاسي جي زرعي ۽ دستڪاريءَ وارن علائقن تي پڻ پوندو هو.
بهرحال، ٺٽي شهر جي مجموعي واپاري انگن کي ٺٽو پرڳڻي جي مخصوص محصولي انگن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== علمي ۽ ثقافتي اهميت ==

ٺٽو وچئين دور ۽ مغل دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم علمي مرڪز رهيو.
هتي مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، تصنيف ۽ خطاطيءَ جون روايتون موجود هيون.
[[مڪلي جو قبرستان]] ٺٽي جي سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم يادگار آهي.
مڪليءَ ۾ مختلف دورن جي حڪمرانن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا موجود آهن.

== شاهجهاني مسجد ==

[[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] ٺٽي جي مغل دور جي اهم تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي.
هن مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪمرانيءَ دوران يارهين صدي هجري، يعني سترهين صدي عيسويءَ ۾ ٿي.
مسجد جي تعميراتي تاريخ ٺٽي جي مغل دور واري شهري ۽ ثقافتي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ٺٽو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو.
ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.
هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي نظام، مقامي قبيلن، فوجدارن ۽ زرعي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
ٺٽو پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ مقامي قبيلن بابت احوال انهيءَ دور جي انتظامي ۽ سماجي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.
ان کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] جي دور ۾ پڻ سنڌ جي انتظامي حدن ۽ سياسي مرڪزن ۾ تبديليون ٿيون.
مغل دور جي ٺٽو پرڳڻي جي قطعي حدن کي انهن بعد وارن دورن جي انتظامي حدن سان برابر قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تحقيق گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! اهم واقعو
|-
| نائين صدي هجري || پندرهين صدي عيسوي || سما دور ۾ ٺٽي جي سياسي ۽ ثقافتي اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || ارغون ۽ ترخان حڪمراني
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || مغل دور ۾ ٺٽو پرڳڻي جي انتظامي حيثيت
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون ٺٽو پرڳڻي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون اڃا تصديق طلب آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[ٺٽو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[چاچڪان]]
* [[چاڪر هالا]]
* [[مڪلي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو ٺٽو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7msbxzoxmwow5czkkw86v8lk3i0s7u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418044</id>
      <parentid>418043</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14287" sha1="n26bfmisn7r3lhl7xjrukq74ry9p4ng" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ ٺٽو سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = ٺٽو پرڳڻو
| native_name = ٺٽو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[ٺٽو سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = انتظامي مرڪز
| seat = [[ٺٽو]]
| established_title = تاريخي دور
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ٺٽو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻو هو، جيڪو مغل دور ۾ [[ٺٽو سرڪار]] جي ماتحت هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ ٺٽو سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ ٺٽو پرڳڻو هڪ اهم وحدت طور شمار ٿيندو هو. پرڳڻي جو مرڪز [[ٺٽو]] شهر هو، جيڪو سنڌ جي سياسي، واپاري، علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ٺٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ٺٽو پرڳڻي جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. تاريخي بيانن موجب درياهه جو پراڻو وهڪرو ٺٽي ۽ [[مڪلي]] جي ٽڪرين جي اتر پاسي کان گذرندو هو. پرڳڻي جا ڪجهه حصا ٽڪرين ۽ ڪوهستاني علائقن تائين پڻ پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==

ٺٽو پرڳڻي جو نالو تاريخي شهر ٺٽي سان لاڳاپيل هو.
مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' زميني محصول ۽ مقامي انتظام جي هڪ وحدت هو، جڏهن ته ''سرڪار'' ان کان وڏي انتظامي وحدت هئي.
ٺٽو هڪ ئي وقت شهر، انتظامي مرڪز ۽ هڪ وڏي تاريخي علائقي جي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو رهيو.
انهيءَ ڪري ٺٽو شهر، ٺٽو پرڳڻو، ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو تاريخي لحاظ کان الڳ انتظامي اصطلاح آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ٺٽو پرڳڻو سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ واقع هو.
هن پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو اهم عنصر سنڌو درياهه ۽ ان جا بدلجندڙ وهڪرا هئا.

=== سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو ===

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڏنل تاريخي احوال موجب ٺٽي جي شهر ۽ پرڳڻي جي ڪافي ايراضي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي هئي.
ان مان اندازو ٿئي ٿو ته درياهه جو وهڪرو ٺٽي ۽ مڪليءَ جي ٽڪرين جي اتر پاسي کان گذرندو هو ۽ گجيءَ کان ٺٽي ڏانهن ويندڙ هاڻوڪي رستي کي پار ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;
درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سبب تاريخي پرڳڻي جي جاگرافيءَ کي موجوده ضلعي يا تعلقي جي حدن سان سڌو برابر نٿو سمجهي سگهجي.

=== ڪوهستاني حصا ===

ٺٽو پرڳڻي جا ڪجهه حصا ٽڪرين تائين پکڙيل هئا.
تاريخي احوال ۾ [[ڪوهستان]] ۽ [[ساڪرو]] جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ ڪهيري، ڪرمتي ۽ بلوچ آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;
اهي علائقا مغل انتظام لاءِ سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي قبيلن ۽ سرڪاري عملدارن جي وچ ۾ لاڳاپا هميشه هڪجهڙا نه رهيا.

== تاريخي پسمنظر ==

=== سما دور ===

[[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو.
ٺٽي جي اهميت سنڌو درياهه جي واپاري رستن، سامونڊي بندرن ۽ زرعي علائقن سان لاڳاپيل هئي.
سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽي ۽ مڪليءَ جي علائقي ۾ مذهبي، علمي ۽ تعميراتي سرگرميون وڌيون.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===

سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي سياسي اقتدار ۾ اهم تبديليون آيون.
[[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ ٺٽي ۾ [[ترخان خاندان]] جي اقتدار جو دور شروع ٿيو.
ترخان حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز رهيو ۽ مقامي قبيلن سان انتظامي ۽ فوجي لاڳاپا قائم رکيا ويا.

== مغل دور ۾ ٺٽو پرڳڻو ==

=== ٺٽو سرڪار سان تعلق ===

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ٺٽو سرڪار سنڌ جي اهم وحدتن مان هڪ هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي ٺٽو سرڪار جي سترهين صديءَ واري انتظامي ورهاست جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
ٺٽو پرڳڻو انهيءَ سرڪار جي ماتحت هو.
مغل دور جي مختلف ماخذن ۾ ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا جا نالا پڻ اهم انتظامي مرڪزن طور ملن ٿا، پر انهن کي هر دور ۾ ساڳئي درجي جون وحدتون سمجهڻ درست ناهي.

=== مقامي انتظام ===

مغل دور ۾ پرڳڻن جي انتظام ۾ زميني محصول جي وصولي، زراعت جي نگراني ۽ امن امان جا معاملا اهم هئا.
ٺٽو پرڳڻي جي ڪجهه حصن ۾ قبيلائي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا پيچيده رهيا.
مقامي قبيلن جي سياسي حيثيت ۽ انهن سان ٿيل ٺاهن جو احوال ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ٻين تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.

== مقامي قبيلا ۽ سياسي لاڳاپا ==

=== ڪهيري ۽ ڪرمتي ===

ٺٽو پرڳڻي جي ڪوهستاني حصن ۾ ڪهيري ۽ ڪرمتي قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.
مغل دور ۾ انهن علائقن جي آباديءَ ۽ سرڪاري انتظام جي وچ ۾ ڪڏهن ڇڪتاڻ ۽ ڪڏهن اطاعت جا لاڳاپا قائم رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

=== مهيري ۽ نڱامر ===

تاريخي احوال موجب ٺٽي جي پرڳڻي جا عام رعيتي ماڻهو مهيرين ۽ نڱامرن جي ڪاررواين کان خوفزده رهندا هئا.
ترخان حڪمرانن انهن قبيلن جي سردارن سان ٺاهه ڪري علائقي ۾ امن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
مغل دور ۾ ڄام هالي ۽ راڻي عمر جا نالا پڻ مقامي قبيلائي سياست سان لاڳاپيل ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

=== ڄام هالو ۽ راڻو عمر ===

ٺٽي جي انتظامي تاريخ ۾ ڄام هالي ۽ راڻي عمر جو ذڪر اهم آهي.
تاريخي بيان موجب مغل عملدارن مقامي سردارن کي راضي ڪري سندن علائقن ۾ محدود خودمختياري برقرار رکڻ ڏني.
بعد ۾ مغل انتظام ۽ ڪجهه قبيلائي سردارن جي وچ ۾ لاڳاپا خراب ٿيا.

انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٺٽو پرڳڻي جي سڀني علائقن ۾ مغل حڪومت جو عملي اختيار هڪجهڙو نه هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaThatta&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==

ٺٽو پرڳڻي جي معيشت ۾ زراعت اهم هئي.

سنڌو درياهه جي پاڻيءَ، واهن ۽ زرعي زمينن سبب پرڳڻي جي آباديءَ ۽ محصولي نظام کي هٿي ملي.
مغل دور ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو هو.
ٺٽو پرڳڻي جي مخصوص فصلن، محصولي آمدني ۽ زمين جي ايراضيءَ بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== واپار ۽ بندرن سان لاڳاپا ==

ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري شهر هو.

سنڌو درياهه ۽ سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، فارس ۽ سامونڊي واپار سان قائم هئا.
ٺٽي جي واپاري اهميت جو اثر ڀرپاسي جي زرعي ۽ دستڪاريءَ وارن علائقن تي پڻ پوندو هو.
بهرحال، ٺٽي شهر جي مجموعي واپاري انگن کي ٺٽو پرڳڻي جي مخصوص محصولي انگن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== علمي ۽ ثقافتي اهميت ==

ٺٽو وچئين دور ۽ مغل دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم علمي مرڪز رهيو.
هتي مذهبي تعليم، فارسي ۽ عربي علم، تصنيف ۽ خطاطيءَ جون روايتون موجود هيون.
[[مڪلي جو قبرستان]] ٺٽي جي سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم يادگار آهي.
مڪليءَ ۾ مختلف دورن جي حڪمرانن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا موجود آهن.

== شاهجهاني مسجد ==

[[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] ٺٽي جي مغل دور جي اهم تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي.
هن مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪمرانيءَ دوران يارهين صدي هجري، يعني سترهين صدي عيسويءَ ۾ ٿي.
مسجد جي تعميراتي تاريخ ٺٽي جي مغل دور واري شهري ۽ ثقافتي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ٺٽو ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين هو.
ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.
هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي نظام، مقامي قبيلن، فوجدارن ۽ زرعي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMazhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
ٺٽو پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ مقامي قبيلن بابت احوال انهيءَ دور جي انتظامي ۽ سماجي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.
ان کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] جي دور ۾ پڻ سنڌ جي انتظامي حدن ۽ سياسي مرڪزن ۾ تبديليون ٿيون.
مغل دور جي ٺٽو پرڳڻي جي قطعي حدن کي انهن بعد وارن دورن جي انتظامي حدن سان برابر قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تحقيق گهربل آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ !! عيسوي تاريخ !! اهم واقعو
|-
| نائين صدي هجري || پندرهين صدي عيسوي || سما دور ۾ ٺٽي جي سياسي ۽ ثقافتي اهميت
|-
| ڏهين صدي هجري || سورهين صدي عيسوي || ارغون ۽ ترخان حڪمراني
|-
| 1000هه–1001هه || 1592ع || ٺٽي واري سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| 1044هه || 1634ع–1635ع || ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| يارهين صدي هجري || سترهين صدي عيسوي || مغل دور ۾ ٺٽو پرڳڻي جي انتظامي حيثيت
|-
| 1258هه–1259هه || 1843ع || سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' هي تاريخون ٺٽو پرڳڻي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. پرڳڻي جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون اڃا تصديق طلب آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[ٺٽو]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[چاچڪان]]
* [[چاڪر هالا]]
* [[مڪلي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو ٺٽو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:ٺٽو سرڪار]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>n26bfmisn7r3lhl7xjrukq74ry9p4ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چاچڪان پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103883</id>
    <revision>
      <id>418045</id>
      <timestamp>2026-10-08T19:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي لاڙ جو تاريخي انتظامي علائقو}}  {{Infobox settlement | name                    = چاچڪان پرڳڻو | native_name             = چاچڪان | other_name              = چاچڪان سرڪار | settlement_type         = تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو | subdivision_type        = سلطنت | subdivision_name        = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1       = ت...</comment>
      <origin>418045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16827" sha1="ea73pxczkxl2bmp6ugw0v6ovmq5exbm" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي لاڙ جو تاريخي انتظامي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = چاچڪان پرڳڻو
| native_name             = چاچڪان
| other_name              = چاچڪان سرڪار
| settlement_type         = تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = تاريخي صوبو
| subdivision_name1       = [[ٺٽو صوبو]]
| subdivision_type2       = تاريخي علائقو
| subdivision_name2       = [[سنڌ]]
| subdivision_type3       = موجوده ملڪ
| subdivision_name3       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4       = موجوده صوبو
| subdivision_name4       = [[سنڌ]]
| established_title       = تاريخي ذڪر
| established_date        = مغل دور کان اڳ
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| seat_type               = اهم تاريخي مرڪز
| seat                    = [[بدين]]
}}

'''چاچڪان پرڳڻو''' يا '''چاچڪان سرڪار''' سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هن علائقي جو تعلق موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري تاريخي جاگرافيءَ سان هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ چاچڪان سنڌ جي مغل انتظامي نظام جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ چاچڪان کي پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ساڳئي ڪتاب جي انگريزي ترجمي ۾ ''سرڪار چاچڪان'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي. انهيءَ ڪري چاچڪان جي انتظامي درجي بابت ٻنهي ترجمن جي اصطلاحن کي اصل فارسي متن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;&gt;{{cite book |author=M. S. Akhtar |title=Commentary on Mughal History in Sind |year=1983 |language=en |url=https://pt.scribd.com/document/782545593/Akhtar-M-S-1983}}&lt;/ref&gt;
يوسف ميرڪ چاچڪان جي ماڻهن، مقامي قبيلن، مغل عملدارن، جاگيرداري نظام ۽ محصولي وصوليءَ بابت اهم معلومات ڏني آهي. سندس بيان ۾ [[بدين]]، مندرا قبيلي، مظفر خان معموري ۽ عبدالـباقي جا نالا خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==

چاچڪان سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جو هڪ پراڻو نالو آهي. فارسي ۽ انگريزي تاريخي لکڻين ۾ ان جون مختلف صورتون ملن ٿيون، جن ۾ ''چاچڪان'' ۽ ''چاچگان'' شامل آهن.
مغل دور جي انتظامي ماخذن ۾ چاچڪان جو ذڪر ڪڏهن سرڪار ۽ ڪڏهن پرڳڻي جي صورت ۾ ملي ٿو.

''سرڪار'' مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ هڪ وڏي وحدت هئي، جڏهن ته ''پرڳڻو'' عام طور سرڪار جي ماتحت محصولي ۽ انتظامي وحدت هوندو هو.
چاچڪان جي تاريخي حيثيت جو تعين ڪندي انهن اصطلاحن جي فرق کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

چاچڪان جو تاريخي علائقو سنڌ جي لاڙ ۾ واقع هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي انگريزي ترجمي موجب چاچڪان، ٺٽي ۽ نصرپور جون سرڪارون سنڌو درياهه جي ٺٽي واري پاسي واقع هيون، جڏهن ته چاڪر هالا ٽڪرين واري ٻئي پاسي هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;
تاريخي چاچڪان جو تعلق بدين ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان هو.
سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن، آبپاشيءَ جي واهن ۽ سامونڊي ڪناري جي تبديلين سبب چاچڪان جي قديم جاگرافيءَ کي موجوده ضلعي جي حدن سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.

=== بدين سان تعلق ===

بدين چاچڪان جي تاريخي احوال ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مظفر خان معموري جي گورنريءَ دوران بدين پهريون ڀيرو مصنف جي ڀاءُ کي جاگير طور ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي مان بدين جي مغل دور واري انتظامي ۽ محصولي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==

=== سما دور ===

[[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جو لاڙ وارو علائقو سياسي ۽ اقتصادي لحاظ کان اهم هو.
ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ هو، جڏهن ته بدين ۽ ان جي ڀرپاسي جا زرعي علائقا مقامي انتظام ۽ محصولي نظام سان لاڳاپيل هئا.
چاچڪان جي سما دور واري قطعي انتظامي حدن بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===

ڏهين صدي هجري، يعني سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم رهي.
ترخان دور ۾ سنڌ جي لاڙ وارن علائقن ۾ مقامي قبيلن ۽ حڪومتي عملدارن جي وچ ۾ مختلف نوعيت جا لاڳاپا قائم هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مندرا قبيلي جي سرڪشي ترخانن جي دور کان جاري هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ چاچڪان ==

=== انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ چاچڪان سنڌ جي انتظامي ورهاست جو هڪ اهم حصو هو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي انگريزي ترجمي موجب ٺٽي واري وسيع علائقي ۾ چار سرڪارون هيون:

# ٺٽو
# چاچڪان
# نصرپور
# چاڪر هالا

انهن مان پهريون ٽي سنڌو درياهه جي ٺٽي واري پاسي ۽ چوٿين سرڪار ٽڪرين واري پاسي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;
انگريزي ترجمي موجب هر سرڪار ۾ ڪيترائي پرڳڻا ۽ هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هئا.

=== چاچڪان جي رعيت ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب چاچڪان جا عام هاري غريب ۽ نسبتاً فرمانبردار هئا.
پر علائقي جا ڪجهه قبيلائي گروهه مغل انتظام لاءِ مسئلا پيدا ڪندا هئا.
خاص طور مندرا قبيلي جي مزاحمت جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== مندرا قبيلي جي مزاحمت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مندرا قبيلي جا ماڻهو ترخان دور کان سرڪاري اقتدار جي مخالفت ڪندا رهيا هئا.
مغل دور ۾ پڻ انهن جي مزاحمت جاري رهي.
مصنف موجب مظفر خان معموري جي گورنريءَ دوران بدين جاگير طور ملڻ کان پوءِ عبدالـباقيءَ انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪئي.
ان کان پوءِ مندرا قبيلي جا ماڻهو سرڪاري اقتدار جي تابع ٿيا ۽ محصول ادا ڪرڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
هي احوال مغل دور ۾ مقامي قبيلن ۽ جاگيردارن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿو.

== مظفر خان معموري ==

[[مظفر خان معموري]] مغل دور جو هڪ اهم عملدار هو.
هن جو نالو ٺٽي جي مغل انتظامي تاريخ ۾ ملي ٿو.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سندس گورنريءَ دوران بدين جي جاگير سان لاڳاپيل اهم واقعو پيش آيو.
مظفر خان معموري جي دور ۾ چاچڪان جي مقامي قبيلن کي سرڪاري اقتدار جي تابع ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== عبدالـباقي ۽ بدين جي جاگير ==

يوسف ميرڪ جي بيان موجب بدين جي جاگير سندس ڀاءُ عبدالـباقيءَ کي ڏني وئي هئي.
عبدالـباقيءَ مقامي مزاحمت ڪندڙ گروهن خلاف ڪارروائي ڪئي.
مصنف موجب انهن ڪاررواين کان پوءِ مندرا قبيلي جا ماڻهو فرمانبردار ٿيا ۽ جاگيردار کي زميني محصول ادا ڪرڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;
هي واقعو چاچڪان جي سياسي ۽ محصولي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

== سهتا ۽ سميجا دَل ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چاچڪان جي احوال دوران سهتا ۽ سميجا دَل جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
مصنف موجب اهي گروهه نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل هئا.
انهن جي ڪاررواين سبب چاچڪان جي انتظام کي خطرا موجود هئا، پر عبدالـباقيءَ جي ڪارروائيءَ کان پوءِ انهن جي مزاحمت پڻ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;
انهيءَ بيان مان چاچڪان ۽ نصرپور جي ڀرپاسي وارن قبيلائي ۽ انتظامي علائقن جي هڪٻئي سان لاڳاپن جو اندازو ٿئي ٿو.

== محصولي نظام ==

مغل دور ۾ زميني محصول حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.
چاچڪان جي هارين کان محصول جي وصولي جاگيرداري نظام جي ماتحت ٿيندي هئي.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مقامي مزاحمت گهٽجڻ کان پوءِ چاچڪان ۾ زمين جي محصولي تشخيص نسبتاً ٿوري فوجي قوت سان مڪمل ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Akhtar1983&quot;/&gt;
انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته امن امان ۽ محصولي وصوليءَ جي وچ ۾ گهرو تعلق هو.

=== ضبط جو نظام ===

مغل دور ۾ ''ضبط'' زميني محصول جي تشخيص ۽ وصوليءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح هو.
چاچڪان جي تاريخي بيان ۾ پڻ محصولي تشخيص جو ذڪر ملي ٿو.
جاگيردار جي انتظامي طاقت ۽ مقامي آباديءَ جي فرمانبرداريءَ سان محصولي وصوليءَ جو عمل متاثر ٿيندو هو.

== جاگيرداري نظام ==

مغل سلطنت ۾ جاگير هڪ اهڙو انتظامي ۽ محصولي بندوبست هو، جنهن تحت ڪنهن عملدار کي مخصوص علائقي جي آمدنيءَ مان فائدو حاصل ڪرڻ جو حق ڏنو ويندو هو.
بدين جي عبدالـباقيءَ کي جاگير طور ملڻ جو ذڪر چاچڪان جي تاريخ ۾ انهيءَ نظام جو هڪ مثال آهي.
جاگيردار مقامي امن امان ۽ محصولي وصوليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪندو هو.

== چاچڪان ۽ نصرپور جا لاڳاپا ==

چاچڪان ۽ نصرپور مغل دور جي سنڌ جي تاريخي انتظامي جاگرافيءَ ۾ اهم علائقا هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سهتا ۽ سميجا دَل نصرپور سرڪار سان لاڳاپيل هئا، پر سندن سرگرمين جو اثر چاچڪان جي انتظام تي پڻ پوندو هو.
انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته انتظامي حدن جي باوجود قبيلائي ۽ سماجي لاڳاپا مختلف سرڪارن جي وچ ۾ پکڙيل هئا.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ چاچڪان ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو.
ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مغل دور واري انتظامي ورهاست، قبيلائي سياست، محصولي نظام ۽ مقامي مزاحمت بابت اهم معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;
چاچڪان بابت مصنف جو بيان خاص طور مندرا قبيلي، بدين جي جاگير، مظفر خان معموري ۽ عبدالـباقيءَ جي ڪاررواين بابت اهم آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! واقعو
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ترخان دور ۾ مندرا قبيلي جي مزاحمت جو پسمنظر
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع
| سنڌ ۾ مغل اقتدار جي توسيع
|-
| يارهين صدي هجري
| سترهين صدي عيسوي
| مظفر خان معموري ۽ عبدالـباقيءَ سان لاڳاپيل واقعا
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضـو
|}

''نوٽ:'' چاچڪان جي قيام ۽ خاتمي جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. مظفر خان معموري ۽ عبدالـباقيءَ سان لاڳاپيل واقعن جا مخصوص هجري مهينا پڻ وڌيڪ تصديق طلب آهن.

== تاريخي اهميت ==

چاچڪان مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ محصولي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم علائقو هو.
هن علائقي جي تاريخ مان مقامي قبيلن جي مزاحمت، جاگيردارن جي ڪردار، بدين جي انتظامي اهميت ۽ زميني محصول جي وصوليءَ بابت معلومات ملي ٿي.
چاچڪان جو احوال سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ مغل حڪومت ۽ مقامي آباديءَ جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي.

== تاريخي تحقيق جا مسئلا ==

چاچڪان بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ هيٺين سوالن جي وضاحت ضروري آهي:

* چاچڪان جي قطعي جاگرافيائي حدون؛
* چاچڪان جي سرڪار ۽ پرڳڻي واري حيثيت ۾ فرق؛
* بدين جي جاگير جون حدون؛
* مندرا، سهتا ۽ سميجا دَل قبيلن جون تاريخي آباديون؛
* مظفر خان معموري جي گورنريءَ دوران پيش آيل واقعن جون قطعي تاريخون؛
* چاچڪان جي محصولي آمدني ۽ زرعي ايراضي.

== پڻ ڏسو ==

* [[چاچڪان سرڪار]]
* [[ٺٽو سرڪار]]
* [[ٺٽو]]
* [[بدين]]
* [[بدين ضلعو]]
* [[نصرپور]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[ترخان خاندان]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}

* {{cite book |author=M. S. Akhtar |title=Commentary on Mughal History in Sind |year=1983 |language=en}}

* {{cite thesis |author=Amita Paliwal |title=Sind in the Mughal Empire (1591–1740): A Study of Its Administration, Society, Economy and Culture |type=PhD thesis |institution=Aligarh Muslim University |year=2010 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf سنڌ جي مغل دور جي سياسي معيشت بابت تحقيقي مضمون]
* [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Grassroots/article/download/4280/2986/7994 سنڌ جي مغل انتظام بابت تحقيقي مضمون]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:بدين ضلعي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ea73pxczkxl2bmp6ugw0v6ovmq5exbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٺٽو سرڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103884</id>
    <revision>
      <id>418046</id>
      <timestamp>2026-10-08T19:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي تاريخي انتظامي وحدت}}  {{Infobox settlement | name = ٺٽو سرڪار | native_name = ٺٽو سرڪار | other_name = سرڪار ٺٽو | settlement_type = تاريخي سرڪار | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي صوبو | subdivision_name1 = [[ملتان صوبو]]؛ بعد ۾ ٺٽو صوب...</comment>
      <origin>418046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20977" sha1="7uwchlggo1uzk9j6iv1016zw39uz5na" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي تاريخي انتظامي وحدت}}

{{Infobox settlement
| name = ٺٽو سرڪار
| native_name = ٺٽو سرڪار
| other_name = سرڪار ٺٽو
| settlement_type = تاريخي سرڪار
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي صوبو
| subdivision_name1 = [[ملتان صوبو]]؛ بعد ۾ [[ٺٽو صوبو]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = انتظامي مرڪز
| seat = [[ٺٽو]]
| government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title = مغل اقتدار جي شروعات
| established_date = 1000هه–1001هه (1592ع–1593ع)
| extinct_title = انتظامي حيثيت ۾ تبديلي
| extinct_date =
}}

'''ٺٽو سرڪار''' مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] شهر هو. سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي هيٺئين حصي تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ ٺٽو مغل انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. شروعاتي مغل بندوبست ۾ ٺٽي واري علائقي کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] سان لاڳاپيل سرڪار طور ڄاڻايو ويو، جڏهن ته [[شاهجهان]] جي دور ۾ ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ملي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;&gt;{{cite thesis
 |author=Amita Paliwal
 |title=Sind in the Mughal Empire (1591–1740): A Study of Its Administration, Society, Economy and Culture
 |type=PhD thesis
 |institution=Aligarh Muslim University
 |year=2010
 |language=en
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' مغل دور جي سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ان جي مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] ٺٽي واري وسيع انتظامي علائقي جي چئن سرڪارن جو ذڪر ڪيو آهي: ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا. سندس بيان موجب پهريون ٽي سرڪارون درياهه جي ٺٽي واري پاسي ۽ چوٿين سرڪار درياهه جي ٻئي پاسي ٽڪرين ڏانهن واقع هئي. هر سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;&gt;{{cite book
 |author=M. S. Akhtar
 |title=Commentary on Mughal History in Sind
 |year=1983
 |language=en
 |url=https://pt.scribd.com/document/782545593/Akhtar-M-S-1983
}}&lt;/ref&gt;

ٺٽو سرڪار جي تاريخ سنڌو درياهه جي وهڪرن، زرعي محصول، سامونڊي واپار، مقامي قبيلن ۽ مغل حڪمرانن جي سياسي پاليسين سان ڳنڍيل هئي.

== نالو ۽ انتظامي اصطلاح ==

''ٺٽو سرڪار'' جو نالو تاريخي شهر ٺٽي مان نڪتل آهي.

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ''صوبو'' وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ''سرڪارون'' هونديون هيون. سرڪار جي ماتحت ''پرڳڻا'' ۽ انهن جي ماتحت ڳوٺ شامل هوندا هئا.

ٺٽي جي تاريخي ماخذن ۾ ''ٺٽو'' جو نالو شهر، سرڪار، وسيع علائقي ۽ صوبي لاءِ استعمال ٿيو آهي.

انهن اصطلاحن کي هڪٻئي جي متبادل طور استعمال ڪرڻ سان تاريخي انتظامي ورهاست بابت غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ٺٽو سرڪار جو مرڪز سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ واقع ٺٽو شهر هو.

سنڌو درياهه، ان جون شاخون، زرعي ميدان ۽ سامونڊي ڪناري ڏانهن ويندڙ واپاري رستا هن علائقي جي جاگرافيءَ جا اهم عنصر هئا.

=== سنڌو درياهه ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي انتظامي ورهاست تي گهرو اثر وڌو.

درياهه جا مختلف وهڪرا ۽ شاخون آبادين، زرعي زمينن ۽ آمدرفت جي رستن کي متاثر ڪندا رهيا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جي سرڪارن کي درياهه جي ٻن پاسن جي نسبت سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

اهو بيان سترهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ سان تعلق رکي ٿو. موجوده درياهي وهڪري کي انهيءَ دور جي وهڪري سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.

=== لاڙ ۽ سامونڊي ڪنارو ===

ٺٽو سنڌ جي لاڙ واري خطي جو اهم شهري مرڪز هو.

هن علائقي جا اقتصادي لاڳاپا سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۽ [[عربي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان قائم هئا.

[[لاهري بندر]] مغل دور ۾ ٺٽي جي سامونڊي واپار سان لاڳاپيل اهم بندرگاهه هو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سما دور ===

[[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو.

سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽي ۽ [[مڪلي]] جي علائقي ۾ تعميراتي، علمي ۽ مذهبي سرگرميون وڌيون.

ٺٽي جي اهميت سنڌو درياهه، سامونڊي واپار ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل هئي.

=== ارغون دور ===

928هه (1521ع–1522ع) ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي قبضي سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو.

شاهه بيگ کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ تي حڪمراني ڪئي.

ارغون دور ۾ ٺٽو سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم رهيو.

=== ترخان دور ===

ڏهين صدي هجريءَ ۾ ارغون اقتدار جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو.

[[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي حڪمرانيءَ دوران مغل سلطنت سنڌ جي هيٺئين حصي تي پنهنجو اقتدار وڌائڻ شروع ڪيو.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

1000هه (1592ع) ۾ [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم سبب مرزا جاني بيگ ترخان کي مغل اقتدار قبول ڪرڻو پيو.

ان کان پوءِ ٺٽي واري علائقي ۾ مغل انتظامي بندوبست قائم ڪيو ويو.

شروعاتي بندوبست ۾ ٺٽو ملتان صوبي سان لاڳاپيل رهيو، جيتوڻيڪ ٺٽي جي مقامي انتظام ۾ اڳوڻن ترخان حڪمرانن ۽ سندن خاندان جو ڪردار ڪجهه وقت تائين برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== مغل دور جي انتظامي ورهاست ==

=== آئين اڪبريءَ ۾ ٺٽو ===

[[ابوالفضل علامي]] جي ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جو ذڪر ملتان صوبي جي انتظامي بندوبست جي سلسلي ۾ ملي ٿو.

ان ۾ ٺٽي جي ماتحت پنج سرڪاري وحدتون ڄاڻايل آهن:

# ٺٽو
# چاچگان
# سيوستان
# نصرپور
# چاڪر هالا

انهن نالن مان ''چاچگان'' کي چاچڪان ۽ ''سيوستان'' کي سيوهڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ چار سرڪارون ===

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري علائقي جون چار سرڪارون بيان ڪيون آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ ٺٽي واري علائقي جون سرڪارون
|-
! نمبر
! تاريخي سرڪار
! درياهه جي نسبت سان بيهڪ
|-
| 1
| '''ٺٽو سرڪار'''
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 2
| [[چاچڪان سرڪار]]
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 3
| [[نصرپور سرڪار]]
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 4
| [[چاڪر هالا سرڪار]]
| درياهه جي ٻئي پاسي، ٽڪرين ڏانهن
|}

مصنف موجب هر سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

''آئين اڪبري'' ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فهرستن ۾ سيوهڻ جي شموليت جو فرق مختلف دورن جي انتظامي بندوبست ۽ ماخذن جي نوعيت جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي.

== ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو ==

ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو تاريخي طور الڳ انتظامي اصطلاح آهن.

شروعاتي مغل دور ۾ ٺٽي واري علائقي جو انتظام ملتان صوبي سان لاڳاپيل هو.

شاهجهان جي دور ۾ 1038هه–1039هه (1629ع) ڌاري ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

ان کان پوءِ ٺٽو صوبو مغل سلطنت جي صوبائي نظام جو حصو بڻيو.

ٺٽو صوبي جي ماتحت مختلف وقتن تي ٺٽو، سيوهڻ ۽ بکر جهڙيون سرڪاري وحدتون شامل رهيون.

انهيءَ ڪري ٺٽو سرڪار جي انتظامي حدن کي سڄي ٺٽو صوبي جي حدن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== ٺٽو سرڪار جو مقامي انتظام ==

مغل دور ۾ سرڪار جي انتظام ۾ فوجدار، عامل ۽ ٻيا محصولي ۽ عدالتي عملدار ڪردار ادا ڪندا هئا.

فوجدار امن امان ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته محصولي عملدار زمينن جي تشخيص ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي وصوليءَ جا ذميوار هوندا هئا.

پرڳڻن جي سطح تي مقامي زميندار، قانونگو، پٽواري ۽ ٻيا عملدار پڻ انتظامي نظام جو حصو هئا.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

ٺٽو سرڪار جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن مان آبپاشيءَ جي پاڻيءَ جي دستيابي زرعي پيداوار تي اثرانداز ٿيندي هئي.

مغل انتظام ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو هو.

پرڳڻن جي زرعي زمينن جي تشخيص، محصولي وصولي ۽ جاگيرن جي انتظام جو تعلق سرڪاري عملدارن ۽ مقامي زميندارن سان هو.

== مقامي قبيلا ۽ مغل اقتدار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري علائقي جي مختلف قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.

مصنف جي بيان ۾ ڪهيري، نڱامر، مهيري ۽ ٻين مقامي گروهن جي سرگرمين بابت احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

ڪجهه علائقن ۾ مغل انتظام قبيلائي سردارن سان ٺاهن ۽ منصبن ذريعي پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو هو.

=== ڄام هالو ۽ راڻو عمر ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب مغل عملدارن ڄام هالي ۽ راڻي عمر جهڙن مقامي سردارن سان ٺاهه ڪيا.

انهن کي محدود منصب ڏئي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

اهڙن بندوبستن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل اقتدار جي عملي نوعيت علائقي جي سياسي ۽ قبيلائي حالتن موجب مختلف هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

== ٺٽو شهر جي اقتصادي اهميت ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جي اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪزن مان هڪ هو.

شهر ۾ ڪپڙي جي اڻت، دستڪاري، واپار ۽ علمي سرگرميون موجود هيون.

سنڌ جي ڪپڙي جي پيداوار جو واپار هندستان جي ٻين علائقن ۽ ٻاهرين منڊين تائين ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

=== سامونڊي واپار ===

ٺٽي جي واپاري اهميت سنڌو درياهه ۽ لاهري بندر سان لاڳاپيل هئي.

سامونڊي رستن ذريعي سنڌ جو واپار فارس نار، اولهه ايشيا ۽ ٻين علائقن سان قائم هو.

يورپي واپاري ڪمپنين پڻ سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي واپاري مرڪزن سان لاڳاپا قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== علمي ۽ ثقافتي زندگي ==

ٺٽو مغل دور ۾ علم، ادب، مذهبي تعليم ۽ خطاطيءَ جو اهم مرڪز هو.

شهر ۾ عربي ۽ فارسي تعليم سان لاڳاپيل عالمن، شاعرن ۽ مصنفن جون سرگرميون موجود هيون.

يوسف ميرڪ ٺٽي جي عالمن، شاعرن، خطاطن ۽ ڪاريگرن جي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

== مڪلي ۽ تاريخي يادگار ==

[[مڪلي جو قبرستان]] ٺٽي جي تاريخي اهميت جو هڪ اهم يادگار آهي.

مڪليءَ ۾ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور سان لاڳاپيل حڪمرانن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا موجود آهن.

اهي يادگار سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميراتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

== شاهجهاني مسجد ==

[[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] ٺٽي جي مغل دور جي اهم تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي.

مسجد جي تعمير شاهجهان جي دور ۾ 1057هه (1647ع) ۾ شروع ٿي ۽ ان جي تڪميل 1070هه (1659ع) سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.

مسجد جي تعمير ٺٽي جي شهري ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو.

ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن شايع ڪيو، جڏهن ته نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجدارن، جاگيرن ۽ محصولي نظام بابت معلومات موجود آهي.

== ڪلهوڙا دور ۾ تبديليون ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

ڪلهوڙا حڪمرانن جي اقتدار هيٺ اچڻ کان پوءِ ٺٽي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت ۾ پڻ تبديليون ٿيون.

انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مغل دور جي سرڪار ۽ بعد واري ڪلهوڙا انتظامي ورهاست ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽي واري علائقي جي تاريخي ترتيب
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو قيام
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ٺٽي ۾ ترخان حڪمراني
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| مغل اقتدار جو قيام ۽ انتظامي بندوبست
|-
| 1038هه–1039هه
| 1629ع
| ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ملڻ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1057هه
| 1647ع
| شاهجهاني مسجد جي تعمير جي شروعات
|-
| 1070هه
| 1659ع
| شاهجهاني مسجد جي تڪميل سان منسوب سال
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار هيٺ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' اهي تاريخون ٺٽو سرڪار ۽ ان جي وسيع تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سڀئي واقعا ٺٽو سرڪار جي قيام يا خاتمي جا واقعا ناهن.

== انتظامي ورهاست بابت تاريخي اختلاف ==

ٺٽي جي تاريخي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ فرق ملي ٿو.

''آئين اڪبري'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جي پنج سرڪارن جو ذڪر آهي، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چار سرڪارون ڄاڻايل آهن.

ٻنهي ماخذن ۾ ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا جا نالا مشترڪ آهن، پر سيوهڻ جي شموليت بابت فرق آهي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

انهيءَ اختلاف جي وضاحت لاءِ ماخذن جي تاليف جي دور، انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ اصل فارسي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جي مغل دور واري سياسي، انتظامي، اقتصادي ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي تاريخ مان سنڌو درياهه جي جاگرافيائي اهميت، مقامي قبيلن سان مغل اقتدار جا لاڳاپا، زميني محصول، سامونڊي واپار ۽ ٺٽي جي علمي زندگيءَ بابت معلومات ملي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ٺٽو صوبو]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٺٽو پرڳڻو]]
* [[چاچڪان سرڪار]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[چاڪر هالا سرڪار]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مڪلي]]
* [[لاهري بندر]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=M. S. Akhtar
 |title=Commentary on Mughal History in Sind
 |year=1983
 |language=en
}}

* {{cite thesis
 |author=Amita Paliwal
 |title=Sind in the Mughal Empire (1591–1740): A Study of Its Administration, Society, Economy and Culture
 |type=PhD thesis
 |institution=Aligarh Muslim University
 |year=2010
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf مغل دور جي سنڌ بابت تحقيقي مقالو]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elaborately_illustrated_map_of_the_Thatta_Subah_of_the_Mughal_Empire,_commissioned_by_Jean_Baptiste_Joseph_Gentil,_ca.1770.jpg ٺٽو صوبي جو تاريخي نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:ٺٽو صوبو]]
[[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7uwchlggo1uzk9j6iv1016zw39uz5na</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418047</id>
      <parentid>418046</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20977" sha1="k0lqq6uf8nbkhywj7itueyw6451akhu" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي تاريخي انتظامي وحدت}}

{{Infobox settlement
| name = ٺٽو سرڪار
| native_name = ٺٽو سرڪار
| other_name = سرڪار ٺٽو
| settlement_type = تاريخي سرڪار
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = تاريخي صوبو
| subdivision_name1 = [[ملتان صوبو]]؛ بعد ۾ [[ٺٽو صوبو]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = انتظامي مرڪز
| seat = [[ٺٽو]]
| government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| established_title = مغل اقتدار جي شروعات
| established_date = 1000هه–1001هه (1592ع–1593ع)
| extinct_title = انتظامي حيثيت ۾ تبديلي
| extinct_date =
}}

'''ٺٽو سرڪار''' مغل سلطنت جي دور ۾ سنڌ جي لاڙ واري علائقي جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] شهر هو. سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ جي هيٺئين حصي تي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ ٺٽو مغل انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. شروعاتي مغل بندوبست ۾ ٺٽي واري علائقي کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] سان لاڳاپيل سرڪار طور ڄاڻايو ويو، جڏهن ته [[شاهجهان]] جي دور ۾ ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ملي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;&gt;{{cite thesis
 |author=Amita Paliwal
 |title=Sind in the Mughal Empire (1591–1740): A Study of Its Administration, Society, Economy and Culture
 |type=PhD thesis
 |institution=Aligarh Muslim University
 |year=2010
 |language=en
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
}}&lt;/ref&gt;

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' مغل دور جي سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ان جي مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] ٺٽي واري وسيع انتظامي علائقي جي چئن سرڪارن جو ذڪر ڪيو آهي: ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا. سندس بيان موجب پهريون ٽي سرڪارون درياهه جي ٺٽي واري پاسي ۽ چوٿين سرڪار درياهه جي ٻئي پاسي ٽڪرين ڏانهن واقع هئي. هر سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;&gt;{{cite book
 |author=M. S. Akhtar
 |title=Commentary on Mughal History in Sind
 |year=1983
 |language=en
 |url=https://pt.scribd.com/document/782545593/Akhtar-M-S-1983
}}&lt;/ref&gt;

ٺٽو سرڪار جي تاريخ سنڌو درياهه جي وهڪرن، زرعي محصول، سامونڊي واپار، مقامي قبيلن ۽ مغل حڪمرانن جي سياسي پاليسين سان ڳنڍيل هئي.

== نالو ۽ انتظامي اصطلاح ==

''ٺٽو سرڪار'' جو نالو تاريخي شهر ٺٽي مان نڪتل آهي.

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ ''صوبو'' وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ''سرڪارون'' هونديون هيون. سرڪار جي ماتحت ''پرڳڻا'' ۽ انهن جي ماتحت ڳوٺ شامل هوندا هئا.

ٺٽي جي تاريخي ماخذن ۾ ''ٺٽو'' جو نالو شهر، سرڪار، وسيع علائقي ۽ صوبي لاءِ استعمال ٿيو آهي.

انهن اصطلاحن کي هڪٻئي جي متبادل طور استعمال ڪرڻ سان تاريخي انتظامي ورهاست بابت غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

ٺٽو سرڪار جو مرڪز سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ واقع ٺٽو شهر هو.

سنڌو درياهه، ان جون شاخون، زرعي ميدان ۽ سامونڊي ڪناري ڏانهن ويندڙ واپاري رستا هن علائقي جي جاگرافيءَ جا اهم عنصر هئا.

=== سنڌو درياهه ===

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي انتظامي ورهاست تي گهرو اثر وڌو.

درياهه جا مختلف وهڪرا ۽ شاخون آبادين، زرعي زمينن ۽ آمدرفت جي رستن کي متاثر ڪندا رهيا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جي سرڪارن کي درياهه جي ٻن پاسن جي نسبت سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

اهو بيان سترهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ سان تعلق رکي ٿو. موجوده درياهي وهڪري کي انهيءَ دور جي وهڪري سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.

=== لاڙ ۽ سامونڊي ڪنارو ===

ٺٽو سنڌ جي لاڙ واري خطي جو اهم شهري مرڪز هو.

هن علائقي جا اقتصادي لاڳاپا سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۽ [[عربي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان قائم هئا.

[[لاهري بندر]] مغل دور ۾ ٺٽي جي سامونڊي واپار سان لاڳاپيل اهم بندرگاهه هو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سما دور ===

[[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران ٺٽو سنڌ جي اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو.

سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽي ۽ [[مڪلي]] جي علائقي ۾ تعميراتي، علمي ۽ مذهبي سرگرميون وڌيون.

ٺٽي جي اهميت سنڌو درياهه، سامونڊي واپار ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل هئي.

=== ارغون دور ===

928هه (1521ع–1522ع) ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي قبضي سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو.

شاهه بيگ کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ تي حڪمراني ڪئي.

ارغون دور ۾ ٺٽو سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم رهيو.

=== ترخان دور ===

ڏهين صدي هجريءَ ۾ ارغون اقتدار جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي هيٺئين حصي ۾ [[ترخان خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي.

ترخان حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو.

[[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي حڪمرانيءَ دوران مغل سلطنت سنڌ جي هيٺئين حصي تي پنهنجو اقتدار وڌائڻ شروع ڪيو.

== مغل سلطنت ۾ شموليت ==

1000هه (1592ع) ۾ [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم سبب مرزا جاني بيگ ترخان کي مغل اقتدار قبول ڪرڻو پيو.

ان کان پوءِ ٺٽي واري علائقي ۾ مغل انتظامي بندوبست قائم ڪيو ويو.

شروعاتي بندوبست ۾ ٺٽو ملتان صوبي سان لاڳاپيل رهيو، جيتوڻيڪ ٺٽي جي مقامي انتظام ۾ اڳوڻن ترخان حڪمرانن ۽ سندن خاندان جو ڪردار ڪجهه وقت تائين برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== مغل دور جي انتظامي ورهاست ==

=== آئين اڪبريءَ ۾ ٺٽو ===

[[ابوالفضل علامي]] جي ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جو ذڪر ملتان صوبي جي انتظامي بندوبست جي سلسلي ۾ ملي ٿو.

ان ۾ ٺٽي جي ماتحت پنج سرڪاري وحدتون ڄاڻايل آهن:

# ٺٽو
# چاچگان
# سيوستان
# نصرپور
# چاڪر هالا

انهن نالن مان ''چاچگان'' کي چاچڪان ۽ ''سيوستان'' کي سيوهڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ چار سرڪارون ===

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري علائقي جون چار سرڪارون بيان ڪيون آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ ٺٽي واري علائقي جون سرڪارون
|-
! نمبر
! تاريخي سرڪار
! درياهه جي نسبت سان بيهڪ
|-
| 1
| '''ٺٽو سرڪار'''
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 2
| [[چاچڪان سرڪار]]
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 3
| [[نصرپور سرڪار]]
| ٺٽي واري پاسي
|-
| 4
| [[چاڪر هالا سرڪار]]
| درياهه جي ٻئي پاسي، ٽڪرين ڏانهن
|}

مصنف موجب هر سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ هر پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

''آئين اڪبري'' ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي فهرستن ۾ سيوهڻ جي شموليت جو فرق مختلف دورن جي انتظامي بندوبست ۽ ماخذن جي نوعيت جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي.

== ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو ==

ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽو صوبو تاريخي طور الڳ انتظامي اصطلاح آهن.

شروعاتي مغل دور ۾ ٺٽي واري علائقي جو انتظام ملتان صوبي سان لاڳاپيل هو.

شاهجهان جي دور ۾ 1038هه–1039هه (1629ع) ڌاري ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

ان کان پوءِ ٺٽو صوبو مغل سلطنت جي صوبائي نظام جو حصو بڻيو.

ٺٽو صوبي جي ماتحت مختلف وقتن تي ٺٽو، سيوهڻ ۽ بکر جهڙيون سرڪاري وحدتون شامل رهيون.

انهيءَ ڪري ٺٽو سرڪار جي انتظامي حدن کي سڄي ٺٽو صوبي جي حدن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== ٺٽو سرڪار جو مقامي انتظام ==

مغل دور ۾ سرڪار جي انتظام ۾ فوجدار، عامل ۽ ٻيا محصولي ۽ عدالتي عملدار ڪردار ادا ڪندا هئا.

فوجدار امن امان ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته محصولي عملدار زمينن جي تشخيص ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي وصوليءَ جا ذميوار هوندا هئا.

پرڳڻن جي سطح تي مقامي زميندار، قانونگو، پٽواري ۽ ٻيا عملدار پڻ انتظامي نظام جو حصو هئا.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

ٺٽو سرڪار جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکندي هئي.

سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن مان آبپاشيءَ جي پاڻيءَ جي دستيابي زرعي پيداوار تي اثرانداز ٿيندي هئي.

مغل انتظام ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو هو.

پرڳڻن جي زرعي زمينن جي تشخيص، محصولي وصولي ۽ جاگيرن جي انتظام جو تعلق سرڪاري عملدارن ۽ مقامي زميندارن سان هو.

== مقامي قبيلا ۽ مغل اقتدار ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي واري علائقي جي مختلف قبيلن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.

مصنف جي بيان ۾ ڪهيري، نڱامر، مهيري ۽ ٻين مقامي گروهن جي سرگرمين بابت احوال موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

ڪجهه علائقن ۾ مغل انتظام قبيلائي سردارن سان ٺاهن ۽ منصبن ذريعي پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو هو.

=== ڄام هالو ۽ راڻو عمر ===

يوسف ميرڪ جي بيان موجب مغل عملدارن ڄام هالي ۽ راڻي عمر جهڙن مقامي سردارن سان ٺاهه ڪيا.

انهن کي محدود منصب ڏئي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

اهڙن بندوبستن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل اقتدار جي عملي نوعيت علائقي جي سياسي ۽ قبيلائي حالتن موجب مختلف هئي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

== ٺٽو شهر جي اقتصادي اهميت ==

ٺٽو مغل دور ۾ سنڌ جي اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪزن مان هڪ هو.

شهر ۾ ڪپڙي جي اڻت، دستڪاري، واپار ۽ علمي سرگرميون موجود هيون.

سنڌ جي ڪپڙي جي پيداوار جو واپار هندستان جي ٻين علائقن ۽ ٻاهرين منڊين تائين ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

=== سامونڊي واپار ===

ٺٽي جي واپاري اهميت سنڌو درياهه ۽ لاهري بندر سان لاڳاپيل هئي.

سامونڊي رستن ذريعي سنڌ جو واپار فارس نار، اولهه ايشيا ۽ ٻين علائقن سان قائم هو.

يورپي واپاري ڪمپنين پڻ سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي واپاري مرڪزن سان لاڳاپا قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;

== علمي ۽ ثقافتي زندگي ==

ٺٽو مغل دور ۾ علم، ادب، مذهبي تعليم ۽ خطاطيءَ جو اهم مرڪز هو.

شهر ۾ عربي ۽ فارسي تعليم سان لاڳاپيل عالمن، شاعرن ۽ مصنفن جون سرگرميون موجود هيون.

يوسف ميرڪ ٺٽي جي عالمن، شاعرن، خطاطن ۽ ڪاريگرن جي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

== مڪلي ۽ تاريخي يادگار ==

[[مڪلي جو قبرستان]] ٺٽي جي تاريخي اهميت جو هڪ اهم يادگار آهي.

مڪليءَ ۾ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور سان لاڳاپيل حڪمرانن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا موجود آهن.

اهي يادگار سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميراتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

== شاهجهاني مسجد ==

[[شاهجھاني مسجد، ٺٽو|شاهجھاني مسجد]] ٺٽي جي مغل دور جي اهم تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي.

مسجد جي تعمير شاهجهان جي دور ۾ 1057هه (1647ع) ۾ شروع ٿي ۽ ان جي تڪميل 1070هه (1659ع) سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.

مسجد جي تعمير ٺٽي جي شهري ۽ مذهبي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== تاريخ مظهر شاهجهاني جي اهميت ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو.

ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن شايع ڪيو، جڏهن ته نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجدارن، جاگيرن ۽ محصولي نظام بابت معلومات موجود آهي.

== ڪلهوڙا دور ۾ تبديليون ==

ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ جي انتظامي نظام ۾ تبديليون آيون.

ڪلهوڙا حڪمرانن جي اقتدار هيٺ اچڻ کان پوءِ ٺٽي جي مغل دور واري انتظامي حيثيت ۾ پڻ تبديليون ٿيون.

انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مغل دور جي سرڪار ۽ بعد واري ڪلهوڙا انتظامي ورهاست ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== تاريخي دورن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ٺٽو سرڪار ۽ ٺٽي واري علائقي جي تاريخي ترتيب
|-
! هجري تاريخ
! عيسوي تاريخ
! اهم واقعو
|-
| 928هه
| 1521ع–1522ع
| سنڌ ۾ شاهه بيگ ارغون جي اقتدار جو قيام
|-
| ڏهين صدي هجري
| سورهين صدي عيسوي
| ٺٽي ۾ ترخان حڪمراني
|-
| 1000هه–1001هه
| 1592ع–1593ع
| مغل اقتدار جو قيام ۽ انتظامي بندوبست
|-
| 1038هه–1039هه
| 1629ع
| ٺٽي کي الڳ صوبائي حيثيت ملڻ جو دور
|-
| 1044هه
| 1634ع–1635ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف
|-
| 1057هه
| 1647ع
| شاهجهاني مسجد جي تعمير جي شروعات
|-
| 1070هه
| 1659ع
| شاهجهاني مسجد جي تڪميل سان منسوب سال
|-
| ٻارهين صدي هجري
| ارڙهين صدي عيسوي
| ڪلهوڙا اقتدار هيٺ انتظامي تبديليون
|-
| 1258هه–1259هه
| 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو
|}

''نوٽ:'' اهي تاريخون ٺٽو سرڪار ۽ ان جي وسيع تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سڀئي واقعا ٺٽو سرڪار جي قيام يا خاتمي جا واقعا ناهن.

== انتظامي ورهاست بابت تاريخي اختلاف ==

ٺٽي جي تاريخي انتظامي ورهاست بابت مختلف ماخذن ۾ فرق ملي ٿو.

''آئين اڪبري'' ۾ ٺٽي واري وسيع علائقي جي پنج سرڪارن جو ذڪر آهي، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چار سرڪارون ڄاڻايل آهن.

ٻنهي ماخذن ۾ ٺٽو، چاچڪان، نصرپور ۽ چاڪر هالا جا نالا مشترڪ آهن، پر سيوهڻ جي شموليت بابت فرق آهي.&lt;ref name=&quot;Paliwal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;/&gt;

انهيءَ اختلاف جي وضاحت لاءِ ماخذن جي تاليف جي دور، انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ اصل فارسي اصطلاحن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==

ٺٽو سرڪار سنڌ جي مغل دور واري سياسي، انتظامي، اقتصادي ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

هن سرڪار جي تاريخ مان سنڌو درياهه جي جاگرافيائي اهميت، مقامي قبيلن سان مغل اقتدار جا لاڳاپا، زميني محصول، سامونڊي واپار ۽ ٺٽي جي علمي زندگيءَ بابت معلومات ملي ٿي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ٺٽو صوبو]]
* [[ٺٽو]]
* [[ٺٽو پرڳڻو]]
* [[چاچڪان سرڪار]]
* [[نصرپور سرڪار]]
* [[چاڪر هالا سرڪار]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[بکر سرڪار]]
* [[ملتان صوبو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مڪلي]]
* [[لاهري بندر]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[مغل سلطنت]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين
 |title=تاريخ مظهر شاهجهاني
 |translator=نياز همايوني
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |year=1979
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |author=M. S. Akhtar
 |title=Commentary on Mughal History in Sind
 |year=1983
 |language=en
}}

* {{cite thesis
 |author=Amita Paliwal
 |title=Sind in the Mughal Empire (1591–1740): A Study of Its Administration, Society, Economy and Culture
 |type=PhD thesis
 |institution=Aligarh Muslim University
 |year=2010
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf مغل دور جي سنڌ بابت تحقيقي مقالو]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elaborately_illustrated_map_of_the_Thatta_Subah_of_the_Mughal_Empire,_commissioned_by_Jean_Baptiste_Joseph_Gentil,_ca.1770.jpg ٺٽو صوبي جو تاريخي نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل دور جي سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]]
[[زمرو:ٺٽو صوبو]]
[[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>k0lqq6uf8nbkhywj7itueyw6451akhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Location map/data/Mongolia</title>
    <ns>828</ns>
    <id>103885</id>
    <revision>
      <id>418064</id>
      <timestamp>2026-10-08T21:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: return { 	name = 'منگوليا', 	top = 53, 	bottom = 41, 	left = 87, 	right = 121, 	image = 'Mongolia location map 2.svg', 	image1 = 'Relief map of Mongolia.png' }</comment>
      <origin>418064</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="166" sha1="8zkrk9jo5y74b0twrt7f1hxwy84qvkt" xml:space="preserve">return {
	name = 'منگوليا',
	top = 53,
	bottom = 41,
	left = 87,
	right = 121,
	image = 'Mongolia location map 2.svg',
	image1 = 'Relief map of Mongolia.png'
}</text>
      <sha1>8zkrk9jo5y74b0twrt7f1hxwy84qvkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country data Magnolia</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103886</id>
    <revision>
      <id>418067</id>
      <timestamp>2026-10-08T21:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = منگوليا | flag alias = Flag of Mongolia.svg | flag alias-1924 = Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg | flag alias-1949 = Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; | var1 = 1924 | var2 = 1949 | redir1 = MNG | redir2 = MGL &lt;/noinclude&gt; }}</comment>
      <origin>418067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="0c29uwerlnwbdchbm1e1i600lsejqff" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = منگوليا
| flag alias = Flag of Mongolia.svg
| flag alias-1924 = Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg
| flag alias-1949 = Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1924
| var2 = 1949
| redir1 = MNG
| redir2 = MGL
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>0c29uwerlnwbdchbm1e1i600lsejqff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country data Qing dynasty</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103887</id>
    <revision>
      <id>418070</id>
      <timestamp>2026-10-08T22:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = چنگ خاندان | shortname alias = چين | flag alias = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | flag alias-1862 = Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg | border-1862 = | link alias-naval = شاهي چيني بحري فوج | link alias-army = شاهي چيني بري فوج | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; | var1 = 1862 | related1 = چين جي جمه...</comment>
      <origin>418070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="5nk6v1k85yjbdq7gf1no9xfdjkvmv3t" xml:space="preserve">
{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = چنگ خاندان
| shortname alias = چين
| flag alias = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg
| flag alias-1862 = Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg
| border-1862 =
| link alias-naval = شاهي چيني بحري فوج
| link alias-army = شاهي چيني بري فوج
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1862
| related1 = چين جي جمهوريه (1912ع–1949ع)
| related2 = چين
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>5nk6v1k85yjbdq7gf1no9xfdjkvmv3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳاھا پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103888</id>
    <revision>
      <id>418098</id>
      <timestamp>2026-10-08T23:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}} {{Infobox settlement | name = ڳاها پرڳڻو | native_name = ڳاها | other_name = ڳاهن، ڪاهان | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائق...</comment>
      <origin>418098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16152" sha1="cr9cj5mdkfk2ei4jamzt29xzm23zw4l" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = ڳاها پرڳڻو
| native_name = ڳاها
| other_name = ڳاهن، ڪاهان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ڳاها
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ڳاها پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو تاريخي [[سيوهڻ]] جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي دستاويزن ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ ڳاها کي ''ڳاهن'' ۽ ''ڪاهان'' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. [[آئين اڪبري]] موجب ڳاها ۽ [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]، سيوهڻ سرڪار جا الڳ الڳ محال يا محصولي انتظامي علائقا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;&gt;{{cite web |title=باغبان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ان دور جي انتظامي سرشتي، مقامي قبيلن، زراعت، محصولن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-book&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%D8%AC%DA%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
تاريخي ماخذن ۾ هن پرڳڻي جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڳاها'' ۽ ''ڳاهن'' سنڌي نالا آهن، جڏهن تہ تاريخي تحريرن ۾ ''ڪاهان'' جي صورت پڻ ملي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''باغبان'' بابت داخلا موجب تاريخن ۾ ڳاهن کي ڪاهان ڪري لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

هن نالي جي تاريخي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ''ڪاهان'' نالي سان بلوچستان ۾ پڻ هڪ تاريخي علائقو مشهور آهي. سنڌ جي سيوهڻ سرڪار واري ڳاها پرڳڻي جي سڃاڻپ ان جي تاريخي انتظامي وابستگيءَ ۽ جاگرافيائي حوالن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي عملدارن جو اثر موجود هو.

ڳاها جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سيوهڻ جي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. البت، ڳاها پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ ۽ مغلن کان اڳ ان جي انتظامي حدن بابت تفصيلي معلومات واضح ناهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ مغلن سنڌ جي اهم علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم فوجي ۽ محصولي مرڪز بڻيو. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي سرڪارن ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻن يا محالن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%BA%D9%84%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي محالن جو ذڪر ملي ٿو. ڳاها انهن تاريخي محالن مان هڪ هو، جنهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. ساڳئي سرڪار ۾ باغبان پڻ هڪ الڳ محال هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ يوسف ميرڪ سنڌ جي مغل انتظام، عملدارن، مقامي ماڻهن ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪيو. سندس ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. هن تصنيف ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سان گڏ مقامي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت پڻ ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
ڳاها پرڳڻو تاريخي سيوهڻ سرڪار جي حدن اندر واقع هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڳاها نالي جوءِ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميلن جي مفاصلي تي اتر اولهه طرف واقع هئي. هيءُ مفاصلو تقريباً 34 ڪلوميٽرن جي برابر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي حوالي موجب ڳاها جو تعلق سيوهڻ جي اتر اولهه واري جاگرافيائي خطي سان هو. پرڳڻي جي صحيح حدبندي، ان جي سڀني ڳوٺن ۽ محصولي ايراضيءَ جي مڪمل نشاندهي لاءِ تاريخي نقشن ۽ اصل انتظامي دستاويزن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ زرعي جاگرافيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو. سيوهڻ سرڪار جا مختلف پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ جي پرڳڻن جي ورهاست ۾ درياهه جي هڪ پاسي اٺ ۽ ٻئي پاسي ٽي پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن. ٻين بيانن ۾ پرڳڻن جي ڳڻپ ۾ فرق پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%87%DA%BB+%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%88+%DB%BD+%D8%A7%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%DA%A9%D9%88%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ڳاها جي سيوهڻ کان اتر اولهه واري بيهڪ ان کي سيوهڻ جي اولهه واري تاريخي علائقي سان ڳنڍي ٿي. تنهن هوندي بہ قديم سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ موجوده وهڪري ۾ تبديليءَ جي امڪان سبب ان جي درياهه جي ساڄي يا کاٻي ڪناري واري تاريخي حيثيت کي اصل ماخذ جي بنياد تي طئي ڪرڻ گهرجي.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت ننڍو انتظامي حصو هوندو هو. اهڙن پرڳڻن ۾ زمين جي پيداوار، محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

ڳاها پرڳڻو انهيءَ نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو. ان جي تاريخي حيثيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءُ علائقو مغل سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
تاريخي ماخذن موجب سيوهڻ سرڪار ۾ باغبان، ڳاها، پاٽ، بوبڪان، سيوهڻ حويلي، سن ۽ ٻيا محال شامل هئا. انهن جي نالن، تعداد ۽ انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا ڳنڍيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ ڪري مختلف دورن يا ماخذن ۾ ملندڙ ڳڻپ کي هڪجهڙو سمجهڻ بدران الڳ الڳ تاريخي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معاشي پسمنظر ==
مغل دور ۾ سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن جي معيشت زراعت، مالداري ۽ زمين جي محصولن تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ واهن جي پاڻيءَ جو زراعت ۾ اهم ڪردار هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي پيداوار، محصولي سرشتي ۽ آبپاشيءَ بابت معلومات موجود آهي. سيوهڻ سرڪار جي زرعي ۽ معاشي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هيءُ ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

البت ڳاها پرڳڻي جي مخصوص فصلن، زمين جي ڪل ايراضي، محصول جي مقدار ۽ آبپاشيءَ جي تفصيلي نظام بابت جداگانه انگ اکر وڌيڪ ماخذياتي تحقيق جا گهرجائو آهن.

== مقامي آبادي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي ڇڪتاڻ موجود هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت ۽ آبادين جي معاشي حالتن بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. ڳاها پرڳڻي جي مخصوص قبيلن، ڳوٺن ۽ مقامي سردارن بابت الڳ معلومات جي تصديق ضروري آهي، تنهنڪري سيوهڻ جي ٻين پرڳڻن بابت بيان ڪيل واقعن کي بنا ثبوت جي ڳاها سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== ڳاها ۽ باغبان پرڳڻي جو لاڳاپو ==
ڳاها ۽ باغبان ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي محال هئا، پر انهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. باغبان پرڳڻي ۾ تاريخي طور ٽڳڙ ۽ باغبان جا نالا نمايان ملن ٿا. ٻئي ڳوٺ گڏجي ''ٽڳڙ باغبان'' جي نالي سان پڻ سڃاتا ويندا هئا.

باغبان جو تاريخي علائقو سيوهڻ کان اتر طرف هو، جڏهن تہ ڳاها جي تاريخي جوءِ سيوهڻ کان اتر اولهه طرف ڄاڻائي وئي آهي. ''آئين اڪبري'' جي حوالي سان ٻنهي علائقن کي سيوهڻ سرڪار جا محال قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ==
=== آئين اڪبري ===
''آئين اڪبري'' مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور جي انتظامي، مالي ۽ سياسي سرشتي بابت اهم تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ محالن جا تفصيل ملن ٿا. ڳاها ۽ باغبان جي سيوهڻ سرڪار سان انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر پڻ هن ماخذ جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو. ان جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''باغبان'' بابت داخلا ۾ ڳاها کي سيوهڻ کان اتر اولهه طرف واقع تاريخي جوءِ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ ڳاها ۽ باغبان کي ''آئين اڪبري'' موجب سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
ڳاها پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ اهميت رکي ٿو. ان جي تاريخي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ سرڪار صرف سيوهڻ شهر تائين محدود نہ هئي، پر ان جي ماتحت ڪيترائي الڳ محصولي ۽ انتظامي علائقا پڻ هئا.

ڳاها جهڙن تاريخي پرڳڻن جي مطالعي سان سنڌ جي پراڻن انتظامي نالن، آباديءَ جي ورهاست، جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو تحقيقي مهاڳ، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>cr9cj5mdkfk2ei4jamzt29xzm23zw4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418099</id>
      <parentid>418098</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16691" sha1="h4m9m96kfwdv5j5wy9udkekncqm9rcw" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = ڳاها پرڳڻو
| native_name = ڳاها
| other_name = ڳاهن، ڪاهان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ڳاها
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ڳاها پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو تاريخي [[سيوهڻ]] جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي دستاويزن ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ ڳاها کي ''ڳاهن'' ۽ ''ڪاهان'' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. [[آئين اڪبري]] موجب ڳاها ۽ [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]، سيوهڻ سرڪار جا الڳ الڳ محال يا محصولي انتظامي علائقا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;&gt;{{cite web |title=باغبان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ان دور جي انتظامي سرشتي، مقامي قبيلن، زراعت، محصولن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-book&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%D8%AC%DA%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ [[ڳوٺ بھڻ|بھڻ]] ۽ [[ڪنور]] ھيا. ھن پرڳڻي ۾ ان وقت رھندڙ قبيلن ۾ پھنور، ڪوريجا ، سميجا، بڪيجا، ٿيٻا، راھپوٽا، ڀان، سيد ۽ شيخ ھيا. جن مان پھنور ۽ سميجا  ٻين جي ڀيٽ ۾ آبادي ۾ گھڻا ھيا. پنھورن جو ان وقت چوڻ ھوندو ھو تہ اھي پيغمبر صہ جي دائي بيبي حليمه جي اولاد مان آهن.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
تاريخي ماخذن ۾ هن پرڳڻي جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڳاها'' ۽ ''ڳاهن'' سنڌي نالا آهن، جڏهن تہ تاريخي تحريرن ۾ ''ڪاهان'' جي صورت پڻ ملي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''باغبان'' بابت داخلا موجب تاريخن ۾ ڳاهن کي ڪاهان ڪري لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

هن نالي جي تاريخي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ''ڪاهان'' نالي سان بلوچستان ۾ پڻ هڪ تاريخي علائقو مشهور آهي. سنڌ جي سيوهڻ سرڪار واري ڳاها پرڳڻي جي سڃاڻپ ان جي تاريخي انتظامي وابستگيءَ ۽ جاگرافيائي حوالن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي عملدارن جو اثر موجود هو.

ڳاها جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سيوهڻ جي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. البت، ڳاها پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ ۽ مغلن کان اڳ ان جي انتظامي حدن بابت تفصيلي معلومات واضح ناهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ مغلن سنڌ جي اهم علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم فوجي ۽ محصولي مرڪز بڻيو. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي سرڪارن ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻن يا محالن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%BA%D9%84%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي محالن جو ذڪر ملي ٿو. ڳاها انهن تاريخي محالن مان هڪ هو، جنهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. ساڳئي سرڪار ۾ باغبان پڻ هڪ الڳ محال هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ يوسف ميرڪ سنڌ جي مغل انتظام، عملدارن، مقامي ماڻهن ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪيو. سندس ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. هن تصنيف ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سان گڏ مقامي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت پڻ ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
ڳاها پرڳڻو تاريخي سيوهڻ سرڪار جي حدن اندر واقع هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڳاها نالي جوءِ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميلن جي مفاصلي تي اتر اولهه طرف واقع هئي. هيءُ مفاصلو تقريباً 34 ڪلوميٽرن جي برابر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي حوالي موجب ڳاها جو تعلق سيوهڻ جي اتر اولهه واري جاگرافيائي خطي سان هو. پرڳڻي جي صحيح حدبندي، ان جي سڀني ڳوٺن ۽ محصولي ايراضيءَ جي مڪمل نشاندهي لاءِ تاريخي نقشن ۽ اصل انتظامي دستاويزن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ زرعي جاگرافيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو. سيوهڻ سرڪار جا مختلف پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ جي پرڳڻن جي ورهاست ۾ درياهه جي هڪ پاسي اٺ ۽ ٻئي پاسي ٽي پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن. ٻين بيانن ۾ پرڳڻن جي ڳڻپ ۾ فرق پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%87%DA%BB+%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%88+%DB%BD+%D8%A7%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%DA%A9%D9%88%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ڳاها جي سيوهڻ کان اتر اولهه واري بيهڪ ان کي سيوهڻ جي اولهه واري تاريخي علائقي سان ڳنڍي ٿي. تنهن هوندي بہ قديم سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ موجوده وهڪري ۾ تبديليءَ جي امڪان سبب ان جي درياهه جي ساڄي يا کاٻي ڪناري واري تاريخي حيثيت کي اصل ماخذ جي بنياد تي طئي ڪرڻ گهرجي.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت ننڍو انتظامي حصو هوندو هو. اهڙن پرڳڻن ۾ زمين جي پيداوار، محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

ڳاها پرڳڻو انهيءَ نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو. ان جي تاريخي حيثيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءُ علائقو مغل سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
تاريخي ماخذن موجب سيوهڻ سرڪار ۾ باغبان، ڳاها، پاٽ، بوبڪان، سيوهڻ حويلي، سن ۽ ٻيا محال شامل هئا. انهن جي نالن، تعداد ۽ انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا ڳنڍيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ ڪري مختلف دورن يا ماخذن ۾ ملندڙ ڳڻپ کي هڪجهڙو سمجهڻ بدران الڳ الڳ تاريخي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معاشي پسمنظر ==
مغل دور ۾ سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن جي معيشت زراعت، مالداري ۽ زمين جي محصولن تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ واهن جي پاڻيءَ جو زراعت ۾ اهم ڪردار هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي پيداوار، محصولي سرشتي ۽ آبپاشيءَ بابت معلومات موجود آهي. سيوهڻ سرڪار جي زرعي ۽ معاشي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هيءُ ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

البت ڳاها پرڳڻي جي مخصوص فصلن، زمين جي ڪل ايراضي، محصول جي مقدار ۽ آبپاشيءَ جي تفصيلي نظام بابت جداگانه انگ اکر وڌيڪ ماخذياتي تحقيق جا گهرجائو آهن.

== مقامي آبادي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي ڇڪتاڻ موجود هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت ۽ آبادين جي معاشي حالتن بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. ڳاها پرڳڻي جي مخصوص قبيلن، ڳوٺن ۽ مقامي سردارن بابت الڳ معلومات جي تصديق ضروري آهي، تنهنڪري سيوهڻ جي ٻين پرڳڻن بابت بيان ڪيل واقعن کي بنا ثبوت جي ڳاها سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== ڳاها ۽ باغبان پرڳڻي جو لاڳاپو ==
ڳاها ۽ باغبان ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي محال هئا، پر انهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. باغبان پرڳڻي ۾ تاريخي طور ٽڳڙ ۽ باغبان جا نالا نمايان ملن ٿا. ٻئي ڳوٺ گڏجي ''ٽڳڙ باغبان'' جي نالي سان پڻ سڃاتا ويندا هئا.

باغبان جو تاريخي علائقو سيوهڻ کان اتر طرف هو، جڏهن تہ ڳاها جي تاريخي جوءِ سيوهڻ کان اتر اولهه طرف ڄاڻائي وئي آهي. ''آئين اڪبري'' جي حوالي سان ٻنهي علائقن کي سيوهڻ سرڪار جا محال قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ==
=== آئين اڪبري ===
''آئين اڪبري'' مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور جي انتظامي، مالي ۽ سياسي سرشتي بابت اهم تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ محالن جا تفصيل ملن ٿا. ڳاها ۽ باغبان جي سيوهڻ سرڪار سان انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر پڻ هن ماخذ جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو. ان جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''باغبان'' بابت داخلا ۾ ڳاها کي سيوهڻ کان اتر اولهه طرف واقع تاريخي جوءِ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ ڳاها ۽ باغبان کي ''آئين اڪبري'' موجب سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
ڳاها پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ اهميت رکي ٿو. ان جي تاريخي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ سرڪار صرف سيوهڻ شهر تائين محدود نہ هئي، پر ان جي ماتحت ڪيترائي الڳ محصولي ۽ انتظامي علائقا پڻ هئا.

ڳاها جهڙن تاريخي پرڳڻن جي مطالعي سان سنڌ جي پراڻن انتظامي نالن، آباديءَ جي ورهاست، جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو تحقيقي مهاڳ، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>h4m9m96kfwdv5j5wy9udkekncqm9rcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418100</id>
      <parentid>418099</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16739" sha1="od0z2gsmx3obg58qzaqhb6ewpawglrk" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = ڳاها پرڳڻو
| native_name = ڳاها
| other_name = ڳاهن، ڪاهان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ڳاها
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ڳاها پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو تاريخي [[سيوهڻ]] جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي دستاويزن ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ ڳاها کي ''ڳاهن'' ۽ ''ڪاهان'' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. [[آئين اڪبري]] موجب ڳاها ۽ [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]، سيوهڻ سرڪار جا الڳ الڳ محال يا محصولي انتظامي علائقا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;&gt;{{cite web |title=باغبان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ان دور جي انتظامي سرشتي، مقامي قبيلن، زراعت، محصولن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-book&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%D8%AC%DA%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جا مشھور ڳوٺ [[ڳوٺ بھڻ|بھڻ]] ۽ [[ڪنور]] ھيا. ھن پرڳڻي ۾ ان وقت رھندڙ قبيلن ۾ پھنور، ڪوريجا ، سميجا، بڪيجا، ٿيٻا، راھپوٽا، ڀان، سيد ۽ شيخ ھيا. جن مان پھنور ۽ سميجا  ٻين جي ڀيٽ ۾ آبادي ۾ گھڻا ھيا. پنھورن جو ان وقت چوڻ ھوندو ھو تہ اھي پيغمبر صہ جي دائي بيبي حليمه جي اولاد مان آهن.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
تاريخي ماخذن ۾ هن پرڳڻي جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڳاها'' ۽ ''ڳاهن'' سنڌي نالا آهن، جڏهن تہ تاريخي تحريرن ۾ ''ڪاهان'' جي صورت پڻ ملي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''باغبان'' بابت داخلا موجب تاريخن ۾ ڳاهن کي ڪاهان ڪري لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

هن نالي جي تاريخي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ''ڪاهان'' نالي سان بلوچستان ۾ پڻ هڪ تاريخي علائقو مشهور آهي. سنڌ جي سيوهڻ سرڪار واري ڳاها پرڳڻي جي سڃاڻپ ان جي تاريخي انتظامي وابستگيءَ ۽ جاگرافيائي حوالن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي عملدارن جو اثر موجود هو.

ڳاها جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سيوهڻ جي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. البت، ڳاها پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ ۽ مغلن کان اڳ ان جي انتظامي حدن بابت تفصيلي معلومات واضح ناهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ مغلن سنڌ جي اهم علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم فوجي ۽ محصولي مرڪز بڻيو. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي سرڪارن ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻن يا محالن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%BA%D9%84%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي محالن جو ذڪر ملي ٿو. ڳاها انهن تاريخي محالن مان هڪ هو، جنهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. ساڳئي سرڪار ۾ باغبان پڻ هڪ الڳ محال هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ يوسف ميرڪ سنڌ جي مغل انتظام، عملدارن، مقامي ماڻهن ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪيو. سندس ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. هن تصنيف ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سان گڏ مقامي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت پڻ ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
ڳاها پرڳڻو تاريخي سيوهڻ سرڪار جي حدن اندر واقع هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڳاها نالي جوءِ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميلن جي مفاصلي تي اتر اولهه طرف واقع هئي. هيءُ مفاصلو تقريباً 34 ڪلوميٽرن جي برابر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي حوالي موجب ڳاها جو تعلق سيوهڻ جي اتر اولهه واري جاگرافيائي خطي سان هو. پرڳڻي جي صحيح حدبندي، ان جي سڀني ڳوٺن ۽ محصولي ايراضيءَ جي مڪمل نشاندهي لاءِ تاريخي نقشن ۽ اصل انتظامي دستاويزن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ زرعي جاگرافيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو. سيوهڻ سرڪار جا مختلف پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ جي پرڳڻن جي ورهاست ۾ درياهه جي هڪ پاسي اٺ ۽ ٻئي پاسي ٽي پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن. ٻين بيانن ۾ پرڳڻن جي ڳڻپ ۾ فرق پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%87%DA%BB+%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%88+%DB%BD+%D8%A7%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%DA%A9%D9%88%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ڳاها جي سيوهڻ کان اتر اولهه واري بيهڪ ان کي سيوهڻ جي اولهه واري تاريخي علائقي سان ڳنڍي ٿي. تنهن هوندي بہ قديم سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ موجوده وهڪري ۾ تبديليءَ جي امڪان سبب ان جي درياهه جي ساڄي يا کاٻي ڪناري واري تاريخي حيثيت کي اصل ماخذ جي بنياد تي طئي ڪرڻ گهرجي.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت ننڍو انتظامي حصو هوندو هو. اهڙن پرڳڻن ۾ زمين جي پيداوار، محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

ڳاها پرڳڻو انهيءَ نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو. ان جي تاريخي حيثيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءُ علائقو مغل سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
تاريخي ماخذن موجب سيوهڻ سرڪار ۾ باغبان، ڳاها، پاٽ، بوبڪان، سيوهڻ حويلي، سن ۽ ٻيا محال شامل هئا. انهن جي نالن، تعداد ۽ انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا ڳنڍيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ ڪري مختلف دورن يا ماخذن ۾ ملندڙ ڳڻپ کي هڪجهڙو سمجهڻ بدران الڳ الڳ تاريخي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معاشي پسمنظر ==
مغل دور ۾ سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن جي معيشت زراعت، مالداري ۽ زمين جي محصولن تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ واهن جي پاڻيءَ جو زراعت ۾ اهم ڪردار هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي پيداوار، محصولي سرشتي ۽ آبپاشيءَ بابت معلومات موجود آهي. سيوهڻ سرڪار جي زرعي ۽ معاشي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هيءُ ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

البت ڳاها پرڳڻي جي مخصوص فصلن، زمين جي ڪل ايراضي، محصول جي مقدار ۽ آبپاشيءَ جي تفصيلي نظام بابت جداگانه انگ اکر وڌيڪ ماخذياتي تحقيق جا گهرجائو آهن.

== مقامي آبادي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي ڇڪتاڻ موجود هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت ۽ آبادين جي معاشي حالتن بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. ڳاها پرڳڻي جي مخصوص قبيلن، ڳوٺن ۽ مقامي سردارن بابت الڳ معلومات جي تصديق ضروري آهي، تنهنڪري سيوهڻ جي ٻين پرڳڻن بابت بيان ڪيل واقعن کي بنا ثبوت جي ڳاها سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== ڳاها ۽ باغبان پرڳڻي جو لاڳاپو ==
ڳاها ۽ باغبان ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي محال هئا، پر انهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. باغبان پرڳڻي ۾ تاريخي طور ٽڳڙ ۽ باغبان جا نالا نمايان ملن ٿا. ٻئي ڳوٺ گڏجي ''ٽڳڙ باغبان'' جي نالي سان پڻ سڃاتا ويندا هئا.

باغبان جو تاريخي علائقو سيوهڻ کان اتر طرف هو، جڏهن تہ ڳاها جي تاريخي جوءِ سيوهڻ کان اتر اولهه طرف ڄاڻائي وئي آهي. ''آئين اڪبري'' جي حوالي سان ٻنهي علائقن کي سيوهڻ سرڪار جا محال قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ==
=== آئين اڪبري ===
''آئين اڪبري'' مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور جي انتظامي، مالي ۽ سياسي سرشتي بابت اهم تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ محالن جا تفصيل ملن ٿا. ڳاها ۽ باغبان جي سيوهڻ سرڪار سان انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر پڻ هن ماخذ جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو. ان جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''باغبان'' بابت داخلا ۾ ڳاها کي سيوهڻ کان اتر اولهه طرف واقع تاريخي جوءِ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ ڳاها ۽ باغبان کي ''آئين اڪبري'' موجب سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
ڳاها پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ اهميت رکي ٿو. ان جي تاريخي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ سرڪار صرف سيوهڻ شهر تائين محدود نہ هئي، پر ان جي ماتحت ڪيترائي الڳ محصولي ۽ انتظامي علائقا پڻ هئا.

ڳاها جهڙن تاريخي پرڳڻن جي مطالعي سان سنڌ جي پراڻن انتظامي نالن، آباديءَ جي ورهاست، جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو تحقيقي مهاڳ، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>od0z2gsmx3obg58qzaqhb6ewpawglrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوبڪ پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103889</id>
    <revision>
      <id>418101</id>
      <timestamp>2026-10-08T23:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}} {{Infobox settlement | name = ڳاها پرڳڻو | native_name = ڳاها | other_name = ڳاهن، ڪاهان | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائق...</comment>
      <origin>418101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16152" sha1="cr9cj5mdkfk2ei4jamzt29xzm23zw4l" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = ڳاها پرڳڻو
| native_name = ڳاها
| other_name = ڳاهن، ڪاهان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ڳاها
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ڳاها پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو تاريخي [[سيوهڻ]] جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي دستاويزن ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ ڳاها کي ''ڳاهن'' ۽ ''ڪاهان'' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. [[آئين اڪبري]] موجب ڳاها ۽ [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]، سيوهڻ سرڪار جا الڳ الڳ محال يا محصولي انتظامي علائقا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;&gt;{{cite web |title=باغبان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ان دور جي انتظامي سرشتي، مقامي قبيلن، زراعت، محصولن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-book&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%D8%AC%DA%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
تاريخي ماخذن ۾ هن پرڳڻي جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڳاها'' ۽ ''ڳاهن'' سنڌي نالا آهن، جڏهن تہ تاريخي تحريرن ۾ ''ڪاهان'' جي صورت پڻ ملي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''باغبان'' بابت داخلا موجب تاريخن ۾ ڳاهن کي ڪاهان ڪري لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

هن نالي جي تاريخي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ''ڪاهان'' نالي سان بلوچستان ۾ پڻ هڪ تاريخي علائقو مشهور آهي. سنڌ جي سيوهڻ سرڪار واري ڳاها پرڳڻي جي سڃاڻپ ان جي تاريخي انتظامي وابستگيءَ ۽ جاگرافيائي حوالن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي عملدارن جو اثر موجود هو.

ڳاها جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سيوهڻ جي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. البت، ڳاها پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ ۽ مغلن کان اڳ ان جي انتظامي حدن بابت تفصيلي معلومات واضح ناهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ مغلن سنڌ جي اهم علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم فوجي ۽ محصولي مرڪز بڻيو. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي سرڪارن ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻن يا محالن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%BA%D9%84%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي محالن جو ذڪر ملي ٿو. ڳاها انهن تاريخي محالن مان هڪ هو، جنهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. ساڳئي سرڪار ۾ باغبان پڻ هڪ الڳ محال هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ يوسف ميرڪ سنڌ جي مغل انتظام، عملدارن، مقامي ماڻهن ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪيو. سندس ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. هن تصنيف ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سان گڏ مقامي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت پڻ ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
ڳاها پرڳڻو تاريخي سيوهڻ سرڪار جي حدن اندر واقع هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڳاها نالي جوءِ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميلن جي مفاصلي تي اتر اولهه طرف واقع هئي. هيءُ مفاصلو تقريباً 34 ڪلوميٽرن جي برابر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي حوالي موجب ڳاها جو تعلق سيوهڻ جي اتر اولهه واري جاگرافيائي خطي سان هو. پرڳڻي جي صحيح حدبندي، ان جي سڀني ڳوٺن ۽ محصولي ايراضيءَ جي مڪمل نشاندهي لاءِ تاريخي نقشن ۽ اصل انتظامي دستاويزن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ زرعي جاگرافيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو. سيوهڻ سرڪار جا مختلف پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ جي پرڳڻن جي ورهاست ۾ درياهه جي هڪ پاسي اٺ ۽ ٻئي پاسي ٽي پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن. ٻين بيانن ۾ پرڳڻن جي ڳڻپ ۾ فرق پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%87%DA%BB+%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%88+%DB%BD+%D8%A7%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%DA%A9%D9%88%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ڳاها جي سيوهڻ کان اتر اولهه واري بيهڪ ان کي سيوهڻ جي اولهه واري تاريخي علائقي سان ڳنڍي ٿي. تنهن هوندي بہ قديم سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ موجوده وهڪري ۾ تبديليءَ جي امڪان سبب ان جي درياهه جي ساڄي يا کاٻي ڪناري واري تاريخي حيثيت کي اصل ماخذ جي بنياد تي طئي ڪرڻ گهرجي.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت ننڍو انتظامي حصو هوندو هو. اهڙن پرڳڻن ۾ زمين جي پيداوار، محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

ڳاها پرڳڻو انهيءَ نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو. ان جي تاريخي حيثيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءُ علائقو مغل سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
تاريخي ماخذن موجب سيوهڻ سرڪار ۾ باغبان، ڳاها، پاٽ، بوبڪان، سيوهڻ حويلي، سن ۽ ٻيا محال شامل هئا. انهن جي نالن، تعداد ۽ انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا ڳنڍيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ ڪري مختلف دورن يا ماخذن ۾ ملندڙ ڳڻپ کي هڪجهڙو سمجهڻ بدران الڳ الڳ تاريخي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معاشي پسمنظر ==
مغل دور ۾ سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن جي معيشت زراعت، مالداري ۽ زمين جي محصولن تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ واهن جي پاڻيءَ جو زراعت ۾ اهم ڪردار هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي پيداوار، محصولي سرشتي ۽ آبپاشيءَ بابت معلومات موجود آهي. سيوهڻ سرڪار جي زرعي ۽ معاشي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هيءُ ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

البت ڳاها پرڳڻي جي مخصوص فصلن، زمين جي ڪل ايراضي، محصول جي مقدار ۽ آبپاشيءَ جي تفصيلي نظام بابت جداگانه انگ اکر وڌيڪ ماخذياتي تحقيق جا گهرجائو آهن.

== مقامي آبادي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي ڇڪتاڻ موجود هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت ۽ آبادين جي معاشي حالتن بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. ڳاها پرڳڻي جي مخصوص قبيلن، ڳوٺن ۽ مقامي سردارن بابت الڳ معلومات جي تصديق ضروري آهي، تنهنڪري سيوهڻ جي ٻين پرڳڻن بابت بيان ڪيل واقعن کي بنا ثبوت جي ڳاها سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== ڳاها ۽ باغبان پرڳڻي جو لاڳاپو ==
ڳاها ۽ باغبان ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي محال هئا، پر انهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. باغبان پرڳڻي ۾ تاريخي طور ٽڳڙ ۽ باغبان جا نالا نمايان ملن ٿا. ٻئي ڳوٺ گڏجي ''ٽڳڙ باغبان'' جي نالي سان پڻ سڃاتا ويندا هئا.

باغبان جو تاريخي علائقو سيوهڻ کان اتر طرف هو، جڏهن تہ ڳاها جي تاريخي جوءِ سيوهڻ کان اتر اولهه طرف ڄاڻائي وئي آهي. ''آئين اڪبري'' جي حوالي سان ٻنهي علائقن کي سيوهڻ سرڪار جا محال قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ==
=== آئين اڪبري ===
''آئين اڪبري'' مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور جي انتظامي، مالي ۽ سياسي سرشتي بابت اهم تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ محالن جا تفصيل ملن ٿا. ڳاها ۽ باغبان جي سيوهڻ سرڪار سان انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر پڻ هن ماخذ جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو. ان جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''باغبان'' بابت داخلا ۾ ڳاها کي سيوهڻ کان اتر اولهه طرف واقع تاريخي جوءِ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ ڳاها ۽ باغبان کي ''آئين اڪبري'' موجب سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
ڳاها پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ اهميت رکي ٿو. ان جي تاريخي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ سرڪار صرف سيوهڻ شهر تائين محدود نہ هئي، پر ان جي ماتحت ڪيترائي الڳ محصولي ۽ انتظامي علائقا پڻ هئا.

ڳاها جهڙن تاريخي پرڳڻن جي مطالعي سان سنڌ جي پراڻن انتظامي نالن، آباديءَ جي ورهاست، جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو تحقيقي مهاڳ، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>cr9cj5mdkfk2ei4jamzt29xzm23zw4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418102</id>
      <parentid>418101</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16483" sha1="td6afedalzsx7mjcl4qye3ub7vtdfq6" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}
{{Infobox settlement
| name = ڳاها پرڳڻو
| native_name = ڳاها
| other_name = ڳاهن، ڪاهان
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = ڳاها
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''ڳاها پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو تاريخي [[سيوهڻ]] جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي دستاويزن ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ ڳاها کي ''ڳاهن'' ۽ ''ڪاهان'' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. [[آئين اڪبري]] موجب ڳاها ۽ [[باغبان پرڳڻو|باغبان]]، سيوهڻ سرڪار جا الڳ الڳ محال يا محصولي انتظامي علائقا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;&gt;{{cite web |title=باغبان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ان دور جي انتظامي سرشتي، مقامي قبيلن، زراعت، محصولن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-book&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%D8%AC%DA%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ھن پرڳڻي ۾ وسندڙ قبيلن ۾ خلجي، سميجا، ڀچا، دل، بڪيجا (ٻگھيا)، پنھور، خوجا جيڪي نوان مسلمان ھيا. ان کان علاوه اتي ھندو آبادي به رھندڙ ھئي.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
تاريخي ماخذن ۾ هن پرڳڻي جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڳاها'' ۽ ''ڳاهن'' سنڌي نالا آهن، جڏهن تہ تاريخي تحريرن ۾ ''ڪاهان'' جي صورت پڻ ملي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''باغبان'' بابت داخلا موجب تاريخن ۾ ڳاهن کي ڪاهان ڪري لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

هن نالي جي تاريخي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ''ڪاهان'' نالي سان بلوچستان ۾ پڻ هڪ تاريخي علائقو مشهور آهي. سنڌ جي سيوهڻ سرڪار واري ڳاها پرڳڻي جي سڃاڻپ ان جي تاريخي انتظامي وابستگيءَ ۽ جاگرافيائي حوالن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلن ۽ انتظامي عملدارن جو اثر موجود هو.

ڳاها جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سيوهڻ جي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. البت، ڳاها پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ ۽ مغلن کان اڳ ان جي انتظامي حدن بابت تفصيلي معلومات واضح ناهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ مغلن سنڌ جي اهم علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم فوجي ۽ محصولي مرڪز بڻيو. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن کي سرڪارن ۽ انهن جي ماتحت پرڳڻن يا محالن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%BA%D9%84%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي محالن جو ذڪر ملي ٿو. ڳاها انهن تاريخي محالن مان هڪ هو، جنهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. ساڳئي سرڪار ۾ باغبان پڻ هڪ الڳ محال هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ يوسف ميرڪ سنڌ جي مغل انتظام، عملدارن، مقامي ماڻهن ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪيو. سندس ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. هن تصنيف ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سان گڏ مقامي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت پڻ ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
ڳاها پرڳڻو تاريخي سيوهڻ سرڪار جي حدن اندر واقع هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڳاها نالي جوءِ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ايڪيهن ميلن جي مفاصلي تي اتر اولهه طرف واقع هئي. هيءُ مفاصلو تقريباً 34 ڪلوميٽرن جي برابر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي حوالي موجب ڳاها جو تعلق سيوهڻ جي اتر اولهه واري جاگرافيائي خطي سان هو. پرڳڻي جي صحيح حدبندي، ان جي سڀني ڳوٺن ۽ محصولي ايراضيءَ جي مڪمل نشاندهي لاءِ تاريخي نقشن ۽ اصل انتظامي دستاويزن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
[[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ زرعي جاگرافيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو. سيوهڻ سرڪار جا مختلف پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ جي پرڳڻن جي ورهاست ۾ درياهه جي هڪ پاسي اٺ ۽ ٻئي پاسي ٽي پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن. ٻين بيانن ۾ پرڳڻن جي ڳڻپ ۾ فرق پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%87%DA%BB+%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%88+%DB%BD+%D8%A7%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%DA%A9%D9%88%D9%BD%D8%A7%D8%A6%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ڳاها جي سيوهڻ کان اتر اولهه واري بيهڪ ان کي سيوهڻ جي اولهه واري تاريخي علائقي سان ڳنڍي ٿي. تنهن هوندي بہ قديم سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ موجوده وهڪري ۾ تبديليءَ جي امڪان سبب ان جي درياهه جي ساڄي يا کاٻي ڪناري واري تاريخي حيثيت کي اصل ماخذ جي بنياد تي طئي ڪرڻ گهرجي.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت ننڍو انتظامي حصو هوندو هو. اهڙن پرڳڻن ۾ زمين جي پيداوار، محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

ڳاها پرڳڻو انهيءَ نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو. ان جي تاريخي حيثيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءُ علائقو مغل سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ هڪ الڳ سڃاڻپ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
تاريخي ماخذن موجب سيوهڻ سرڪار ۾ باغبان، ڳاها، پاٽ، بوبڪان، سيوهڻ حويلي، سن ۽ ٻيا محال شامل هئا. انهن جي نالن، تعداد ۽ انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا ڳنڍيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ ڪري مختلف دورن يا ماخذن ۾ ملندڙ ڳڻپ کي هڪجهڙو سمجهڻ بدران الڳ الڳ تاريخي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معاشي پسمنظر ==
مغل دور ۾ سنڌ جي ڪيترن پرڳڻن جي معيشت زراعت، مالداري ۽ زمين جي محصولن تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه ۽ ان مان نڪرندڙ واهن جي پاڻيءَ جو زراعت ۾ اهم ڪردار هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي پيداوار، محصولي سرشتي ۽ آبپاشيءَ بابت معلومات موجود آهي. سيوهڻ سرڪار جي زرعي ۽ معاشي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هيءُ ڪتاب اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

البت ڳاها پرڳڻي جي مخصوص فصلن، زمين جي ڪل ايراضي، محصول جي مقدار ۽ آبپاشيءَ جي تفصيلي نظام بابت جداگانه انگ اکر وڌيڪ ماخذياتي تحقيق جا گهرجائو آهن.

== مقامي آبادي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي ڇڪتاڻ موجود هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت ۽ آبادين جي معاشي حالتن بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. ڳاها پرڳڻي جي مخصوص قبيلن، ڳوٺن ۽ مقامي سردارن بابت الڳ معلومات جي تصديق ضروري آهي، تنهنڪري سيوهڻ جي ٻين پرڳڻن بابت بيان ڪيل واقعن کي بنا ثبوت جي ڳاها سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== ڳاها ۽ باغبان پرڳڻي جو لاڳاپو ==
ڳاها ۽ باغبان ٻئي سيوهڻ سرڪار جا تاريخي محال هئا، پر انهن جي الڳ انتظامي سڃاڻپ هئي. باغبان پرڳڻي ۾ تاريخي طور ٽڳڙ ۽ باغبان جا نالا نمايان ملن ٿا. ٻئي ڳوٺ گڏجي ''ٽڳڙ باغبان'' جي نالي سان پڻ سڃاتا ويندا هئا.

باغبان جو تاريخي علائقو سيوهڻ کان اتر طرف هو، جڏهن تہ ڳاها جي تاريخي جوءِ سيوهڻ کان اتر اولهه طرف ڄاڻائي وئي آهي. ''آئين اڪبري'' جي حوالي سان ٻنهي علائقن کي سيوهڻ سرڪار جا محال قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ==
=== آئين اڪبري ===
''آئين اڪبري'' مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور جي انتظامي، مالي ۽ سياسي سرشتي بابت اهم تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ مختلف سرڪارن ۽ محالن جا تفصيل ملن ٿا. ڳاها ۽ باغبان جي سيوهڻ سرڪار سان انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر پڻ هن ماخذ جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو. ان جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''باغبان'' بابت داخلا ۾ ڳاها کي سيوهڻ کان اتر اولهه طرف واقع تاريخي جوءِ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ ڳاها ۽ باغبان کي ''آئين اڪبري'' موجب سيوهڻ سرڪار جا محال ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-baghban&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
ڳاها پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ کي سمجهڻ ۾ اهميت رکي ٿو. ان جي تاريخي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ سرڪار صرف سيوهڻ شهر تائين محدود نہ هئي، پر ان جي ماتحت ڪيترائي الڳ محصولي ۽ انتظامي علائقا پڻ هئا.

ڳاها جهڙن تاريخي پرڳڻن جي مطالعي سان سنڌ جي پراڻن انتظامي نالن، آباديءَ جي ورهاست، جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو تحقيقي مهاڳ، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>td6afedalzsx7mjcl4qye3ub7vtdfq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيوھڻ حويلي پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103890</id>
    <revision>
      <id>418103</id>
      <timestamp>2026-10-08T23:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = سيوهڻ حويلي پرڳڻو | native_name = سيوهڻ حويلي | other_name = سيوهڻ پرڳڻو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2...</comment>
      <origin>418103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19014" sha1="996t0y6n37d8r1ivpa23fbifilip6lc" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سيوهڻ حويلي پرڳڻو
| native_name = سيوهڻ حويلي
| other_name = سيوهڻ پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سيوهڻ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سيوهڻ حويلي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو مرڪز تاريخي شهر [[سيوهڻ]] هو. سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ مغل سنڌ جو هڪ اهم فوجي، سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست ۽ مقامي تاريخ سان لاڳاپيل ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي ۽ سماجي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ آباديءَ بابت اهم معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي نالي ۾ ''حويلي'' جو لفظ ان جي انتظامي سڃاڻپ جو حصو هو. مغل دور ۾ سرڪار، پرڳڻو ۽ محال جهڙا اصطلاح انتظامي ۽ محصولي ورهاست لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي کي سيوهڻ سرڪار کان الڳ سمجهڻ گهرجي. سيوهڻ سرڪار هڪ وڏي انتظامي ايراضي هئي، جڏهن تہ سيوهڻ حويلي ان جي ماتحت پرڳڻن مان هڪ هو.

سيوهڻ شهر انهيءَ علائقي جو اهم مرڪز هو، جتي مغل عملدارن جي رهائش، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل سرگرميون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ سيوهڻ ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جا نالا سيوستان ۽ سيوهڻ ملن ٿا. سيوهڻ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ قلعي سبب مختلف حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ سياسي اهميت رکندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ سيوهڻ [[سومرا خاندان|سومرن]]، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو. انهن دورن ۾ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌ جي حڪمرانيءَ ۾ اهم حيثيت رکندا هئا.

سن 733–734هه/1333–1334ع ۾ [[ابن بطوطه]] جي سيوهڻ واري سفر بابت تاريخي احوال موجود آهن. آثار قديمه جي مطالعي موجب ان دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي استعمال هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== مغل اقتدار جو قيام ===
سن 1000–1001هه/1592ع ڌاري مغل فوجن سنڌ جي اهم علائقن تي اقتدار قائم ڪيو. [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ آيو.

سن 1001هه/1592ع ۾ ٺٽي جي فتح کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو. مقصود بيگ کي سيوهڻ جي شروعاتي مغل جاگيردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

مغل اقتدار هيٺ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

=== سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن بابت سڀ کان اهم ماخذ يوسف ميرڪ جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

يوسف ميرڪ سيوهڻ جي مغل عملدارن ۽ مقامي حالتن کان واقف هو. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين ۽ سندس خاندان جا ٻيا فرد پڻ سيوهڻ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيا.

ڪتاب ۾ سن 1001هه/1592ع کان 1044هه/1634ع تائين سيوهڻ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو مرڪز سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي واقع تاريخي شهر سيوهڻ هو. هيءُ علائقو [[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اولهه طرف موجود جابلو سلسلن جي وچ واري تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هو.

سيوهڻ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر کي قدرتي دفاعي اهميت حاصل هئي. سنڌو درياهه، منڇر ڍنڍ، جبل ۽ قديم قلعو شهر جي دفاعي نظام جا اهم عنصر هئا.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سيوهڻ جي زرعي، تجارتي ۽ انتظامي تاريخ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب سيوهڻ کي پاڻيءَ جي آمدرفت ۽ زرعي پيداوار سان تعلق حاصل هو.

سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي واقع هئا. تاريخي ماخذن ۾ انهن جي تعداد ۽ ورهاست بابت مختلف بيان ملن ٿا.

=== لڪي ۽ آمري ===
سيوهڻ جي اتر طرف [[لڪي]] ۽ [[آمري]] جا تاريخي علائقا واقع آهن. اهي علائقا سيوهڻ کان سنڌ جي ٻين حصن ڏانهن ويندڙ قديم رستن ۽ درياهي گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ لڪي، آمري، سنڌو درياهه ۽ اولهه وارن جبلن جي گڏيل بيهڪ اهميت رکي ٿي.

== سيوهڻ سرڪار ۽ پرڳڻن جي ورهاست ==
مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن مان سيوهڻ حويلي، بوبڪان، باغبان ۽ ڳاها جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. پرڳڻن جي تعداد بابت ٻين بيانن ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Chronology of Sehwan Sharif Through Ceramics (The Islamic Period) |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي ماخذن کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ حويليءَ جي مقامي آبادي ==
تاريخي بيانن موجب سيوهڻ حويلي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ لهردري ۽ نوحاڻي بلوچن جو ذڪر ملي ٿو. اهي گروهه مقامي زرعي زمينن ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.

سيوهڻ جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻين مقامي قبيلن ۽ زميندارن جي موجودگيءَ بابت پڻ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن. البت مختلف قبيلن جي مخصوص حدن ۽ آبادين جي تصديق لاءِ اصل تاريخي ماخذ جو مقابلو ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==
[[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم حصو آهي. قلعي جا آثار اڄ بہ سيوهڻ ۾ موجود آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب قلعي جا آثار لڳ ڀڳ 400 ميٽر ڊگهي ۽ 200 ميٽر ويڪري دڙي جي صورت ۾ موجود آهن. دڙو پنهنجي ڀرپاسي واري زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو آهي.&lt;ref name=&quot;antiquities&quot;&gt;{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي تعمير بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. هڪ روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي تحقيق مان ان نسبت جي قطعي تصديق نٿي ٿئي.

آثار قديمه جي مطالعي ۾ قلعي جي مختلف تعميراتي مرحلن جا ثبوت مليا آهن، جن جو تعلق سنڌ جي وچئين دور ۽ مغل دور سان آهي.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== مغل دور ۾ قلعي جي حيثيت ===
مغل دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب سيوهڻ هڪ پراڻي قلعي وارو شهر هو، جنهن سان ڪيترائي پرڳڻا لاڳاپيل هئا.

آثار قديمه جي تحقيق موجب مغل دور ۾ قلعي جي ڪجهه حصن ۾ رهائشي اڏاوتون موجود هيون، جڏهن تہ ٻين حصن ۾ آبادي گهٽجڻ جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;/&gt;

== مغل جاگيردار ۽ انتظامي حالتون ==
مغل دور ۾ سيوهڻ جي انتظام لاءِ مختلف جاگيردار ۽ عملدار مقرر ڪيا ويا. انهن جو ڪم محصولن جي وصولي، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن عملدارن مان ڪيترن جي سخت پاليسين ۽ مقامي ماڻهن سان ٿيل تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

=== احمد بيگ خان جو دور ===
سن 1037هه/1627–1628ع ۾ شاهجهان جي دور سان لاڳاپيل بيانن موجب احمد بيگ خان سيوهڻ جو جاگيردار مقرر ٿيو. سندس دور ۾ مقامي ماڻهن تي سختين ۽ انتظامي بدعنوانين بابت يوسف ميرڪ تفصيلي احوال ڏنو آهي.

احمد بيگ خان انتظام جا ڪيترائي معاملا پنهنجي ڀاءُ مرزا يوسف جي حوالي ڪيا. يوسف ميرڪ انهن عملدارن جي پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

=== ديندار خان جو دور ===
يوسف ميرڪ جي ڪتاب ۾ ديندار خان جي دور تائين سيوهڻ جي مغل عملدارن جو احوال ملي ٿو.

پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب ديندار خان لڳ ڀڳ 1040هه/1630–1631ع کان 1043هه/1633–1634ع تائين سيوهڻ جو عملدار رهيو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب ديندار خان ذاتي طور نيڪ ماڻهو هو، پر اڳوڻن عملدارن جي دور ۾ پيدا ٿيل خراب حالتن کي مڪمل طور درست نہ ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادي ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زرعي زمينن مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندارن، آبادگارن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ بابت لاڳاپا موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين ۽ مقامي تڪرارن سبب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ زراعت متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي پڻ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي مخصوص زرعي پيداوار ۽ محصولي انگن اکرن لاءِ وڌيڪ تفصيلي ماخذ گهربل آهن.

== آباديءَ تي سياسي حالتن جا اثر ==
سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ موجب انتظامي سختين، فوجي ڪاررواين ۽ مسلسل تڪرارن سبب ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ زرعي پيداوار متاثر ٿي. سندس بيان ۾ ويران ٿيندڙ ڳوٺن، غير آباد زمينن ۽ پاڻيءَ جي نظام جي خراب ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيانن کي پڙهندي سندس مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مقامي قبيلن بابت سندس راين تي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جو اثر ٿي سگهي ٿو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيق ===
سيوهڻ جي قلعي جي کوٽائيءَ مان شهر جي مختلف تاريخي دورن بابت معلومات ملي آهي. انهن ۾ دهلي سلطنت، سما ۽ مغل دور سان لاڳاپيل تعميراتي مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ، سيوهڻ جي قلعي، مغل دور جي حڪمراني ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت داخلائون سيوهڻ جي تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي آبادي، زمينداري سرشتي، محصولن جي وصولي ۽ فوجي انتظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سيوهڻ جي قلعي، سنڌو درياهه، لڪيءَ ۽ آمريءَ سان لاڳاپيل جاگرافي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي رستن ۽ انتظامي مرڪزن ۾ اهم حيثيت ڏني.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ جو قلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لڪي]]
* [[آمري]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن ۽ تحقيقي مقدمو، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* ''Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies''، سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيقي مقالو.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>996t0y6n37d8r1ivpa23fbifilip6lc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418104</id>
      <parentid>418103</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19713" sha1="0j6xc9wiqd1hd1yhq2ymdll1xufyi9q" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سيوهڻ حويلي پرڳڻو
| native_name = سيوهڻ حويلي
| other_name = سيوهڻ پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سيوهڻ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سيوهڻ حويلي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو مرڪز تاريخي شهر [[سيوهڻ]] هو. سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ مغل سنڌ جو هڪ اهم فوجي، سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست ۽ مقامي تاريخ سان لاڳاپيل ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي ۽ سماجي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ آباديءَ بابت اهم معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جي ڏاکڻي ٽڪرين ۾ نھمردي ۽ نوحاڻي بلوچ وسندڙ ھيا. [[ٽلٽي]] جو شھر درياھ جي ساڄي ڪپ تي واقع ھيو. ان جي سامھون ڳوٺ ڏاھري [[خطو پرڳڻو]] ۾ واقع ھيو. ديھ ڳوٺ سيھوڻ دريا جي ڪپ تي آباد ھئي جنھن ۾ ھڪ قلعو پڻ ٺھيل ھو. ٺيڙهي جو ڳوٺ پڻ ان جي ڀرسان واقع ھيو. [[منڇر ڍنڍ]] تي سورنھن ڳوٺ آباد ھيا. ھن پرڳڻي جون مشهور ٽڪريون [[نندو جبل]] جي نالي سان سڏبيون ھيون

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي نالي ۾ ''حويلي'' جو لفظ ان جي انتظامي سڃاڻپ جو حصو هو. مغل دور ۾ سرڪار، پرڳڻو ۽ محال جهڙا اصطلاح انتظامي ۽ محصولي ورهاست لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي کي سيوهڻ سرڪار کان الڳ سمجهڻ گهرجي. سيوهڻ سرڪار هڪ وڏي انتظامي ايراضي هئي، جڏهن تہ سيوهڻ حويلي ان جي ماتحت پرڳڻن مان هڪ هو.

سيوهڻ شهر انهيءَ علائقي جو اهم مرڪز هو، جتي مغل عملدارن جي رهائش، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل سرگرميون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ سيوهڻ ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جا نالا سيوستان ۽ سيوهڻ ملن ٿا. سيوهڻ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ قلعي سبب مختلف حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ سياسي اهميت رکندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ سيوهڻ [[سومرا خاندان|سومرن]]، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو. انهن دورن ۾ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌ جي حڪمرانيءَ ۾ اهم حيثيت رکندا هئا.

سن 733–734هه/1333–1334ع ۾ [[ابن بطوطه]] جي سيوهڻ واري سفر بابت تاريخي احوال موجود آهن. آثار قديمه جي مطالعي موجب ان دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي استعمال هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== مغل اقتدار جو قيام ===
سن 1000–1001هه/1592ع ڌاري مغل فوجن سنڌ جي اهم علائقن تي اقتدار قائم ڪيو. [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ آيو.

سن 1001هه/1592ع ۾ ٺٽي جي فتح کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو. مقصود بيگ کي سيوهڻ جي شروعاتي مغل جاگيردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

مغل اقتدار هيٺ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

=== سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن بابت سڀ کان اهم ماخذ يوسف ميرڪ جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

يوسف ميرڪ سيوهڻ جي مغل عملدارن ۽ مقامي حالتن کان واقف هو. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين ۽ سندس خاندان جا ٻيا فرد پڻ سيوهڻ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيا.

ڪتاب ۾ سن 1001هه/1592ع کان 1044هه/1634ع تائين سيوهڻ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو مرڪز سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي واقع تاريخي شهر سيوهڻ هو. هيءُ علائقو [[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اولهه طرف موجود جابلو سلسلن جي وچ واري تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هو.

سيوهڻ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر کي قدرتي دفاعي اهميت حاصل هئي. سنڌو درياهه، منڇر ڍنڍ، جبل ۽ قديم قلعو شهر جي دفاعي نظام جا اهم عنصر هئا.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سيوهڻ جي زرعي، تجارتي ۽ انتظامي تاريخ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب سيوهڻ کي پاڻيءَ جي آمدرفت ۽ زرعي پيداوار سان تعلق حاصل هو.

سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي واقع هئا. تاريخي ماخذن ۾ انهن جي تعداد ۽ ورهاست بابت مختلف بيان ملن ٿا.

=== لڪي ۽ آمري ===
سيوهڻ جي اتر طرف [[لڪي]] ۽ [[آمري]] جا تاريخي علائقا واقع آهن. اهي علائقا سيوهڻ کان سنڌ جي ٻين حصن ڏانهن ويندڙ قديم رستن ۽ درياهي گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ لڪي، آمري، سنڌو درياهه ۽ اولهه وارن جبلن جي گڏيل بيهڪ اهميت رکي ٿي.

== سيوهڻ سرڪار ۽ پرڳڻن جي ورهاست ==
مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن مان سيوهڻ حويلي، بوبڪان، باغبان ۽ ڳاها جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. پرڳڻن جي تعداد بابت ٻين بيانن ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Chronology of Sehwan Sharif Through Ceramics (The Islamic Period) |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي ماخذن کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ حويليءَ جي مقامي آبادي ==
تاريخي بيانن موجب سيوهڻ حويلي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ لهردري ۽ نوحاڻي بلوچن جو ذڪر ملي ٿو. اهي گروهه مقامي زرعي زمينن ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.

سيوهڻ جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻين مقامي قبيلن ۽ زميندارن جي موجودگيءَ بابت پڻ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن. البت مختلف قبيلن جي مخصوص حدن ۽ آبادين جي تصديق لاءِ اصل تاريخي ماخذ جو مقابلو ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==
[[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم حصو آهي. قلعي جا آثار اڄ بہ سيوهڻ ۾ موجود آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب قلعي جا آثار لڳ ڀڳ 400 ميٽر ڊگهي ۽ 200 ميٽر ويڪري دڙي جي صورت ۾ موجود آهن. دڙو پنهنجي ڀرپاسي واري زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو آهي.&lt;ref name=&quot;antiquities&quot;&gt;{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي تعمير بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. هڪ روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي تحقيق مان ان نسبت جي قطعي تصديق نٿي ٿئي.

آثار قديمه جي مطالعي ۾ قلعي جي مختلف تعميراتي مرحلن جا ثبوت مليا آهن، جن جو تعلق سنڌ جي وچئين دور ۽ مغل دور سان آهي.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== مغل دور ۾ قلعي جي حيثيت ===
مغل دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب سيوهڻ هڪ پراڻي قلعي وارو شهر هو، جنهن سان ڪيترائي پرڳڻا لاڳاپيل هئا.

آثار قديمه جي تحقيق موجب مغل دور ۾ قلعي جي ڪجهه حصن ۾ رهائشي اڏاوتون موجود هيون، جڏهن تہ ٻين حصن ۾ آبادي گهٽجڻ جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;/&gt;

== مغل جاگيردار ۽ انتظامي حالتون ==
مغل دور ۾ سيوهڻ جي انتظام لاءِ مختلف جاگيردار ۽ عملدار مقرر ڪيا ويا. انهن جو ڪم محصولن جي وصولي، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن عملدارن مان ڪيترن جي سخت پاليسين ۽ مقامي ماڻهن سان ٿيل تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

=== احمد بيگ خان جو دور ===
سن 1037هه/1627–1628ع ۾ شاهجهان جي دور سان لاڳاپيل بيانن موجب احمد بيگ خان سيوهڻ جو جاگيردار مقرر ٿيو. سندس دور ۾ مقامي ماڻهن تي سختين ۽ انتظامي بدعنوانين بابت يوسف ميرڪ تفصيلي احوال ڏنو آهي.

احمد بيگ خان انتظام جا ڪيترائي معاملا پنهنجي ڀاءُ مرزا يوسف جي حوالي ڪيا. يوسف ميرڪ انهن عملدارن جي پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

=== ديندار خان جو دور ===
يوسف ميرڪ جي ڪتاب ۾ ديندار خان جي دور تائين سيوهڻ جي مغل عملدارن جو احوال ملي ٿو.

پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب ديندار خان لڳ ڀڳ 1040هه/1630–1631ع کان 1043هه/1633–1634ع تائين سيوهڻ جو عملدار رهيو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب ديندار خان ذاتي طور نيڪ ماڻهو هو، پر اڳوڻن عملدارن جي دور ۾ پيدا ٿيل خراب حالتن کي مڪمل طور درست نہ ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادي ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زرعي زمينن مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندارن، آبادگارن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ بابت لاڳاپا موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين ۽ مقامي تڪرارن سبب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ زراعت متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي پڻ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي مخصوص زرعي پيداوار ۽ محصولي انگن اکرن لاءِ وڌيڪ تفصيلي ماخذ گهربل آهن.

== آباديءَ تي سياسي حالتن جا اثر ==
سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ موجب انتظامي سختين، فوجي ڪاررواين ۽ مسلسل تڪرارن سبب ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ زرعي پيداوار متاثر ٿي. سندس بيان ۾ ويران ٿيندڙ ڳوٺن، غير آباد زمينن ۽ پاڻيءَ جي نظام جي خراب ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيانن کي پڙهندي سندس مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مقامي قبيلن بابت سندس راين تي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جو اثر ٿي سگهي ٿو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيق ===
سيوهڻ جي قلعي جي کوٽائيءَ مان شهر جي مختلف تاريخي دورن بابت معلومات ملي آهي. انهن ۾ دهلي سلطنت، سما ۽ مغل دور سان لاڳاپيل تعميراتي مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ، سيوهڻ جي قلعي، مغل دور جي حڪمراني ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت داخلائون سيوهڻ جي تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي آبادي، زمينداري سرشتي، محصولن جي وصولي ۽ فوجي انتظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سيوهڻ جي قلعي، سنڌو درياهه، لڪيءَ ۽ آمريءَ سان لاڳاپيل جاگرافي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي رستن ۽ انتظامي مرڪزن ۾ اهم حيثيت ڏني.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ جو قلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لڪي]]
* [[آمري]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن ۽ تحقيقي مقدمو، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* ''Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies''، سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيقي مقالو.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>0j6xc9wiqd1hd1yhq2ymdll1xufyi9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418190</id>
      <parentid>418104</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19929" sha1="3oerl9g90z7zr3n2e2gw3xbr7yo3t3j" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سيوهڻ حويلي پرڳڻو
| native_name = سيوهڻ حويلي
| other_name = سيوهڻ پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سيوهڻ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سيوهڻ حويلي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو مرڪز تاريخي شهر [[سيوهڻ]] هو. سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ مغل سنڌ جو هڪ اهم فوجي، سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست ۽ مقامي تاريخ سان لاڳاپيل ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي ۽ سماجي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ آباديءَ بابت اهم معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جي ڏاکڻي ٽڪرين ۾ نھمردي ۽ نوحاڻي بلوچ وسندڙ ھيا. [[ٽلٽي]] جو شھر درياھ جي ساڄي ڪپ تي واقع ھيو. ان جي سامھون ڳوٺ ڏاھري [[خطو پرڳڻو]] ۾ واقع ھيو. ديھ ڳوٺ سيھوڻ دريا جي ڪپ تي آباد ھئي جنھن ۾ ھڪ قلعو پڻ ٺھيل ھو. ٺيڙهي جو ڳوٺ پڻ ان جي ڀرسان واقع ھيو. [[منڇر ڍنڍ]] تي سورنھن ڳوٺ آباد ھيا. ھن پرڳڻي جون مشهور ٽڪريون [[نندو جبل]] جي نالي سان سڏبيون ھيون

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي نالي ۾ ''حويلي'' جو لفظ ان جي انتظامي سڃاڻپ جو حصو هو. مغل دور ۾ سرڪار، پرڳڻو ۽ محال جهڙا اصطلاح انتظامي ۽ محصولي ورهاست لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي کي سيوهڻ سرڪار کان الڳ سمجهڻ گهرجي. سيوهڻ سرڪار هڪ وڏي انتظامي ايراضي هئي، جڏهن تہ سيوهڻ حويلي ان جي ماتحت پرڳڻن مان هڪ هو.

سيوهڻ شهر انهيءَ علائقي جو اهم مرڪز هو، جتي مغل عملدارن جي رهائش، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل سرگرميون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ سيوهڻ ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جا نالا سيوستان ۽ سيوهڻ ملن ٿا. سيوهڻ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ قلعي سبب مختلف حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ سياسي اهميت رکندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ سيوهڻ [[سومرا خاندان|سومرن]]، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو. انهن دورن ۾ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌ جي حڪمرانيءَ ۾ اهم حيثيت رکندا هئا.

سن 733–734هه/1333–1334ع ۾ [[ابن بطوطه]] جي سيوهڻ واري سفر بابت تاريخي احوال موجود آهن. آثار قديمه جي مطالعي موجب ان دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي استعمال هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== مغل اقتدار جو قيام ===
سن 1000–1001هه/1592ع ڌاري مغل فوجن سنڌ جي اهم علائقن تي اقتدار قائم ڪيو. [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ آيو.

سن 1001هه/1592ع ۾ ٺٽي جي فتح کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو. مقصود بيگ کي سيوهڻ جي شروعاتي مغل جاگيردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

مغل اقتدار هيٺ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

=== سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن بابت سڀ کان اهم ماخذ يوسف ميرڪ جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

يوسف ميرڪ سيوهڻ جي مغل عملدارن ۽ مقامي حالتن کان واقف هو. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين ۽ سندس خاندان جا ٻيا فرد پڻ سيوهڻ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيا.

ڪتاب ۾ سن 1001هه/1592ع کان 1044هه/1634ع تائين سيوهڻ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو مرڪز سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي واقع تاريخي شهر سيوهڻ هو. هيءُ علائقو [[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اولهه طرف موجود جابلو سلسلن جي وچ واري تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هو.

سيوهڻ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر کي قدرتي دفاعي اهميت حاصل هئي. سنڌو درياهه، منڇر ڍنڍ، جبل ۽ قديم قلعو شهر جي دفاعي نظام جا اهم عنصر هئا.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سيوهڻ جي زرعي، تجارتي ۽ انتظامي تاريخ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب سيوهڻ کي پاڻيءَ جي آمدرفت ۽ زرعي پيداوار سان تعلق حاصل هو.

سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي واقع هئا. تاريخي ماخذن ۾ انهن جي تعداد ۽ ورهاست بابت مختلف بيان ملن ٿا.

=== لڪي ۽ آمري ===
سيوهڻ جي اتر طرف [[لڪي]] ۽ [[آمري]] جا تاريخي علائقا واقع آهن. اهي علائقا سيوهڻ کان سنڌ جي ٻين حصن ڏانهن ويندڙ قديم رستن ۽ درياهي گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ لڪي، آمري، سنڌو درياهه ۽ اولهه وارن جبلن جي گڏيل بيهڪ اهميت رکي ٿي.

== سيوهڻ سرڪار ۽ پرڳڻن جي ورهاست ==
مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن مان سيوهڻ حويلي، بوبڪان، باغبان ۽ ڳاها جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. پرڳڻن جي تعداد بابت ٻين بيانن ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Chronology of Sehwan Sharif Through Ceramics (The Islamic Period) |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي ماخذن کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ حويليءَ جي مقامي آبادي ==
تاريخي بيانن موجب سيوهڻ حويلي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ لهردري ۽ نوحاڻي بلوچن جو ذڪر ملي ٿو. اهي گروهه مقامي زرعي زمينن ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.

سيوهڻ جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻين مقامي قبيلن ۽ زميندارن جي موجودگيءَ بابت پڻ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن. البت مختلف قبيلن جي مخصوص حدن ۽ آبادين جي تصديق لاءِ اصل تاريخي ماخذ جو مقابلو ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==
[[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم حصو آهي. قلعي جا آثار اڄ بہ سيوهڻ ۾ موجود آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب قلعي جا آثار لڳ ڀڳ 400 ميٽر ڊگهي ۽ 200 ميٽر ويڪري دڙي جي صورت ۾ موجود آهن. دڙو پنهنجي ڀرپاسي واري زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو آهي.&lt;ref name=&quot;antiquities&quot;&gt;{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي تعمير بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. هڪ روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي تحقيق مان ان نسبت جي قطعي تصديق نٿي ٿئي.

آثار قديمه جي مطالعي ۾ قلعي جي مختلف تعميراتي مرحلن جا ثبوت مليا آهن، جن جو تعلق سنڌ جي وچئين دور ۽ مغل دور سان آهي.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== مغل دور ۾ قلعي جي حيثيت ===
مغل دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب سيوهڻ هڪ پراڻي قلعي وارو شهر هو، جنهن سان ڪيترائي پرڳڻا لاڳاپيل هئا.

آثار قديمه جي تحقيق موجب مغل دور ۾ قلعي جي ڪجهه حصن ۾ رهائشي اڏاوتون موجود هيون، جڏهن تہ ٻين حصن ۾ آبادي گهٽجڻ جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;/&gt;

== مغل جاگيردار ۽ انتظامي حالتون ==
مغل دور ۾ سيوهڻ جي انتظام لاءِ مختلف جاگيردار ۽ عملدار مقرر ڪيا ويا. انهن جو ڪم محصولن جي وصولي، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن عملدارن مان ڪيترن جي سخت پاليسين ۽ مقامي ماڻهن سان ٿيل تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

=== احمد بيگ خان جو دور ===
سن 1037هه/1627–1628ع ۾ شاهجهان جي دور سان لاڳاپيل بيانن موجب احمد بيگ خان سيوهڻ جو جاگيردار مقرر ٿيو. سندس دور ۾ مقامي ماڻهن تي سختين ۽ انتظامي بدعنوانين بابت يوسف ميرڪ تفصيلي احوال ڏنو آهي.

احمد بيگ خان انتظام جا ڪيترائي معاملا پنهنجي ڀاءُ مرزا يوسف جي حوالي ڪيا. يوسف ميرڪ انهن عملدارن جي پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

=== ديندار خان جو دور ===
يوسف ميرڪ جي ڪتاب ۾ ديندار خان جي دور تائين سيوهڻ جي مغل عملدارن جو احوال ملي ٿو.

پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب ديندار خان لڳ ڀڳ 1040هه/1630–1631ع کان 1043هه/1633–1634ع تائين سيوهڻ جو عملدار رهيو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب ديندار خان ذاتي طور نيڪ ماڻهو هو، پر اڳوڻن عملدارن جي دور ۾ پيدا ٿيل خراب حالتن کي مڪمل طور درست نہ ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادي ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زرعي زمينن مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندارن، آبادگارن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ بابت لاڳاپا موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين ۽ مقامي تڪرارن سبب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ زراعت متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي پڻ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي مخصوص زرعي پيداوار ۽ محصولي انگن اکرن لاءِ وڌيڪ تفصيلي ماخذ گهربل آهن.

==کاڻون==

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ م ھتي انون ٻيلو موجود ھيو جنھن ۾ سرمي ۽ ٽامي جون کاڻون واقع ھيون.

== آباديءَ تي سياسي حالتن جا اثر ==
سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ موجب انتظامي سختين، فوجي ڪاررواين ۽ مسلسل تڪرارن سبب ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ زرعي پيداوار متاثر ٿي. سندس بيان ۾ ويران ٿيندڙ ڳوٺن، غير آباد زمينن ۽ پاڻيءَ جي نظام جي خراب ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيانن کي پڙهندي سندس مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مقامي قبيلن بابت سندس راين تي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جو اثر ٿي سگهي ٿو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيق ===
سيوهڻ جي قلعي جي کوٽائيءَ مان شهر جي مختلف تاريخي دورن بابت معلومات ملي آهي. انهن ۾ دهلي سلطنت، سما ۽ مغل دور سان لاڳاپيل تعميراتي مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ، سيوهڻ جي قلعي، مغل دور جي حڪمراني ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت داخلائون سيوهڻ جي تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي آبادي، زمينداري سرشتي، محصولن جي وصولي ۽ فوجي انتظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سيوهڻ جي قلعي، سنڌو درياهه، لڪيءَ ۽ آمريءَ سان لاڳاپيل جاگرافي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي رستن ۽ انتظامي مرڪزن ۾ اهم حيثيت ڏني.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ جو قلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لڪي]]
* [[آمري]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن ۽ تحقيقي مقدمو، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* ''Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies''، سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيقي مقالو.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>3oerl9g90z7zr3n2e2gw3xbr7yo3t3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418191</id>
      <parentid>418190</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19933" sha1="n9qk5z7zc0qhcf4z8hw8mniqe0bgl9n" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سيوهڻ حويلي پرڳڻو
| native_name = سيوهڻ حويلي
| other_name = سيوهڻ پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سيوهڻ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سيوهڻ حويلي پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هن پرڳڻي جو مرڪز تاريخي شهر [[سيوهڻ]] هو. سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ سيوهڻ مغل سنڌ جو هڪ اهم فوجي، سياسي ۽ انتظامي مرڪز هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو ذڪر سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست ۽ مقامي تاريخ سان لاڳاپيل ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي ۽ سماجي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ آباديءَ بابت اهم معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جي ڏاکڻي ٽڪرين ۾ نھمردي ۽ نوحاڻي بلوچ وسندڙ ھيا. [[ٽلٽي]] جو شھر درياھ جي ساڄي ڪپ تي واقع ھيو. ان جي سامھون ڳوٺ ڏاھري [[خطو پرڳڻو]] ۾ واقع ھيو. ديھ ڳوٺ سيھوڻ دريا جي ڪپ تي آباد ھئي جنھن ۾ ھڪ قلعو پڻ ٺھيل ھو. ٺيڙهي جو ڳوٺ پڻ ان جي ڀرسان واقع ھيو. [[منڇر ڍنڍ]] تي سورنھن ڳوٺ آباد ھيا. ھن پرڳڻي جون مشهور ٽڪريون [[نندو جبل]] جي نالي سان سڏبيون ھيون

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي نالي ۾ ''حويلي'' جو لفظ ان جي انتظامي سڃاڻپ جو حصو هو. مغل دور ۾ سرڪار، پرڳڻو ۽ محال جهڙا اصطلاح انتظامي ۽ محصولي ورهاست لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي کي سيوهڻ سرڪار کان الڳ سمجهڻ گهرجي. سيوهڻ سرڪار هڪ وڏي انتظامي ايراضي هئي، جڏهن تہ سيوهڻ حويلي ان جي ماتحت پرڳڻن مان هڪ هو.

سيوهڻ شهر انهيءَ علائقي جو اهم مرڪز هو، جتي مغل عملدارن جي رهائش، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل سرگرميون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ سيوهڻ ===
سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ آهي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جا نالا سيوستان ۽ سيوهڻ ملن ٿا. سيوهڻ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ قلعي سبب مختلف حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ سياسي اهميت رکندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ سيوهڻ [[سومرا خاندان|سومرن]]، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو. انهن دورن ۾ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌ جي حڪمرانيءَ ۾ اهم حيثيت رکندا هئا.

سن 733–734هه/1333–1334ع ۾ [[ابن بطوطه]] جي سيوهڻ واري سفر بابت تاريخي احوال موجود آهن. آثار قديمه جي مطالعي موجب ان دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي استعمال هيٺ هو.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;&gt;{{cite web |title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ+قلعو+۽+ان+جي+کوٽائي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== مغل اقتدار جو قيام ===
سن 1000–1001هه/1592ع ڌاري مغل فوجن سنڌ جي اهم علائقن تي اقتدار قائم ڪيو. [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ آيو.

سن 1001هه/1592ع ۾ ٺٽي جي فتح کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو. مقصود بيگ کي سيوهڻ جي شروعاتي مغل جاگيردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

مغل اقتدار هيٺ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

=== سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن بابت سڀ کان اهم ماخذ يوسف ميرڪ جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي.

يوسف ميرڪ سيوهڻ جي مغل عملدارن ۽ مقامي حالتن کان واقف هو. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين ۽ سندس خاندان جا ٻيا فرد پڻ سيوهڻ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيا.

ڪتاب ۾ سن 1001هه/1592ع کان 1044هه/1634ع تائين سيوهڻ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو مرڪز سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي واقع تاريخي شهر سيوهڻ هو. هيءُ علائقو [[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اولهه طرف موجود جابلو سلسلن جي وچ واري تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هو.

سيوهڻ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر کي قدرتي دفاعي اهميت حاصل هئي. سنڌو درياهه، منڇر ڍنڍ، جبل ۽ قديم قلعو شهر جي دفاعي نظام جا اهم عنصر هئا.&lt;ref name=&quot;sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سيوهڻ جي زرعي، تجارتي ۽ انتظامي تاريخ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب سيوهڻ کي پاڻيءَ جي آمدرفت ۽ زرعي پيداوار سان تعلق حاصل هو.

سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا درياهه جي ٻنهي پاسن تي واقع هئا. تاريخي ماخذن ۾ انهن جي تعداد ۽ ورهاست بابت مختلف بيان ملن ٿا.

=== لڪي ۽ آمري ===
سيوهڻ جي اتر طرف [[لڪي]] ۽ [[آمري]] جا تاريخي علائقا واقع آهن. اهي علائقا سيوهڻ کان سنڌ جي ٻين حصن ڏانهن ويندڙ قديم رستن ۽ درياهي گذرگاهن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ لڪي، آمري، سنڌو درياهه ۽ اولهه وارن جبلن جي گڏيل بيهڪ اهميت رکي ٿي.

== سيوهڻ سرڪار ۽ پرڳڻن جي ورهاست ==
مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت مختلف پرڳڻا هئا، جن مان سيوهڻ حويلي، بوبڪان، باغبان ۽ ڳاها جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. پرڳڻن جي تعداد بابت ٻين بيانن ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Chronology of Sehwan Sharif Through Ceramics (The Islamic Period) |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي ماخذن کي الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ حويليءَ جي مقامي آبادي ==
تاريخي بيانن موجب سيوهڻ حويلي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ لهردري ۽ نوحاڻي بلوچن جو ذڪر ملي ٿو. اهي گروهه مقامي زرعي زمينن ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.

سيوهڻ جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻين مقامي قبيلن ۽ زميندارن جي موجودگيءَ بابت پڻ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ تفصيل موجود آهن. البت مختلف قبيلن جي مخصوص حدن ۽ آبادين جي تصديق لاءِ اصل تاريخي ماخذ جو مقابلو ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==
[[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم حصو آهي. قلعي جا آثار اڄ بہ سيوهڻ ۾ موجود آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب قلعي جا آثار لڳ ڀڳ 400 ميٽر ڊگهي ۽ 200 ميٽر ويڪري دڙي جي صورت ۾ موجود آهن. دڙو پنهنجي ڀرپاسي واري زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو آهي.&lt;ref name=&quot;antiquities&quot;&gt;{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي تعمير بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. هڪ روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي تحقيق مان ان نسبت جي قطعي تصديق نٿي ٿئي.

آثار قديمه جي مطالعي ۾ قلعي جي مختلف تعميراتي مرحلن جا ثبوت مليا آهن، جن جو تعلق سنڌ جي وچئين دور ۽ مغل دور سان آهي.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== مغل دور ۾ قلعي جي حيثيت ===
مغل دور ۾ سيوهڻ جو قلعو فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو هو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب سيوهڻ هڪ پراڻي قلعي وارو شهر هو، جنهن سان ڪيترائي پرڳڻا لاڳاپيل هئا.

آثار قديمه جي تحقيق موجب مغل دور ۾ قلعي جي ڪجهه حصن ۾ رهائشي اڏاوتون موجود هيون، جڏهن تہ ٻين حصن ۾ آبادي گهٽجڻ جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;frenchstudy&quot;/&gt;

== مغل جاگيردار ۽ انتظامي حالتون ==
مغل دور ۾ سيوهڻ جي انتظام لاءِ مختلف جاگيردار ۽ عملدار مقرر ڪيا ويا. انهن جو ڪم محصولن جي وصولي، فوجي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن عملدارن مان ڪيترن جي سخت پاليسين ۽ مقامي ماڻهن سان ٿيل تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

=== احمد بيگ خان جو دور ===
سن 1037هه/1627–1628ع ۾ شاهجهان جي دور سان لاڳاپيل بيانن موجب احمد بيگ خان سيوهڻ جو جاگيردار مقرر ٿيو. سندس دور ۾ مقامي ماڻهن تي سختين ۽ انتظامي بدعنوانين بابت يوسف ميرڪ تفصيلي احوال ڏنو آهي.

احمد بيگ خان انتظام جا ڪيترائي معاملا پنهنجي ڀاءُ مرزا يوسف جي حوالي ڪيا. يوسف ميرڪ انهن عملدارن جي پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

=== ديندار خان جو دور ===
يوسف ميرڪ جي ڪتاب ۾ ديندار خان جي دور تائين سيوهڻ جي مغل عملدارن جو احوال ملي ٿو.

پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب ديندار خان لڳ ڀڳ 1040هه/1630–1631ع کان 1043هه/1633–1634ع تائين سيوهڻ جو عملدار رهيو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب ديندار خان ذاتي طور نيڪ ماڻهو هو، پر اڳوڻن عملدارن جي دور ۾ پيدا ٿيل خراب حالتن کي مڪمل طور درست نہ ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

== زراعت ۽ محصولي نظام ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادي ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زرعي زمينن مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندارن، آبادگارن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ بابت لاڳاپا موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين ۽ مقامي تڪرارن سبب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ زراعت متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي پڻ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

انهن حالتن جو تعلق سيوهڻ سرڪار جي مجموعي تاريخ سان هو. سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي مخصوص زرعي پيداوار ۽ محصولي انگن اکرن لاءِ وڌيڪ تفصيلي ماخذ گهربل آهن.

==کاڻون==

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ م ھتي [[انون ٻيلو]] موجود ھيو جنھن ۾ سرمي ۽ ٽامي جون کاڻون واقع ھيون.

== آباديءَ تي سياسي حالتن جا اثر ==
سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ موجب انتظامي سختين، فوجي ڪاررواين ۽ مسلسل تڪرارن سبب ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ زرعي پيداوار متاثر ٿي. سندس بيان ۾ ويران ٿيندڙ ڳوٺن، غير آباد زمينن ۽ پاڻيءَ جي نظام جي خراب ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

يوسف ميرڪ جي بيانن کي پڙهندي سندس مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مقامي قبيلن بابت سندس راين تي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جو اثر ٿي سگهي ٿو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيق ===
سيوهڻ جي قلعي جي کوٽائيءَ مان شهر جي مختلف تاريخي دورن بابت معلومات ملي آهي. انهن ۾ دهلي سلطنت، سما ۽ مغل دور سان لاڳاپيل تعميراتي مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;fortarch&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سيوهڻ، سيوهڻ جي قلعي، مغل دور جي حڪمراني ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت داخلائون سيوهڻ جي تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
سيوهڻ حويلي پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي آبادي، زمينداري سرشتي، محصولن جي وصولي ۽ فوجي انتظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سيوهڻ جي قلعي، سنڌو درياهه، لڪيءَ ۽ آمريءَ سان لاڳاپيل جاگرافي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي رستن ۽ انتظامي مرڪزن ۾ اهم حيثيت ڏني.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ جو قلعو]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لڪي]]
* [[آمري]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن ۽ تحقيقي مقدمو، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* ''Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies''، سيوهڻ جي آثار قديمه بابت تحقيقي مقالو.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>n9qk5z7zc0qhcf4z8hw8mniqe0bgl9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سن پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103891</id>
    <revision>
      <id>418105</id>
      <timestamp>2026-10-08T23:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = سن پرڳڻو | native_name = سن | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 =...</comment>
      <origin>418105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16115" sha1="7mws5ia8da586193b8w1trmfx8zflqh" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سن پرڳڻو
| native_name = سن
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سن]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سن پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي، يعني اولهه واري پاسي واقع هو. ان جو تاريخي تعلق [[سن]]، [[آمري]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ زرعي علائقن سان هو. سن پرڳڻي جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست جو هڪ حصو هو. هن علائقي ۾ مقامي زميندار، آبادگار، سما قبيلي سان لاڳاپيل گروهه ۽ ٻيون آباديون موجود هيون. تاريخي بيانن موجب پرڳڻي ۾ زرعي زمينن سان گڏ اهڙا ڳوٺ پڻ هئا، جن جي معاشي زندگيءَ جو تعلق سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي زمينن سان هو.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
سن پرڳڻي جو نالو تاريخي وسندي [[سن]] سان لاڳاپيل هو. مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' اهڙي انتظامي ايراضيءَ کي چيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندي هئي.

سن پرڳڻو، سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ الڳ انتظامي يونٽ هو. ان جي سڃاڻپ کي موجوده سن شهر يا جديد انتظامي حدن سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== ارغون دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏي تبديلي آئي. [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي کان پوءِ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ٿيو.

سن 927هه/1520ع ۾ شاهه بيگ ارغون جي لشڪر ٺٽي تي قبضو ڪيو. ان کان پوءِ سندس فرزند [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمرانيءَ جون واڳون سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ تي ارغون حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+تي+ارغون+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي گروهن ۽ حڪومتي فوجن وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سن پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ پڻ شاهه حسن ارغون جي فوجي ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.

=== شاهه حسن ارغون جي دور جون حالتون ===
شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ جو آغاز پهرين شوال 930هه/30 آگسٽ 1524ع تي ٿيو. سندس وفات 962هه/1555ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ وفات جي صحيح ڏينهن ۽ مهيني بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

سن پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان موجب شاهه حسن ارغون جي دور ۾ مقامي ماڻهن جي خلاف فوجي ڪارروايون ٿيون. انهيءَ احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هن علائقي ۾ ارغون اقتدار ۽ مقامي آباديءَ وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ موجود هئي.

سن 947هه/1540–1541ع ۾ مغل شهنشاهه همايون جي سنڌ ڏانهن اچڻ جي خبر کان پوءِ شاهه حسن ارغون بکر کان سيوهڻ تائين درياهه جي ٻنهي پاسن تي آبادين ۽ زرعي علائقن کي ويران ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيئن همايون جي فوج کي کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جون سهولتون نہ ملي سگهن.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

هن واقعي جو تعلق سيوهڻ سميت سنڌ جي وسيع علائقي سان هو. سن پرڳڻي ۾ ان جا مخصوص اثر ڪهڙا ٿيا، تنهن لاءِ وڌيڪ مقامي تاريخي ثبوت گهربل آهن.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ ٺٽي سميت اهم علائقا مغل اقتدار هيٺ آيا. ان کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت سن سميت ڪيترائي پرڳڻا موجود هئا.

يوسف ميرڪ جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مغل عملدارن، مقامي قبيلن، آبادين ۽ زرعي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سن پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري تاريخي علائقي ۾ واقع هو. هن پرڳڻي جو مرڪز سن جي وسندي هئي، جيڪا سنڌو درياهه جي اولهه واري پاسي واقع آهي.

سن پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سن، آمري، ڀرپاسي جا ڳوٺ ۽ جابلو علائقن ڏانهن ويندڙ رستا اهميت رکندا هئا.

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سن پرڳڻي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. درياهه جي ڀرپاسي واريون زمينون پوک لاءِ استعمال ٿينديون هيون.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ وقت بوقت ٿيندڙ تبديليون مقامي آبادين، زرعي زمينن ۽ رستن تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. تنهنڪري سن پرڳڻي جي سترهين صديءَ واري حدبندي کي موجوده درياهي وهڪري جي بنياد تي مڪمل طور متعين نٿو ڪري سگهجي.

=== آمري ۽ ڀرپاسي جا علائقا ===
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ [[آمري]] جو ذڪر ملي ٿو. آمري سنڌ جي قديم تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه ۽ جابلو رستن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي شخص جو ذڪر پڻ ملي ٿو. سندس ڳوٺ بابت ٻڌايو ويو آهي تہ اهو آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي مفاصلي تي هو.

هيءُ جاگرافيائي بيان اصل تاريخي ماخذ جي بعد واري تشريح مان معلوم ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ريلوي اسٽيشنون مغل دور ۾ موجود نہ هيون.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ سرڪار هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جنهن جي ماتحت مختلف پرڳڻا يا محال شامل هوندا هئا.

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هو. پرڳڻي جي انتظامي سرشتي جو تعلق زمين جي پيداوار، مقامي امن امان ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو.

سن پرڳڻي بابت تاريخي بيانن ۾ مقامي زميندارن ۽ آبادگارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن گروهن جي موجودگي هن علائقي جي زرعي ۽ سماجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
سن پرڳڻي ۾ مختلف مقامي سماجي ۽ قبائلي گروهه آباد هئا.

تاريخي بيان ۾ سما قبيلي سان لاڳاپيل ماڻهن، مقامي زميندارن ۽ جابلو علائقن ۾ رهندڙ گروهن جو ذڪر موجود آهي. انهن مان ڪن جو تعلق زراعت سان هو، جڏهن تہ ٻيا مقامي انتظام ۽ قبائلي سماجي سرشتي سان لاڳاپيل هئا.

سن پرڳڻي بابت ماخذ ۾ سميجن ۽ ٻين گروهن جي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. پرڳڻي جي مخصوص قبائلي آباديءَ جي مڪمل فهرست لاءِ اصل تاريخي ماخذ جي لفظي پڙهڻي ۽ صفحي جي تصديق ضروري آهي.

== ولي محمد آمري ==
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي مقامي شخص جو ذڪر ملي ٿو. سندس نالي سان لاڳاپيل هڪ ڳوٺ آمريءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع هو.

تاريخي جاگرافيءَ جي هڪ بيان موجب اهو ڳوٺ آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هو.

ولي محمد آمري جي حياتيءَ، سماجي حيثيت ۽ سندس دور بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق ضروري آهي. تنهنڪري هن شخص کي ڪنهن مخصوص سياسي يا انتظامي عهدي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== زراعت ۽ معيشت ==
سن پرڳڻي جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زمين جي پيداوار سان هو. سنڌو درياهه جي ويجهو هجڻ سبب هن علائقي ۾ زرعي آبادڪاريءَ جا امڪان موجود هئا.

مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن مان زرعي محصول وصول ڪيو ويندو هو. مقامي زميندار ۽ آبادگار انهيءَ نظام جو حصو هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي ڪاررواين ۽ مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب زرعي پيداوار متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي مخصوص فصلن، پيداوار ۽ سالياني محصول بابت تفصيلي انگ اکر اڃا وڌيڪ تحقيق جا گهرجائو آهن.

== سياسي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ جي بيانن موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگي متاثر ٿي. زميندارن، مقامي قبيلن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. تنهن هوندي بہ سيوهڻ سرڪار جي هر واقعي کي سن پرڳڻي سان سڌي طرح منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت ضروري آهي.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي ۽ حاشين سان شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

هن ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي حالتن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات موجود آهي.

=== سنڌ تي ارغون حڪومت ===
سن پرڳڻي جي سورهين صديءَ واري سياسي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ شاهه بيگ ارغون ۽ شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ بابت تاريخي مواد اهميت رکي ٿو.

ارغون دور ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي مهمون، مقامي مزاحمت ۽ آبادين جي تباهيءَ جا واقعا پيش آيا.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''سنڌ تي ارغون حڪومت'' ۽ ''مغلن جو دور حڪومت'' بابت داخلائن ۾ سن پرڳڻي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل معلومات موجود آهي.

== تاريخي اهميت ==
سن پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زمينداري نظام ۽ زرعي معيشت بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سن، آمري ۽ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي جي تاريخي سڃاڻپ سنڌ جي قديم آبادين ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سن]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[آمري]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تحقيقي مقدمو ۽ حاشيا، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>7mws5ia8da586193b8w1trmfx8zflqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418106</id>
      <parentid>418105</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T23:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16111" sha1="juylawt27dkuubx102y272ivu2ujjt2" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سن پرڳڻو
| native_name = سن
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سن]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سن پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي، يعني اولهه واري پاسي واقع هو. ان جو تاريخي تعلق [[سن]]، [[آمري]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ زرعي علائقن سان هو. سن پرڳڻي جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست جو هڪ حصو هو. هن علائقي ۾ مقامي زميندار، آبادگار، سما قبيلي سان لاڳاپيل گروهه ۽ ٻيون آباديون موجود هيون. تاريخي بيانن موجب پرڳڻي ۾ زرعي زمينن سان گڏ اهڙا ڳوٺ پڻ هئا، جن جي معاشي زندگيءَ جو تعلق سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي زمينن سان هو.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
سن پرڳڻي جو نالو تاريخي وسندي [[سن]] سان لاڳاپيل هو. مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' اهڙي انتظامي ايراضيءَ کي چيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندي هئي.

سن پرڳڻو، سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ الڳ انتظامي يونٽ هو. ان جي سڃاڻپ کي موجوده سن شهر يا جديد انتظامي حدن سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== ارغون دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏي تبديلي آئي. [[شاھ بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي کان پوءِ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ٿيو.

سن 927هه/1520ع ۾ شاهه بيگ ارغون جي لشڪر ٺٽي تي قبضو ڪيو. ان کان پوءِ سندس فرزند [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمرانيءَ جون واڳون سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ تي ارغون حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+تي+ارغون+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي گروهن ۽ حڪومتي فوجن وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سن پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ پڻ شاهه حسن ارغون جي فوجي ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.

=== شاهه حسن ارغون جي دور جون حالتون ===
شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ جو آغاز پهرين شوال 930هه/30 آگسٽ 1524ع تي ٿيو. سندس وفات 962هه/1555ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ وفات جي صحيح ڏينهن ۽ مهيني بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

سن پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان موجب شاهه حسن ارغون جي دور ۾ مقامي ماڻهن جي خلاف فوجي ڪارروايون ٿيون. انهيءَ احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هن علائقي ۾ ارغون اقتدار ۽ مقامي آباديءَ وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ موجود هئي.

سن 947هه/1540–1541ع ۾ مغل شهنشاهه همايون جي سنڌ ڏانهن اچڻ جي خبر کان پوءِ شاهه حسن ارغون بکر کان سيوهڻ تائين درياهه جي ٻنهي پاسن تي آبادين ۽ زرعي علائقن کي ويران ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيئن همايون جي فوج کي کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جون سهولتون نہ ملي سگهن.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

هن واقعي جو تعلق سيوهڻ سميت سنڌ جي وسيع علائقي سان هو. سن پرڳڻي ۾ ان جا مخصوص اثر ڪهڙا ٿيا، تنهن لاءِ وڌيڪ مقامي تاريخي ثبوت گهربل آهن.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ ٺٽي سميت اهم علائقا مغل اقتدار هيٺ آيا. ان کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت سن سميت ڪيترائي پرڳڻا موجود هئا.

يوسف ميرڪ جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مغل عملدارن، مقامي قبيلن، آبادين ۽ زرعي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سن پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري تاريخي علائقي ۾ واقع هو. هن پرڳڻي جو مرڪز سن جي وسندي هئي، جيڪا سنڌو درياهه جي اولهه واري پاسي واقع آهي.

سن پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سن، آمري، ڀرپاسي جا ڳوٺ ۽ جابلو علائقن ڏانهن ويندڙ رستا اهميت رکندا هئا.

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سن پرڳڻي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. درياهه جي ڀرپاسي واريون زمينون پوک لاءِ استعمال ٿينديون هيون.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ وقت بوقت ٿيندڙ تبديليون مقامي آبادين، زرعي زمينن ۽ رستن تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. تنهنڪري سن پرڳڻي جي سترهين صديءَ واري حدبندي کي موجوده درياهي وهڪري جي بنياد تي مڪمل طور متعين نٿو ڪري سگهجي.

=== آمري ۽ ڀرپاسي جا علائقا ===
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ [[آمري]] جو ذڪر ملي ٿو. آمري سنڌ جي قديم تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه ۽ جابلو رستن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي شخص جو ذڪر پڻ ملي ٿو. سندس ڳوٺ بابت ٻڌايو ويو آهي تہ اهو آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي مفاصلي تي هو.

هيءُ جاگرافيائي بيان اصل تاريخي ماخذ جي بعد واري تشريح مان معلوم ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ريلوي اسٽيشنون مغل دور ۾ موجود نہ هيون.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ سرڪار هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جنهن جي ماتحت مختلف پرڳڻا يا محال شامل هوندا هئا.

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هو. پرڳڻي جي انتظامي سرشتي جو تعلق زمين جي پيداوار، مقامي امن امان ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو.

سن پرڳڻي بابت تاريخي بيانن ۾ مقامي زميندارن ۽ آبادگارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن گروهن جي موجودگي هن علائقي جي زرعي ۽ سماجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
سن پرڳڻي ۾ مختلف مقامي سماجي ۽ قبائلي گروهه آباد هئا.

تاريخي بيان ۾ سما قبيلي سان لاڳاپيل ماڻهن، مقامي زميندارن ۽ جابلو علائقن ۾ رهندڙ گروهن جو ذڪر موجود آهي. انهن مان ڪن جو تعلق زراعت سان هو، جڏهن تہ ٻيا مقامي انتظام ۽ قبائلي سماجي سرشتي سان لاڳاپيل هئا.

سن پرڳڻي بابت ماخذ ۾ سميجن ۽ ٻين گروهن جي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. پرڳڻي جي مخصوص قبائلي آباديءَ جي مڪمل فهرست لاءِ اصل تاريخي ماخذ جي لفظي پڙهڻي ۽ صفحي جي تصديق ضروري آهي.

== ولي محمد آمري ==
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي مقامي شخص جو ذڪر ملي ٿو. سندس نالي سان لاڳاپيل هڪ ڳوٺ آمريءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع هو.

تاريخي جاگرافيءَ جي هڪ بيان موجب اهو ڳوٺ آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هو.

ولي محمد آمري جي حياتيءَ، سماجي حيثيت ۽ سندس دور بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق ضروري آهي. تنهنڪري هن شخص کي ڪنهن مخصوص سياسي يا انتظامي عهدي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== زراعت ۽ معيشت ==
سن پرڳڻي جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زمين جي پيداوار سان هو. سنڌو درياهه جي ويجهو هجڻ سبب هن علائقي ۾ زرعي آبادڪاريءَ جا امڪان موجود هئا.

مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن مان زرعي محصول وصول ڪيو ويندو هو. مقامي زميندار ۽ آبادگار انهيءَ نظام جو حصو هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي ڪاررواين ۽ مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب زرعي پيداوار متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي مخصوص فصلن، پيداوار ۽ سالياني محصول بابت تفصيلي انگ اکر اڃا وڌيڪ تحقيق جا گهرجائو آهن.

== سياسي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ جي بيانن موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگي متاثر ٿي. زميندارن، مقامي قبيلن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. تنهن هوندي بہ سيوهڻ سرڪار جي هر واقعي کي سن پرڳڻي سان سڌي طرح منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت ضروري آهي.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي ۽ حاشين سان شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

هن ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي حالتن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات موجود آهي.

=== سنڌ تي ارغون حڪومت ===
سن پرڳڻي جي سورهين صديءَ واري سياسي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ شاهه بيگ ارغون ۽ شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ بابت تاريخي مواد اهميت رکي ٿو.

ارغون دور ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي مهمون، مقامي مزاحمت ۽ آبادين جي تباهيءَ جا واقعا پيش آيا.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''سنڌ تي ارغون حڪومت'' ۽ ''مغلن جو دور حڪومت'' بابت داخلائن ۾ سن پرڳڻي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل معلومات موجود آهي.

== تاريخي اهميت ==
سن پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زمينداري نظام ۽ زرعي معيشت بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سن، آمري ۽ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي جي تاريخي سڃاڻپ سنڌ جي قديم آبادين ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سن]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[آمري]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تحقيقي مقدمو ۽ حاشيا، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>juylawt27dkuubx102y272ivu2ujjt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418107</id>
      <parentid>418106</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T00:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17048" sha1="qx4tg5upt9upw937ojmgcgy5ic4nv5r" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = سن پرڳڻو
| native_name = سن
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| seat_type = تاريخي مرڪز
| seat = [[سن]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''سن پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي، يعني اولهه واري پاسي واقع هو. ان جو تاريخي تعلق [[سن]]، [[آمري]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ زرعي علائقن سان هو. سن پرڳڻي جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست جو هڪ حصو هو. هن علائقي ۾ مقامي زميندار، آبادگار، سما قبيلي سان لاڳاپيل گروهه ۽ ٻيون آباديون موجود هيون. تاريخي بيانن موجب پرڳڻي ۾ زرعي زمينن سان گڏ اهڙا ڳوٺ پڻ هئا، جن جي معاشي زندگيءَ جو تعلق سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي زمينن سان هو. سميجن ۽ جابلو قبيلن آمري ۽ ٺٽي ولي محمد کي لٽي ڦري خالي ڪري ڇڏيو هو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صديءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ وسندڙ سيد، لاکا ۽ ڪوريجا صلح پسند قبيلا ھيا جڏھن ته مانجھند، کماڻ، ڇڇر، ڳاھيجا باغي قبيلا ھيا. سيدن جا ڳوٺ [[سن]]، [[آمري]] ۽ [[ٺٽي ولي محمد]]، ارد ٻيلا ۽ جيسر وت ھيا. انھن سڀني [[شاھ حسن بيگ ارغون]] خلاف [[شھنشاھ ھمايون]] جي مدد ڪئي ھئي.  اولھندي وارن جبلن جي ڪانڀو جبل، ھارون، چول ۽ لاشاري ٽڪرين ۾ نھمردي قبيلي وارن جا ڳوٺ واقع ھيا.

[[ٺٽي ولي محمد]] ھن وقت آمري جي ريلوي اسٽيشن کان اوڀر طرف ڏيڍ ميل پرتي واقع آهي.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
سن پرڳڻي جو نالو تاريخي وسندي [[سن]] سان لاڳاپيل هو. مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' اهڙي انتظامي ايراضيءَ کي چيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندي هئي.

سن پرڳڻو، سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ الڳ انتظامي يونٽ هو. ان جي سڃاڻپ کي موجوده سن شهر يا جديد انتظامي حدن سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== ارغون دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ وڏي تبديلي آئي. [[شاھ بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي کان پوءِ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ٿيو.

سن 927هه/1520ع ۾ شاهه بيگ ارغون جي لشڪر ٺٽي تي قبضو ڪيو. ان کان پوءِ سندس فرزند [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمرانيءَ جون واڳون سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ تي ارغون حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+تي+ارغون+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي گروهن ۽ حڪومتي فوجن وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سن پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ پڻ شاهه حسن ارغون جي فوجي ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.

=== شاهه حسن ارغون جي دور جون حالتون ===
شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ جو آغاز پهرين شوال 930هه/30 آگسٽ 1524ع تي ٿيو. سندس وفات 962هه/1555ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ وفات جي صحيح ڏينهن ۽ مهيني بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

سن پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان موجب شاهه حسن ارغون جي دور ۾ مقامي ماڻهن جي خلاف فوجي ڪارروايون ٿيون. انهيءَ احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هن علائقي ۾ ارغون اقتدار ۽ مقامي آباديءَ وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ موجود هئي.

سن 947هه/1540–1541ع ۾ مغل شهنشاهه همايون جي سنڌ ڏانهن اچڻ جي خبر کان پوءِ شاهه حسن ارغون بکر کان سيوهڻ تائين درياهه جي ٻنهي پاسن تي آبادين ۽ زرعي علائقن کي ويران ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيئن همايون جي فوج کي کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جون سهولتون نہ ملي سگهن.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

هن واقعي جو تعلق سيوهڻ سميت سنڌ جي وسيع علائقي سان هو. سن پرڳڻي ۾ ان جا مخصوص اثر ڪهڙا ٿيا، تنهن لاءِ وڌيڪ مقامي تاريخي ثبوت گهربل آهن.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ ٺٽي سميت اهم علائقا مغل اقتدار هيٺ آيا. ان کان پوءِ سيوهڻ ۾ مغل جاگيردارن ۽ عملدارن جي مقرريءَ جو سلسلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار سنڌ جي اهم انتظامي حصن مان هڪ هئي. ان جي ماتحت سن سميت ڪيترائي پرڳڻا موجود هئا.

يوسف ميرڪ جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مغل عملدارن، مقامي قبيلن، آبادين ۽ زرعي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
سن پرڳڻو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري تاريخي علائقي ۾ واقع هو. هن پرڳڻي جو مرڪز سن جي وسندي هئي، جيڪا سنڌو درياهه جي اولهه واري پاسي واقع آهي.

سن پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سن، آمري، ڀرپاسي جا ڳوٺ ۽ جابلو علائقن ڏانهن ويندڙ رستا اهميت رکندا هئا.

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه سن پرڳڻي جي زرعي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. درياهه جي ڀرپاسي واريون زمينون پوک لاءِ استعمال ٿينديون هيون.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ وقت بوقت ٿيندڙ تبديليون مقامي آبادين، زرعي زمينن ۽ رستن تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. تنهنڪري سن پرڳڻي جي سترهين صديءَ واري حدبندي کي موجوده درياهي وهڪري جي بنياد تي مڪمل طور متعين نٿو ڪري سگهجي.

=== آمري ۽ ڀرپاسي جا علائقا ===
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ [[آمري]] جو ذڪر ملي ٿو. آمري سنڌ جي قديم تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه ۽ جابلو رستن سان لاڳاپيل رهيا آهن.

تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي شخص جو ذڪر پڻ ملي ٿو. سندس ڳوٺ بابت ٻڌايو ويو آهي تہ اهو آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي مفاصلي تي هو.

هيءُ جاگرافيائي بيان اصل تاريخي ماخذ جي بعد واري تشريح مان معلوم ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ريلوي اسٽيشنون مغل دور ۾ موجود نہ هيون.

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ سرڪار هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جنهن جي ماتحت مختلف پرڳڻا يا محال شامل هوندا هئا.

سن پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هو. پرڳڻي جي انتظامي سرشتي جو تعلق زمين جي پيداوار، مقامي امن امان ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو.

سن پرڳڻي بابت تاريخي بيانن ۾ مقامي زميندارن ۽ آبادگارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن گروهن جي موجودگي هن علائقي جي زرعي ۽ سماجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
سن پرڳڻي ۾ مختلف مقامي سماجي ۽ قبائلي گروهه آباد هئا.

تاريخي بيان ۾ سما قبيلي سان لاڳاپيل ماڻهن، مقامي زميندارن ۽ جابلو علائقن ۾ رهندڙ گروهن جو ذڪر موجود آهي. انهن مان ڪن جو تعلق زراعت سان هو، جڏهن تہ ٻيا مقامي انتظام ۽ قبائلي سماجي سرشتي سان لاڳاپيل هئا.

سن پرڳڻي بابت ماخذ ۾ سميجن ۽ ٻين گروهن جي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. پرڳڻي جي مخصوص قبائلي آباديءَ جي مڪمل فهرست لاءِ اصل تاريخي ماخذ جي لفظي پڙهڻي ۽ صفحي جي تصديق ضروري آهي.

== ولي محمد آمري ==
سن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ ولي محمد آمري نالي مقامي شخص جو ذڪر ملي ٿو. سندس نالي سان لاڳاپيل هڪ ڳوٺ آمريءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع هو.

تاريخي جاگرافيءَ جي هڪ بيان موجب اهو ڳوٺ آمري ريلوي اسٽيشن کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هو.

ولي محمد آمري جي حياتيءَ، سماجي حيثيت ۽ سندس دور بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق ضروري آهي. تنهنڪري هن شخص کي ڪنهن مخصوص سياسي يا انتظامي عهدي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي.

== زراعت ۽ معيشت ==
سن پرڳڻي جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زمين جي پيداوار سان هو. سنڌو درياهه جي ويجهو هجڻ سبب هن علائقي ۾ زرعي آبادڪاريءَ جا امڪان موجود هئا.

مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن مان زرعي محصول وصول ڪيو ويندو هو. مقامي زميندار ۽ آبادگار انهيءَ نظام جو حصو هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب سيوهڻ سرڪار جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي ڪاررواين ۽ مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب زرعي پيداوار متاثر ٿي. ڪيترائي ڳوٺ ويران ٿيا ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي مخصوص فصلن، پيداوار ۽ سالياني محصول بابت تفصيلي انگ اکر اڃا وڌيڪ تحقيق جا گهرجائو آهن.

== سياسي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي ماڻهن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي.

يوسف ميرڪ جي بيانن موجب مغل عملدارن جي سخت پاليسين سبب ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگي متاثر ٿي. زميندارن، مقامي قبيلن ۽ سرڪاري عملدارن وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;mughal&quot;/&gt;

سن پرڳڻي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع سياسي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. تنهن هوندي بہ سيوهڻ سرڪار جي هر واقعي کي سن پرڳڻي سان سڌي طرح منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت ضروري آهي.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جو ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

هيءُ ڪتاب سن 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيقي مقدمي ۽ حاشين سان شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

هن ڪتاب ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي حالتن ۽ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات موجود آهي.

=== سنڌ تي ارغون حڪومت ===
سن پرڳڻي جي سورهين صديءَ واري سياسي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ شاهه بيگ ارغون ۽ شاهه حسن ارغون جي حڪمرانيءَ بابت تاريخي مواد اهميت رکي ٿو.

ارغون دور ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي مهمون، مقامي مزاحمت ۽ آبادين جي تباهيءَ جا واقعا پيش آيا.&lt;ref name=&quot;arghun&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''سنڌ تي ارغون حڪومت'' ۽ ''مغلن جو دور حڪومت'' بابت داخلائن ۾ سن پرڳڻي جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل معلومات موجود آهي.

== تاريخي اهميت ==
سن پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو. هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زمينداري نظام ۽ زرعي معيشت بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

سن، آمري ۽ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي جي تاريخي سڃاڻپ سنڌ جي قديم آبادين ۽ مغل دور جي مقامي حڪمرانيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سن]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[آمري]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[ڳاها پرڳڻو]]
* [[شاهه حسن بيگ ارغون]]
* [[يوسف ميرڪ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* پير حسام الدين راشدي، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تحقيقي مقدمو ۽ حاشيا، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>qx4tg5upt9upw937ojmgcgy5ic4nv5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوڻيجن جو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103892</id>
    <revision>
      <id>418108</id>
      <timestamp>2026-10-09T00:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = جوڻيجن جو پرڳڻو | native_name = جوڻيجا | other_name = جوڻيجا پرڳڻو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علا...</comment>
      <origin>418108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14601" sha1="7wjvm55guw2h5s44rcb0n8quw95ub6q" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = جوڻيجن جو پرڳڻو
| native_name = جوڻيجا
| other_name = جوڻيجا پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''جوڻيجن جو پرڳڻو'''، جنهن کي '''جوڻيجا پرڳڻو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري تي واقع هو. ان جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده سنڌ جي وچولي واري علائقي، خاص ڪري [[سڪرنڊ]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان هو.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ جاگيردارن جي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صديءَ جي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
هن پرڳڻي جو نالو سنڌ جي تاريخي [[جوڻيجا|جوڻيجا قبيلي]] سان لاڳاپيل هو. جوڻيجا سنڌ جي پراڻن سماجي ۽ قبائلي گروهن مان هڪ آهن، جن جو ذڪر مختلف تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' اهڙي انتظامي ايراضيءَ کي چيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندي هئي. جوڻيجن جو پرڳڻو انهيءَ انتظامي نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو.

پرڳڻي جي نالي مان جوڻيجن جي مقامي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي، پر ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري آبادي صرف جوڻيجا قبيلي سان تعلق رکندي هئي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سنڌ ۾ [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران مختلف مقامي قبيلن، زميندارن ۽ سردارن جو اثر موجود هو.

سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن وارا علائقا سنڌ جي سياسي، زرعي ۽ تجارتي تاريخ ۾ اهميت رکندا هئا. جوڻيجن جي پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ ماخذياتي تحقيق ضروري آهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ڌاري سنڌ جي اهم علائقن تي مغلن جو اقتدار قائم ٿيو. ان کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم سرڪار طور ڪم ڪندو رهيو.

مغل انتظام ۾ سرڪارن جي ماتحت پرڳڻا ۽ محال هوندا هئا، جن جي ذريعي زرعي محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

جوڻيجن جو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انهن علائقن مان هو، جيڪي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هئا.

=== سترهين صديءَ جون حالتون ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي تڪرار موجود هئا.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت، زرعي پيداوار ۽ محصولي سرشتي بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

انهن بيانن کي پڙهندي يوسف ميرڪ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ هن ڪيترن مقامي قبيلن بابت سخت ۽ جانبدارانه اصطلاح پڻ استعمال ڪيا آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
جوڻيجن جو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي واقع هو. تاريخي بيان موجب هن پرڳڻي جو تعلق سڪرنڊ ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان هو.

سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هئڻ باوجود هيءُ پرڳڻو سيوهڻ شهر کان درياهه جي ٻئي پاسي واقع هو. انهيءَ ڪري هن جي انتظامي وابستگي ۽ جاگرافيائي بيهڪ ۾ فرق موجود هو.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي انتظامي ورهاست، آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو.

درياهه جي کاٻي پاسي واقع علائقن جي زرعي معيشت جو تعلق پاڻيءَ جي دستيابي، زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو.

جوڻيجن جي پرڳڻي جي تاريخي حدبنديءَ لاءِ پراڻن درياهي وهڪرن ۽ اصل محصولي دستاويزن جو مطالعو ضروري آهي.

=== سڪرنڊ ۽ قاضي احمد ===
جوڻيجن جي پرڳڻي بابت تاريخي جاگرافيءَ جي بيان ۾ سڪرنڊ ۽ موجوده قاضي احمد جي ڀرپاسي وارن علائقن جو ذڪر ملي ٿو.

[[قاضي احمد]] موجوده [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو سڪرنڊ ۽ دولتپور صفن جي وچ ۾ واقع آهي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب قاضي احمد شهر جي نالي جو تعلق هڪ مقامي بزرگ سان آهي، جنهن کي لاکاٽ پرڳڻي ۾ قاضي مقرر ڪيو ويو هو. شهر جي موجوده نالي ۽ آباديءَ جي تاريخ کي سترهين صديءَ جي جوڻيجن جي پرڳڻي جي تاريخ سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;qaziahmed&quot;&gt;{{cite web |title=قاضي احمد |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=قاضي+احمد |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ جوڻيجن جو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي يونٽ هو.

پرڳڻي جي انتظامي سرشتي جو تعلق زرعي زمينن، مقامي زميندارن ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو. مغل انتظام ۾ مقامي سردارن ۽ زميندارن جو ڪردار مختلف علائقن ۾ مختلف هوندو هو.

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي بيان ملن ٿا.

هڪ تاريخي بيان ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي هئا.

انهيءَ ورهاست موجب جوڻيجن جو پرڳڻو درياهه جي کاٻي پاسي وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
جوڻيجن جي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

تاريخي بيانن ۾ جوڻيجن سان گڏ ٻين مقامي گروهن، زميندارن ۽ آبادگارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪن گروهن جو تعلق زراعت سان هو، جڏهن تہ ٻيا مقامي سياسي ۽ سماجي نظام ۾ اثر رکندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف قبيلن بابت بيان ڪيل سياسي تڪرارن ۽ حڪومتي لاڳاپن کي ان دور جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== مقامي ڳوٺ ۽ ديهون ==
جوڻيجن جي پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ ڪيترين ديهن ۽ ڳوٺن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪجهه نالن جو تعلق سڪرنڊ ۽ قاضي احمد جي وچ واري علائقي سان ٻڌايو ويو آهي.

تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق ۾ انهن پراڻن نالن کي موجوده ديهن ۽ آبادين سان ملائڻ اهم آهي، پر مختلف دورن ۾ نالن ۽ انتظامي حدن ۾ تبديليون اچڻ سبب سڌي سڃاڻپ هميشه ممڪن نه هوندي آهي.

== زراعت ۽ معاشي حالتون ==
جوڻيجن جي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زمين جي پيداوار مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. محصولن جي تشخيص لاءِ زمين جي پيمائش، پيداوار جي اندازي ۽ مقامي حالتن کي نظر ۾ رکيو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي ۽ محصولي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

پرڳڻي جي مخصوص فصلن، ڪل زرعي ايراضي ۽ سالياني محصول بابت تصديق ٿيل جداگانه انگ اکر اڃا دستياب نہ آهن.

== سياسي ۽ سماجي لاڳاپا ==
سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن ۾ مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تڪرار موجود هئا.

مقامي زميندارن جي سياسي حيثيت، محصولن جي وصولي ۽ فوجي ڪاررواين جو اثر ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ معيشت تي پوندو هو.

يوسف ميرڪ جي تاريخ ۾ انهن حالتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. تنهن هوندي بہ سيوهڻ سرڪار جي ٻين پرڳڻن ۾ پيش آيل واقعن کي بنا مخصوص ثبوت جي جوڻيجن جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ درست نہ ٿيندو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان شايع ڪيو.

ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1994ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;catalog&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''قاضي احمد'' بابت داخلائن مان مغل دور جي تاريخي پسمنظر ۽ وچولي سنڌ جي جاگرافيءَ بابت معلومات ملي ٿي.

== تاريخي اهميت ==
جوڻيجن جو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع تاريخي آبادين، مقامي قبيلن، زمينداري نظام ۽ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

جوڻيجن جي پرڳڻي جو ذڪر اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو تہ سيوهڻ سرڪار جون انتظامي حدون صرف سيوهڻ شهر ۽ درياهه جي ساڄي ڪناري تائين محدود نہ هيون، پر ان جي ماتحت درياهه جي ٻئي پاسي وارا علائقا پڻ شامل هئا.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[جوڻيجا]]
* [[سڪرنڊ]]
* [[قاضي احمد]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ٻيو ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>7wjvm55guw2h5s44rcb0n8quw95ub6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418109</id>
      <parentid>418108</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T00:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15720" sha1="isvgu750xkqidxfcz36kybm7y5ibbos" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = جوڻيجن جو پرڳڻو
| native_name = جوڻيجا
| other_name = جوڻيجا پرڳڻو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''جوڻيجن جو پرڳڻو'''، جنهن کي '''جوڻيجا پرڳڻو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري تي واقع هو. ان جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق موجوده سنڌ جي وچولي واري علائقي، خاص ڪري [[سڪرنڊ]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان هو.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ جاگيردارن جي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صديءَ جي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

نياز همايوني مطابق جي پرڳڻو ممڪن آهي ته موجوده سيھوڻ تعلقي يا دادو تعلقي جي سامھون سنڌو درياھ جي کاٻي ڪپ تي واقع رھيو ھجي.  تاريخ مظھر شاھجھاني جي ليکڪ مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي ۾ رھندڙ ڪوريجا، پھنور ۽ شيخ قبيلا صلح پسند ھيا، جڏهن ته سميجا ۽ بڪيجا (ٻگھيا) قبيلا حڪومت جا باغي ھيا. ھي پرڳڻو [[ڦاڙھو|ڦاڙھي]]، [[ھرڻ]] ۽ [[روجھ]] جي شڪار لاء مشھور ھيو. ھن پرڳڻي جو جون سترھين صدي عيسويءَ ۾ مشهور ڍنڍون [[وينجھر ڍنڍ|وينجھر]]، [[ڪاڏوھر ڍنڍ|ڪاڏوھر]] (موجوده قاضي احمد ۽ سڪرنڊ وچ ۾ واقع) ۽ [[ريل ڍنڍ|ريل]] ھيون. ان دور ۾ [[گچيرو|گچيري]] (جيڪو ھن وقت [[مورو]] جي ڀرسان واقع آھي) جي ڀرسان سمن جو مشھور ڳوٺ [[ٻاٻيري]] پنھورن ۽ ڪوريجن اجاڙي ڇڏيو.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
هن پرڳڻي جو نالو سنڌ جي تاريخي [[جوڻيجا|جوڻيجا قبيلي]] سان لاڳاپيل هو. جوڻيجا سنڌ جي پراڻن سماجي ۽ قبائلي گروهن مان هڪ آهن، جن جو ذڪر مختلف تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' اهڙي انتظامي ايراضيءَ کي چيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندي هئي. جوڻيجن جو پرڳڻو انهيءَ انتظامي نظام تحت سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هو.

پرڳڻي جي نالي مان جوڻيجن جي مقامي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي، پر ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري آبادي صرف جوڻيجا قبيلي سان تعلق رکندي هئي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغلن کان اڳ وارو دور ===
سنڌ ۾ [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران مختلف مقامي قبيلن، زميندارن ۽ سردارن جو اثر موجود هو.

سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن وارا علائقا سنڌ جي سياسي، زرعي ۽ تجارتي تاريخ ۾ اهميت رکندا هئا. جوڻيجن جي پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ ماخذياتي تحقيق ضروري آهي.

=== مغل دور ===
سن 1001هه/1592ع ڌاري سنڌ جي اهم علائقن تي مغلن جو اقتدار قائم ٿيو. ان کان پوءِ سيوهڻ مغل انتظام هيٺ هڪ اهم سرڪار طور ڪم ڪندو رهيو.

مغل انتظام ۾ سرڪارن جي ماتحت پرڳڻا ۽ محال هوندا هئا، جن جي ذريعي زرعي محصولن جي وصولي ۽ مقامي انتظام جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

جوڻيجن جو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي انهن علائقن مان هو، جيڪي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هئا.

=== سترهين صديءَ جون حالتون ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف حصن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي تڪرار موجود هئا.

يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ مغل عملدارن جي پاليسين، مقامي ماڻهن جي مزاحمت، زرعي پيداوار ۽ محصولي سرشتي بابت احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

انهن بيانن کي پڙهندي يوسف ميرڪ جي مغل انتظام سان لاڳاپيل پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ هن ڪيترن مقامي قبيلن بابت سخت ۽ جانبدارانه اصطلاح پڻ استعمال ڪيا آهن.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
جوڻيجن جو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي واقع هو. تاريخي بيان موجب هن پرڳڻي جو تعلق سڪرنڊ ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان هو.

سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هئڻ باوجود هيءُ پرڳڻو سيوهڻ شهر کان درياهه جي ٻئي پاسي واقع هو. انهيءَ ڪري هن جي انتظامي وابستگي ۽ جاگرافيائي بيهڪ ۾ فرق موجود هو.

=== سنڌو درياهه سان تعلق ===
سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي انتظامي ورهاست، آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ ۾ بنيادي اهميت رکندو هو.

درياهه جي کاٻي پاسي واقع علائقن جي زرعي معيشت جو تعلق پاڻيءَ جي دستيابي، زمين جي پوک ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو.

جوڻيجن جي پرڳڻي جي تاريخي حدبنديءَ لاءِ پراڻن درياهي وهڪرن ۽ اصل محصولي دستاويزن جو مطالعو ضروري آهي.

=== سڪرنڊ ۽ قاضي احمد ===
جوڻيجن جي پرڳڻي بابت تاريخي جاگرافيءَ جي بيان ۾ سڪرنڊ ۽ موجوده قاضي احمد جي ڀرپاسي وارن علائقن جو ذڪر ملي ٿو.

[[قاضي احمد]] موجوده [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو سڪرنڊ ۽ دولتپور صفن جي وچ ۾ واقع آهي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب قاضي احمد شهر جي نالي جو تعلق هڪ مقامي بزرگ سان آهي، جنهن کي لاکاٽ پرڳڻي ۾ قاضي مقرر ڪيو ويو هو. شهر جي موجوده نالي ۽ آباديءَ جي تاريخ کي سترهين صديءَ جي جوڻيجن جي پرڳڻي جي تاريخ سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;qaziahmed&quot;&gt;{{cite web |title=قاضي احمد |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=قاضي+احمد |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
مغل دور ۾ جوڻيجن جو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هڪ انتظامي ۽ محصولي يونٽ هو.

پرڳڻي جي انتظامي سرشتي جو تعلق زرعي زمينن، مقامي زميندارن ۽ محصولن جي وصوليءَ سان هو. مغل انتظام ۾ مقامي سردارن ۽ زميندارن جو ڪردار مختلف علائقن ۾ مختلف هوندو هو.

=== سيوهڻ سرڪار جا پرڳڻا ===
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جي تعداد بابت مختلف تاريخي بيان ملن ٿا.

هڪ تاريخي بيان ۾ سيوهڻ جي قلعي سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي هئا.

انهيءَ ورهاست موجب جوڻيجن جو پرڳڻو درياهه جي کاٻي پاسي وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
جوڻيجن جي پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

تاريخي بيانن ۾ جوڻيجن سان گڏ ٻين مقامي گروهن، زميندارن ۽ آبادگارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪن گروهن جو تعلق زراعت سان هو، جڏهن تہ ٻيا مقامي سياسي ۽ سماجي نظام ۾ اثر رکندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف قبيلن بابت بيان ڪيل سياسي تڪرارن ۽ حڪومتي لاڳاپن کي ان دور جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== مقامي ڳوٺ ۽ ديهون ==
جوڻيجن جي پرڳڻي بابت هڪ تاريخي بيان ۾ ڪيترين ديهن ۽ ڳوٺن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪجهه نالن جو تعلق سڪرنڊ ۽ قاضي احمد جي وچ واري علائقي سان ٻڌايو ويو آهي.

تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق ۾ انهن پراڻن نالن کي موجوده ديهن ۽ آبادين سان ملائڻ اهم آهي، پر مختلف دورن ۾ نالن ۽ انتظامي حدن ۾ تبديليون اچڻ سبب سڌي سڃاڻپ هميشه ممڪن نه هوندي آهي.

== زراعت ۽ معاشي حالتون ==
جوڻيجن جي پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي انتظام سان هو.

مغل دور ۾ زمين جي پيداوار مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. محصولن جي تشخيص لاءِ زمين جي پيمائش، پيداوار جي اندازي ۽ مقامي حالتن کي نظر ۾ رکيو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي زرعي ۽ محصولي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

پرڳڻي جي مخصوص فصلن، ڪل زرعي ايراضي ۽ سالياني محصول بابت تصديق ٿيل جداگانه انگ اکر اڃا دستياب نہ آهن.

== سياسي ۽ سماجي لاڳاپا ==
سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن ۾ مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تڪرار موجود هئا.

مقامي زميندارن جي سياسي حيثيت، محصولن جي وصولي ۽ فوجي ڪاررواين جو اثر ڪيترن علائقن جي آبادي ۽ معيشت تي پوندو هو.

يوسف ميرڪ جي تاريخ ۾ انهن حالتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. تنهن هوندي بہ سيوهڻ سرڪار جي ٻين پرڳڻن ۾ پيش آيل واقعن کي بنا مخصوص ثبوت جي جوڻيجن جي پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ درست نہ ٿيندو.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان شايع ڪيو.

ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1994ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;catalog&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''قاضي احمد'' بابت داخلائن مان مغل دور جي تاريخي پسمنظر ۽ وچولي سنڌ جي جاگرافيءَ بابت معلومات ملي ٿي.

== تاريخي اهميت ==
جوڻيجن جو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع تاريخي آبادين، مقامي قبيلن، زمينداري نظام ۽ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

جوڻيجن جي پرڳڻي جو ذڪر اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو تہ سيوهڻ سرڪار جون انتظامي حدون صرف سيوهڻ شهر ۽ درياهه جي ساڄي ڪناري تائين محدود نہ هيون، پر ان جي ماتحت درياهه جي ٻئي پاسي وارا علائقا پڻ شامل هئا.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[جوڻيجا]]
* [[سڪرنڊ]]
* [[قاضي احمد]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ٻيو ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>isvgu750xkqidxfcz36kybm7y5ibbos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خطو پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103893</id>
    <revision>
      <id>418110</id>
      <timestamp>2026-10-09T00:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = خطو پرڳڻو | native_name = خطو | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_typ...</comment>
      <origin>418110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14278" sha1="h1bo1xojxjkcmmc1int6phqgenv3s1k" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = خطو پرڳڻو
| native_name = خطو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''خطو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي پاسي واقع هو ۽ ان جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق درياهه جي اڀرندي ڪناري وارن ڳوٺن، مقامي قبيلن ۽ زرعي زمينن سان هو.

خطو پرڳڻي جو ذڪر سيوهڻ سرڪار جي تاريخي پرڳڻن بابت هڪ سنڌي بيان ۾ ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ پرڳڻي جي آبادين، مقامي قبيلن ۽ جهانگير آباد نالي وسنديءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب ۾ سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ مغل عملدارن جي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
خطو پرڳڻي جو نالو تاريخي انتظامي ورهاست ۾ ملي ٿو. هن نالي جي اصليت ۽ وجهہ تسميہ بابت قطعي معلومات موجود نہ آهي.

مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' هڪ انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جيڪو ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندو هو. پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ مقامي آباديون شامل ٿي سگهنديون هيون.

خطو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هو، پر جاگرافيائي لحاظ کان سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هو. ان ڪري سيوهڻ سرڪار سان سندس انتظامي وابستگيءَ کي سيوهڻ شهر سان سڌي جاگرافيائي هڪجهڙائي نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغل دور کان اڳ ===
سنڌ ۾ [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي دور ۾ مختلف مقامي قبيلن، زميندارن ۽ سردارن جو اثر موجود هو.

سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن وارا علائقا زرعي پيداوار، آمدرفت ۽ مقامي حڪمرانيءَ جي لحاظ کان اهم هئا. خطو پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل اقتدار هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي مرڪز طور قائم رهيو.

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ سرڪارن ۽ پرڳڻن جو نظام رائج هو. انهن جي ذريعي زرعي محصولن جي وصولي، زمينن جي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

خطو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت انهن پرڳڻن مان هو، جيڪي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هئا.

=== سترهين صديءَ جون حالتون ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن ۽ قبيلن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي تڪرار موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن تڪرارن، محصولن جي وصولي ۽ مقامي آبادين جي حالتن بابت تفصيلي احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
خطو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري واري تاريخي علائقي ۾ واقع هو.

هن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ سيوهڻ، دادو ۽ درياهه جي ٻنهي پاسن جي آبادين سان لاڳاپيل جاگرافيائي اشارا ملن ٿا. پرڳڻي جي اصل حدبنديءَ کي موجوده انتظامي ضلعن ۽ تعلقن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه خطو پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو اهم عنصر هو.

درياهه جي ويجهو هجڻ سبب هن علائقي جي آبادين ۽ زرعي زمينن جو تعلق پاڻيءَ جي دستيابي، درياهي وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي حالتن سان رهيو هوندو.

تاريخي دورن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ ٿيندڙ تبديلين سبب ڪيترن ڳوٺن ۽ زرعي علائقن جي جاگرافيائي بيهڪ ۾ فرق آيو.

== سيوهڻ سرڪار سان انتظامي تعلق ==
مغل انتظامي سرشتي ۾ سيوهڻ سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

سيوهڻ سرڪار جا ڪجهه پرڳڻا سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي، جڏهن تہ ٻيا کاٻي پاسي واقع هئا. خطو پرڳڻو کاٻي پاسي وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا مان معلوم ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ پرڳڻن جو انتظامي ۽ جاگرافيائي رواج مغل دور کان اڳ بہ موجود هو ۽ پوءِ ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;sahiti&quot;&gt;{{cite web |title=ساهتي پرڳڻو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
خطو پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ سميجن، هاليپوٽن، شيخن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. انهن گروهن جو تعلق مقامي آبادين، زمينداري ۽ سماجي نظام سان هو.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ [[سميجا]] قبيلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه زراعت سان لاڳاپيل هئا، جڏهن تہ ٻين جو مغل عملدارن سان محصولن ۽ مقامي حڪمرانيءَ جي معاملن تي تڪرار رهندو هو.

انهن قبائلي بيانن کي ان دور جي سياسي حالتن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مغل انتظام سان لاڳاپيل مؤرخن جا رايا ڪڏهن مقامي قبيلن بابت جانبدارانه بہ ٿي سگهن ٿا.

== جهانگير آباد ==
خطو پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ ''جهانگير آباد'' نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ جهانگير آباد نالي هڪ ٻي وسنديءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا باغبان پرڳڻي ۾ قائم ڪئي وئي هئي.

مغل دور جي انتظامي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب باغبان پرڳڻي جي ڪجران نالي ڳوٺ ۾ فوجي چوڪي ۽ قلعو قائم ڪيو ويو، جنهن کي جهانگير آباد جو نالو ڏنو ويو. انهيءَ انتظام جو مقصد مقامي قبيلن جي ڪاررواين کي روڪڻ ۽ علائقي ۾ حڪومتي نگراني مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |language=en}}&lt;/ref&gt;

خطو پرڳڻي جي بيان ۾ آيل جهانگير آباد کي باغبان پرڳڻي واري جهانگير آباد سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ جاگرافيائي ثبوت ضروري آهن.

== زراعت ۽ معيشت ==
خطو پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي نظام سان هو.

مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي علائقن مان زميني محصول وصول ڪيو ويندو هو. محصولن جي تشخيص لاءِ زمين جي پيمائش، پوک جي نوعيت ۽ پيداوار جي اندازي کي نظر ۾ رکيو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي زرعي حالتن، محصولي نظام ۽ مقامي زميندارن جي ڪردار بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور بابت تحقيقي مطالعي موجب سيوهڻ سرڪار جي مختلف علائقن ۾ محصولن جي تشخيص لاءِ نقد ۽ جنسي ادائگين جا طريقا استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه هنڌن تي زمين جي پيمائش ۽ پيداوار جي حصيداريءَ ذريعي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;/&gt;

خطو پرڳڻي جي مخصوص فصلن، پيداوار ۽ سالياني محصول بابت جداگانه تصديق ٿيل انگ اکر اڃا گهربل آهن.

== سياسي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي اختلاف موجود هئا.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ سميجن ۽ ٻين مقامي گروهن جي حڪومتي عملدارن سان تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن تڪرارن جا سبب زميني محصول، قبائلي رقابتون ۽ مقامي اختيارن جا مسئلا هئا.

بهرحال سيوهڻ سرڪار جي ٻين پرڳڻن ۾ پيش آيل واقعن کي خطو پرڳڻي سان سڌي طرح منسوب ڪرڻ لاءِ مخصوص تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب يارهين صدي هجريءَ، يعني سترهين صدي عيسويءَ ۾ لکيو ويو. سنڌي ادبي بورڊ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور بابت تحقيق ===
سنڌ جي مغل دور بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، محصولي نظام، مقامي قبيلن ۽ فوجي چوڪين بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي تاريخي پرڳڻن بابت داخلائن مان سنڌ جي پراڻي انتظامي ورهاست، پرڳڻن جي تسلسل ۽ مقامي جاگرافيءَ بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;sahiti&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
خطو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واري انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ محصولي نظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

خطو پرڳڻي جو ذڪر اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو تہ سيوهڻ سرڪار جون انتظامي حدون رڳو سيوهڻ شهر يا درياهه جي ساڄي ڪناري تائين محدود نہ هيون، پر ان جي ماتحت کاٻي ڪناري جا علائقا بہ شامل هئا.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[جوڻيجن جو پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>h1bo1xojxjkcmmc1int6phqgenv3s1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418111</id>
      <parentid>418110</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T00:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15184" sha1="e4zwai0md6prbt6jspbd9om8slf3ldp" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = خطو پرڳڻو
| native_name = خطو
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = سترهين صدي عيسوي
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''خطو پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي پاسي واقع هو ۽ ان جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق درياهه جي اڀرندي ڪناري وارن ڳوٺن، مقامي قبيلن ۽ زرعي زمينن سان هو.

خطو پرڳڻي جو ذڪر سيوهڻ سرڪار جي تاريخي پرڳڻن بابت هڪ سنڌي بيان ۾ ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ پرڳڻي جي آبادين، مقامي قبيلن ۽ جهانگير آباد نالي وسنديءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب ۾ سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن، مقامي زميندارن، قبيلن ۽ مغل عملدارن جي حالتن بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;&gt;{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

نياز همايوني جي مطابق جي پرڳڻو ڏکڻ دادو ۽ اتر سيوھڻ تعلقن جي سامھون درياءُ جي کاٻي ڪپ تي واقع ھيو. تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين عيسوي صدي دوران ھن پرڳڻي ۾ رھندڙ قبيلن ۾ ھاليپوٽا، شيخ، سميجا ۽ سميجن جي نسل وارين ٻين ذاتين وارا ڀريا، بڪيجا (ٻگھيا)، ڏاھري، راھوجا، ڪوريجا، ترڪ ڏيٿا، پلي ۽ لاکا شامل ھيا، جن مان ڏاھرين کي چڏي ڪري باقي سڀ صلح پسند (ڍل ڏيندڙ) ھيا. ھن پرڳڻي جو [[ميراڻ ڳوٺ]] [[جھانگير آباد]] کان 22 ميل پري ھيو. [[جھانگير آباد]] ان وقت درياھ جي ٻئي پاسي کان سيوھڻ جي سامھون [[لاکاٽ پرڳڻو]] ۾ واقع ھيو.

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
خطو پرڳڻي جو نالو تاريخي انتظامي ورهاست ۾ ملي ٿو. هن نالي جي اصليت ۽ وجهہ تسميہ بابت قطعي معلومات موجود نہ آهي.

مغل دور ۾ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' هڪ انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جيڪو ڪنهن وڏي ''سرڪار'' جي ماتحت هوندو هو. پرڳڻي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ مقامي آباديون شامل ٿي سگهنديون هيون.

خطو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هو، پر جاگرافيائي لحاظ کان سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هو. ان ڪري سيوهڻ سرڪار سان سندس انتظامي وابستگيءَ کي سيوهڻ شهر سان سڌي جاگرافيائي هڪجهڙائي نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== مغل دور کان اڳ ===
سنڌ ۾ [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي دور ۾ مختلف مقامي قبيلن، زميندارن ۽ سردارن جو اثر موجود هو.

سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن وارا علائقا زرعي پيداوار، آمدرفت ۽ مقامي حڪمرانيءَ جي لحاظ کان اهم هئا. خطو پرڳڻي جي باقاعدي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل اقتدار هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي مرڪز طور قائم رهيو.

مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ سرڪارن ۽ پرڳڻن جو نظام رائج هو. انهن جي ذريعي زرعي محصولن جي وصولي، زمينن جي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ جا معاملا سنڀاليا ويندا هئا.

خطو پرڳڻو سيوهڻ سرڪار جي ماتحت انهن پرڳڻن مان هو، جيڪي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هئا.

=== سترهين صديءَ جون حالتون ===
سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن ۽ قبيلن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي تڪرار موجود هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن تڪرارن، محصولن جي وصولي ۽ مقامي آبادين جي حالتن بابت تفصيلي احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
خطو پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري واري تاريخي علائقي ۾ واقع هو.

هن پرڳڻي جي تاريخي بيان ۾ سيوهڻ، دادو ۽ درياهه جي ٻنهي پاسن جي آبادين سان لاڳاپيل جاگرافيائي اشارا ملن ٿا. پرڳڻي جي اصل حدبنديءَ کي موجوده انتظامي ضلعن ۽ تعلقن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه خطو پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو اهم عنصر هو.

درياهه جي ويجهو هجڻ سبب هن علائقي جي آبادين ۽ زرعي زمينن جو تعلق پاڻيءَ جي دستيابي، درياهي وهڪرن ۽ آبپاشيءَ جي حالتن سان رهيو هوندو.

تاريخي دورن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ ٿيندڙ تبديلين سبب ڪيترن ڳوٺن ۽ زرعي علائقن جي جاگرافيائي بيهڪ ۾ فرق آيو.

== سيوهڻ سرڪار سان انتظامي تعلق ==
مغل انتظامي سرشتي ۾ سيوهڻ سرڪار جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ۽ محال شامل هئا.

سيوهڻ سرڪار جا ڪجهه پرڳڻا سنڌو درياهه جي ساڄي پاسي، جڏهن تہ ٻيا کاٻي پاسي واقع هئا. خطو پرڳڻو کاٻي پاسي وارن پرڳڻن مان هڪ هو.

سنڌ جي تاريخي پرڳڻن بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا مان معلوم ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ پرڳڻن جو انتظامي ۽ جاگرافيائي رواج مغل دور کان اڳ بہ موجود هو ۽ پوءِ ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;sahiti&quot;&gt;{{cite web |title=ساهتي پرڳڻو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
خطو پرڳڻي ۾ مختلف مقامي قبيلن ۽ سماجي گروهن جون آباديون موجود هيون.

پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ سميجن، هاليپوٽن، شيخن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. انهن گروهن جو تعلق مقامي آبادين، زمينداري ۽ سماجي نظام سان هو.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ [[سميجا]] قبيلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه زراعت سان لاڳاپيل هئا، جڏهن تہ ٻين جو مغل عملدارن سان محصولن ۽ مقامي حڪمرانيءَ جي معاملن تي تڪرار رهندو هو.

انهن قبائلي بيانن کي ان دور جي سياسي حالتن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ مغل انتظام سان لاڳاپيل مؤرخن جا رايا ڪڏهن مقامي قبيلن بابت جانبدارانه بہ ٿي سگهن ٿا.

== جهانگير آباد ==
خطو پرڳڻي بابت تاريخي بيان ۾ ''جهانگير آباد'' نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ جهانگير آباد نالي هڪ ٻي وسنديءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا باغبان پرڳڻي ۾ قائم ڪئي وئي هئي.

مغل دور جي انتظامي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب باغبان پرڳڻي جي ڪجران نالي ڳوٺ ۾ فوجي چوڪي ۽ قلعو قائم ڪيو ويو، جنهن کي جهانگير آباد جو نالو ڏنو ويو. انهيءَ انتظام جو مقصد مقامي قبيلن جي ڪاررواين کي روڪڻ ۽ علائقي ۾ حڪومتي نگراني مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |language=en}}&lt;/ref&gt;

خطو پرڳڻي جي بيان ۾ آيل جهانگير آباد کي باغبان پرڳڻي واري جهانگير آباد سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ جاگرافيائي ثبوت ضروري آهن.

== زراعت ۽ معيشت ==
خطو پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي نظام سان هو.

مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي علائقن مان زميني محصول وصول ڪيو ويندو هو. محصولن جي تشخيص لاءِ زمين جي پيمائش، پوک جي نوعيت ۽ پيداوار جي اندازي کي نظر ۾ رکيو ويندو هو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي زرعي حالتن، محصولي نظام ۽ مقامي زميندارن جي ڪردار بابت معلومات موجود آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

سنڌ جي مغل دور بابت تحقيقي مطالعي موجب سيوهڻ سرڪار جي مختلف علائقن ۾ محصولن جي تشخيص لاءِ نقد ۽ جنسي ادائگين جا طريقا استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه هنڌن تي زمين جي پيمائش ۽ پيداوار جي حصيداريءَ ذريعي محصول مقرر ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;/&gt;

خطو پرڳڻي جي مخصوص فصلن، پيداوار ۽ سالياني محصول بابت جداگانه تصديق ٿيل انگ اکر اڃا گهربل آهن.

== سياسي ۽ سماجي حالتون ==
سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ سياسي ۽ انتظامي اختلاف موجود هئا.

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ سميجن ۽ ٻين مقامي گروهن جي حڪومتي عملدارن سان تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن تڪرارن جا سبب زميني محصول، قبائلي رقابتون ۽ مقامي اختيارن جا مسئلا هئا.

بهرحال سيوهڻ سرڪار جي ٻين پرڳڻن ۾ پيش آيل واقعن کي خطو پرڳڻي سان سڌي طرح منسوب ڪرڻ لاءِ مخصوص تاريخي ثبوت ضروري آهن.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

هيءُ ڪتاب يارهين صدي هجريءَ، يعني سترهين صدي عيسويءَ ۾ لکيو ويو. سنڌي ادبي بورڊ ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;mazhar&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور بابت تحقيق ===
سنڌ جي مغل دور بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست، محصولي نظام، مقامي قبيلن ۽ فوجي چوڪين بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;mughalstudy&quot;/&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي تاريخي پرڳڻن بابت داخلائن مان سنڌ جي پراڻي انتظامي ورهاست، پرڳڻن جي تسلسل ۽ مقامي جاگرافيءَ بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;sahiti&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
خطو پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واري انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن، زرعي زمينن ۽ محصولي نظام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

خطو پرڳڻي جو ذڪر اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو تہ سيوهڻ سرڪار جون انتظامي حدون رڳو سيوهڻ شهر يا درياهه جي ساڄي ڪناري تائين محدود نہ هيون، پر ان جي ماتحت کاٻي ڪناري جا علائقا بہ شامل هئا.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[جوڻيجن جو پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>e4zwai0md6prbt6jspbd9om8slf3ldp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاکاٽ پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103894</id>
    <revision>
      <id>418112</id>
      <timestamp>2026-10-09T00:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}  {{Infobox settlement | name = لاکاٽ پرڳڻو | native_name = لاکاٽ | settlement_type = تاريخي پرڳڻو | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivi...</comment>
      <origin>418112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16401" sha1="1vart0kjksqtwoo7ch5lmvafiqxaeia" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = لاکاٽ پرڳڻو
| native_name = لاکاٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''لاکاٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري تي واقع هو. مغل دور ۾ لاکاٽ سيوهڻ سرڪار جي انهن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو، جيڪي درياهه جي قلعي واري پاسي کان ٻئي طرف واقع هئا. ٻيا ٻه پرڳڻا [[جوڻيجن جو پرڳڻو]] ۽ [[خطو پرڳڻو]] هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري، [[لاکاٽ ٻيلو|لاکاٽ ٻيلي]]، زرعي زمينن ۽ مقامي قبيلن سان هو. تاريخي ماخذن ۾ لاکا، سميجا انڙ ۽ ٻين مقامي گروهن جي آباديءَ ۽ سندن سياسي لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;&gt;{{cite web |title=لاکاٽ ٻيلو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاکاٽ+ٻيلو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
لاکاٽ جو نالو سنڌ جي تاريخي لاکا قبيلي ۽ لاکاٽ نالي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. قديم سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت بيانن ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي جا نالا گڏ ملن ٿا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا موجب قديم لوهاڻي صوبي ۾ لاکا، سما ۽ سهتا قبيلا آباد هئا. انهيءَ صوبي جي انتظامي ورهاست ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;&gt;{{cite web |title=ساهتي پرڳڻو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ قديم لاکاٽ ۽ مغل دور جي لاکاٽ پرڳڻي جي انتظامي حدن ۾ وقت سان تبديليون آيون هجن ٿيون. تنهنڪري ٻنهي دورن جي حدن کي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نہ آهي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم دور ===
لاکاٽ سنڌ جي تاريخي وچولي واري علائقي جي پراڻن نالن مان هڪ آهي. قديم لوهاڻي صوبي جي تاريخي روايتن ۾ لاکاٽ کي هڪ انتظامي حصي طور بيان ڪيو ويو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب قديم لوهاڻي صوبي ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي نالي ٽي علائقا شامل هئا. انهن جي آباديءَ ۾ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا مقامي گروهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

اهي احوال لاکاٽ جي پراڻي تاريخي سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان مغل دور واري پرڳڻي جي صحيح حدبندي يا باقاعدي قيام جي تاريخ متعين نٿي ٿئي.

=== سمن، ارغونن ۽ ترخانن جو دور ===
[[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران لاکاٽ واري علائقي ۾ مقامي قبيلن جون آباديون موجود هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''لاکاٽ ٻيلو'' واري داخلا موجب انهن دورن ۾ لاکاٽ جي علائقي ۾ سميجا انڙ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

مقامي قبيلن جي آبادڪاري ۽ درياهه جي ڀرپاسي وارين زمينن جو استعمال لاکاٽ جي تاريخي جاگرافيءَ جا اهم پهلو هئا.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جي اهم علائقن تي مغلن جو اقتدار قائم ٿيو. ان کان پوءِ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب سيوهڻ سرڪار جي ماتحت يارهن پرڳڻا هئا. انهن مان اٺ سيوهڻ جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي هئا. ٻئي پاسي وارن پرڳڻن ۾ جوڻيجا، خطو ۽ لاکاٽ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ لاکاٽ پرڳڻو انهيءَ انتظامي سرشتي جو حصو هو.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
لاکاٽ پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هو. تاريخي طور ان جو تعلق سنڌ جي وچولي واري علائقي سان هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاکاٽ ٻيلو سيوهڻ وٽ سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي، نواب ولي محمد خان لغاريءَ جي جاگير کان ڏکڻ طرف واقع هو. اهو ٻيلو قديم لاکاٽ پرڳڻي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه لاکاٽ جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ زرعي معيشت جو اهم عنصر هو. درياهه جي ڀرپاسي واريون زمينون زراعت ۽ آباديءَ لاءِ موزون هيون.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تاريخي تبديليون اينديون رهيون آهن. ان ڪري لاکاٽ پرڳڻي جي قديم حدن کي موجوده درياهي وهڪري يا جديد ضلعن جي حدن جي بنياد تي قطعي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي.

=== لاکاٽ ٻيلو ===
[[لاکاٽ ٻيلو]] لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل اهم علائقو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاکاٽ ٻيلو قديم لاکاٽ پرڳڻي ۾ واقع هو ۽ سمن، ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي دور ۾ هتي سميجا انڙ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

لاکاٽ ٻيلي جو تاريخي ذڪر اهو ظاهر ڪري ٿو تہ پرڳڻي ۾ درياهي ۽ ٻيلي وارا علائقا پڻ شامل هئا.

== انتظامي ورهاست ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت علائقو هوندو هو.

سيوهڻ سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا شامل هئا. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحي 161 جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن جو تعداد يارهن ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

=== درياهه جي کاٻي پاسي وارا پرڳڻا ===
سيوهڻ سرڪار جي کاٻي پاسي وارن ٽن پرڳڻن جا نالا هي هئا:
# جوڻيجن جو پرڳڻو
# خطو پرڳڻو
# لاکاٽ پرڳڻو

اهي پرڳڻا انتظامي طور سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هئا، پر جاگرافيائي لحاظ کان سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي واقع هئا.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن جو اهم ڪردار رهيو آهي. تاريخي ماخذن ۾ لاکا ۽ سميجا انڙ جا نالا نمايان ملن ٿا.

=== لاکا ===
لاکا سنڌ جي تاريخي سماجي گروهن مان هڪ هئا. مغل دور جي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب لاکا، لاکاٽ پرڳڻي ۾ سميجا انڙن سان گڏ آباد هئا.

انهيءَ مطالعي ۾ لاکن ۽ سميجا انڙن جي وچ ۾ رقابت جو ذڪر ملي ٿو. لاکن جا ڪجهه گروهه مغل جاگيردارن سان سهڪار ڪندا هئا ۽ سميجا انڙن جي خلاف فوجي مهمن ۾ حڪومتي عملدارن جي مدد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;mughal-research&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهي بيان مغل دور جي سياسي حالتن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن کي سموري لاکا آباديءَ جي مستقل سياسي موقف طور نہ سمجهڻ گهرجي.

=== سميجا انڙ ===
[[سميجا]] سنڌ جي تاريخي قبائلي گروهن مان هڪ آهن. سميجا انڙ لاکاٽ پرڳڻي ۾ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ سميجا انڙن جي مقامي زمينداري، قبائلي لاڳاپن ۽ مغل عملدارن سان تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ مقامي قبيلن بابت ڏنل بيانن کي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== مقامي زميندار ۽ سياسي لاڳاپا ==
مغل دور ۾ لاکاٽ پرڳڻي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جا لاڳاپا سيوهڻ جي جاگيردارن سان هوندا هئا.

تاريخي تحقيق موجب لاکا ۽ سميجا انڙن جي وچ ۾ موجود رقابت سبب مغل عملدارن کي مقامي سياسي اتحاد ٺاهڻ جا موقعا مليا. ڪجهه لاکا گروهه مغل عملدارن کي مقامي حالتن بابت اطلاع فراهم ڪندا هئا ۽ فوجي ڪاررواين ۾ ساڻن سهڪار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;mughal-research&quot;/&gt;

انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مغل دور ۾ لاکاٽ پرڳڻي جي سياسي حالتن تي مقامي قبائلي لاڳاپن جو اثر موجود هو.

== زراعت ۽ معيشت ==
لاکاٽ پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي نظام سان هو.

مغل دور ۾ زمين جي پيداوار مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندار، آبادگار ۽ سرڪاري عملدار انهيءَ نظام ۾ مختلف ڪردار ادا ڪندا هئا.

سنڌو درياهه جي ويجهو هجڻ ۽ لاکاٽ ٻيلي جي موجودگي هن علائقي جي قدرتي جاگرافيءَ جا اهم پهلو هئا.

لاکاٽ پرڳڻي جي مخصوص فصلن، ڪل زرعي ايراضي ۽ سالياني محصول بابت تصديق ٿيل جداگانه انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا گهرجائو آهن.

== تاريخي حدن ۾ تبديليون ==
لاکاٽ نالو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ جي وچولي واري علائقي لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا موجب ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ لاکاٽ جي جاگرافيائي سڃاڻپ موجود هئي. انهيءَ دور جي هڪ بيان ۾ هالا ۽ حيدرآباد جا ڪجهه حصا لاکاٽ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

انهيءَ بعد واري جاگرافيائي بيان کي سترهين صديءَ جي مغل دور واري لاکاٽ پرڳڻي جي قطعي حدبندي نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;catalog-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جون ''مغلن جو دور حڪومت''، ''لاکاٽ ٻيلو'' ۽ ''ساهتي پرڳڻو'' واريون داخلائون لاکاٽ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ بابت اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
لاکاٽ پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ۽ سماجي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واري انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن جي آبادڪاري، زمينداري نظام ۽ مغل عملدارن سان سندن لاڳاپن بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

لاکاٽ جي تاريخي سڃاڻپ مغل دور کان اڳ ۽ پوءِ پڻ موجود رهي. لاکاٽ ٻيلي ۽ قديم لاکاٽ علائقي جو ذڪر انهيءَ تاريخي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[لاکاٽ ٻيلو]]
* [[ساهتي پرڳڻو]]
* [[جوڻيجن جو پرڳڻو]]
* [[خطو پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ٻيو ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>1vart0kjksqtwoo7ch5lmvafiqxaeia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418122</id>
      <parentid>418112</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T01:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18306" sha1="6kumbxs3w76h1dhk1udc1laswu8exi9" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو تاريخي پرڳڻو}}

{{Infobox settlement
| name = لاکاٽ پرڳڻو
| native_name = لاکاٽ
| settlement_type = تاريخي پرڳڻو
| subdivision_type = سلطنت
| subdivision_name = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1 = انتظامي سرڪار
| subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]]
| subdivision_type2 = تاريخي علائقو
| subdivision_name2 = [[سنڌ]]
| subdivision_type3 = موجوده ملڪ
| subdivision_name3 = [[پاڪستان]]
| subdivision_type4 = موجوده صوبو
| subdivision_name4 = [[سنڌ]]
| established_title = تاريخي ذڪر
| established_date = مغل دور کان اڳ
| extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date =
}}

'''لاکاٽ پرڳڻو''' سنڌ جو هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي علائقو هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ (يارهين صدي هجريءَ) ۾ [[مغل سلطنت]] جي [[سيوهڻ سرڪار]] جي ماتحت هو. هيءُ پرڳڻو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي، يعني اڀرندي ڪناري تي واقع هو. مغل دور ۾ لاکاٽ سيوهڻ سرڪار جي انهن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو، جيڪي درياهه جي قلعي واري پاسي کان ٻئي طرف واقع هئا. ٻيا ٻه پرڳڻا [[جوڻيجن جو پرڳڻو]] ۽ [[خطو پرڳڻو]] هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جو تعلق سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري، [[لاکاٽ ٻيلو|لاکاٽ ٻيلي]]، زرعي زمينن ۽ مقامي قبيلن سان هو. تاريخي ماخذن ۾ لاکا، سميجا انڙ ۽ ٻين مقامي گروهن جي آباديءَ ۽ سندن سياسي لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;&gt;{{cite web |title=لاکاٽ ٻيلو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاکاٽ+ٻيلو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;


نياز همايوني مطابق جي پرڳڻو لکي ۽ سن جي سامھون سنڌو درياھ جي کاٻي ڪپ تي واقع ھيو. ڏيڙان ھاڻوڪي قاضي احمد جي مٿان سيھوڻ کان 16 ميلن جي فاصلي تي واقع ڌاريجا  قبيلي جو ڳوٺ ھيو. مينجھارو سيوھڻ کان 24 ميلن جي پنڌ تي واقع ھيو جتي منھيجا قبيلي وارا رھندڙ ھيا. ڪاٺرڳ سيھوڻ کان 23 ميلن تي واقع ھيو. صاڀو يا سابو ۾ راھوجا  ۽ فيروزيجا رھندڙ ھيا. نياز همايوني مطابق شايد ھن وقت اھو ڳوٺ صابو راھوجو آھي. نگر نصرپور ۽ لاکاٽ پرڳڻو. جي دنگ تي ڳوٺ ھيو.

تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ ھن پرڳڻي جو مشھور [[ڳوٺ گجر]] درياھ جي کاٻي ڪپ تي درياھ کا مني ميل جي پنڌ تي سن جي سامھون واقع ھيو. پرڳڻي جا ٻيا مشھور ڳوٺ [[ڏيڙان]]، [[مينجھارو]]، [[ڪاٺرڳ]]، [[صاڀو]]، [[پرھياڙي]]، [[نگر]]، [[جھانگير آباد]] ھيا. جھانگير آباد گجر جي ڀرسان واقع ھيو جتي مير ابوالبقا جي جوڙايل قلعو واقع ھيو. ھن پرڳڻي ۾ ھاليپوٽا، انڙ ، سنيارا ۽ لاکا قبيلا آباد ھيا.  انڙن جي نسل جي شاخن وارا راھو، ڏاھري ۽ ساند رھندڙ ھيا. سنيارن جي نسل جون شاخون منھيجا، فيروزيجا، ڪيريا ۽ منگواڻا  ھيون. ھن پرڳڻي ۾ کوڙ ڍنڍون ۽ شڪارگاھون ھيوم پرڳڻي جي ايراضي اوڀر واري ريگستان تائين پکڙيل ھئي جيڪو ان وقت جيسلمير جي ڀٽن طور سڃاتو ويندو هو.

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
لاکاٽ جو نالو سنڌ جي تاريخي لاکا قبيلي ۽ لاکاٽ نالي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. قديم سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت بيانن ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي جا نالا گڏ ملن ٿا.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا موجب قديم لوهاڻي صوبي ۾ لاکا، سما ۽ سهتا قبيلا آباد هئا. انهيءَ صوبي جي انتظامي ورهاست ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;&gt;{{cite web |title=ساهتي پرڳڻو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساهتي+پرڳڻو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ قديم لاکاٽ ۽ مغل دور جي لاکاٽ پرڳڻي جي انتظامي حدن ۾ وقت سان تبديليون آيون هجن ٿيون. تنهنڪري ٻنهي دورن جي حدن کي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نہ آهي.

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم دور ===
لاکاٽ سنڌ جي تاريخي وچولي واري علائقي جي پراڻن نالن مان هڪ آهي. قديم لوهاڻي صوبي جي تاريخي روايتن ۾ لاکاٽ کي هڪ انتظامي حصي طور بيان ڪيو ويو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب قديم لوهاڻي صوبي ۾ لاکاٽ، لوهاڻو ۽ ساهتي نالي ٽي علائقا شامل هئا. انهن جي آباديءَ ۾ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا مقامي گروهه موجود هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

اهي احوال لاکاٽ جي پراڻي تاريخي سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان مغل دور واري پرڳڻي جي صحيح حدبندي يا باقاعدي قيام جي تاريخ متعين نٿي ٿئي.

=== سمن، ارغونن ۽ ترخانن جو دور ===
[[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران لاکاٽ واري علائقي ۾ مقامي قبيلن جون آباديون موجود هيون.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''لاکاٽ ٻيلو'' واري داخلا موجب انهن دورن ۾ لاکاٽ جي علائقي ۾ سميجا انڙ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

مقامي قبيلن جي آبادڪاري ۽ درياهه جي ڀرپاسي وارين زمينن جو استعمال لاکاٽ جي تاريخي جاگرافيءَ جا اهم پهلو هئا.

=== مغل دور ===
سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جي اهم علائقن تي مغلن جو اقتدار قائم ٿيو. ان کان پوءِ سيوهڻ هڪ اهم انتظامي سرڪار جي حيثيت رکندو هو.

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب سيوهڻ سرڪار جي ماتحت يارهن پرڳڻا هئا. انهن مان اٺ سيوهڻ جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي هئا. ٻئي پاسي وارن پرڳڻن ۾ جوڻيجا، خطو ۽ لاکاٽ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ لاکاٽ پرڳڻو انهيءَ انتظامي سرشتي جو حصو هو.

== جاگرافيائي بيهڪ ==
لاکاٽ پرڳڻو سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واقع هو. تاريخي طور ان جو تعلق سنڌ جي وچولي واري علائقي سان هو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاکاٽ ٻيلو سيوهڻ وٽ سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي، نواب ولي محمد خان لغاريءَ جي جاگير کان ڏکڻ طرف واقع هو. اهو ٻيلو قديم لاکاٽ پرڳڻي ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه ===
سنڌو درياهه لاکاٽ جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ زرعي معيشت جو اهم عنصر هو. درياهه جي ڀرپاسي واريون زمينون زراعت ۽ آباديءَ لاءِ موزون هيون.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تاريخي تبديليون اينديون رهيون آهن. ان ڪري لاکاٽ پرڳڻي جي قديم حدن کي موجوده درياهي وهڪري يا جديد ضلعن جي حدن جي بنياد تي قطعي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي.

=== لاکاٽ ٻيلو ===
[[لاکاٽ ٻيلو]] لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل اهم علائقو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لاکاٽ ٻيلو قديم لاکاٽ پرڳڻي ۾ واقع هو ۽ سمن، ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي دور ۾ هتي سميجا انڙ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

لاکاٽ ٻيلي جو تاريخي ذڪر اهو ظاهر ڪري ٿو تہ پرڳڻي ۾ درياهي ۽ ٻيلي وارا علائقا پڻ شامل هئا.

== انتظامي ورهاست ==
مغل دور ۾ ''سرڪار'' هڪ وڏو انتظامي ۽ محصولي يونٽ هوندو هو، جڏهن تہ ''پرڳڻو'' يا ''محال'' ان جي ماتحت علائقو هوندو هو.

سيوهڻ سرڪار جي ماتحت مختلف پرڳڻا شامل هئا. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحي 161 جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ انهن جو تعداد يارهن ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

=== درياهه جي کاٻي پاسي وارا پرڳڻا ===
سيوهڻ سرڪار جي کاٻي پاسي وارن ٽن پرڳڻن جا نالا هي هئا:
# جوڻيجن جو پرڳڻو
# خطو پرڳڻو
# لاکاٽ پرڳڻو

اهي پرڳڻا انتظامي طور سيوهڻ سرڪار جي ماتحت هئا، پر جاگرافيائي لحاظ کان سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي واقع هئا.

== مقامي آبادي ۽ قبيلا ==
لاکاٽ پرڳڻي جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن جو اهم ڪردار رهيو آهي. تاريخي ماخذن ۾ لاکا ۽ سميجا انڙ جا نالا نمايان ملن ٿا.

=== لاکا ===
لاکا سنڌ جي تاريخي سماجي گروهن مان هڪ هئا. مغل دور جي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب لاکا، لاکاٽ پرڳڻي ۾ سميجا انڙن سان گڏ آباد هئا.

انهيءَ مطالعي ۾ لاکن ۽ سميجا انڙن جي وچ ۾ رقابت جو ذڪر ملي ٿو. لاکن جا ڪجهه گروهه مغل جاگيردارن سان سهڪار ڪندا هئا ۽ سميجا انڙن جي خلاف فوجي مهمن ۾ حڪومتي عملدارن جي مدد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;mughal-research&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهي بيان مغل دور جي سياسي حالتن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن کي سموري لاکا آباديءَ جي مستقل سياسي موقف طور نہ سمجهڻ گهرجي.

=== سميجا انڙ ===
[[سميجا]] سنڌ جي تاريخي قبائلي گروهن مان هڪ آهن. سميجا انڙ لاکاٽ پرڳڻي ۾ وڏي تعداد ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiana-lakhat-forest&quot;/&gt;

مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ سميجا انڙن جي مقامي زمينداري، قبائلي لاڳاپن ۽ مغل عملدارن سان تڪرارن جو ذڪر ملي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ مقامي قبيلن بابت ڏنل بيانن کي ان دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.

== مقامي زميندار ۽ سياسي لاڳاپا ==
مغل دور ۾ لاکاٽ پرڳڻي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جا لاڳاپا سيوهڻ جي جاگيردارن سان هوندا هئا.

تاريخي تحقيق موجب لاکا ۽ سميجا انڙن جي وچ ۾ موجود رقابت سبب مغل عملدارن کي مقامي سياسي اتحاد ٺاهڻ جا موقعا مليا. ڪجهه لاکا گروهه مغل عملدارن کي مقامي حالتن بابت اطلاع فراهم ڪندا هئا ۽ فوجي ڪاررواين ۾ ساڻن سهڪار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;mughal-research&quot;/&gt;

انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مغل دور ۾ لاکاٽ پرڳڻي جي سياسي حالتن تي مقامي قبائلي لاڳاپن جو اثر موجود هو.

== زراعت ۽ معيشت ==
لاکاٽ پرڳڻي جي معيشت جو تعلق زرعي زمينن، مقامي آبادڪاري ۽ محصولي نظام سان هو.

مغل دور ۾ زمين جي پيداوار مان محصول وصول ڪرڻ انتظامي سرشتي جو اهم حصو هو. مقامي زميندار، آبادگار ۽ سرڪاري عملدار انهيءَ نظام ۾ مختلف ڪردار ادا ڪندا هئا.

سنڌو درياهه جي ويجهو هجڻ ۽ لاکاٽ ٻيلي جي موجودگي هن علائقي جي قدرتي جاگرافيءَ جا اهم پهلو هئا.

لاکاٽ پرڳڻي جي مخصوص فصلن، ڪل زرعي ايراضي ۽ سالياني محصول بابت تصديق ٿيل جداگانه انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا گهرجائو آهن.

== تاريخي حدن ۾ تبديليون ==
لاکاٽ نالو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ جي وچولي واري علائقي لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''ساهتي پرڳڻو'' واري داخلا موجب ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ لاکاٽ جي جاگرافيائي سڃاڻپ موجود هئي. انهيءَ دور جي هڪ بيان ۾ هالا ۽ حيدرآباد جا ڪجهه حصا لاکاٽ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sahiti&quot;/&gt;

انهيءَ بعد واري جاگرافيائي بيان کي سترهين صديءَ جي مغل دور واري لاکاٽ پرڳڻي جي قطعي حدبندي نہ سمجهڻ گهرجي.

== تاريخي ماخذ ==
=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===
يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ان جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق سان شايع ڪيو. نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;catalog-mazhar&quot;&gt;{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جون ''مغلن جو دور حڪومت''، ''لاکاٽ ٻيلو'' ۽ ''ساهتي پرڳڻو'' واريون داخلائون لاکاٽ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ بابت اهم ثانوي ماخذ آهن.

== تاريخي اهميت ==
لاکاٽ پرڳڻو سنڌ جي مغل دور جي انتظامي ۽ سماجي تاريخ جو هڪ اهم حصو هو.

هن پرڳڻي جي مطالعي سان سيوهڻ سرڪار جي سنڌو درياهه جي کاٻي پاسي واري انتظامي ورهاست، مقامي قبيلن جي آبادڪاري، زمينداري نظام ۽ مغل عملدارن سان سندن لاڳاپن بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.

لاکاٽ جي تاريخي سڃاڻپ مغل دور کان اڳ ۽ پوءِ پڻ موجود رهي. لاکاٽ ٻيلي ۽ قديم لاکاٽ علائقي جو ذڪر انهيءَ تاريخي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[لاکاٽ ٻيلو]]
* [[ساهتي پرڳڻو]]
* [[جوڻيجن جو پرڳڻو]]
* [[خطو پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[يوسف ميرڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع.
* يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ٻيو ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي پرڳڻا]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سيوهڻ]]</text>
      <sha1>6kumbxs3w76h1dhk1udc1laswu8exi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نخلستان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103895</id>
    <revision>
      <id>418127</id>
      <timestamp>2026-10-09T01:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زميني شڪليون]]  [[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]]</comment>
      <origin>418127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="815re561ee4r88wi5mxsazif4wc4yd9" xml:space="preserve">[[زمرو:زميني شڪليون]] 
[[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]]</text>
      <sha1>815re561ee4r88wi5mxsazif4wc4yd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خام مال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103896</id>
    <revision>
      <id>418132</id>
      <timestamp>2026-10-09T01:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377282115|Raw material]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>418132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1705" sha1="6ehq6g3flrn89jlq3uq1i4e29pf7br3" xml:space="preserve">[[File:AlbertaSulfurAtVancouverBC.jpg|alt=Refer to caption|thumb|[[برٽش ڪولمبيا]] ۾ بندرگاهه تي خام [[سلفر (گندرف)|گندرف]] (sulfur) ٻيڙي تي لوڊ ڪرڻ لاءِ تيار]]
[[File:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|alt=Latex flowing from a tapped rubber tree into a bucket|thumb|رٻڙ جي وڻ مان ليٽڪس گڏ ڪيو پيو وڃي]]
هڪ '''خام مال''' (raw material) جنهن کي '''غير پروسيس ٿيل مواد''' يا '''پرائمري ڪموڊٽي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي مواد آهي جيڪو [[مال|سامان]] (Goods)، تيار ٿيل سامان (finished goods) [[توانائي]]، يا وچولو مواد يا سامان پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪا پوء تيار ڪيل شين لاءِ فيڊ اسٽاڪ آهن. فيڊ اسٽاڪ اصطلاح جو مطلب آهي ته اهي مواد مصنوعات جي تياري لاء اثاثا آهن ۽ ٻيون شيون پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل آهن.

خام مال جي اصطلاح غير پروسيس ٿيل يا گهٽ ۾ گهٽ پروسيس ٿيل حالتن ۾ مواد کي ظاهر ڪري ٿو جهڙوڪ خام ربڙ (Latex)، خام تيل (Crude oil)، [[ڪپھ|ڪپهه]]، [[ڪوئلو]]، خام حياتي مادا (Biomass)، لوهه، [[پلاسٽڪ]]، [[ڌرتي جو وايو منڊل|هوا]]، ڪاٺ ۽ [[پاڻي]] وغيره. اصطلاح &quot;ثانوي خام مال&quot; فضول مواد کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو ٻيهر استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ پيداواري مواد جي طور تي استعمال ۾ داخل ڪيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>6ehq6g3flrn89jlq3uq1i4e29pf7br3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418133</id>
      <parentid>418132</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T02:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:خام مال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1733" sha1="7abu4t1vnck67yxgtzsh1g5la6ejlk2" xml:space="preserve">[[File:AlbertaSulfurAtVancouverBC.jpg|alt=Refer to caption|thumb|[[برٽش ڪولمبيا]] ۾ بندرگاهه تي خام [[سلفر (گندرف)|گندرف]] (sulfur) ٻيڙي تي لوڊ ڪرڻ لاءِ تيار]]
[[File:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|alt=Latex flowing from a tapped rubber tree into a bucket|thumb|رٻڙ جي وڻ مان ليٽڪس گڏ ڪيو پيو وڃي]]
هڪ '''خام مال''' (raw material) جنهن کي '''غير پروسيس ٿيل مواد''' يا '''پرائمري ڪموڊٽي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي مواد آهي جيڪو [[مال|سامان]] (Goods)، تيار ٿيل سامان (finished goods) [[توانائي]]، يا وچولو مواد يا سامان پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪا پوء تيار ڪيل شين لاءِ فيڊ اسٽاڪ آهن. فيڊ اسٽاڪ اصطلاح جو مطلب آهي ته اهي مواد مصنوعات جي تياري لاء اثاثا آهن ۽ ٻيون شيون پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل آهن.

خام مال جي اصطلاح غير پروسيس ٿيل يا گهٽ ۾ گهٽ پروسيس ٿيل حالتن ۾ مواد کي ظاهر ڪري ٿو جهڙوڪ خام ربڙ (Latex)، خام تيل (Crude oil)، [[ڪپھ|ڪپهه]]، [[ڪوئلو]]، خام حياتي مادا (Biomass)، لوهه، [[پلاسٽڪ]]، [[ڌرتي جو وايو منڊل|هوا]]، ڪاٺ ۽ [[پاڻي]] وغيره. اصطلاح &quot;ثانوي خام مال&quot; فضول مواد کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو ٻيهر استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ پيداواري مواد جي طور تي استعمال ۾ داخل ڪيو ويندو آهي.

[[زمرو:خام مال]]</text>
      <sha1>7abu4t1vnck67yxgtzsh1g5la6ejlk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418134</id>
      <parentid>418133</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T02:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="0cyegqlrc1qmq0p27kmkafs4300vw6j" xml:space="preserve">[[File:AlbertaSulfurAtVancouverBC.jpg|alt=Refer to caption|thumb|[[برٽش ڪولمبيا]] ۾ بندرگاهه تي خام [[سلفر (گندرف)|گندرف]] (sulfur) ٻيڙي تي لوڊ ڪرڻ لاءِ تيار]]
[[File:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|alt=Latex flowing from a tapped rubber tree into a bucket|thumb|رٻڙ جي وڻ مان ربڙ گڏ ڪيو پيو وڃي]]
هڪ '''خام مال''' (&lt;small&gt;raw material&lt;/small&gt;) جنهن کي '''غير پروسيس ٿيل مواد''' يا '''پرائمري ڪموڊٽي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي مواد آهي جيڪو [[مال|سامان]] (&lt;small&gt;Goods&lt;/small&gt;)، تيار ٿيل سامان (&lt;small&gt;finished&lt;/small&gt; &lt;small&gt;goods&lt;/small&gt;) [[توانائي]]، يا وچولي مواد يا سامان پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪا پوء تيار ڪيل شين لاءِ فيڊ اسٽاڪ آهن. فيڊ اسٽاڪ اصطلاح جو مطلب آهي ته اهي مواد مصنوعات جي تياري لاء اثاثا آهن ۽ ٻيون شيون پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل آهن.

خام مال جي اصطلاح غير پروسيس ٿيل يا گهٽ ۾ گهٽ پروسيس ٿيل حالتن ۾ مواد کي ظاهر ڪري ٿو جهڙوڪ خام ربڙ (&lt;small&gt;Latex&lt;/small&gt;)، خام پيٽرول (&lt;small&gt;Crude oil&lt;/small&gt;)، [[ڪپھ|ڪپهه]]، [[ڪوئلو]]، خام حياتي مادا (Biomass)، [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[پلاسٽڪ]]، [[ڌرتي جو وايو منڊل|هوا]]، [[ڪاٺ]] ۽ [[پاڻي]] وغيره. اصطلاح &quot;ثانوي خام مال&quot; فضول مواد کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو ٻيهر استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ پيداواري مواد جي طور تي استعمال ۾ داخل ڪيو ويندو آهي.

[[زمرو:خام مال]]</text>
      <sha1>0cyegqlrc1qmq0p27kmkafs4300vw6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيٽروليم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103897</id>
    <revision>
      <id>418135</id>
      <timestamp>2026-10-09T02:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1379025496|Petroleum]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>418135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6487" sha1="ae0ej8r8k3jh39e5cqpv7w1jwub6ev4" xml:space="preserve">{{Multiple images}}'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ae0ej8r8k3jh39e5cqpv7w1jwub6ev4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418136</id>
      <parentid>418135</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T02:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:خام مال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6515" sha1="e3guey3s4pix0p9zhrmzic714dihgax" xml:space="preserve">{{Multiple images}}'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:خام مال]]</text>
      <sha1>e3guey3s4pix0p9zhrmzic714dihgax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418137</id>
      <parentid>418136</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T02:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:قدرتي وسيلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6550" sha1="et5nwqi6j4xlihi99vmtenxr69uddw3" xml:space="preserve">{{Multiple images}}'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>et5nwqi6j4xlihi99vmtenxr69uddw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418138</id>
      <parentid>418137</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6797" sha1="2dr3s3vr5lves24ez8ihnqw025kpal8" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
A sample of petroleum]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست ٽيڪساس ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|،thumb|ڪويت ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>2dr3s3vr5lves24ez8ihnqw025kpal8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418139</id>
      <parentid>418138</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6826" sha1="nszv8rnd3k4xbub2kr1eb6gthjdkivp" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
A sample of petroleum]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|،thumb|ڪويت ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست ٽيڪساس ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>nszv8rnd3k4xbub2kr1eb6gthjdkivp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418140</id>
      <parentid>418139</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6825" sha1="jadwmkywnfx3hdfgl02n8tm17fzdrs4" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
A sample of petroleum]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|ڪويت ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست ٽيڪساس ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>jadwmkywnfx3hdfgl02n8tm17fzdrs4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418141</id>
      <parentid>418140</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6825" sha1="enett3abru3fsqdyxd768kw8hkwrd3k" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
A sample of petroleum]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست ٽيڪساس ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|ڪويت ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (Petroleum)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف 10 سيڪڙو پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (Oil drilling) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (Petroleum) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير (Continuous distillation) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (kerosene oil) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ (100 ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ 60 لک ڪعبي ميٽر (cubic meter) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (Carbon sink) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال 2035ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي جي]] ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>enett3abru3fsqdyxd768kw8hkwrd3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418142</id>
      <parentid>418141</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7177" sha1="1xv77ddm9bajwo971bxmyfiq8tdki12" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>1xv77ddm9bajwo971bxmyfiq8tdki12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418143</id>
      <parentid>418142</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>418143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8284" sha1="1jbqdac5a9ixuo2e19jhealt0v7oc23" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment|Dinosaurs|Paleontology|The arts|Business|Suriname|Climate change|Trains|Speculative fiction|Politics|}}

[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>1jbqdac5a9ixuo2e19jhealt0v7oc23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418146</id>
      <parentid>418143</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="jyq5la4jczsy72s9fyt8koom2k2z1r6" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>jyq5la4jczsy72s9fyt8koom2k2z1r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418147</id>
      <parentid>418146</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيميائي شيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8379" sha1="pae99di1y4tque7u0h5350pb6x4rnbc" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي شيون]]</text>
      <sha1>pae99di1y4tque7u0h5350pb6x4rnbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418148</id>
      <parentid>418147</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:توانائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8407" sha1="d6wrze0g3jsuuwg97yxdbslcxihv6xo" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي شيون]]
[[زمرو:توانائي]]</text>
      <sha1>d6wrze0g3jsuuwg97yxdbslcxihv6xo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418149</id>
      <parentid>418148</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>418149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8307" sha1="gl1r1mvudi3wun4d9cxt62spfui2yh8" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>gl1r1mvudi3wun4d9cxt62spfui2yh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418152</id>
      <parentid>418149</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>418152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="jyq5la4jczsy72s9fyt8koom2k2z1r6" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=July 7, 2017|quote=March 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-04-13}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 31, 2024|quote=March 31, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>jyq5la4jczsy72s9fyt8koom2k2z1r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418153</id>
      <parentid>418152</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8134" sha1="k4go2e450kymnsqgx26tvckmtyoygvg" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو.  پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=December 9, 2021|quote=December 11, 2021}}&lt;/ref&gt; [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>k4go2e450kymnsqgx26tvckmtyoygvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418154</id>
      <parentid>418153</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T03:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8055" sha1="m6agp5blg9qn4p7xkgtpj9dallrizxh" xml:space="preserve">[[File:Petroleum sample.jpg|thumb|
خام پيٽرول جو هڪ نمونو، جيڪو پيٽرول جي اصل رنگ (ڪاري-پيلي) کي ڏيکاري ٿو.]]
[[File:Oil well.jpg|thumb|آمريڪي رياست [[ٽيڪساس]] ۾ پيٽرول جو هڪ ڪوهه]]
[[File:Photo lg kuwait.jpg|thumb|[[ڪويت]] ۾ پيٽرول صاف ڪرڻ واري هڪ ريفائنري]]
'''پيٽروليم''' (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;)، جنهن کي، '''خام پيٽرول''' يا '''خام تيل''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلو]] آهي جيڪو هڪ پيلي-ڪاري مائع [[مڪسچر|ڪيميائي مرکب]] جي طور تي ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بنيادي طور تي هائيڊرو ڪاربن تي مشتمل آهي ۽ [[ارضياتي تشڪيل|ارضياتي شڪلن]] مان ڪڍيون وڃي ٿو. ''پيٽروليم جي'' اصطلاح قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ خام پيٽرول ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين، جيڪيون صاف ٿيل خام پيٽرول تي مشتمل آهن، کي ظاهر ڪري ٿو.

پيٽروليم هڪ [[فاسل ٻارڻ|فاسل ٻارڻ جو مادو]] آهي جيڪو لکين سالن ۾ دفن ٿيل پراگاڻيڪ [[ساهوارو|جاندارن]]، خاص طور تي پلاڪٽن ۽ [[الجي]] مان نامياتي مواد جي اينيروبڪ سڙن مان ٺهيل آهي. اندازو لڳايو ويو آهي ته دنيا جي پيٽرول جي ذخيرن جو %&lt;small&gt;70&lt;/small&gt; ميسوزوئڪ دور دوران ٺهيو، %&lt;small&gt;20&lt;/small&gt; سينوزوئڪ دور ۾ ٺهيو ۽ صرف %&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; پيلوزوئڪ دور ۾ ٺهيو.  پيٽروليم جا روايتي ذخيرا بنيادي طور تي کوٽائي (&lt;small&gt;Oil drilling&lt;/small&gt;) ذريعي حاصل ڪيا ويندا آهن، جيڪو لاڳاپيل ساخت جي ارضيات، تلچھٽ واري بيسن جي تجزيي ۽ پيٽروليم ذخيري جي خاصيت جي مطالعي کان پوءِ ڪئي ويندي آهي. اتي غير روايتي ذخيرا پڻ آهن جهڙوڪ تيل واري ريتي ۽ تيل جي شيل جيڪا فريڪنگ جهڙن طريقن سان حاصل ڪيا ويندا آهن.

هڪ ڀيرو ڪڍڻ کان پوءِ، خام تيل (&lt;small&gt;Petroleum&lt;/small&gt;) کي صاف ڪيو ويندو آهي ۽ تبخير جي مستقل عمل (&lt;small&gt;Continuous&lt;/small&gt; &lt;small&gt;distillation&lt;/small&gt;) ذريعي، سڌي طرح استعمال يا پيداوار ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي شين ۾ الڳ ڪيو ويندو آهي. پيٽروليم شين ۾ ٻارڻ وارا مادا، جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، مٽي جو تيل (&lt;small&gt;kerosene&lt;/small&gt; &lt;small&gt;oil&lt;/small&gt;) ۽ جيٽ فيول، بٽومين؛ موم ۽ لوبريڪنٽ؛ [[پلاسٽڪ]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[عامل شيون|ري ايجنٽ]]؛ سالوينٽ، مصنوعي ريشا، ريفريجرينٽ، رنگ، مصنوعي رٻڙ، ڀاڻ، ڪيڙا مار دوائون، دوائون، ۽ هزارين ٻيا پيٽروڪيميڪل شامل آهن. پيٽروليم جديد زندگي لاءِ ضروري مواد جي وسيع قسم جي تيار ڪرڻ لاءِ، اندازو لڳايو ويو آهي ته سڃي دنيا ۾ لڳ ڀڳ &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; ڪروڙ (&lt;small&gt;100&lt;/small&gt; ملين) بيرل يا هڪ ڪروڙ &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; لک ڪعبي ميٽر (&lt;small&gt;cubic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;meter&lt;/small&gt;) روزانو استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dixie State College 2&quot;&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |last2=Mouawad |first2=Jad |date=March 1, 2011 |title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world |url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm |archive-date=March 6, 2011 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; پيٽروليم جي پيداوار صنعتي ۽ معاشي ترقي ۾، خاص طور تي ٻئي صنعتي انقلاب کان پوءِ، اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه پيٽروليم سان مالا مال ملڪ، جن کي پيٽرو اسٽيٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، 20هين صدي جي پوئين اڌ دوران پيٽروليئم جي پيداوار ۽ واپار تي ڪنٽرول جي ڪري اهم معاشي ۽ بين الاقوامي اثر حاصل ڪيو.

پيٽروليم هڪ غير قابل تجديد قدرتي وسيلو آهي ۽ ان جو استحصال [[قدرتي ماحول]]، موسمياتي نظام ۽ انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهي. پيٽروليم کي ڪڍڻ، صاف ڪرڻ ۽ ساڙڻ، گرين هائوس گيسن جي وڏي مقدار کي زمين جي ماحول ۾ واپس ڇڏڻ سان ڪاربان جي نيڪال واري علائقي (&lt;small&gt;Carbon&lt;/small&gt; &lt;small&gt;sink&lt;/small&gt;) کي رد ڪري ٿو ۽ پيٽروليم کي [[موسمياتي تبديلي|انساني موسمياتي تبديلي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙن مان هڪ بڻائي ٿو. ٻيا منفي ماحولياتي اثر، استعمال جي تقريبن سڀني مرحلن تي، سڌو سنئون ڇڏڻ، جهڙوڪ تيل جو ڦڙو، ۽ هوا ۽ پاڻي جي ذريعن جي ثانوي آلودگي شامل آهن.

زمين ۾ پيٽروليم جي ذخيرن جي موجودگي جو امڪان ۽ پوء تيل تائين رسائي ۽ ان جي قيمت جو تعين، تاريخي طور تي مقامي ۽ جيو پوليٽيڪل تڪرارن، رياست پاران تيل جنگين، سفارتي ۽ واپاري ڇڪتاڻ، توانائي پاليسي جي تڪرارن ۽ ٻين وسيلن جي تڪرارن کي هٿي ڏني آهي. جڏهن ته سال &lt;small&gt;2035&lt;/small&gt;ع کان اڳ تيل جي پيداوار جي چوٽي تي پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي، [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن ڏانهن منتقلي ۾ موسمياتي تبديلي جي گهٽتائي تي عالمي معاشي ڌيان ۽ بجلي جو استعمال وڌائڻ سان پيٽروليم تي انحصار تمام گهڻو گهٽجي ويندو. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=R |first=Tom |last2=all |last3=Warren |first3=Hayley |title=Peak Oil Is Already Here |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/ |archive-date=December 18, 2020 |access-date=December 31, 2020 |publisher=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons}}
{{NIE Poster|Petroleum}}
* [http://ggon.org/fossil-tracker/ Global Fossil Infrastructure Tracker]
* [http://www.api.org/ API – the trade association of the US oil industry.] ([[American Petroleum Institute]])
* [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html U.S. Energy Information Administration]
** [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html U.S. Department of Energy EIA – World supply and consumption]
* [https://www.jodidata.org/ Joint Organisations Data Initiative | Oil and Gas Data Transparency]
* [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html U.S. National Library of Medicine: Hazardous Substances Databank – Crude Oil]
* {{Cite AmCyc|wstitle=Petroleum|short=x}}
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ A Short History of Petroleum]&quot;, [[Scientific American]], August 10, 1878, p.&amp;nbsp;85

{{Authority control}}
{{Portal|Earth sciences|History|Ecology|Energy|Environment|Geology|Volcanoes|Environment}}

[[زمرو:پيٽروليم| ]] 
[[زمرو:خام مال]]
[[زمرو:فوسل اينڌن]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]
[[زمرو:ڪيميائي مڪسچر]]
[[زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>m6agp5blg9qn4p7xkgtpj9dallrizxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيميائي مڪسچر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103898</id>
    <revision>
      <id>418150</id>
      <timestamp>2026-10-09T03:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيميائي شيون]]</comment>
      <origin>418150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="6vh6l368gqk67ylakttpiux490wdwin" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيميائي شيون]]</text>
      <sha1>6vh6l368gqk67ylakttpiux490wdwin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:توانائي جا قدرتي وسيلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103899</id>
    <revision>
      <id>418151</id>
      <timestamp>2026-10-09T03:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:قدرتي وسيلا]]</comment>
      <origin>418151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="p9ds5qgri94yhdendz8lvid925nyovm" xml:space="preserve">[[زمرو:توانائي]]
[[زمرو:قدرتي وسيلا]]</text>
      <sha1>p9ds5qgri94yhdendz8lvid925nyovm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تقي الدين شامي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103900</id>
    <revision>
      <id>418164</id>
      <timestamp>2026-10-09T10:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/44192204|تقی‌الدین شامی]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>418164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="863" sha1="asl8fshvgzcjnt2jtqipkmdurm9chp7" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو برا ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو. &lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt; (Cupernicus)</text>
      <sha1>asl8fshvgzcjnt2jtqipkmdurm9chp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418165</id>
      <parentid>418164</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فلڪيات دان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="2pvmfz3n2d4jfu9952u5ihw5g9kpkum" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو برا ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو. &lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt; (Cupernicus)

[[زمرو:فلڪيات دان]]</text>
      <sha1>2pvmfz3n2d4jfu9952u5ihw5g9kpkum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418166</id>
      <parentid>418165</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انجنيئر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="ax0a2y9p3u8opi0ldc564dpdffd1ltu" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو برا ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو. &lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt; (Cupernicus)

[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:انجنيئر]]</text>
      <sha1>ax0a2y9p3u8opi0ldc564dpdffd1ltu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418167</id>
      <parentid>418166</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>418167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="5i8z8tt2yw7xsl2cpophunqiz2vk0ql" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو برا ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو. &lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt; (Cupernicus)

[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:انجنيئر]]
[[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]]</text>
      <sha1>5i8z8tt2yw7xsl2cpophunqiz2vk0ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418168</id>
      <parentid>418167</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4965" sha1="nkf0stz54mw9is9njjz2y5o1cdbkm6l" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

{{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}}
{{redirects|Ibn Ma'ruf|the 10th-century chief qadi of Iraq|Abu Muhammad Ubaydallah ibn Ahmad ibn Ma'ruf}}
{{Infobox scientist
| name              = Taqi al-Din
| image             = File:Taqi al din.jpg
| image_size        = 
| caption           = Work in the observatory of Taqi ad-Din
| birth_date        = 1526
| birth_place       = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]]
| death_date        = 1585 (aged 59)
| death_place       = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]]
| field             = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]]
| alma_mater        = 
| known_for         = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]]
| influences        = 
| signature         = 
}}

'''Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma'ruf ash-Shami al-Asadi''' ({{langx|ar|تقي الدين محمد بن معروف الشامي}}; {{langx|ota|تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي}}; {{langx|tr|Takiyüddin}}&amp;lrm; 1526–1585) was an [[Ottoman Empire|Ottoman]] [[polymath]] active in [[Cairo]] and [[Constantinople]]. He was the author of more than ninety books on a wide variety of subjects, including [[astronomy]], [[clock]]s, [[engineering]], [[mathematics]], [[mechanics]], [[optics]], and [[natural philosophy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}&lt;/ref&gt;

In 1574 the [[Ottoman Sultan]] [[Murad III]] invited Taqi ad-Din to build an [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|observatory]] in the [[Ottoman Empire|Ottoman]] capital, [[Constantinople]]. Taqi ad-Din constructed instruments such as an [[armillary sphere]] and mechanical clocks that he used to observe the [[Great Comet of 1577]]. He also used European celestial and terrestrial globes that were delivered to Constantinople in gift exchanges.

His major work from the use of his observatory is titled &quot;The tree of ultimate knowledge [in the end of time or the world] in the Kingdom of the Revolving Spheres: The astronomical tables of the King of Kings [Murad III]&quot; (''Sidrat al-muntah al-afkar fi malkūt al-falak al-dawār– al-zij al-Shāhinshāhi''). The work was prepared according to the results of the observations carried out in Egypt and Constantinople in order to correct and complete [[Ulugh Beg]]'s 15th century work, the ''[[Zij-i Sultani]]''. The first 40 pages of the work dealt with calculations, followed by discussions of astronomical clocks, heavenly circles, and information on three eclipses which he observed in Cairo and Istanbul.

As a polymath, Taqi al-Din wrote numerous books on astronomy, mathematics, mechanics, and theology. His method of finding [[Celestial coordinate system|coordinates of stars]] were reportedly so precise that he got better measurements than his contemporaries, [[Tycho Brahe]] and [[Nicolas Copernicus]]. Brahe is also thought to have been aware of Taqi al-Din's work.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552
{{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

Taqi ad-Din also described a [[steam turbine]] with the practical application of rotating a [[Spit (cooking aide)|spit]] in 1551.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; He worked on and created [[astronomical clock]]s for his observatory.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; Taqi ad-Din also wrote a book on optics, in which he determined the light emitted from objects, proved the [[Specular reflection|Law of Reflection]] observationally, and worked on refraction.&lt;ref name=&quot;optics&quot;&gt;{{cite web|url=http://muslimheritage.com/article/taqi-al-din-ibn-ma%E2%80%98ruf-and-science-optics-nature-light-and-mechanism-vision#sec_4,|title=Taqi al-Din ibn Ma'ruf and the Science of Optics: The Nature of Light and the Mechanism of Vision|work=muslimheritage.com}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:انجنيئر]]
[[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]]</text>
      <sha1>nkf0stz54mw9is9njjz2y5o1cdbkm6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418169</id>
      <parentid>418168</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>418169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="19mxzo1d85srf6ewklz4q1og0zndy8w" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

{{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}}
{{redirects|Ibn Ma'ruf|the 10th-century chief qadi of Iraq|Abu Muhammad Ubaydallah ibn Ahmad ibn Ma'ruf}}
{{Infobox scientist
| name              = Taqi al-Din
| image             = File:Taqi al din.jpg
| image_size        = 
| caption           = Work in the observatory of Taqi ad-Din
| birth_date        = 1526
| birth_place       = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]]
| death_date        = 1585 (aged 59)
| death_place       = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]]
| field             = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]]
| alma_mater        = 
| known_for         = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]]
| influences        = 
| signature         = 
}}

'''Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma'ruf ash-Shami al-Asadi''' ({{langx|ar|تقي الدين محمد بن معروف الشامي}}; {{langx|ota|تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي}}; {{langx|tr|Takiyüddin}}&amp;lrm; 1526–1585) was an [[Ottoman Empire|Ottoman]] [[polymath]] active in [[Cairo]] and [[Constantinople]]. He was the author of more than ninety books on a wide variety of subjects, including [[astronomy]], [[clock]]s, [[engineering]], [[mathematics]], [[mechanics]], [[optics]], and [[natural philosophy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}&lt;/ref&gt;

In 1574 the [[Ottoman Sultan]] [[Murad III]] invited Taqi ad-Din to build an [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|observatory]] in the [[Ottoman Empire|Ottoman]] capital, [[Constantinople]]. Taqi ad-Din constructed instruments such as an [[armillary sphere]] and mechanical clocks that he used to observe the [[Great Comet of 1577]]. He also used European celestial and terrestrial globes that were delivered to Constantinople in gift exchanges.

His major work from the use of his observatory is titled &quot;The tree of ultimate knowledge [in the end of time or the world] in the Kingdom of the Revolving Spheres: The astronomical tables of the King of Kings [Murad III]&quot; (''Sidrat al-muntah al-afkar fi malkūt al-falak al-dawār– al-zij al-Shāhinshāhi''). The work was prepared according to the results of the observations carried out in Egypt and Constantinople in order to correct and complete [[Ulugh Beg]]'s 15th century work, the ''[[Zij-i Sultani]]''. The first 40 pages of the work dealt with calculations, followed by discussions of astronomical clocks, heavenly circles, and information on three eclipses which he observed in Cairo and Istanbul.

As a polymath, Taqi al-Din wrote numerous books on astronomy, mathematics, mechanics, and theology. His method of finding [[Celestial coordinate system|coordinates of stars]] were reportedly so precise that he got better measurements than his contemporaries, [[Tycho Brahe]] and [[Nicolas Copernicus]]. Brahe is also thought to have been aware of Taqi al-Din's work.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552
{{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

Taqi ad-Din also described a [[steam turbine]] with the practical application of rotating a [[Spit (cooking aide)|spit]] in 1551.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; He worked on and created [[astronomical clock]]s for his observatory.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; Taqi ad-Din also wrote a book on optics, in which he determined the light emitted from objects, proved the [[Specular reflection|Law of Reflection]] observationally, and worked on refraction.&lt;ref name=&quot;optics&quot;&gt;{{cite web|url=http://muslimheritage.com/article/taqi-al-din-ibn-ma%E2%80%98ruf-and-science-optics-nature-light-and-mechanism-vision#sec_4,|title=Taqi al-Din ibn Ma'ruf and the Science of Optics: The Nature of Light and the Mechanism of Vision|work=muslimheritage.com}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version])

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}}

[[زمرو:تقي الدين]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:انجنيئر]]
[[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]]</text>
      <sha1>19mxzo1d85srf6ewklz4q1og0zndy8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418171</id>
      <parentid>418169</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T10:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>418171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6932" sha1="gyb756lg8znvhitnio06w9i91emk9dg" xml:space="preserve">

'''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. 

هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. 

تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

{{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}}
{{redirects|Ibn Ma'ruf|the 10th-century chief qadi of Iraq|Abu Muhammad Ubaydallah ibn Ahmad ibn Ma'ruf}}
{{Infobox scientist
| name              = Taqi al-Din
| image             = File:Taqi al din.jpg
| image_size        = 
| caption           = Work in the observatory of Taqi ad-Din
| birth_date        = 1526
| birth_place       = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]]
| death_date        = 1585 (aged 59)
| death_place       = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]]
| field             = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]]
| alma_mater        = 
| known_for         = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]]
| influences        = 
| signature         = 
}}

'''Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma'ruf ash-Shami al-Asadi''' ({{langx|ar|تقي الدين محمد بن معروف الشامي}}; {{langx|ota|تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي}}; {{langx|tr|Takiyüddin}}&amp;lrm; 1526–1585) was an [[Ottoman Empire|Ottoman]] [[polymath]] active in [[Cairo]] and [[Constantinople]]. He was the author of more than ninety books on a wide variety of subjects, including [[astronomy]], [[clock]]s, [[engineering]], [[mathematics]], [[mechanics]], [[optics]], and [[natural philosophy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}&lt;/ref&gt;

In 1574 the [[Ottoman Sultan]] [[Murad III]] invited Taqi ad-Din to build an [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|observatory]] in the [[Ottoman Empire|Ottoman]] capital, [[Constantinople]]. Taqi ad-Din constructed instruments such as an [[armillary sphere]] and mechanical clocks that he used to observe the [[Great Comet of 1577]]. He also used European celestial and terrestrial globes that were delivered to Constantinople in gift exchanges.

His major work from the use of his observatory is titled &quot;The tree of ultimate knowledge [in the end of time or the world] in the Kingdom of the Revolving Spheres: The astronomical tables of the King of Kings [Murad III]&quot; (''Sidrat al-muntah al-afkar fi malkūt al-falak al-dawār– al-zij al-Shāhinshāhi''). The work was prepared according to the results of the observations carried out in Egypt and Constantinople in order to correct and complete [[Ulugh Beg]]'s 15th century work, the ''[[Zij-i Sultani]]''. The first 40 pages of the work dealt with calculations, followed by discussions of astronomical clocks, heavenly circles, and information on three eclipses which he observed in Cairo and Istanbul.

As a polymath, Taqi al-Din wrote numerous books on astronomy, mathematics, mechanics, and theology. His method of finding [[Celestial coordinate system|coordinates of stars]] were reportedly so precise that he got better measurements than his contemporaries, [[Tycho Brahe]] and [[Nicolas Copernicus]]. Brahe is also thought to have been aware of Taqi al-Din's work.&lt;ref name=&quot;ottoman&quot;&gt;Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552
{{ISBN|0-8160-6259-5}}&lt;/ref&gt;

Taqi ad-Din also described a [[steam turbine]] with the practical application of rotating a [[Spit (cooking aide)|spit]] in 1551.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; He worked on and created [[astronomical clock]]s for his observatory.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; Taqi ad-Din also wrote a book on optics, in which he determined the light emitted from objects, proved the [[Specular reflection|Law of Reflection]] observationally, and worked on refraction.&lt;ref name=&quot;optics&quot;&gt;{{cite web|url=http://muslimheritage.com/article/taqi-al-din-ibn-ma%E2%80%98ruf-and-science-optics-nature-light-and-mechanism-vision#sec_4,|title=Taqi al-Din ibn Ma'ruf and the Science of Optics: The Nature of Light and the Mechanism of Vision|work=muslimheritage.com}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version])

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}}

[[زمرو:تقي الدين]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:انجنيئر]]
[[زمرو:مسلمان انجنيئر]]
[[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]]
[[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]]
[[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] 
[[زمرو:1585ع جون وفاتون]] 
[[زمرو:مسلمان سائنسدان]] 
[[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] 
[[زمرو:مسلمان رياضي دان]] 
[[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] 
[[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] 
[[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] 
[[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] 
[[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] 
[[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] 
[[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] 
[[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] 
[[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] 
[[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] 
[[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]]</text>
      <sha1>gyb756lg8znvhitnio06w9i91emk9dg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انون ٻيلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103901</id>
    <revision>
      <id>418192</id>
      <timestamp>2026-10-09T11:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو تاريخي ٻيلو ۽ معدني ماڳ}}  {{Infobox historic site | name = انون ٻيلو | native_name = انون ٻيلو | location = [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]، [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سنڌ]] | region = سنڌ | type = تاريخي ٻيلو ۽ معدني ماڳ | epochs = [[مغل سلطنت|مغل دور]] | dependency_of = [[سيوهڻ سرڪار]] | condition = م...</comment>
      <origin>418192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4555" sha1="9vvqu0gvg2fv11douigogl3oloyz0ga" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ حويلي پرڳڻي جو تاريخي ٻيلو ۽ معدني ماڳ}}

{{Infobox historic site
| name = انون ٻيلو
| native_name = انون ٻيلو
| location = [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]، [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سنڌ]]
| region = سنڌ
| type = تاريخي ٻيلو ۽ معدني ماڳ
| epochs = [[مغل سلطنت|مغل دور]]
| dependency_of = [[سيوهڻ سرڪار]]
| condition = موجوده حالت بابت معلومات اڻڄاتل
}}

'''انون ٻيلو''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ٻيلو ۽ معدني ماڳ هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل دور]] دوران [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو|سيوهڻ حويلي پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن ٻيلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن موجب هتي سرمي ۽ ٽامي جون کاڻون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;mazhar-anun&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ]]، سنڌ ۾ مغل سلطنت جي اهم انتظامي مرڪزن مان هڪ هو. سيوهڻ سرڪار مختلف پرڳڻن تي مشتمل هئي، جن مان سيوهڻ حويلي پرڳڻو پڻ هڪ هو. انون ٻيلو انهيءَ پرڳڻي سان لاڳاپيل تاريخي هنڌن مان شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;mazhar-anun&quot;/&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني''، جيڪا يارهين صدي هجريءَ جي پهرئين اڌ ۾ لکي وئي، مغل دور جي سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تاريخي ماخذ آهي. انون ٻيلي جو ذڪر انهيءَ دور ۾ سيوهڻ جي علائقي اندر معدني وسيلن جي موجودگيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;mazhar-anun&quot;/&gt;

== معدني وسيلا ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب انون ٻيلي ۾ '''سرمي''' ۽ '''[[ٽامو|ٽامي]]''' جون کاڻون هيون.&lt;ref name=&quot;mazhar-anun&quot;/&gt;

سرمو تاريخي طور اکين جي سينگار ۽ ٻين استعمالن سان لاڳاپيل رهيو آهي، جڏهن ته ٽامو ڌاتوءَ طور اوزارن، ٿانون ۽ ٻين شين جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. انون ٻيلي ۾ انهن معدنيات جي موجودگيءَ جو تاريخي ذڪر علائقي جي قدرتي وسيلن جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

بهرحال، موجود تاريخي بيان مان کاڻين جي پيداوار، کوٽائيءَ جي طريقن، معدنيات جي واپار يا انهن جي سرڪاري انتظام بابت تفصيلي ڄاڻ نٿي ملي. اهڙيءَ طرح تاريخي اصطلاح «سرمو» جي مخصوص معدنياتي سڃاڻپ پڻ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي.

== جاگرافيائي بيهڪ ==

تاريخي ماخذ ۾ انون ٻيلو سيوهڻ حويلي پرڳڻي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. تنهن هوندي به ان جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ، حدن ۽ ڪنهن موجوده ڳوٺ يا ماڳ سان سڃاڻپ بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.

انهيءَ ڪري انون ٻيلي کي ڪنهن موجوده هنڌ سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ تاريخي نقشن، مقامي جاگرافيائي ماخذن ۽ آثارِ قديمه جي تحقيق جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==

انون ٻيلي جي اهميت جو بنيادي سبب مغل دور جي تاريخي ماخذ ۾ ان جي معدني وسيلن جو ذڪر آهي. هي حوالو سيوهڻ حويلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ سنڌ جي معدني وسيلن بابت مطالعي ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ سرڪار]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[ٽامو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ٻيلا]]</text>
      <sha1>9vvqu0gvg2fv11douigogl3oloyz0ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيوهڻ حويلي پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103902</id>
    <redirect title="سيوھڻ حويلي پرڳڻو" />
    <revision>
      <id>418193</id>
      <timestamp>2026-10-09T11:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="5yk9r3tq50htxauolk2n8fezift0rr4" xml:space="preserve">#چوريو[[سيوھڻ حويلي پرڳڻو]]</text>
      <sha1>5yk9r3tq50htxauolk2n8fezift0rr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيوهڻ سرڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103903</id>
    <revision>
      <id>418194</id>
      <timestamp>2026-10-09T11:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}  {{Infobox former subdivision | native_name = سيوهڻ سرڪار | conventional_long_name = سيوهڻ سرڪار | common_name = سيوهڻ | subdivision = سرڪار | nation = [[مغل سلطنت]] | capital = [[سيوهڻ]] | government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام | era = مغل دور | year_start = سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي...</comment>
      <origin>418194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13063" sha1="nn83kcq5t91k1jrbhy7j7aze6rlmi3c" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}

{{Infobox former subdivision
| native_name = سيوهڻ سرڪار
| conventional_long_name = سيوهڻ سرڪار
| common_name = سيوهڻ
| subdivision = سرڪار
| nation = [[مغل سلطنت]]
| capital = [[سيوهڻ]]
| government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| era = مغل دور
| year_start = سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي
| year_end = ارڙهين صدي عيسوي
| today = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
}}

'''سيوهڻ سرڪار''' (انگريزي: ''Sarkar Sehwan'' يا ''Sarkar Siwistan'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي سرڪار هئي، جنهن جو مرڪز [[سيوهڻ]] شهر هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ سرڪار مختلف [[پرڳڻو|پرڳڻن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ، پرڳڻن، زميني محصول، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن بابت تفصيلي معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت شايع ٿيل حوالن موجب سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل هئا، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي واقع هئا. پرڳڻن جي تعداد ۽ انهن جي انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيانن جي اصل متن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;&gt;{{cite web
|title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ%20قلعو%20۽%20ان%20جي%20کوٽائي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سيوهڻ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سما گهراڻو|سما]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سيوهڻ سنڌ جو اهم مرڪز هو.

سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغلن سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ سنڌ جا ٻيا علائقا مغل انتظام هيٺ آيا. انهيءَ کان پوءِ سيوهڻ کي مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ هڪ سرڪار جي حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web
|title=مغلن جو دور حڪومت
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن%20جو%20دور%20حڪومت
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي اهميت جو هڪ سبب ان جي جاگرافيائي بيهڪ هو. هي علائقو سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي آباد زرعي زمينن، ڳوٺن، شهرن ۽ درياهي رستن سان لاڳاپيل هو. سيوهڻ جو قلعو انتظامي مرڪز سان گڏ فوجي اهميت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

== انتظامي جوڙجڪ ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ '''سرڪار''' هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جيڪا مختلف پرڳڻن تي مشتمل هوندي هئي. هر پرڳڻي ۾ ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ محصول وصول ڪرڻ جا انتظام شامل هوندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن بابت معلومات ڏنل آهي. ڪتاب جي بنياد تي تيار ٿيل ڪجهه مطالعي ۾ سيوهڻ سان لاڳاپيل يارهن پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ سنڌو درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي پرئين پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

=== پرڳڻا ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ان بابت تاريخي مطالعي ۾ سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هيٺين پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! پرڳڻو
! تاريخي سڃاڻپ
|-
| [[باغبان پرڳڻو]]
| سيوهڻ سرڪار جو تاريخي زرعي ۽ محصولي پرڳڻو
|-
| [[پاٽ پرڳڻو]]
| پاٽ سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو
|-
| [[نيرون پرڳڻو]]
| تاريخي ماخذن ۾ ڄاڻايل پرڳڻو
|-
| [[ڪاهان پرڳڻو]]
| سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل پرڳڻو
|-
| [[بوبڪ پرڳڻو]]
| بوبڪ ۽ ان جي ڀرپاسي جو تاريخي علائقو
|-
| [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
| سيوهڻ شهر ۽ ان جي انتظامي مرڪز سان لاڳاپيل پرڳڻو
|-
| [[منڇر پرڳڻو]]
| منڇر جي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي انتظامي نالو
|-
| [[سن پرڳڻو]]
| سن ۽ ان جي ڀرپاسي جو تاريخي پرڳڻو
|-
| [[جوڻيجا پرڳڻو]]
| سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو
|}

مٿي ڏنل فهرست تاريخي مطالعي ۾ ملندڙ نالن تي ٻڌل آهي ۽ مڪمل فهرست نه آهي. ڪجهه ماخذن ۾ نيرون ۽ منڇر جا نالا مختلف دورن جي انتظامي تبديليءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. انهيءَ ڪري سڀني نالن کي هڪ ئي وقت الڳ پرڳڻا سمجهڻ کان اڳ اصل فارسي متن سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي ورهاست ===

سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ [[سنڌو درياهه]] کي جاگرافيائي حد جي حيثيت حاصل هئي. تاريخي بيانن ۾ پرڳڻن کي درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ان جي سامهون واري پاسي مطابق بيان ڪيو ويو آهي.

انهيءَ ورهاست مان ظاهر ٿئي ٿو ته سرڪار جي انتظامي حدن ۾ درياهه جي ٻنهي طرفن جون آباديون ۽ زرعي علائقا شامل هئا. البت تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل «هن ڀر» ۽ «پرئين ڀر» جهڙن اصطلاحن کي موجوده جاگرافيائي اصطلاحن «ساڄو ڪپ» ۽ «کاٻو ڪپ» سان ملائڻ وقت درياهه جي وهڪري ۽ ماخذ جي بيان ڪيل بيهڪ کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==

[[سيوهڻ قلعو]] مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ کي هڪ پراڻي قلعي واري شهر طور بيان ڪيو آهي، جيڪو مٿانهين دڙي تي واقع هو. سندس بيان موجب سنڌو درياهه قلعي جي اتر طرف وهندو هو، جڏهن ته شهر جي آبادي قلعي جي ڏکڻ طرف هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ جي قلعي تي مختلف عملدار مقرر ٿيا. وقت گذرڻ سان قلعي جي عمارتن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي حالت متاثر ٿي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي حالتن سان گڏ قلعي جي زبون حالت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

سيوهڻ سرڪار جي معاشي نظام جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زميني محصول سان هو. مغل انتظام هيٺ زرعي زمينن جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ سرڪاري حصي جي وصوليءَ لاءِ مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محصول جي وصوليءَ، زمينن جي ماپ، آباد ۽ غيرآباد زمينن جي سڃاڻپ ۽ مقامي عملدارن جي ذميوارين بابت تفصيل ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

سرڪار جي ڪجهه علائقن ۾ محصول فصل جي پيداوار مان حصي طور وصول ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي مقرر ڪيل شرح موجب وصولي ٿيندي هئي. تاريخي بيانن موجب مقامي حالتن، زمين جي زرخيزيءَ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ کي محصول جي تعين ۾ اهميت حاصل هئي.

== مقامي آبادي ۽ انتظامي حالتون ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف قبيلن، ڳوٺاڻن آبادين، جاگيردارن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

يوسف ميرڪ ڪيترن مغل عملدارن جي انتظامي طريقن ۽ مقامي آباديءَ سان سندن روين تي تنقيد ڪئي آهي. سندس بيانن موجب ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪاررواين، محصول جي سخت وصوليءَ ۽ مقامي تڪرارن سبب زرعي آبادڪاري متاثر ٿي ۽ ڳوٺن جي آبادي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن بيانن کي مصنف جي پنهنجي مشاهدي ۽ تاريخي موقف جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سندس ڪتاب ۾ انتظامي واقعن سان گڏ مغل عملدارن بابت تنقيدي رايا پڻ شامل آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سيوهڻ سرڪار ==

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سيوهڻ سرڪار جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]]، مير ابوالقاسم نمڪين جو پٽ هو، جنهن جو خاندان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي معاملن سان لاڳاپيل رهيو.

يوسف ميرڪ هي ڪتاب 1044هه/1634–1635ع ۾ مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي انتظامي جوڙجڪ، مغل جاگيردارن، مقامي قبيلن، زرعي پيداوار، محصولي انتظام ۽ علائقائي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو فارسي متن سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته [[نياز همايوني]] جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

سيوهڻ سرڪار جي تاريخ سنڌ ۾ مغل سلطنت جي انتظامي ۽ معاشي نظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ان جي پرڳڻن جي ورهاست مان درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود آبادين، زرعي زمينن ۽ انتظامي مرڪزن جي تاريخي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محفوظ ٿيل معلومات ذريعي سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي صورتحال جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ قلعو]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي انتظامي علائقا]]</text>
      <sha1>nn83kcq5t91k1jrbhy7j7aze6rlmi3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418195</id>
      <parentid>418194</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>418195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14130" sha1="j1atf8o7vpkqzsg4bfrbdob15vodswf" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}


{{Infobox settlement
| name                    = سيوهڻ سرڪار
| native_name             = سيوهڻ سرڪار
| other_name              = Sarkar Sehwan، Sarkar Siwistan
| settlement_type         = تاريخي انتظامي سرڪار
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = سيوهڻ
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي تاريخي مرڪز جي بيهڪ
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = تاريخي علائقو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[سيوهڻ]]
| established_title       = مغل انتظام هيٺ قيام
| established_date        = سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| unit_pref               = Metric
| population_density_km2  = auto
| timezone                =
| footnotes               = سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل پرڳڻن تي مشتمل تاريخي سرڪار
}}

'''سيوهڻ سرڪار''' (انگريزي: ''Sarkar Sehwan'' يا ''Sarkar Siwistan'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي سرڪار هئي، جنهن جو مرڪز [[سيوهڻ]] شهر هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ سرڪار مختلف [[پرڳڻو|پرڳڻن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ، پرڳڻن، زميني محصول، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن بابت تفصيلي معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;


''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت شايع ٿيل حوالن موجب سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل هئا، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي واقع هئا. پرڳڻن جي تعداد ۽ انهن جي انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيانن جي اصل متن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;&gt;{{cite web
|title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ%20قلعو%20۽%20ان%20جي%20کوٽائي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سيوهڻ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سما گهراڻو|سما]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سيوهڻ سنڌ جو اهم مرڪز هو.

سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغلن سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ سنڌ جا ٻيا علائقا مغل انتظام هيٺ آيا. انهيءَ کان پوءِ سيوهڻ کي مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ هڪ سرڪار جي حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web
|title=مغلن جو دور حڪومت
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن%20جو%20دور%20حڪومت
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي اهميت جو هڪ سبب ان جي جاگرافيائي بيهڪ هو. هي علائقو سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي آباد زرعي زمينن، ڳوٺن، شهرن ۽ درياهي رستن سان لاڳاپيل هو. سيوهڻ جو قلعو انتظامي مرڪز سان گڏ فوجي اهميت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

== انتظامي جوڙجڪ ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ '''سرڪار''' هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جيڪا مختلف پرڳڻن تي مشتمل هوندي هئي. هر پرڳڻي ۾ ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ محصول وصول ڪرڻ جا انتظام شامل هوندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن بابت معلومات ڏنل آهي. ڪتاب جي بنياد تي تيار ٿيل ڪجهه مطالعي ۾ سيوهڻ سان لاڳاپيل يارهن پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ سنڌو درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي پرئين پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

=== پرڳڻا ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ان بابت تاريخي مطالعي ۾ سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل هيٺين پرڳڻن جو ذڪر ملي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! پرڳڻو
! تاريخي سڃاڻپ
|-
| [[باغبان پرڳڻو]]
| سيوهڻ سرڪار جو تاريخي زرعي ۽ محصولي پرڳڻو
|-
| [[پاٽ پرڳڻو]]
| پاٽ سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو
|-
| [[نيرون پرڳڻو]]
| تاريخي ماخذن ۾ ڄاڻايل پرڳڻو
|-
| [[ڪاهان پرڳڻو]]
| سيوهڻ سرڪار سان لاڳاپيل پرڳڻو
|-
| [[بوبڪ پرڳڻو]]
| بوبڪ ۽ ان جي ڀرپاسي جو تاريخي علائقو
|-
| [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
| سيوهڻ شهر ۽ ان جي انتظامي مرڪز سان لاڳاپيل پرڳڻو
|-
| [[منڇر پرڳڻو]]
| منڇر جي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي انتظامي نالو
|-
| [[سن پرڳڻو]]
| سن ۽ ان جي ڀرپاسي جو تاريخي پرڳڻو
|-
| [[جوڻيجا پرڳڻو]]
| سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي سان لاڳاپيل تاريخي پرڳڻو
|}

مٿي ڏنل فهرست تاريخي مطالعي ۾ ملندڙ نالن تي ٻڌل آهي ۽ مڪمل فهرست نه آهي. ڪجهه ماخذن ۾ نيرون ۽ منڇر جا نالا مختلف دورن جي انتظامي تبديليءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن. انهيءَ ڪري سڀني نالن کي هڪ ئي وقت الڳ پرڳڻا سمجهڻ کان اڳ اصل فارسي متن سان مقابلو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي ورهاست ===

سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ [[سنڌو درياهه]] کي جاگرافيائي حد جي حيثيت حاصل هئي. تاريخي بيانن ۾ پرڳڻن کي درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ان جي سامهون واري پاسي مطابق بيان ڪيو ويو آهي.

انهيءَ ورهاست مان ظاهر ٿئي ٿو ته سرڪار جي انتظامي حدن ۾ درياهه جي ٻنهي طرفن جون آباديون ۽ زرعي علائقا شامل هئا. البت تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل «هن ڀر» ۽ «پرئين ڀر» جهڙن اصطلاحن کي موجوده جاگرافيائي اصطلاحن «ساڄو ڪپ» ۽ «کاٻو ڪپ» سان ملائڻ وقت درياهه جي وهڪري ۽ ماخذ جي بيان ڪيل بيهڪ کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==

[[سيوهڻ قلعو]] مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ کي هڪ پراڻي قلعي واري شهر طور بيان ڪيو آهي، جيڪو مٿانهين دڙي تي واقع هو. سندس بيان موجب سنڌو درياهه قلعي جي اتر طرف وهندو هو، جڏهن ته شهر جي آبادي قلعي جي ڏکڻ طرف هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ جي قلعي تي مختلف عملدار مقرر ٿيا. وقت گذرڻ سان قلعي جي عمارتن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي حالت متاثر ٿي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي حالتن سان گڏ قلعي جي زبون حالت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

سيوهڻ سرڪار جي معاشي نظام جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زميني محصول سان هو. مغل انتظام هيٺ زرعي زمينن جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ سرڪاري حصي جي وصوليءَ لاءِ مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محصول جي وصوليءَ، زمينن جي ماپ، آباد ۽ غيرآباد زمينن جي سڃاڻپ ۽ مقامي عملدارن جي ذميوارين بابت تفصيل ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

سرڪار جي ڪجهه علائقن ۾ محصول فصل جي پيداوار مان حصي طور وصول ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي مقرر ڪيل شرح موجب وصولي ٿيندي هئي. تاريخي بيانن موجب مقامي حالتن، زمين جي زرخيزيءَ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ کي محصول جي تعين ۾ اهميت حاصل هئي.

== مقامي آبادي ۽ انتظامي حالتون ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف قبيلن، ڳوٺاڻن آبادين، جاگيردارن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

يوسف ميرڪ ڪيترن مغل عملدارن جي انتظامي طريقن ۽ مقامي آباديءَ سان سندن روين تي تنقيد ڪئي آهي. سندس بيانن موجب ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪاررواين، محصول جي سخت وصوليءَ ۽ مقامي تڪرارن سبب زرعي آبادڪاري متاثر ٿي ۽ ڳوٺن جي آبادي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن بيانن کي مصنف جي پنهنجي مشاهدي ۽ تاريخي موقف جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سندس ڪتاب ۾ انتظامي واقعن سان گڏ مغل عملدارن بابت تنقيدي رايا پڻ شامل آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سيوهڻ سرڪار ==

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سيوهڻ سرڪار جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]]، مير ابوالقاسم نمڪين جو پٽ هو، جنهن جو خاندان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي معاملن سان لاڳاپيل رهيو.

يوسف ميرڪ هي ڪتاب 1044هه/1634–1635ع ۾ مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي انتظامي جوڙجڪ، مغل جاگيردارن، مقامي قبيلن، زرعي پيداوار، محصولي انتظام ۽ علائقائي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو فارسي متن سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته [[نياز همايوني]] جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

سيوهڻ سرڪار جي تاريخ سنڌ ۾ مغل سلطنت جي انتظامي ۽ معاشي نظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ان جي پرڳڻن جي ورهاست مان درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود آبادين، زرعي زمينن ۽ انتظامي مرڪزن جي تاريخي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محفوظ ٿيل معلومات ذريعي سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي صورتحال جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ قلعو]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي انتظامي علائقا]]</text>
      <sha1>j1atf8o7vpkqzsg4bfrbdob15vodswf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418198</id>
      <parentid>418195</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پرڳڻا */</comment>
      <origin>418198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13835" sha1="gwop4ml5ctzeeyej79venhms3q0t2gy" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}


{{Infobox settlement
| name                    = سيوهڻ سرڪار
| native_name             = سيوهڻ سرڪار
| other_name              = Sarkar Sehwan، Sarkar Siwistan
| settlement_type         = تاريخي انتظامي سرڪار
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = سيوهڻ
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي تاريخي مرڪز جي بيهڪ
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = تاريخي علائقو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[سيوهڻ]]
| established_title       = مغل انتظام هيٺ قيام
| established_date        = سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| unit_pref               = Metric
| population_density_km2  = auto
| timezone                =
| footnotes               = سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل پرڳڻن تي مشتمل تاريخي سرڪار
}}

'''سيوهڻ سرڪار''' (انگريزي: ''Sarkar Sehwan'' يا ''Sarkar Siwistan'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي سرڪار هئي، جنهن جو مرڪز [[سيوهڻ]] شهر هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ سرڪار مختلف [[پرڳڻو|پرڳڻن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ، پرڳڻن، زميني محصول، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن بابت تفصيلي معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;


''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت شايع ٿيل حوالن موجب سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل هئا، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي واقع هئا. پرڳڻن جي تعداد ۽ انهن جي انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيانن جي اصل متن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;&gt;{{cite web
|title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ%20قلعو%20۽%20ان%20جي%20کوٽائي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سيوهڻ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سما گهراڻو|سما]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سيوهڻ سنڌ جو اهم مرڪز هو.

سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغلن سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ سنڌ جا ٻيا علائقا مغل انتظام هيٺ آيا. انهيءَ کان پوءِ سيوهڻ کي مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ هڪ سرڪار جي حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web
|title=مغلن جو دور حڪومت
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن%20جو%20دور%20حڪومت
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي اهميت جو هڪ سبب ان جي جاگرافيائي بيهڪ هو. هي علائقو سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي آباد زرعي زمينن، ڳوٺن، شهرن ۽ درياهي رستن سان لاڳاپيل هو. سيوهڻ جو قلعو انتظامي مرڪز سان گڏ فوجي اهميت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

== انتظامي جوڙجڪ ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ '''سرڪار''' هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جيڪا مختلف پرڳڻن تي مشتمل هوندي هئي. هر پرڳڻي ۾ ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ محصول وصول ڪرڻ جا انتظام شامل هوندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن بابت معلومات ڏنل آهي. ڪتاب جي بنياد تي تيار ٿيل ڪجهه مطالعي ۾ سيوهڻ سان لاڳاپيل يارهن پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ سنڌو درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي پرئين پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;


=== پرڳڻا ===

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي [[نياز همايوني]] پاران ڪيل سنڌي ترجمي موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] مجموعي طور نون پرڳڻن تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهه پرڳڻا [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ تي ۽ ٽي پرڳڻا کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

==== سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
! شمار
! پرڳڻو
|-
| 1
| [[بوبڪ پرڳڻو]]
|-
| 2
| [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
|-
| 3
| [[نيرون پرڳڻو]]
|-
| 4
| [[باغبان پرڳڻو]]
|-
| 5
| [[ڳاھا پرڳڻو]]
|-
| 6
| [[سن پرڳڻو]]
|}

==== سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
! شمار
! پرڳڻو
|-
| 1
| [[جوڻيجا پرڳڻو]]
|-
| 2
| [[خطو پرڳڻو]]
|-
| 3
| [[لاکاٽ پرڳڻو]]
|}

اهڙيءَ طرح سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جا علائقا شامل هئا. پرڳڻن جي هيءَ ورهاست مغل دور جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي ۽ محصولي انتظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي ورهاست ===

سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ [[سنڌو درياهه]] کي جاگرافيائي حد جي حيثيت حاصل هئي. تاريخي بيانن ۾ پرڳڻن کي درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ان جي سامهون واري پاسي مطابق بيان ڪيو ويو آهي.

انهيءَ ورهاست مان ظاهر ٿئي ٿو ته سرڪار جي انتظامي حدن ۾ درياهه جي ٻنهي طرفن جون آباديون ۽ زرعي علائقا شامل هئا. البت تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل «هن ڀر» ۽ «پرئين ڀر» جهڙن اصطلاحن کي موجوده جاگرافيائي اصطلاحن «ساڄو ڪپ» ۽ «کاٻو ڪپ» سان ملائڻ وقت درياهه جي وهڪري ۽ ماخذ جي بيان ڪيل بيهڪ کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==

[[سيوهڻ قلعو]] مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ کي هڪ پراڻي قلعي واري شهر طور بيان ڪيو آهي، جيڪو مٿانهين دڙي تي واقع هو. سندس بيان موجب سنڌو درياهه قلعي جي اتر طرف وهندو هو، جڏهن ته شهر جي آبادي قلعي جي ڏکڻ طرف هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ جي قلعي تي مختلف عملدار مقرر ٿيا. وقت گذرڻ سان قلعي جي عمارتن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي حالت متاثر ٿي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي حالتن سان گڏ قلعي جي زبون حالت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

سيوهڻ سرڪار جي معاشي نظام جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زميني محصول سان هو. مغل انتظام هيٺ زرعي زمينن جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ سرڪاري حصي جي وصوليءَ لاءِ مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محصول جي وصوليءَ، زمينن جي ماپ، آباد ۽ غيرآباد زمينن جي سڃاڻپ ۽ مقامي عملدارن جي ذميوارين بابت تفصيل ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

سرڪار جي ڪجهه علائقن ۾ محصول فصل جي پيداوار مان حصي طور وصول ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي مقرر ڪيل شرح موجب وصولي ٿيندي هئي. تاريخي بيانن موجب مقامي حالتن، زمين جي زرخيزيءَ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ کي محصول جي تعين ۾ اهميت حاصل هئي.

== مقامي آبادي ۽ انتظامي حالتون ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف قبيلن، ڳوٺاڻن آبادين، جاگيردارن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

يوسف ميرڪ ڪيترن مغل عملدارن جي انتظامي طريقن ۽ مقامي آباديءَ سان سندن روين تي تنقيد ڪئي آهي. سندس بيانن موجب ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪاررواين، محصول جي سخت وصوليءَ ۽ مقامي تڪرارن سبب زرعي آبادڪاري متاثر ٿي ۽ ڳوٺن جي آبادي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن بيانن کي مصنف جي پنهنجي مشاهدي ۽ تاريخي موقف جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سندس ڪتاب ۾ انتظامي واقعن سان گڏ مغل عملدارن بابت تنقيدي رايا پڻ شامل آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سيوهڻ سرڪار ==

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سيوهڻ سرڪار جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]]، مير ابوالقاسم نمڪين جو پٽ هو، جنهن جو خاندان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي معاملن سان لاڳاپيل رهيو.

يوسف ميرڪ هي ڪتاب 1044هه/1634–1635ع ۾ مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي انتظامي جوڙجڪ، مغل جاگيردارن، مقامي قبيلن، زرعي پيداوار، محصولي انتظام ۽ علائقائي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو فارسي متن سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته [[نياز همايوني]] جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

سيوهڻ سرڪار جي تاريخ سنڌ ۾ مغل سلطنت جي انتظامي ۽ معاشي نظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ان جي پرڳڻن جي ورهاست مان درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود آبادين، زرعي زمينن ۽ انتظامي مرڪزن جي تاريخي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محفوظ ٿيل معلومات ذريعي سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي صورتحال جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ قلعو]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي انتظامي علائقا]]</text>
      <sha1>gwop4ml5ctzeeyej79venhms3q0t2gy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>418199</id>
      <parentid>418198</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T11:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>418199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15138" sha1="jsz2623zuc547orw1slqr88cxk8ztcb" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}}


{{Infobox settlement
| name                    = سيوهڻ سرڪار
| native_name             = سيوهڻ سرڪار
| other_name              = Sarkar Sehwan، Sarkar Siwistan
| settlement_type         = تاريخي انتظامي سرڪار
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = سيوهڻ
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ سيوهڻ سرڪار جي تاريخي مرڪز جي بيهڪ
| subdivision_type        = سلطنت
| subdivision_name        = [[مغل سلطنت]]
| subdivision_type1       = تاريخي علائقو
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = موجوده ملڪ
| subdivision_name2       = [[پاڪستان]]
| subdivision_type3       = موجوده صوبو
| subdivision_name3       = [[سنڌ]]
| seat_type               = انتظامي مرڪز
| seat                    = [[سيوهڻ]]
| established_title       = مغل انتظام هيٺ قيام
| established_date        = سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي
| extinct_title           = انتظامي حيثيت جو خاتمو
| extinct_date            =
| government_type         = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام
| unit_pref               = Metric
| population_density_km2  = auto
| timezone                =
| footnotes               = سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل پرڳڻن تي مشتمل تاريخي سرڪار
}}

'''سيوهڻ سرڪار''' (انگريزي: ''Sarkar Sehwan'' يا ''Sarkar Siwistan'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي انتظامي ۽ محصولي سرڪار هئي، جنهن جو مرڪز [[سيوهڻ]] شهر هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ سرڪار مختلف [[پرڳڻو|پرڳڻن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي جوڙجڪ، پرڳڻن، زميني محصول، مقامي قبيلن ۽ مغل عملدارن بابت تفصيلي معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;&gt;{{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;


''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بابت شايع ٿيل حوالن موجب سيوهڻ سان يارهن پرڳڻا لاڳاپيل هئا، جن مان اٺ درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي ٻئي پاسي واقع هئا. پرڳڻن جي تعداد ۽ انهن جي انتظامي ورهاست بابت مختلف تاريخي بيانن جي اصل متن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;&gt;{{cite web
|title=سيوهڻ قلعو ۽ ان جي کوٽائي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيوهڻ%20قلعو%20۽%20ان%20جي%20کوٽائي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

سيوهڻ سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ سياسي، فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندو رهيو. [[سما گهراڻو|سما]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سيوهڻ سنڌ جو اهم مرڪز هو.

سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغلن سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. 1001هه/1592ع ۾ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي فوجي مهم کان پوءِ سيوهڻ ۽ سنڌ جا ٻيا علائقا مغل انتظام هيٺ آيا. انهيءَ کان پوءِ سيوهڻ کي مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ هڪ سرڪار جي حيثيت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;&gt;{{cite web
|title=مغلن جو دور حڪومت
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن%20جو%20دور%20حڪومت
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي اهميت جو هڪ سبب ان جي جاگرافيائي بيهڪ هو. هي علائقو سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي آباد زرعي زمينن، ڳوٺن، شهرن ۽ درياهي رستن سان لاڳاپيل هو. سيوهڻ جو قلعو انتظامي مرڪز سان گڏ فوجي اهميت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

== انتظامي جوڙجڪ ==

مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ '''سرڪار''' هڪ انتظامي ۽ محصولي وحدت هئي، جيڪا مختلف پرڳڻن تي مشتمل هوندي هئي. هر پرڳڻي ۾ ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ محصول وصول ڪرڻ جا انتظام شامل هوندا هئا.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۽ پرڳڻن بابت معلومات ڏنل آهي. ڪتاب جي بنياد تي تيار ٿيل ڪجهه مطالعي ۾ سيوهڻ سان لاڳاپيل يارهن پرڳڻا ڄاڻايا ويا آهن، جن مان اٺ سنڌو درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ٽي پرئين پاسي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;


=== پرڳڻا ===

[[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي [[نياز همايوني]] پاران ڪيل سنڌي ترجمي موجب سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] مجموعي طور نون پرڳڻن تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهه پرڳڻا [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ تي ۽ ٽي پرڳڻا کاٻي ڪپ تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;


==== سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; max-width:750px; border:1px solid #a9bfd3; border-collapse:collapse; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#24476c; color:#ffffff; padding:10px; font-size:110%; font-weight:bold;&quot; | سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع ڇهه پرڳڻا
|-
! style=&quot;background:#305d87; color:white; width:18%; padding:10px;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#305d87; color:white; padding:10px;&quot; | پرڳڻو
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۱
| style=&quot;background:#edf7f4; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[بوبڪ پرڳڻو]]
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۲
| style=&quot;background:#fff4df; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۳
| style=&quot;background:#f2ecfa; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[نيرون پرڳڻو]]
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۴
| style=&quot;background:#e9f5fa; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[باغبان پرڳڻو]]
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۵
| style=&quot;background:#fceeed; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[ڳاھا پرڳڻو]]
|-
| style=&quot;background:#e8f1fb; padding:9px; font-weight:bold;&quot; | ۶
| style=&quot;background:#eff5e5; padding:9px; text-align:right;&quot; | [[سن پرڳڻو]]
|-
! style=&quot;background:#dce8f4; color:#24476c; padding:10px;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#dce8f4; color:#24476c; padding:10px;&quot; | ۶ پرڳڻا
|}

==== سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
! شمار
! پرڳڻو
|-
| 1
| [[جوڻيجا پرڳڻو]]
|-
| 2
| [[خطو پرڳڻو]]
|-
| 3
| [[لاکاٽ پرڳڻو]]
|}

اهڙيءَ طرح سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن جا علائقا شامل هئا. پرڳڻن جي هيءَ ورهاست مغل دور جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي ۽ محصولي انتظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي ورهاست ===

سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ [[سنڌو درياهه]] کي جاگرافيائي حد جي حيثيت حاصل هئي. تاريخي بيانن ۾ پرڳڻن کي درياهه جي قلعي واري پاسي ۽ ان جي سامهون واري پاسي مطابق بيان ڪيو ويو آهي.

انهيءَ ورهاست مان ظاهر ٿئي ٿو ته سرڪار جي انتظامي حدن ۾ درياهه جي ٻنهي طرفن جون آباديون ۽ زرعي علائقا شامل هئا. البت تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل «هن ڀر» ۽ «پرئين ڀر» جهڙن اصطلاحن کي موجوده جاگرافيائي اصطلاحن «ساڄو ڪپ» ۽ «کاٻو ڪپ» سان ملائڻ وقت درياهه جي وهڪري ۽ ماخذ جي بيان ڪيل بيهڪ کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.

== سيوهڻ جو قلعو ==

[[سيوهڻ قلعو]] مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ کي هڪ پراڻي قلعي واري شهر طور بيان ڪيو آهي، جيڪو مٿانهين دڙي تي واقع هو. سندس بيان موجب سنڌو درياهه قلعي جي اتر طرف وهندو هو، جڏهن ته شهر جي آبادي قلعي جي ڏکڻ طرف هئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ جي قلعي تي مختلف عملدار مقرر ٿيا. وقت گذرڻ سان قلعي جي عمارتن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي حالت متاثر ٿي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ جي انتظامي حالتن سان گڏ قلعي جي زبون حالت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-sehwan-fort&quot;/&gt;

== زميني محصول ۽ زراعت ==

سيوهڻ سرڪار جي معاشي نظام جو بنيادي تعلق زراعت ۽ زميني محصول سان هو. مغل انتظام هيٺ زرعي زمينن جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ سرڪاري حصي جي وصوليءَ لاءِ مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.

يوسف ميرڪ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محصول جي وصوليءَ، زمينن جي ماپ، آباد ۽ غيرآباد زمينن جي سڃاڻپ ۽ مقامي عملدارن جي ذميوارين بابت تفصيل ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;

سرڪار جي ڪجهه علائقن ۾ محصول فصل جي پيداوار مان حصي طور وصول ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ٻين هنڌن تي مقرر ڪيل شرح موجب وصولي ٿيندي هئي. تاريخي بيانن موجب مقامي حالتن، زمين جي زرخيزيءَ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ کي محصول جي تعين ۾ اهميت حاصل هئي.

== مقامي آبادي ۽ انتظامي حالتون ==

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف قبيلن، ڳوٺاڻن آبادين، جاگيردارن ۽ مغل عملدارن جي لاڳاپن بابت معلومات ملي ٿي.

يوسف ميرڪ ڪيترن مغل عملدارن جي انتظامي طريقن ۽ مقامي آباديءَ سان سندن روين تي تنقيد ڪئي آهي. سندس بيانن موجب ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪاررواين، محصول جي سخت وصوليءَ ۽ مقامي تڪرارن سبب زرعي آبادڪاري متاثر ٿي ۽ ڳوٺن جي آبادي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;mazhar-sehwan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana-mughal&quot;/&gt;

انهن بيانن کي مصنف جي پنهنجي مشاهدي ۽ تاريخي موقف جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سندس ڪتاب ۾ انتظامي واقعن سان گڏ مغل عملدارن بابت تنقيدي رايا پڻ شامل آهن.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سيوهڻ سرڪار ==

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سيوهڻ سرڪار جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ]]، مير ابوالقاسم نمڪين جو پٽ هو، جنهن جو خاندان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي معاملن سان لاڳاپيل رهيو.

يوسف ميرڪ هي ڪتاب 1044هه/1634–1635ع ۾ مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي انتظامي جوڙجڪ، مغل جاگيردارن، مقامي قبيلن، زرعي پيداوار، محصولي انتظام ۽ علائقائي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;&gt;{{cite web
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو فارسي متن سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته [[نياز همايوني]] جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;sindhiana-mazhar&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

سيوهڻ سرڪار جي تاريخ سنڌ ۾ مغل سلطنت جي انتظامي ۽ معاشي نظام کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ان جي پرڳڻن جي ورهاست مان درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود آبادين، زرعي زمينن ۽ انتظامي مرڪزن جي تاريخي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ محفوظ ٿيل معلومات ذريعي سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري سياسي، سماجي ۽ معاشي صورتحال جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[سيوهڻ قلعو]]
* [[سيوهڻ حويلي پرڳڻو]]
* [[باغبان پرڳڻو]]
* [[بوبڪ پرڳڻو]]
* [[سن پرڳڻو]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book
|last=ميرڪ
|first=يوسف
|title=تاريخ مظهر شاهجهاني
|translator=نياز همايوني
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1979
|language=sd
}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي انتظامي علائقا]]</text>
      <sha1>jsz2623zuc547orw1slqr88cxk8ztcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوڻيجا پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103904</id>
    <redirect title="جوڻيجن جو پرڳڻو" />
    <revision>
      <id>418196</id>
      <timestamp>2026-10-09T11:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[جوڻيجن جو پرڳڻو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>418196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="1koqljv79zshk0uzrr8g47f2pm0lmab" xml:space="preserve">#چوريو[[جوڻيجن جو پرڳڻو]]</text>
      <sha1>1koqljv79zshk0uzrr8g47f2pm0lmab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيرون پرڳڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103905</id>
    <redirect title="نيرون جو قلعو پرڳڻو" />
    <revision>
      <id>418197</id>
      <timestamp>2026-10-09T11:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[نيرون جو قلعو پرڳڻو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>418197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="26icz246smr40bp7jz6i31tjyneid9z" xml:space="preserve">#چوريو[[نيرون جو قلعو پرڳڻو]]</text>
      <sha1>26icz246smr40bp7jz6i31tjyneid9z</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>